رني ڪوٽ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>رني ڪوٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2491</id>
    <revision>
      <id>413561</id>
      <parentid>302268</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29120" sha1="530f733dr6g06swrmwhszws1yxzkfiy" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ، پاڪستان ۾ تاريخي قلعو ۽ وسيع دفاعي ديوار}}
{{Infobox ancient site
| name = رني ڪوٽ قلعو
| native_name = رني ڪوٽ
| alternate_name = سنڌ جي عظيم ديوار
| image = Ranikot Wall &amp; Fort View.jpg
| image_size = 300px
| caption = رني ڪوٽ قلعي ۽ ان جي دفاعي ديوار جو منظر
| map_type = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|25|53|49|N|67|54|06|E|region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[ڄامشورو ضلعو]]، [[سن]] جي ويجهو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = [[کيرٿر جبل]]
| type = [[قلعو]] ۽ دفاعي ديوار
| length = لڳ ڀڳ 32–35 ڪلوميٽر
| builder = نامعلوم؛ موجوده اڏاوتن جو وڏو حصو [[ٽالپر خاندان|ٽالپر دور]] سان منسوب
| material = پٿر ۽ چن جو گارو
| cultures = سنڌي
| condition = محفوظ، مختلف حصا بحال ڪيل
| ownership = [[سنڌ حڪومت]]
| management = سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو
| public_access = ها
}}

[[فائل:Rani kot Wall 01.jpg|thumb|رني ڪوٽ جي ڊگهي دفاعي ديوار]]
[[فائل:Ranikot1.jpg|thumb|کاٻو|200px|رني ڪوٽ]]

'''رني ڪوٽ قلعو'''، جنهن کي '''سنڌ جي عظيم ديوار''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ [[سن]] شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] ۾ واقع هڪ وسيع تاريخي قلعو ۽ دفاعي نظام آهي. قلعي جي ديوارن، قدرتي جبلن ۽ ماٿرين تي ٻڌل گهيرو لڳ ڀڳ 32 کان 35 ڪلوميٽر ڊگهو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سبب رني ڪوٽ کي دنيا جي وڏن قلعي بند احاطن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{حوالو_ويب
|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/
|title=Rani Kot Fort, Dadu
|publisher=UNESCO World Heritage Centre
|access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{حوالو_ويب
|url=https://eftsindh.com/ranikot-fort-jamshoro/
|title=Ranikot Fort, Jamshoro
|publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
|access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

قلعي جي سڀ کان نمايان خصوصيت اها آهي ته ان جي دفاعي نظام ۾ انساني هٿن سان ٺاهيل ديوارن سان گڏ جبلن جون قدرتي چوٽيون ۽ اوچايون به شامل آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات کاتي موجب قلعي جي ديوار 34 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ ڊگهي آهي، جڏهن ته اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ان جو مجموعي گهيرو لڳ ڀڳ 32.115 ڪلوميٽر ۽ انسان جي ٺاهيل ديوارن جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ 7.25 ڪلوميٽر ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Antiquities&quot;&gt;{{حوالو_ويب
|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/
|title=Rani Kot (Fort) Jamshoro
|publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh
|access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

رني ڪوٽ 14 ڊسمبر 1993ع کان [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt; اهو سنڌ جي محفوظ تاريخي ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن مان پڻ هڪ آهي.

[[فائل:Rani kot Wall 03.jpg|thumb|رني ڪوٽ جي دفاعي ديوار ۽ جابلو زمين]]

== نالو ==
'''رني ڪوٽ''' نالي جي اصليت بابت مختلف رايا موجود آهن. مقامي جاگرافيءَ ۾ رني يا رني نئي سان لاڳاپيل نالو پڻ ملي ٿو. انگريزي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ قلعي جو نالو ''Ranikot''، ''Rani Kot'' ۽ ''Rannikot'' جي صورتن ۾ لکيو ويو آهي.

قلعي جي انتهائي ڊگهي ديوار ۽ جبلن سان گڏ هلندڙ دفاعي اڏاوت سبب جديد دور ۾ ان لاءِ '''سنڌ جي عظيم ديوار''' جو لقب مشهور ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

== مقام ۽ جاگرافي ==
[[File:Rani Kot Fort.jpg|thumb|رني ڪوٽ قلعي جو منظر]]

رني ڪوٽ [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي لڪي جبلن واري علائقي ۾، [[سن]] جي ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب قلعو سن کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي ۽ قلعي اندر مختلف هنڌن جي اوچائي تقريباً 500 کان 1,500 فوٽن تائين آهي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

سن [[انڊس هاءِ وي]] تي واقع آهي ۽ اتان هڪ الڳ رستو رني ڪوٽ جي سن دروازي تائين وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو نوادرات کاتو قلعي کي سن ريلوي اسٽيشن کان لڳ ڀڳ 27 ڪلوميٽر اولهه طرف ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Antiquities&quot;/&gt;

قلعي جي اڏاوت ۾ مقامي جاگرافيءَ کي دفاعي نظام جو حصو بڻايو ويو آهي. ديوارون جبلن جي قدرتي ورن وڪڙن سان گڏ مٿي ۽ هيٺ هلن ٿيون، جڏهن ته ڪيترين اوچين ٽڪرين کي الڳ ديوار ٺاهڻ بدران قدرتي دفاعي رڪاوٽ طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

[[File:Ranikot Fort, Sann, Sindh Pakistan.JPG|thumb|رني ڪوٽ جي ديوار ۽ کيرٿر جو جابلو منظر]]

== اڏاوت ۽ دفاعي جوڙجڪ ==
رني ڪوٽ جو دفاعي نظام روايتي هموار زمين تي ٺهيل چورس يا مستطيل قلعي کان مختلف آهي. ان جون ديوارون جابلو زمين جي قدرتي شڪل سان گڏ ور وڪڙ کائين ٿيون. مکيه ديوار مقامي پٿر ۽ چن جي گاري سان ٺهيل آهي ۽ ان ۾ مختلف هنڌن تي حفاظتي برج ۽ مورچا ٺاهيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

ديوار ۾ تيراندازي ۽ بعد واري دور ۾ آتشي هٿيارن جي استعمال لاءِ سوراخ ۽ دفاعي جايون موجود آهن. قلعي جي ڪجهه حصن ۾ نيم گول برج آهن. قدرتي جبلن ۽ مصنوعي ديوارن جي ميلاپ سان هڪ وڏي ماٿريءَ کي محفوظ احاطي ۾ آندو ويو آهي.

[[File:Internal Wall Detailed Structure at Ranikot.jpg|thumb|رني ڪوٽ جي اندروني دفاعي ديوار جي اڏاوت]]

سن دروازي ۽ ٻين حصن ۾ پٿر جي چٽسالي ۽ آرائشي ڪم جا مثال پڻ ملن ٿا. دروازن جي اندر ڪجهه طاقن ۾ گلن جهڙا نقش ۽ تراشيل پٿر موجود آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

[[File:Architectural Carving Rani Kort.jpg|thumb|رني ڪوٽ جي ديوار تي قديم اڏاوتي چٽسالي]]

== تعمير جي تاريخ بابت اختلاف ==
رني ڪوٽ جي تعمير جي صحيح تاريخ ۽ اصل اڏيندڙ بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ اتفاق نه آهي. وقت بوقت ان کي [[ساساني سلطنت|ساسانين]]، سٿين، پارٿين، يونانين، عربن، ڪلهوڙن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر سڄي قلعي جي ابتدائي تعمير کي انهن مان ڪنهن هڪ دور سان قطعي طور ڳنڍيندڙ آثار قديمه جو ثبوت اڃا محدود آهي.&lt;ref name=&quot;CarbonMystery&quot;&gt;{{حوالو_ويب
|url=https://www.dawn.com/news/1312852
|title=Can carbon dating solve the mystery of Rannikot?
|author=عزيز ڪنگراڻي
|work=Dawn
|date=5 February 2017
|access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري بيان ۾ موجوده وڏي قلعي بنديءَ کي اڻويهين صديءَ جي پهرين چوٿين سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt; سنڌ حڪومت جو نوادرات کاتو پڻ موجود دستاويزي شاهديءَ جي بنياد تي موجوده قلعي جي اهم اڏاوتن کي اڻويهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۾ ميرن جي دور سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Antiquities&quot;/&gt;

ٻئي طرف سنڌي محققن، خاص ڪري [[بدر ابڙو|بدر ابڙي]] ۽ ٻين ليکڪن، قلعي جي ماڳ ۽ ڀرپاسي مان ملندڙ قديم آثارن، پٿرن تي نشانين، سڪن ۽ ٻين مواد جي بنياد تي ماڳ جي تاريخ کي موجوده ٽالپر دور واري اڏاوت کان گهڻو پراڻو سمجهڻ جا دليل ڏنا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
|url=https://eftsindh.org.pk/book-launching-ranikot-the-wall-of-sindh/
|title=Book Launching – Ranikot: The Wall of Sindh
|publisher=Endowment Fund Trust
|access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== گپتا دور واري لکت جو نظريو ===
2018ع ۾ رني ڪوٽ جي ڏکڻ-اوڀر حصي ۾ ڪجهه نشانين ۽ هڪ لکت ملڻ جي دعويٰ ڪئي وئي. هڪ لکت جون تصويرون پشاور يونيورسٽيءَ جي ڊاڪٽر نسيم خان ڏانهن موڪليون ويون، جنهن ان کي گپتا دور، يعني چوٿين يا پنجين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪرڻ جو رايو ڏنو. ان بنياد تي ڪجهه محققن رني ڪوٽ جي ماڳ جي تاريخ موجوده ٽالپر اڏاوت کان گهڻو پراڻي قرار ڏيڻ جو نظريو پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TFT2024&quot;&gt;{{حوالو_ويب
|url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great
|title=Is Sindh's Ranikot The Royal Fortress Of Opiai Built By Darius The Great?
|work=The Friday Times
|date=1 August 2024
|access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، اهڙي لکت جي تاريخ مان سڄي موجوده قلعي بنديءَ جي تعمير جي تاريخ پاڻمرادو ثابت نٿي ٿئي؛ قلعي جي مختلف حصن جي تعمير، ٻيهر تعمير ۽ مرمت مختلف دورن ۾ ٿي سگهي ٿي.

=== نيرون ڪوٽ وارو نظريو ===
سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ هڪ ٻيو نظريو رني ڪوٽ کي قديم '''نيرون ڪوٽ''' سان سڃاڻڻ جو آهي. [[بدر ابڙو]]، رشيد ڀٽي ۽ ڪجهه ٻين ليکڪن ان امڪان جي حمايت ڪئي آهي، جڏهن ته روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ نيرون ڪوٽ کي عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڳنڍيو ويندو رهيو آهي. تنهنڪري رني ڪوٽ ۽ نيرون ڪوٽ جي هڪ ئي ماڳ هجڻ واري سڃاڻپ کي حتمي تاريخي حقيقت بدران هڪ تحقيقي نظريي طور پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation
|title=ديوارِ سنڌ رني ڪوٽ (نيرون ڪوٽ)
|url=http://www.sindhsalamat.com/threads/44728/
|accessdate=2016-05-21
|archive-date=2017-07-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170727192314/http://sindhsalamat.com/threads/44728/
|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ٽالپر دور ==
رني ڪوٽ جي موجوده اڏاوتي صورت جو سڀ کان مضبوط تاريخي تعلق [[ٽالپر خاندان|ٽالپر دور]] سان آهي. [[مرزا قليچ بيگ]] رني ڪوٽ کي مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان جي دور سان منسوب ڪندي لکيو آهي ته قلعو مشڪل وقت ۾ پناهه وٺڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو''، مصنف: مرزا قليچ بيگ، چوٿون ايڊيشن، 1999ع، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

مير حسن علي خان ٽالپر پنهنجي مثنوي ''فتحنامي'' ۾ رني ڪوٽ جي اڏاوت ۽ ديوارن جو ذڪر ڪندي ان کي ٽالپر حڪمرانن جي اهم ڪمن مان ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;&gt;ليفٽيننٽ ڪرنل خواجه عبدالرشيد، ''رني ڪوٽ — دنيا جو وڏي ۾ وڏو قلعو''، رسالو ''مهراڻ''، رني ڪوٽ نمبر، سنڌي ادبي بورڊ، 2006ع.&lt;/ref&gt;

ڪجهه تاريخي روايتن موجب قلعي جي اڏاوت يا وڏي پيماني واري نئين سر تعمير جي نگراني نواب ولي محمد خان لغاري ڪئي. برطانوي دور جي ''سنڌ گزيٽيئر'' سان لاڳاپيل بيانن ۾ پڻ موجوده قلعي جي تعمير يا وڏي مرمت کي مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان جي دور سان ڳنڍيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8B4513; color:white; padding:7px;&quot; | '''رني ڪوٽ جي تاريخ بابت اهم شاهديون ۽ نظريا'''
! style=&quot;background:#D2B48C;&quot; | دور يا تاريخ
! style=&quot;background:#D2B48C;&quot; | شاهدي يا نظريو
! style=&quot;background:#D2B48C;&quot; | حيثيت
|-
| style=&quot;background:#FFF8DC;&quot; | قديم دور
| مختلف ساساني، سٿي، پارٿي، يوناني ۽ فارسي نسبت
| style=&quot;background:#FFF8DC;&quot; | غير حتمي نظريا
|-
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot; | چوٿين–پنجين صدي عيسوي
| ڪجهه نشانين/لکت جي گپتا دور سان ممڪن نسبت
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot; | وڌيڪ تحقيق گهربل
|-
| style=&quot;background:#FFF8DC;&quot; | 18هين–اوائلي 19هين صدي
| سن دروازي مان حاصل ڪيل مواد جي ريڊيوڪاربن تاريخ
| style=&quot;background:#FFF8DC;&quot; | سائنسي تاريخ بندي، پر صرف هڪ حصي لاءِ
|-
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot; | اوائلي 19هين صدي
| موجوده ديوارن ۽ اڏاوتن جي ٽالپر دور ۾ وڏي تعمير يا بحالي
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot; | دستاويزي ۽ اڏاوتي شاهدي مضبوط
|}

== ريڊيوڪاربن تاريخ بندي ==
2009ع ۾ آثار قديمه جي ماهرن پاولو بياگي ۽ ريناٽو نسبٽ سن دروازي وٽ ڪريل ٿنڀي جي گاري ۾ موجود ڪوئلي جي نموني جي '''اي ايم ايس ريڊيوڪاربن تاريخ بندي''' ڪئي. نتيجن موجب اهو حصو 18هين صديءَ جي شروعات کان 19هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ ٺهيل يا مرمت ٿيل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Radiocarbon&quot;&gt;{{cite journal
|last1=Biagi
|first1=Paolo
|last2=Nisbet
|first2=Renato
|title=Ranikot Fort (Jamshoro, Sindh): An AMS Radiocarbon Date from Sann (Eastern) Gate
|journal=Journal of Asian Civilizations
|volume=32
|issue=2
|year=2009
|url=https://www.harappa.com/content/ranikot-fort-jamshoro-sindh-ams-radiocarbon-date-sann-eastern-gate}}&lt;/ref&gt;

تحقيق ڪندڙن پاڻ واضح ڪيو ته هي نتيجو رني ڪوٽ جي مجموعي عمر جو مسئلو حل نٿو ڪري؛ اهو صرف ان مخصوص دروازي يا ان جي مرمت جي تاريخ بابت ثبوت مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Radiocarbon&quot;/&gt; ان ڪري قديم بنيادن ۽ بعد جي تعمير جي امڪان بابت بحث جاري آهي.

== قلعي جا دروازا ==
رني ڪوٽ جي لنگهن جي تعداد بابت مختلف ماخذن ۾ ٿورو اختلاف آهي. روايتي طور چار مکيه دروازا '''سن'''، '''آمري'''، '''شاهه پير''' ۽ '''موهن''' ڄاڻايا وڃن ٿا، جڏهن ته اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ '''توري ڍورو''' کي پنجين لنگهه طور پڻ درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5D4037; color:white;&quot; | '''رني ڪوٽ جا اهم لنگهه ۽ دروازا'''
! style=&quot;background:#D7CCC8;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#D7CCC8;&quot; | رخ
! style=&quot;background:#D7CCC8;&quot; | خاصيت
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | '''سن دروازو'''
| اوڀر
| قلعي جو مشهور ۽ نسبتاً محفوظ مکيه داخلي دروازو
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | '''آمري لنگهه'''
| اتر / اتر-اوڀر
| [[آمري]] واري طرف واقع لنگهه
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | '''شاهه پير لنگهه'''
| ڏکڻ
| ڏاکڻي دفاعي ديوار وارو لنگهه
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | '''موهن دروازو'''
| اولهه
| جابلو ۽ نسبتاً مٿانهين حصي ۾
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | '''توري ڍورو'''
| ڏکڻ-اوڀر
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ پاران پنجين داخلي لنگهه طور درج
|}

=== سن دروازو ===
سن دروازو قلعي جو سڀ کان مشهور داخلي حصو آهي. اهو اوڀر طرف سن واري رستي تي واقع آهي. دروازي جي ٻنهي پاسن کان ديوار تي چڙهي سگهجي ٿو ۽ اتان ڀرپاسي جي ماٿري ۽ قلعي بنديءَ جو وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

[[File:Rani Kot Main Enterance (1).JPG|thumb|سن واري پاسي رني ڪوٽ جو داخلي حصو]]

=== آمري لنگهه ===
آمري لنگهه جو نالو ويجهي قديم آثارن واري ماڳ [[آمري]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه محققن موجب هي مڪمل تعمير ٿيل دروازي کان وڌيڪ پاڻيءَ ۽ ماڻهن جي گذر لاءِ استعمال ٿيندڙ لنگهه رهيو آهي.

=== شاهه پير لنگهه ===
شاهه پير لنگهه ڏاکڻي پاسي واقع آهي. هن علائقي جي پراڻين ڀتين ۽ پٿرن تي نشانين کي قلعي جي قدامت بابت تحقيق لاءِ اهم سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CarbonMystery&quot;/&gt;

=== موهن دروازو ===
موهن دروازو قلعي جي اولهندي ۽ مٿانهين حصي ۾ آهي. جابلو زمين سبب هن طرف پهچ ٻين داخلي حصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو آهي.

[[File:Mohan Gate Fortification Wal -l Ranikot.jpg|thumb|موهن دروازي ڀرسان رني ڪوٽ جي دفاعي ديوار]]

== اندريان قلعا ==
رني ڪوٽ جي وڏي دفاعي گهيري اندر ننڍا مضبوط قلعا ۽ مورچا موجود آهن. انهن مان '''ميري ڪوٽ''' ۽ '''شير ڳڙهه''' سڀ کان اهم آهن، جڏهن ته موهن واري پاسي هڪ ٻيو دفاعي مورچو پڻ ڄاڻايو ويو آهي.

=== ميري ڪوٽ ===
'''ميري ڪوٽ''' سن دروازي کان اندر، رني ڪوٽ جي نسبتاً مرڪزي ۽ محفوظ حصي ۾ واقع آهي. ان ۾ پنج برج ۽ رهائشي اڏاوتون آهن. ان جي ترتيب مان اندازو لڳايو ويو آهي ته اهو حڪمران يا اعليٰ فوجي عملدارن جي رهائش ۽ آخري دفاعي مرڪز طور استعمال ٿي سگهيو ٿي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

[[File:Rani Kot Inner Fort (1).JPG|thumb|رني ڪوٽ اندر ميري ڪوٽ]]

ميري جو داخلي رستو سڌو نه پر ور وڪڙ وارو آهي، جيڪا روايتي دفاعي اڏاوت جي خاصيت آهي. قلعي اندر پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل اڏاوتون ۽ رهائشي ڪمرا پڻ موجود آهن.

=== شير ڳڙهه ===
'''شير ڳڙهه''' هڪ مٿانهين جبل تي ٺهيل مضبوط قلعو آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب ان ۾ پڻ پنج برج آهن.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt; ان جي اوچائي سبب رني ڪوٽ جي وڏي حصي ۽ ٻاهرين علائقي تي نظر رکي سگهجي ٿي، جنهن ڪري ان جي فوجي اهميت نمايان رهي هوندي.

[[File:Highest Subfort inside Ranifort.jpg|thumb|رني ڪوٽ جي مٿانهين حصي ۾ شير ڳڙهه]]

=== موهن وارو مورچو ===
اولهندي حصي ۾ موهن دروازي ۽ قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن جي ڀرسان هڪ ٻي مضبوط اڏاوت موجود آهي. ڪجهه مقامي بيانن ۾ ان کي موهن ڪوٽ چيو وڃي ٿو. ان جي جوڙجڪ ميري ۽ شير ڳڙهه کان مختلف ۽ وڏي دفاعي مورچي جهڙي آهي.

== پاڻيءَ جو نظام ==
رني ڪوٽ جي وسيع احاطي اندر قدرتي پاڻيءَ جا ذريعا ۽ جابلو نيون موجود آهن. قلعي جي دفاعي رٿابنديءَ ۾ پاڻيءَ جي گذرگاهن کي مڪمل طور بند ڪرڻ بدران انهن کي ديوارن ۽ حفاظتي اڏاوتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي.

[[File:Rani Kot Fresh Water Lake.JPG|thumb|رني ڪوٽ اندر قدرتي پاڻيءَ جو ذريعو]]

پاڻيءَ جي موجودگيءَ کي ڪجهه محققن قلعي جي هن مخصوص ماٿريءَ ۾ تعمير جو هڪ اهم سبب پڻ قرار ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڊگهي گهيري يا پناهه واري حالت ۾ اندروني پاڻيءَ جي فراهمي فوجي لحاظ کان ضروري هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;CarbonMystery&quot;/&gt;

== آثار قديمه ۽ مليل شيون ==
رني ڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مختلف دورن سان لاڳاپيل آثار ملڻ جون رپورٽون آهن. بدر ابڙي جي ميداني تحقيق دوران قديم غارون، پٿر جا اوزار، تيرن جا لوهي ڦر ۽ مختلف دورن جا سڪا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه سڪا سنڌ جي [[هباري خاندان|هباري دور]] ۽ ڪجهه مغل دور سان منسوب ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
|url=https://www.thefridaytimes.com/2019/09/27/great-wall-of-sindh/
|title=Great Wall of Sindh
|work=The Friday Times
|date=27 September 2019
|access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن دريافتن مان اهو ضرور ظاهر ٿئي ٿو ته رني ڪوٽ وارو جابلو علائقو مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو، پر انهن مان هر شيءِ کي موجوده دفاعي ديوار جي تعمير سان سڌيءَ طرح ڳنڍڻ ممڪن ناهي.

== تحفظ ۽ بحالي ==
رني ڪوٽ جي مختلف حصن تي ڪيترن دورن ۾ مرمت ۽ بحاليءَ جو ڪم ٿيو آهي. جديد دور ۾ آثار قديمه کاتي، سنڌ جي ثقافت کاتي ۽ ضلعي انتظاميا سن دروازي، ميري ڪوٽ ۽ ڪجهه دفاعي ديوارن تي بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا.

2005ع ۾ بحاليءَ جي ڪم بابت شڪايتن کان پوءِ هڪ جاچ ڪميشن قائم ڪئي وئي. رپورٽ ۾ جديد سيمينٽ ۽ نئين پٿر جي نامناسب استعمال سميت ڪيترين خامين جي نشاندهي ڪئي وئي ۽ چيو ويو ته ڪم تاريخي عمارتن جي تحفظ بابت [[وينس چارٽر]] جي اصولن مطابق نه هو. ان کان پوءِ 2006ع ۾ وڌيڪ ڪم روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Restoration2006&quot;&gt;{{حوالو_ويب
|url=https://www.dawn.com/news/218351/restoration-work-in-ranikot-stopped
|title=Restoration work in Ranikot stopped
|work=Dawn
|date=10 November 2006
|access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

2014ع کان [[سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] رني ڪوٽ ۾ نئين سر تحفظ ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt; بعد واري ڪم ۾ تاريخي پٿر ۽ روايتي چن تي ٻڌل گاري جهڙن مواد کي ترجيح ڏني وئي. 2017ع تائين ديوارن، برجن ۽ ڪجهه دروازن جا وڏا حصا بحال ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Tribune2017&quot;&gt;{{حوالو_ويب
|url=https://tribune.com.pk/story/1444583/restoration-ranikot-fort-bears-fruit
|title=Restoration of Ranikot Fort bears fruit
|work=The Express Tribune
|date=28 June 2017
|access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ranikot Fort.JPG|thumb|رني ڪوٽ جي پٿر جي اڏاوت]]

سنڌ حڪومت جي نوادرات ۽ آثار قديمه واري ڊائريڪٽوريٽ جي ذميوارين ۾ رني ڪوٽ سميت سنڌ جي تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن جو تحفظ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
|url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-antiquities/
|title=Directorate of Antiquities &amp; Archaeology
|publisher=Government of Sindh
|access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== عالمي ورثي واري حيثيت ==
پاڪستان نيشنل ڪميشن فار يونيسڪو 14 ڊسمبر 1993ع تي رني ڪوٽ کي عالمي ورثي جي عارضي فهرست لاءِ پيش ڪيو. 2026ع تائين اهو ماڳ پاڪستان جي يونيسڪو عارضي فهرست تي برقرار آهي، پر اڃا مڪمل طور '''عالمي ورثي جو درج ٿيل ماڳ''' ناهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

يونيسڪو جي بيان ۾ قلعي جي وڏي پيماني، جابلو زمين سان هم آهنگ دفاعي ديوار، نيم گول برجن، پٿر ۽ چن واري اڏاوت ۽ اندروني ميري قلعي کي ان جون اهم خاصيتون قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

== سياحت ==
رني ڪوٽ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. سن کان رستي وسيلي سن دروازي تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ميري ۽ قلعي جي ٻين حصن ڏانهن رستا وڃن ٿا. وسيع ايراضي، جابلو زمين ۽ مختلف دروازن جي وچ ۾ وڏي مفاصلي سبب سڄي قلعي جو دورو عام شهري قلعي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وقت وٺي ٿو.

[[File:Rani kot Wall 02.jpg|thumb|رني ڪوٽ سنڌ جو سياحتي ماڳ]]

قلعي جي سياحتي اهميت رڳو تاريخي اڏاوت تائين محدود ناهي؛ کيرٿر جي خشڪ جبلن، قدرتي ماٿرين، پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ ڊگهن ديوارن جو گڏيل منظر پڻ ان جي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|رني ڪوٽ جي ڊگهي دفاعي ديوار
File:Ranikot Fort 3.JPG|قلعي جي ديوار ۽ جابلو علائقو
Image:Rani Kot2.jpg|رني ڪوٽ جو منظر
Image:Ranikot6.JPG|قلعي جي اڏاوت
Image:Rani Kot4.jpg|رني ڪوٽ جون ديوارون
Image:Rani Kot5.jpg|قلعي جو جابلو حصو
File:Ranikot Fort, Sann SIndh.jpg|سن ڀرسان رني ڪوٽ
File:Great Wall of Sindh - Ranikot Fort.jpg|سنڌ جي عظيم ديوار
File:Rani Kot Outer Wall (1).JPG|رني ڪوٽ جي ٻاهرين ديوار
File:Rani Kot One of two Bridges Inside.JPG|رني ڪوٽ اندر هڪ پل
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سن]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[کيرٿر قومي پارڪ]]
* [[سنڌ جا قلعا]]
* [[پاڪستان جا قلعا]]
* [[سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
* [[پاڪستان ۾ يونيسڪو عالمي ورثو ماڳن جي فهرست]]
* [[ٽالپر خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا|30em}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=ابڙو
 |first=بدر
 |title=Ranikot: The Wall of Sindh
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |year=2019
 |isbn=978-969-9860-16-4}}
* {{cite journal
 |last=Rashid
 |first=K. A.
 |title=Ranikot (the largest fort in the world)
 |journal=Iqbal Review
 |volume=VI
 |issue=1
 |date=April 1965
 |pages=33–49}}
* ايم. ايڇ. پنهور، ''دنيا جو قديم ترين ۽ وسيع ترين قلعو: راڻي ڪوٽ''، رسالو ''مهراڻ''، رني ڪوٽ نمبر، سنڌي ادبي بورڊ، 2006ع.
* مرزا قليچ بيگ، ''قديم سنڌ — ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
* ليفٽيننٽ ڪرنل خواجه عبدالرشيد، ''رني ڪوٽ — دنيا جو وڏي ۾ وڏو قلعو''، رسالو ''مهراڻ''، رني ڪوٽ نمبر، 2006ع.

{{commons category|Ranikot Fort}}
{{سنڌ جا ثقافتي ورثو مقام|state=autocollapse}}

[[زمرو:تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قلعا]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي عارضي فهرست جا ماڳ]]</text>
      <sha1>530f733dr6g06swrmwhszws1yxzkfiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڀارت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3232</id>
    <revision>
      <id>413488</id>
      <parentid>405863</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T16:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267645" sha1="eeohopgrfvogclem1dgfp6loj3yoees" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = جمھوريہ ھند
| common_name            = ڀارت
| native_name            = {{IAST|Bhārat Gaṇarājya}} &lt;!--Do NOT remove this from the infobox as infobox translations and transliterations do not fall under [[WP:INDICSCRIPT]].--&gt;

| image_flag             = India flag-XL-anim.gif
| alt_flag               = مٿان کان ھيٺان تائين ٽن افقي پٽن وارو جھنڊو: ڳاڙھو زعفراني، اڇو، ۽ سائو؛ اڇي پٽي جي وچ ۾ نيري رنگ جو ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو.
| image_coat             = Emblem of India.svg
| symbol_width           = 60px
| alt_coat               = ٽي شينھن (کاٻي، ساڄي ۽ سامھون ڏسندڙ) ھڪ فرِيز تي؛ جنھن ۾ ڊوڙندڙ گھوڙو، ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو، ۽ ھاتھي ڏيکاريل؛ ھيٺ نعرو لکيل: «ستيميو جيوتي».
| symbol_type            = [[رياستي نشان]]

| other_symbol           = {{native phrase|sa|&quot;[[وندي ماترم]]&quot;|italics=off}}{{efn|«وندي ماترم» جي ٻولي [[wikt:combination|ميلاپ]] آھي [[سنسڪرت]] ۽ [[بينگالي]] جو.}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;ماتا، مان توکي جھڪان ٿو&quot;}}{{lower|0.2em|{{efn|&quot;[...] ''جانا گانا مانا'' ڀارت جو قومي ترانو آھي، جنھن ۾ لفظن جي اھڙين ترميمن جي اجازت آھي جيئن حڪومت وقت بوقت منظور ڪري؛ ۽ ''وندي ماترم''، جنھن ڀارتي آزاديءَ جي جدوجھد ۾ تاريخي ڪردار ادا ڪيو، ان کي ''جانا گانا مانا'' جي برابر عزت ۽ برابر حيثيت حاصل ھوندي.&quot; {{harv|Constituent Assembly of India|1950}}.&lt;!--end efn:--&gt;}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}&lt;!--end lower:--&gt;&lt;ref name=&quot;india.gov.in&quot; /&gt;}}
| other_symbol_type      = قومي گيت

| national_motto         = {{native phrase|sa|&quot;[[ستيو ميو جيوتي]]&quot;|italics=off}}
| englishmotto           = &quot;سچ ئي فتح يابي ٿئي ٿو&quot;{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}}

| national_anthem        = {{native phrase|hi|&quot;[[جانا گانا مانا]]&quot;|italics=off|paren=omit}}{{efn|«جانا گانا مانا» جي ٻولي شروعاتي صورت ۾ [[wikt:combination|ميلاپ]] ھئي [[سنسڪرت]] ۽ [[بينگالي]] جو؛ ان کي ھندي ترجمي واري صورت ۾ قومي ترانو اختيار ڪيو ويو.}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;تون سڀني ماڻھن جي منن جو حڪمران آھين&quot;}}{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}&lt;ref name=&quot;india.gov.in&quot;&gt;{{Cite web |title=قومي نشان |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 |access-date=1 March 2017 |publisher=[[India.gov.in]] |quote=The National Anthem of India Jana Gana Mana, composed originally in Bengali by Rabindranath Tagore, was adopted in its Hindi version by the Constituent Assembly as the National Anthem of India on 24 January 1950.}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]&lt;/div&gt;

| image_map              = India (orthographic projection).svg
| map_width              = 250px
| alt_map                = دنيا جي گولي جو نقشو، جنھن جي مرڪز ۾ ڀارت نمايان ٿيل آھي.
| map_caption            = ڀارت جي قبضي ھيٺ علائقا چٽي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن؛ جيڪي علائقا ڀارت دعويٰ ڪري ٿو پر قبضي ۾ ناھن سي ھلڪي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن.

| capital                = [[نيو دهلي]]
| coordinates            = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}}
| largest_city           = {{plainlist|
* [[ممبئي]] (شھر جي حدن اندر)
* [[دهلي]] (ميٽروپوليٽن علائقو)
}}

| official_languages     = {{hlist|[[ھندي]]|[[انگريزي]]{{efn|ڀارت جي آئين جي حصي ۱۷ موجب ديو ناگري لِپيءَ ۾ معياري ھندي مرڪزي حڪومت جي سرڪاري ٻولي آھي، ۽ انگريزي اضافي سرڪاري ٻولي آھي؛ رياستون ۽ يونين ٽيرٽريون پنھنجون سرڪاري ٻوليون به مقرر ڪري سگھن ٿيون.{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}&lt;ref name=&quot;india.gov.in2&quot;&gt;{{Cite web |title=پروفائيل |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 |access-date=23 August 2013 |publisher=[[India.gov.in]]}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آئين جون دفعيون: سرڪاري ٻولي (حصو ۱۷) |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021 |access-date=18 April 2021 |website=[[Department of Official Language]] ذريعي [[Government of India]]}}&lt;/ref&gt;}}

| regional_languages     = {{collapsible list
 |titlestyle = background:transparent;color: inherit; text-align:left;
 |title = اٺين شيڊيول&lt;ref name=&quot;langoff&quot;&gt;{{Cite web |title=ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر جي ۵۰ھين رپورٽ (جولاءِ ۲۰۱۲ کان جون ۲۰۱۳) |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=26 December 2014 |publisher=ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر، [[Ministry of Minority Affairs]]، [[Government of India]]}}&lt;/ref&gt;
 |1= {{hlist
 | [[آسامي ٻولي|آسامي]]
 | [[بينگالي ٻولي|بينگالي]]
 | [[بودو ٻولي|بودو]]
 | [[ڊوگري ٻولي|ڊوگري]]
 | [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]
 | [[ھندي]]
 | [[ڪناڊا]]
 | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
 | [[ڪونڪني ٻولي|ڪونڪني]]
 | [[مئٿيلي ٻولي|مئٿيلي]]
 | [[ملايم]]
 | [[ميئتي ٻولي|ميئتي]]
 | [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]
 | [[نيپالي ٻولي|نيپالي]]
 | [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]
 | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
 | [[سنسڪرت]]
 | [[سنتالي ٻولي|سنتالي]]
 | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
 | [[تامل ٻولي|تامل]]
 | [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]
 | [[اردو]]
}}
}}&lt;br/&gt;

| languages_type         = مادري ٻوليون
| languages              = [[ڀارت جون ٻوليون|۴۴۷ ٻوليون]]{{efn|مختلف ماخذ مختلف انگ ڏين ٿا. [[Ethnologue]] موجب ڀارت ۾ ۴۶۱ ٻوليون آھن (دنيا ۾ ۶,۹۱۲ مان). انھن مان ۴۴۷ زنده ٻوليون ۽ ۱۴ ناپيد ٻوليون آھن.&lt;ref name=&quot;Ethnologue&quot;&gt;{{Cite web |year=2014 |editor-last=Lewis, M. Paul |editor2-last=Simons, Gary F. |editor3-last=Fennig, Charles D. |title=Ethnologue: Languages of the World : India |work=Ethnologue (Free All) |url=https://www.ethnologue.com/country/IN |access-date=15 December 2014 |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |edition=17th |location=Dallas, Texas}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ethnologue2&quot;&gt;{{Cite web |title=Ethnologue (Seventeenth edition): Statistical Summaries |url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area |archive-date=17 December 2014 |access-date=17 December 2014 |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International}}&lt;/ref&gt;}}

| demonym                = {{hlist|[[ڀارتي ماڻھو|ڀارتي]]}}
| government_type        = [[وفاق]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني جمھوريت]]

| leader_title1          = [[صدر]]
| leader_name1           = [[دروپدي مرمو]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=صدر |url=https://www.presidentofindia.gov.in/ |publisher=صدر ڀارت جو دفتر}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2          = [[نائب صدر]]
| leader_name2           = [[سي. پي. رادھاڪرشڻن]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=نائب صدر |url=https://www.presidentofindia.gov.in/ |publisher=صدر ڀارت جو دفتر}}&lt;/ref&gt;
| leader_title3          = [[وزيراعظم]]
| leader_name3           = [[نريندر مودي]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=وزيراعظم |url=https://www.pmindia.gov.in/en/ |publisher=وزيراعظم جو دفتر}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4          = [[چيف جسٽس آف انڊيا|چيف جسٽس]]
| leader_name4           = [[سوريا ڪانت]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=سپريم ڪورٽ: ججن جي فھرست |url=https://www.sci.gov.in/judges/ |publisher=سپريم ڪورٽ آف انڊيا}}&lt;/ref&gt;
| leader_title5          = [[لوڪ سڀا جو اسپيڪر]]
| leader_name5           = [[اوم برلا]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=لوڪ سڀا اسپيڪر اوم برلا بابت خبر |url=https://m.economictimes.com/ |publisher=The Economic Times}}&lt;/ref&gt;

| legislature            = [[پارليامينٽ آف انڊيا|پارليامينٽ]]
| upper_house            = [[راجيه سڀا]]
| lower_house            = [[لوڪ سڀا]]

| sovereignty_type       = [[ڀارت جي آزادي]]
| sovereignty_note       = [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] کان
| established_event1     = [[ڊومينين]]
| established_date1      = ۱۵ آگسٽ ۱۹۴۷
| established_event2     = [[ريپبلڪ]]
| established_date2      = ۲۶ جنوري ۱۹۵۰

| area_km2               = 3,287,263&lt;ref name=&quot;india.gov.in&quot; /&gt;
| area_rank              = 7th
| percent_water          = 9.6

| population_estimate    = {{increaseNeutral}} 1,428,627,663&lt;ref name=&quot;WPP UN&quot;&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects – Population Division – United Nations |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 July 2023 |website=population.un.org}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 1st
| population_census      = {{increaseNeutral}} 1,210,854,977&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آباديءَ جا حتمي انگ |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |archive-date=22 May 2016 |access-date=17 June 2016 |website=2011 Census Data |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر جو دفتر]]}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2011
| population_density_rank = 30th

| GDP_PPP                = {{increase}} {{nowrap|$14.594 trillion}}&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=534,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, April Edition (India) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=16 April 2024|access-date=16 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 3rd
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $10,123&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 125th
| GDP_nominal            = {{increase}} {{nowrap|$3.937 trillion}}&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 5th
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,731&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 136th

| Gini                   = 32.8
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=جني انڊيڪس (ورلڊ بئنڪ اندازو) – ڀارت |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN |publisher=[[World Bank]]}}&lt;/ref&gt;

| HDI                    = 0.644
| HDI_year               = 2022
| HDI_change             = increase
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=13 March 2024}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = {{ordinal|134}}

| currency               = [[انڊين روپيو]] (₹)
| currency_code          = INR
| time_zone              = [[انڊين معياري وقت|آءِ ايس ٽي]]
| utc_offset             = +05:30
| DST_note               = ''[[ڏينھن جي روشني بچت وارو وقت|ڊي ايس ٽي]] لاڳو ناھي''
| date_format            = {{nowrap|dd-mm-yyyy}}
| drives_on              = کاٻي پاسي
| calling_code           = +91
| cctld                  = [[.in]]

| religion_year          = 2011
| religion               = {{ubl
 | 79.8% [[ڀارت ۾ ھندو ازم|ھندو ازم]]
 | 14.2% [[ڀارت ۾ اسلام|اسلام]]
 | 2.3% [[عيسائيت]]
 | 1.7% [[ڀارت ۾ سک ازم|سک ازم]]
 | 0.7% [[ٻڌازم]]
 | 0.4% [[جين ازم]]
 | 0.23% [[غيرمذهبي|غيرمذهبي]]
 | 0.65% [[ڀارت ۾ مذهب|ٻيا]]&lt;ref name=&quot;Census2011religion&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |title=آبادي: ۲۰۱۱ ۾ مذھبي برادريءَ موجب |publisher=[[Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner]] |access-date=25 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015}}&lt;/ref&gt;
 }}

{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ '''جمھوريہ انڊيا جا قومي (سرڪاري) نشان'''
|-
! قومي درجو
! نالو
! علامت
|-
! '''قومي جانور'''
| بنگال ٽائيگر (ببر شير)
| [[File:Panthera tigris tigris.jpg|60px]]
|-
! '''قومي پکي'''
| مور (Indian Peacock)
| [[File:Indian Peacock (Pavo cristatus).jpg|60px]]
|-
! '''قومي وڻ'''
| برگد (Banyan)
| [[File:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|60px]]
|-
! '''قومي گل'''
| ڪمل (Lotus)
| [[File:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|60px]]
|-
! '''قومي آبي جانور'''
| گنگا ڊولفن
| [[File:Platanista gangetica.jpg|60px]]
|-
! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور'''
| ڪنگ ڪوبرا
| [[File:King Cobra (Ophiophagus hannah).jpg|60px]]
|-
! '''قومي ورثي وارو مماليہ'''
| حنومان لنگور
| [[File:Hanuman Langur.jpg|60px]]
|-
! '''قومي ميوو'''
| آم
| [[File:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|60px]]
|-
! '''قومي درياء'''
| گنگا ندي
| [[File:River Ganges near Varanasi.jpg|60px]]
|-
! '''قومي جبل'''
| نندا ديوي
| [[File:Nanda Devi 2006.JPG|60px]]
|}

| official_website       = {{url|https://www.india.gov.in}}
| iso3166code            = IN
}}


'''ڀارت''' ({{lang-en| '''India, Hindustan'''}}) جنهن کي هند، هندستان ۽ انڊيا پڻ سڏيو ويندو آهي، سو ڏکڻ ايشيا ۾ واقع آهي. هيءُ [[ڏکڻ ايشيا]] جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ڀارت آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي وڏن ملڪن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ڀارت جا هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهو هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهائيندا آهن. ڀارت جي اوڀر ۾ [[بنگلا ديش]] ۽ [[ميانمار]] ([[برما]])، اتر ۾ [[ڀوٽان]] ۽ [[چين]] ۽ [[نيپال]] ۽ اولهه ۾ [[پاڪستان]] اهن. ان کان سواءِ ڏکڻ اوڀر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] آهي.

{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ جمھوريہ انڊيا جا قومي(سرڪاري) نشان 
|-
! ''' قومي جانور'''
| 
| [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي پکي'''
| 
| [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]]
|-
! '''قومي وڻ'''
| 
| [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي گل'''
| 
| [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]]
|-
! '''قومي ورثي وارو جانور'''
| 
| [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''قومي آبي&lt;br&gt; سامونڊي جانور
'''
| 
| [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور'''
| 
| [[Image:King-Cobra.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي ورثي وارو مماليہ'''
| 
| [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]]
|-
! '' قومي ميوو'''
| 
| [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]]
|-
! '''قومي مندر'''
| 
| [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي درياء'''
| 
| [[Image:River Ganges.JPG|50px]]
|-
! '''قومي جبل'''
| 
| [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]]
|-
|}

جديد انسان اٽڪل 55,000 سال اڳ [[آفريڪا]] کان [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ پهتا. شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ طور سندن ڊگهي ۽ الڳ ٿلڳ رهائش هن خطي کي انتهائي گهڻ رخو بڻائي ڇڏيو. آباد زندگيءَ جي شروعات اٽڪل &lt;small&gt;9,000&lt;/small&gt; سال اڳ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] جي طاس جي اولهندي ڪنارن تي ٿي، جيڪا ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ترقي ڪري [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] بڻجي وئي. 1200 ق.م. تائين [[سنسڪرت]] جي هڪ قديم صورت اتر اولهه کان ڀارت ۾ پکڙجي وئي، جنهن جي ڀڄنن ۾ [[هندومت]] جي شروعاتي اوسر جا آثار ملن ٿا. اتر جون [[دراوڙي ٻوليون]] آهستي آهستي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي جاءِ وٺڻ سبب محدود ٿي ويون. &lt;small&gt;400&lt;/small&gt; ق.م. تائين هندومت اندر [[ذات پات جو نظام]] اڀري آيو، جڏهن ته [[ٻڌمت]] ۽ [[جين مت]] وجود ۾ آيا، جن اهڙن سماجي نظامن جو پرچار ڪيو، جيڪي موروثيت سان ڳنڍيل نه هئا. نسبتاً ڍلي انتظامي بناوٽ رکندڙ [[موريا سلطنت|مورِيا]] ۽ [[گپتا سلطنت|گپتا سلطنتن]] ۾ فن، اڏاوت ۽ لکڻ جي فن ترقي ڪئي، عورتن جي سماجي حيثيت گهٽجي وئي ۽ [[ڇوت ڇات]] منظم صورت اختيار ڪئي. [[ڏکڻ ڀارت]] ۾ وچئين دور جي بادشاهتن دراوڙي ٻولين جا رسم الخط ۽ ثقافتون [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تائين پهچايون. پهرين هزار سال عيسويءَ دوران [[يهوديت]]، [[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[زرتشتي مذھب|زرتشت مذهب]] ڀارت جي ڏاکڻين ۽ اولهندي سامونڊي ڪنارن تي قائم ٿي ويا.

ٻئي هزار سال عيسويءَ جي شروعات ۾ [[وچ ايشيا]] کان ٿيندڙ مسلمانن جي فتحن [[دھلي سلطنت|دهلي سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن اتر ڀارت کي اسلامي دنيا سان ڳنڍي ڇڏيو. ڏکڻ ڀارت ۾ [[وجيانگر سلطنت]] هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ گڏيل هندو ثقافت کي جنم ڏنو، جڏهن ته [[پنجاب]] ۾ [[سک مت]] اڀريو، جنهن اداراتي مذهب کي رد ڪيو. [[مغل سلطنت]] ٻن صدين جي معاشي واڌ ويجهه ۽ نسبتاً امن جو دور آندو ۽ پنهنجي پٺيان اڏاوتي ورثي جو وڏو خزانو ڇڏيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي آهستي آهستي وڌندڙ حڪمراني ڀارت کي نوآبادياتي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، پر ساڳئي وقت ان جي علائقائي اقتدار کي پڻ مضبوط ۽ يڪجا ڪيو. سال &lt;small&gt;1858&lt;/small&gt;ع ۾ [[برطانوي راڄ]] شروع ٿيو. ڀارتين سان واعدو ڪيل حق آهستي آهستي ڏنا ويا، پر ساڳئي وقت ٽيڪنالاجيءَ ۾ تبديليون آنديون ويون ۽ جديد تعليم توڙي عوامي زندگيءَ جون پاڙون پختيون ٿيڻ لڳيون. ڀارت ۾ هڪ [[قومپرستي|قومپرست تحريڪ]] اڀري، جيڪا غير يورپي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] ۾ پنهنجي نوعيت جي پهرين تحريڪ هئي. &lt;small&gt;1920&lt;/small&gt;ع کان پوءِ اها [[عدم تشدد|عدم تشدد واري مزاحمت]] سبب مشهور ٿي ۽ نيٺ برطانوي راڄ جي خاتمي جو بنيادي ڪارڻ بڻجي وئي. &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ [[برطانوي هندستان]] کي ٻن آزاد ڊومينين: هندو اڪثريت واري [[ڀارت]] ۽ مسلمان اڪثريت واري [[پاڪستان]] ۾ ورهايو ويو. [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] سان وڏي پيماني تي جاني نقصان ۽ تاريخ جي هڪ غير معمولي وڏي لڏپلاڻ ٿي.

&lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع کان ڀارت هڪ [[وفاق|وفاقي جمهوريه]] آهي، جنهن جو انتظام جمهوري [[پارلياماني نظام]] تحت هلي ٿو. اهو هڪ گهڻ ثقافتي، گهڻ لساني ۽ گهڻ نسلي سماج آهي. ڀارت جي آبادي &lt;small&gt;1951&lt;/small&gt;ع ۾ &lt;small&gt;36&lt;/small&gt; ڪروڙ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; لک (&lt;small&gt;361&lt;/small&gt; ملين) مان وڌي &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع ۾ هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ ٿي وئي. ان جي تيزيءَ سان وڌندڙ معيشت [[انفارميشن ٽيڪنالوجي|انفارميشن ٽيڪنالاجي]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ ملڪ جو وچولو طبقو مسلسل وڌي رهيو آهي. ڀارت غربت گهٽائڻ ۾ اڳڀرائي ڪئي آهي، پر ان سان گڏ معاشي اڻبرابري پڻ وڌي آهي. اهو [[ايٽمي هٿيار رکندڙ رياستن جي فهرست|ايٽمي هٿيار رکندڙ رياست]] آهي ۽ فوجي خرچن جي لحاظ کان به دنيا جي اهم ملڪن مان هڪ آهي. [[ڪشمير تڪرار|ڪشمير بابت]] ان جا 20هين صديءَ جي وچ کان هلندڙ تڪرار پاڙيسري ملڪن [[پاڪستان]] ۽ [[چين]] سان اڃا تائين حل نه ٿيا آهن. ملڪ جي سماجي ۽ معاشي مسئلن ۾ صنفي اڻبرابري، ٻارن ۾ غذائي کوٽ ۽ وڌندڙ [[هوائي آلودگي]] شامل آهن. ڀارت جي انتهائي حياتياتي تنوع واري سرزمين ۾ حياتياتي تنوع جا چار اهم مرڪز موجود آهن. ملڪ جي جهنگلي جيوت کي محفوظ رهائشي علائقن ۾ تحفظ حاصل آهي ۽ روايتي طور ان ڏانهن ثقافتي رواداريءَ وارو رويو پڻ رکيو ويو آهي.

== نالي جي اصليت ==

'''آڪسفورڊ انگريزي لغت''' (ٽيون ايڊيشن، 2009ع) مطابق، نالو ''انڊيا'' ڪلاسيڪي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] نالي ''انڊيا'' مان ورتل آهي، جيڪو شروعات ۾ [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] ۽ ان جي اوڀر وارن علائقن لاءِ استعمال ٿيندو هو. لاطيني ٻوليءَ اهو نالو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ''انڊيا'' ({{lang|grc|Ἰνδία}}) مان ورتو، جيڪو يوناني ''انڊوس'' ({{lang|grc|Ἰνδός}}) مان نڪتل هو. يوناني نالو وري [[پراڻي فارسي ٻولي|پراڻي فارسي]] لفظ ''هندوش'' مان نڪتل هو، جيڪو [[اخميندي سلطنت]] جي اوڀرئين صوبي لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نالي جو بنياد [[سنسڪرت]] لفظ ''سنڌو'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنيٰ ”ندي“ آهي ۽ جيڪو خاص طور [[سنڌو درياهه]] لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=India (noun) |url=https://www.oed.com/view/Entry/94384#eid677811 |work=آڪسفورڊ انگريزي لغت |year=2009 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Thieme|1970|pp=447–450}} قديم يوناني ڀارت جي ماڻهن کي ''انڊوئي'' ({{lang|grc|Ἰνδοί}}) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ ”سنڌو درياهه جا ماڻهو“ هئي.{{sfn|Kuiper|2010|p=86}}

''ڀارت'' ({{lang|hi|भारत}}) نالو ڀارتي رزمي ادب ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] ٻنهي ۾ ملي ٿو.{{sfn|Clémentin-Ojha|2014}}&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Constitution of India |date=1 December 2007 |url=https://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |access-date=3 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909230437/https://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |url-status=dead |publisher=ڀارت جي قانون ۽ انصاف واري وزارت |quote=Article 1(1): India, that is Bharat, shall be a Union of States. |archive-date=9 September 2014}}&lt;/ref&gt; هي نالو ڀارت جي مختلف ٻولين ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو. ''ڀارت'' قديم نالي ''ڀارت ورش'' ({{lang|sa|भारतवर्ष}}) جي جديد صورت آهي، جيڪو شروعاتي طور ڀارت جي اترئين حصي لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Jha2014&quot;&gt;{{Citation |last=Jha |first=Dwijendra Narayan |title=Rethinking Hindu Identity |url=https://books.google.com/books?id=dqDgBQAAQBAJ&amp;pg=PA11 |page=11 |year=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-49034-0}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Singh|2017|p=253}} اوڻيهين صديءَ جي وچ کان پوءِ ''ڀارت'' نالو ملڪ لاءِ وڏي پيماني تي مقبول ٿيو.{{sfn|Clémentin-Ojha|2014}}{{sfn|Barrow|2003}}

''هندستان'' [[وچولي فارسي ٻولي|وچولي فارسي]] مان نڪتل نالو آهي، جيڪو ڀارت لاءِ استعمال ٿيندو رهيو ۽ تيرهين صديءَ کان وڌيڪ مقبول ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Paturi |first1=Joseph |url=https://books.google.com/books?id=oCo5DAAAQBAJ |title=World Religions &amp; Cults Volume 2 |last2=Patterson |first2=Roger |date=2016 |publisher=New Leaf Publishing Group |isbn=978-0-89051-922-6 |pages=59–60}}&lt;/ref&gt; هي نالو خاص طور [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Hindustan |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/266465/Hindustan |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا |access-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;

سنڌي عالم [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] موجب، [[رگ ويد]] واري زماني ۾ قديم آريائي ماڻهو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي ڀرتي ڪندڙ شاخن جي ڪنارن تي آباد هئا. قديم ايرانين سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ ''سنڌو'' نالو استعمال ڪيو، پر ايراني ٻولين ۾ ”س“ جي آواز جي ”هه“ ۾ تبديليءَ سبب ان جو اچار ''هندو'' ٿيو. ان لحاظ کان ''هندو'' جو اصل مفهوم سنڌو درياهه جي علائقي يا ان جي رهاڪن سان لاڳاپيل هو. آڏواڻي موجب، قديم ايرانين سنڌو ماٿري، يعني سنڌ ۽ پنجاب جي علائقي لاءِ ''هندستان'' جو نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''هند'' سان فارسي پڇاڙي ''ستان'' ملائي وئي ۽ ان جي معنيٰ ”هند يا سنڌوءَ جو ملڪ“ ٿي.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;&gt;{{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |year=2004 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}&lt;/ref&gt;

قديم ايرانين وسيلي سنڌو ۽ ڀارت بابت ڄاڻ يونانين تائين پهتي. يونانين سنڌو درياهه کي ''انڊوس'' ۽ ان جي علائقي جي ماڻهن کي ''انڊوئي'' سڏيو، جڏهن ته ملڪ لاءِ ''انڊيا'' جو نالو استعمال ٿيڻ لڳو. اهڙيءَ طرح سنسڪرت ''سنڌو'' مان پراڻي فارسي ''هندوش'' ۽ پوءِ يوناني ''انڊوس'' ۽ ''انڊيا'' جهڙيون صورتون وجود ۾ آيون.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;/&gt; وقت گذرڻ سان ''هندو'' لفظ جي مفهوم ۾ پڻ تبديلي آئي ۽ مسلمان حڪمرانن جي دور ۾ اهو لفظ خاص طور [[هندومت|هندو ڌرم]] جي پيروڪارن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;/&gt;

=== ”انڊيا“ ۽ ”سنڌ“ ===

''انڊيا'' نالي جي تاريخي پاڙ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] جي نالي سان ڳنڍيل آهي. سنسڪرت ''سنڌو'' پراڻي فارسيءَ ۾ صوتياتي تبديليءَ سان ''هندو'' يا ''هندوش'' جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته يونانين وٽ اهو ''انڊوس'' ۽ ''انڊيا'' جي صورت ۾ رائج ٿيو. پوءِ لاطينيءَ ۾ ''انڊيا'' جي صورت برقرار رهي، جنهن مان جديد يورپي ٻولين، جن ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] به شامل آهي، ملڪ جو نالو ''انڊيا'' ورتو.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=India (noun) |url=https://www.oed.com/view/Entry/94384#eid677811 |work=آڪسفورڊ انگريزي لغت |year=2009 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{main|ڀارت جي تاريخ}}

=== قديم ڀارت ===

{{multiple image
|perrow=2
|total_width=200
|image1=Periodo gupta, vishnu con sridevi e bhudevi, da mathura, V secolo.jpg
|image2=Flag of Maurya Empire.pvg.png
|image3=Meister des Râmâyana-Manuskripts 001.jpg
|image4=Cave 26, Ajanta.jpg
|align=left
|direction=vertical
|caption_align=center
|caption1=گپتا دور جو مجسمو، [[گپتا سلطنت]]
|caption2=[[سواستيڪا]] جو نشان، [[موريا سلطنت]] جي جهنڊي ۾
|caption3=تقريباً 1650ع جو [[سنسڪرت]] رزمي داستان ''[[رامائڻ]]'' جو قلمي نسخو؛ هي رزمي داستان تقريباً 400 ق.م کان 300ع جي وچ واري عرصي دوران داستاني روايتن وسيلي مرتب ٿيو.
|caption4=[[اجنتا غارون|اجنتا غار]] نمبر 26، پٿر کي تراشي ٺاهيل هڪ [[ٻڌمت|ٻڌ]] چيتيا گرهه يا عبادتگاهه.
}}


ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ انساني موجودگيءَ جو پسمنظر لکين سال پراڻو آهي، پر جسماني لحاظ کان جديد انسانن، يعني ''[[هومو سيپيئنس]]''، جي هتي موجودگيءَ بابت [[مائيٽوڪانڊريل ڊي اين اي]] ۽ [[وائي ڪروموسوم]] جي انگن اکرن مان وڌيڪ واضح ڄاڻ ملي ٿي. انهن جي گڏيل تجزيي جي بنياد تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته جديد انسانن جا اڄ تائين موجود سڀ کان قديم نسلي سلسلا [[آفريڪا]] مان 80,000 کان 50,000 سال اڳ [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] ۾ پهتا هئا، ۽ گهڻي امڪان سان اها آمد لڳ ڀڳ 55,000 سال اڳ ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=پيٽراليا
 |first1=مائيڪل ڊي.
 |last2=آلچن
 |first2=برجٽ
 |year=2007
 |chapter=انساني ارتقا ۽ ثقافتي تبديلي ڀارتي برصغير ۾
 |editor1-last=پيٽراليا
 |editor1-first=مائيڪل ڊي.
 |editor2-last=آلچن
 |editor2-first=برجٽ
 |title=دي ايووليوشن اينڊ هسٽري آف هيومن پاپوليشنز اِن سائوٿ ايشيا: انٽرڊسپلنري اسٽڊيز اِن آرڪيالاجي، بايولاجيڪل اينٿروپالاجي، لنگوئسٽڪس اينڊ جينيٽڪس
 |publisher=اسپرنگر پبلشنگ
 |isbn=978-1-4020-5562-1
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=Qm9GfjNlnRwC
}}&lt;/ref&gt; شروعاتي طور [[شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] ماڻهن جي حيثيت ۾ مختلف صورتن ۾ هڪ ٻئي کان الڳ رهندي سندن ڊگهي عرصي واري آباديءَ هن خطي کي انساني جينياتي لحاظ کان انتهائي گهڻ رخو بڻايو؛ انساني جينياتي گوناگونيت جي لحاظ کان هي علائقو آفريڪا کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. تنهن هوندي به، [[ڏکڻ ايشيا]] مان معلوم ٿيل جديد انسانن جا سڀ کان قديم پنڊ پهڻ لڳ ڀڳ 30,000 سال پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |page=1
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌو درياهه]] جي طاس جي اولهندي ڪنارن تي، موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع [[مهرڳڙهه]] مان [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جا آثار 7000 ق.م کان پوءِ جا ملن ٿا. هتي اناج ڏيندڙ ٻوٽن، جن ۾ [[جَوَ]] شامل هئا، ۽ جانورن، جن ۾ ڪٻ وارو [[زيبو ڍڳو]] شامل هو، کي گهريلو بڻايو ويو. اهي ثقافتون آهستي آهستي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۾ تبديل ٿيون، جيڪا 2500 کان 1900 ق.م دوران موجوده پاڪستان ۽ اولهندي ڀارت ۾ عروج تي پهتي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رائيٽ
 |first=ريتا پي.
 |year=2010
 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي
 |pages=45, 51
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-521-57219-4
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt; [[موهن جو دڙو]]، [[هڙپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[گنويريوالا]] ۽ [[راکي ڳڙهي]] جهڙا شهر ان جا اهم مرڪز هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رائيٽ
 |first=ريتا پي.
 |year=2010
 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي
 |page=107
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-521-57219-4
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt; هن تهذيب جون نمايان خاصيتون معياري وزن، [[اسٽيٽائٽ]] جون مهرون، لکڻيءَ جو نظام، شهري رٿابندي، عوامي تعميراتي ڪم ۽ دستڪاريون هيون، جن ۾ ٺڪر جا مخصوص نمونا، پڪل مٽيءَ جون انساني شڪليون ۽ جانورن جا مجسما شامل هئا. انهن شهرن جي چوڌاري نئين زرعي ۽ مالوند معيشت تي ٻڌل شهرن ۽ ڳوٺن جا ڄار وجود ۾ آيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رائيٽ
 |first=ريتا پي.
 |year=2010
 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي
 |pages=145–146
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-521-57219-4
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt;

1500 ق.م کان 1200 ق.م جي وچ ۾ [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي]] [[سنسڪرت]] جي هڪ قديم صورت اتر اولهه کان ڀارت ۾ پکڙجي وئي. ان جو قديم ترين موجود ثبوت ''[[رگ ويد]]'' ۾ ملي ٿو، جيڪو پوءِ [[هندومت]] سان لاڳاپيل سڀ کان قديم مذهبي متن بڻيو. رگ ويد انهن [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي ڳالهائيندڙ قبيلن مرتب ڪيو، جيڪي اڄوڪي اتر [[افغانستان]] کان اوڀر طرف لڏي [[پنجاب]] واري علائقي ۾ پهتا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=لو
 |first=جان جے.
 |year=2015
 |title=پارٽيسيپلز اِن رِگ ويدڪ سنسڪرت: دي سينٽيڪس اينڊ سيمينٽڪس آف ايڊجيڪٽائول ورب فارمز
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-100505-3
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=L07CBwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; آرين ۽ هند-آريائي ٻولين جي ڦهلاءَ ڀارتي ننڍي کنڊ جي ٻولين، مذهبي روايتن، ادب ۽ سماجي ڍانچي جي ايندڙ ارتقا تي گهرو اثر وڌو.

ايندڙ هزار سالن دوران [[گنگا درياهه]] جي ميداني علائقن ۾ آبادي پکڙجندي وئي. درياهي نظام سان لڳندڙ وسيع علائقن مان ٻيلن کي صاف ڪيو ويو؛ ڪڏهن باهه ڏئي ۽ پوءِ لوهه جي اوزارن جي استعمال سان زمين کي زراعت لاءِ تيار ڪيو ويو. هن آبادڪاريءَ دوران ممڪن آهي ته اڳ ۾ رهندڙ ماڻهن کي سندن علائقن مان بي دخل ڪيو ويو هجي يا غلام بڻايو ويو هجي. ڀارت جي اترين حصن ۾ [[دراوڙي ٻوليون]] آهستي آهستي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي جاءِ ورتي، جنهن سان هڪ وسيع لساني ورهاست وجود ۾ آئي: هند-آريائي ٻوليون خاص طور اتر ۽ اولهه ۾، جڏهن ته دراوڙي ٻوليون اوڀر ڀارت جي ڪجهه حصن ۽ ڏکڻ جي گهڻي ڀاڱي ۾ ڳالهائجڻ لڳيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;

پهرين هزارين سال ق.م جي وچ ڌاري سنسڪرت جي وڌيڪ سڌريل ۽ معياري وياڪرڻي صورت، يعني [[ڪلاسيڪي سنسڪرت]]، وجود ۾ آئي، جنهن کي [[پاڻيني]] پنهنجي ''[[اشٽاڌيايي]]''، يعني ”اٺ باب“، ۾ قاعدن هيٺ آندو. سنسڪرت جا ٻه وڏا رزمي داستان، ''[[مهاڀارت]]'' ۽ ''[[رامائڻ]]''، ان جي ابتڙ زباني داستان گوئيءَ جي مختلف لهجن ۾ مرتب ٿيا، جن کي ”رزمي سنسڪرت“ چيو وڃي ٿو. اها ٻولي اتر ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 400 ق.م کان 300ع تائين استعمال ٿيندي رهي ۽ تقريباً ڪلاسيڪي سنسڪرت جي همعصر هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=لو
 |first=جان جے.
 |year=2017
 |title=ٽرينسِٽو نائونز اينڊ ايڊجيڪٽوز: ايويڊنس فرام ارلي اِنڊو-آريئن
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-879357-1
 |page=58
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=nSgmDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;

400 ق.م تائين ڏکڻ ايشيا ۾ شهري آباديءَ جي هڪ ٻي وڏي لهر اڀري، هن ڀيري خاص طور گنگا جي ميدان ۾. قلعي بند شهرن ۾ [[ذات پات جو نظام|ذات]] يا ''[[ورڻ]]'' جي بنياد تي سماجي ورهاست نمايان ٿيڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |page=16
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين سال ق.م جي وچ ڌاري ٻه نوان اخلاقي ۽ سماجي نظام وجود ۾ اچي چڪا هئا: [[مهاوير]] جي تعليم تي ٻڌل [[جين مت]] ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي تعليم تي ٻڌل [[ٻڌمت]]. ٻنهي مذهبن عدم تشدد تي زور ڏنو، [[برهمڻ مت]] ۾ ٿيندڙ جانورن جي قربانيءَ کي رد ڪيو ۽ پيدائش جي بنياد تي مقرر ورڻ واري سماجي حيثيت کان مختلف تصور پيش ڪيو. انهن مذهبن موجب عام ماڻهو به اخلاقي زندگي گذاري سماجي ۽ روحاني لحاظ کان بلند ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=فشر
 |first=مائيڪل ايڇ.
 |year=2018
 |title=اين انوائرونمينٽل هسٽري آف انڊيا: فرام ارليئسٽ ٽائمز ٽو دي ٽوئنٽي فرسٽ سينچري
 |page=59
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |location=ڪيمبرج ۽ نيو يارڪ
 |isbn=978-1-107-11162-2
 |doi=10.1017/9781316276044
 |lccn=2018021693
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=kZVuDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; گوتم ٻڌ جي زندگيءَ کي قلمبند ڪرڻ ڀارت ۾ تحرير ٿيل تاريخ جي شروعاتي مرحلن جو هڪ اهم حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=اسٽائن
 |first=بي.
 |year=2010
 |title=اے هسٽري آف انڊيا
 |edition=2
 |editor-last=آرنلڊ
 |editor-first=ڊي.
 |publisher=وائلي-بليڪ ويل
 |location=آڪسفورڊ
 |isbn=978-1-4051-9509-6
 |pages=21, 61–62
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC
}}&lt;/ref&gt;

انهن ٻنهي مذهبن جي عروج واري پسمنظر ۾ ڏکڻ ايشيا جي پهرين وڏي، جيتوڻيڪ ڍلي مرڪزي جوڙجڪ واري، علائقائي طاقت [[موريا سلطنت]] وجود ۾ آئي. [[چندرگپت موريا]] جي قائم ڪيل هن سلطنت هيٺ ڀارتي ننڍي کنڊ جو هڪ وڏو حصو پهريون ڀيرو هڪ وڏي مرڪزي سياسي طاقت هيٺ آيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Maurya dynasty
 |url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html
 |author=Jona Lendering
 |accessdate=17 June 2007
 |archive-date=8 February 2012
 |archive-url=https://www.webcitation.org/65IEUKA7W?url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ان کان اڳ 327–326 ق.م دوران [[سڪندر مقدوني]] ننڍي کنڊ جي اتر اولهندي حصن تي حملو ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=Chronology of Iranian History Part One|ناشر=Iranica}}&lt;/ref&gt;

موريا سلطنت جي بانيءَ جي پوٽي [[اشوڪ اعظم|اشوڪ]] جي راڄ، تقريباً 268 کان 232 ق.م، دوران سلطنت ٿوري عرصي لاءِ انتهائي ڏکڻ کان سواءِ ننڍي کنڊ جي اهم شهري مرڪزن ۽ آمدرفت جي وڏن رستن تي ڪنٽرول قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |pages=16–17
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; موريا دور فن، اڏاوت، لکتن ۽ ادبي متنن ۾ تخليقي سرگرمين جي ڪري نمايان رهيو، پر ساڳئي وقت هند-آريائي ٻولي ڳالهائيندڙ مکيه علائقن ۾ عورتن جي حقن ۾ گهٽتائي پڻ ٿي.

[[ڪلنگ جي جنگ]] ۾ اشوڪ جي فوجن هٿان وڏي جاني نقصان کان پوءِ اشوڪ ٻڌمت اختيار ڪيو. ان کان پوءِ هن ''ڌم'' جي پاليسي اختيار ڪئي ۽ سڄي موريا سلطنت ۾ ڪيترائي پٿريلا ۽ ٿنڀن تي لکيل [[اشوڪ جا فرمان|فرمان]] جاري ڪرايا، جن جو مقصد اخلاقي رويو، عدم تشدد ۽ سماجي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ هو. انهن فرمانن ۾ جهنگلي جانورن کي مارڻ ۽ ٻيلن کي تباهه ڪرڻ تي پابنديون پڻ شامل هيون، جنهن ڪري ڪجهه جديد ماحولياتي مورخ اشوڪ کي ماحولياتي سوچ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهن ٿا.

ڏکڻ ڀارت ۾ [[تامل ٻولي|تامل]] ٻوليءَ ۽ ادب جي پڻ تمام قديم روايت موجود آهي. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي خاندان]] جي قديم ادبي ٻولين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |url=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/dravidian-language-family-is-4500-years-old-study/article23314180.ece
 |title=Dravidian language family is 4,500 years old: study
 |date=21 March 2018
 |work=The Hindu
 |access-date=25 April 2019
 |others=PTI
 |issn=0971-751X
}}&lt;/ref&gt; [[سنگم ادب]] مان معلوم ٿئي ٿو ته تقريباً 200 ق.م کان 200ع تائين ڏاکڻي اپٻيٽ ۾ [[چيرا گهراڻو|چيرا]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا]] بالترتيب [[ڪاويري درياهه]] جي ماٿريءَ جي اولهندي ۽ اوڀرندي ميداني علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته وڌيڪ ڏکڻ ۾ [[وائيگائي درياهه]] جي ماٿريءَ ۾ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] حڪمران هئا.

چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ تائين [[گپتا سلطنت]] گنگا جي وسيع ميدان ۾ انتظام ۽ محصول وصوليءَ جو هڪ پيچيده نظام قائم ڪيو، جيڪو پوءِ ايندڙ ڀارتي بادشاهتن لاءِ نمونو بڻيو. گپتا سلطنت ڀارتي ننڍي کنڊ جي وڏي حصي کي سياسي طور متحد ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. هن دور کي روايتي طور ڀارت جي ”سونهري دور“ سان پڻ تشبيهه ڏني وئي آهي، ڇاڪاڻ ته هن زماني ۾ فن، ادب، مذهب، سائنس ۽ رياضيءَ ۾ اهم ترقيون ٿيون. گپتا دور ۾ رسمن جي انتظام بدران عقيدت ۽ ڀڳتيءَ تي زور ڏيندڙ نئين سر اُڀرندڙ هندومت وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو، جنهن سان فن، ادب ۽ سائنس جي ترقي پڻ ڳنڍيل هئي.

گپتا دور سان گڏ ۽ ان کان پوءِ ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ ٻيون به ڪيتريون علائقائي بادشاهتون ۽ سلطنتون موجود رهيون، جن ۾ [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]]، [[پلو سلطنت|پلو]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=South India
 |url=http://www.webindia123.com/history/MEDIEVAL/history%20south.htm
 |accessdate=19 June 2007
 |publisher=Suni System Ltd.
 |year=2007
}}&lt;/ref&gt; ڇهين صديءَ تائين پلو هڪ اهم علائقائي طاقت بڻجي چڪا هئا. ساڳئي وقت [[ٻڌمت]] ۽ [[جين مت]] جي اثر ۾ گهٽتائي آئي ۽ مخصوص هنڌن سان لاڳاپيل ديوتائن ڏانهن شاهي عقيدت وڌڻ لڳي، جيڪا پوءِ [[ڀڳتي تحريڪ]] جي نمايان خاصيت بڻجي وئي. پلو حڪمرانن خاص طور [[رومي سلطنت]]، اولهه ايشيا ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] سان وڏي پيماني تي واپار ڪيو.

ڏکڻ ڀارت جون رياستون سامونڊي واپار، علم، ادب ۽ فنن ۾ پڻ اهم رهيون. خاص طور [[چولا گهراڻو]]، جنهن جي اهم مرڪزن مان [[تنجاور]] هڪ هو، هڪ وڏي سامونڊي طاقت بڻيو. چولا حڪمرانن ۽ واپارين جو اثر ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پکڙيو ۽ [[ملايا]]، [[بورنيو]] ۽ ٻين علائقن سان سندن سياسي، تجارتي ۽ ثقافتي لاڳاپا قائم ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.enotes.com/homework-help/what-were-main-achievements-raja-raja-chola-285062
 |title=What were the main achievements of Raja Raja Chola and Rajendra Chola of the Chola dynasty in south India
 |website=eNotes
 |accessdate=26 August 2017
 |archive-date=6 November 2016
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161106165149/http://www.enotes.com/homework-help/what-were-main-achievements-raja-raja-chola-285062
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; انهن ۽ ٻين ڏکڻ ڀارتي بادشاهتن جي واپار، مذهبي رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو اثر بعد ۾ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] جي ڪيترن علائقن جي ٻولين، فن، مذهبي روايتن ۽ سياسي ثقافت تي پڻ پيو.

هندستان، دنيا جي تاريخ ۾ عظيم الشان درجي جو مالڪ آهي. پهرين دؤر ۾ هن سنسڪرت جهڙي ٻولي پيدا ڪئي، '''ڪليلا و دمنا''' جهڙو حڪمت وارو ڪتاب لکيو. فوجي مشقن واري راند شطرنج ايجاد ڪئي. رياضيءَ ۾ يونان سان مقابلو ڪيائين. الاهيات ۾ ويدانت فلاسافي سيکارڻ ۾ جڳت گرو بڻيو. ان سان ويدڪ ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم پکڙيا. هندوستان مها راجا اشوڪ جهڙا حڪمران پيدا ڪيا. ٻئين دؤر ۾ قديم انسانيت جي علمبردار جلال الدين اڪبر پيدا ڪيو. هن ڏکڻ ايشيا جي ٻولين کي ملائي اردوءَ جهڙي انٽرنيشنل ٻولي ٺاهي. هندوستان محي الدين عالمگير جهڙو سلطان ۽ [[شاهه ولي الله]] جهڙو فلاسافر پيدا ڪيو.
&lt;ref&gt;{{Citation |title=مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون (مولانا عبيدالله سنڌي / ثناءُ الله سومرو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=313 |accessdate=2016-09-19 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912101731/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=313 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب: مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون&lt;/ref&gt; ھندستان جي تاريخ پهريائين پهريائين آنربل مائونٽ سٽيوئرٽ ايلفنسٽن تيار ڪئي هئي، جا پهريون گهمرو 1841ع ۾ ڇپجي پڌري ٿي هئي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page10.html#_ftn4}}}
&lt;/ref&gt;

=== وچئين دور جو ڀارت ===
{{Main|وچئين دور جو ڀارت}}

[[File:1010 CE Brihadishwara Temple, gopuram Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|thumb|[[بريهديسور مندر]]، جيڪو [[چولا گهراڻو|چولا]] حڪمران [[راجاراجا چولا پهريون]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.]]

[[File:Qutb Minar Minaret Delhi India.jpg|thumb|[[قطب مينار]] تي عربي خطاطي؛ مينار جي اڏاوت [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ 1199ع کان شروع ٿي.]]

ڀارت جي شروعاتي وچئين دور، يعني تقريباً 600ع کان 1200ع تائين، جي خاص سڃاڻپ علائقائي بادشاهتن ۽ ثقافتي گوناگونيت هئي. هن دور جو ڪو به حڪمران اهڙي سلطنت قائم نه ڪري سگهيو، جيڪا پنهنجي بنيادي علائقي کان گهڻو پري پکڙيل زمينن تي مستقل ڪنٽرول قائم رکي سگهي. ان عرصي دوران وڌندڙ زرعي معيشت لاءِ جن مالوند ۽ خانه بدوش ماڻهن جون زمينون صاف ڪيون ويون هيون، تن کي [[ذات پات جو نظام|ذات پات واري سماج]] ۾ شامل ڪيو ويو؛ اهڙيءَ طرح نوان ۽ غير روايتي حڪمران طبقا پڻ ان سماجي نظام جو حصو بڻيا. نتيجي ۾ ذات پات واري نظام ۾ علائقائي فرق نمايان ٿيڻ لڳا.

ڇهين ۽ ستين صديءَ دوران پهريان عقيدت ڀريا مذهبي گيت [[تامل ٻولي]] ۾ لکيا ويا. پوءِ سڄي ڀارت ۾ انهن جي پيروي ڪئي وئي، جنهن سان هڪ طرف [[هندومت]] جي نئين سر اُڀار کي هٿي ملي ۽ ٻئي طرف ننڍي کنڊ جي جديد ٻولين جي ترقيءَ تي به اثر پيو. ننڍين توڙي وڏين ڀارتي بادشاهتن جا حڪمران ۽ سندن سرپرستيءَ هيٺ هلندڙ مندر وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي گاديءَ وارن شهرن ڏانهن ڇڪيندا هئا، جنهن سبب اهي شهر اهم معاشي مرڪز بڻجي ويا. ڀارت ۾ شهري آباديءَ جي هڪ ٻي لهر سان گڏ مختلف جسامت جا مندرن وارا شهر ملڪ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ وجود ۾ اچڻ لڳا.

اٺين ۽ نائين صديءَ تائين انهن تبديلين جا اثر [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تائين پهچي چڪا هئا. ڏکڻ ڀارت جي ثقافت ۽ سياسي نظام انهن علائقن تائين پهتا، جيڪي اڄوڪي [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[لائوس]]، [[برونائي]]، [[ڪمبوڊيا]]، [[ويٽنام]]، [[فلپائن]]، [[ملائيشيا]] ۽ [[انڊونيشيا]] جو حصو آهن. هن ثقافتي منتقليءَ ۾ ڀارتي واپاري، عالم ۽ ڪڏهن ڪڏهن فوجون پڻ شامل هيون. ساڳئي وقت ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ماڻهن پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو؛ انهن مان ڪيترائي ڀارت جي مذهبي ۽ تعليمي مرڪزن ۾ اچي رهيا ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ]] ۽ [[هندومت|هندو]] متنن کي پنهنجين ٻولين ۾ ترجمو ڪندا هئا.

ڏهين صديءَ کان پوءِ [[وچ ايشيا]] جي مسلمان خانه بدوش قبيلن، تيز رفتار گهوڙيسوار فوجن ۽ نسلي بنيادن تي گڏ ڪيل وڏين فوجن جي مدد سان، بار بار ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهندي ميداني علائقن تي حملا ڪيا. انهن سياسي ۽ فوجي تبديلين جي نتيجي ۾ آخرڪار 1206ع ۾ اسلامي [[دهلي سلطنت]] قائم ٿي. دهلي سلطنت اتر ڀارت جي وڏي حصي تي ڪنٽرول قائم ڪيو ۽ ڏکڻ ڀارت ۾ پڻ ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. جيتوڻيڪ شروعاتي دور ۾ سلطنت جي قيام سبب ڀارتي حڪمران طبقن لاءِ وڏيون تبديليون آيون، پر سلطنت پنهنجي وسيع غير مسلم رعيت کي گهڻي حد تائين پنهنجن قانونن ۽ ريتن رسمن مطابق زندگي گذارڻ جي اجازت ڏني.

تيرهين صديءَ ۾ دهلي سلطنت بار بار ٿيندڙ [[منگول سلطنت|منگول]] حملن کي ناڪام بڻايو، جنهن ڪري ڀارت ان وڏي تباهيءَ کان گهڻي حد تائين محفوظ رهيو جيڪا منگول حملن سبب [[اولهه ايشيا]] ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ٿي هئي. ان صورتحال سبب انهن علائقن مان ڀڄي ايندڙ سپاهي، عالم، صوفي، واپاري، فنڪار ۽ ڪاريگر صدين تائين ڀارتي ننڍي کنڊ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. ان عمل جي نتيجي ۾ اتر ڀارت ۾ هڪ گڏيل [[هند-اسلامي ثقافت]] وجود ۾ آئي.

دهلي سلطنت جي ڏکڻ ڀارت تي حملن ۽ اتان جي علائقائي بادشاهتن جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي [[وجي نگر سلطنت]] جي اڀار لاءِ راهه هموار ٿي. وجي نگر سلطنت مضبوط [[شيو مت|شيوائي]] روايت اختيار ڪئي ۽ دهلي سلطنت جي فوجي ٽيڪنالاجيءَ مان پڻ فائدو ورتو. سلطنت آهستي آهستي ڀارتي اپٻيٽ جي وڏي حصي تي پنهنجو ڪنٽرول قائم ڪيو ۽ ان جو ڏکڻ ڀارت جي سماج ۽ ثقافت تي ڊگهي عرصي تائين اثر برقرار رهيو.

=== شروعاتي جديد ڀارت ===

[[File:TombSalimChisti.jpg|thumb|[[فتح پور سيڪري]] ۾ صوفي بزرگ [[سليم چشتي]] جو مقبرو، جيڪو [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر اعظم|اڪبر]] تعمير ڪرايو.]]

[[File:India 1835 2 Mohurs (obv).jpg|thumb|1835ع جو [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] وارو سونو ٻه مُهر سڪو، جنهن تي [[وليم چوٿون]] جي تصوير آهي.]]

[[File:India 1835 2 Mohurs (rev).jpg|thumb|1835ع واري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻن مُهرن واري سوني سڪي جو پٺيون پاسو.]]


سورهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر ڀارت، جيڪو ان وقت گهڻو ڪري مسلمان حڪمرانن جي قبضي هيٺ هو، هڪ ڀيرو ٻيهر [[وچ ايشيا]] مان آيل جنگجوئن جي نئين نسل جي وڌيڪ تيز چرپر ۽ بهتر بارودي هٿيارن آڏو شڪست کاڌي. ان جي نتيجي ۾ قائم ٿيل [[مغل سلطنت]] پنهنجي قبضي هيٺ آيل مقامي سماجن کي ختم نه ڪيو، بلڪه نون انتظامي طريقن ۽ گوناگون توڙي جامع حڪمران طبقن وسيلي انهن وچ ۾ توازن قائم ڪري کين پنهنجي نظام ۾ شامل ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ وڌيڪ منظم، مرڪزي ۽ هڪجهڙو حڪومتي نظام وجود ۾ آيو. خاص طور [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ مغلن قبائلي لاڳاپن ۽ صرف اسلامي سڃاڻپ تي ڀاڙڻ بدران، پنهنجي پري پري تائين پکڙيل علائقن کي هڪ اهڙي شهنشاهه سان وفاداريءَ ذريعي متحد ڪيو، جنهن کي فارسي رنگ ۾ رڱيل درٻاري ثقافت اندر تقريباً خدائي مرتبو حاصل هو.

مغل رياست جون معاشي پاليسيون گهڻو ڪري زراعت مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ تي ٻڌل هيون، جڏهن ته محصول هڪ منظم چانديءَ جي سڪي ۾ ادا ڪرڻ لازمي هو. ان نظام سبب هاري ۽ ڪاريگر وڏين منڊين سان وڌيڪ ڳنڍجڻ لڳا. سترهين صديءَ جي گهڻي عرصي دوران سلطنت ۾ قائم رهندڙ نسبتاً امن ڀارت جي معاشي واڌ ويجهه جو هڪ اهم سبب بڻيو. ان معاشي خوشحاليءَ سان [[مصوري]]، ادب جي مختلف صنفن، ڪپڙي جي صنعت ۽ [[مغل طرز تعمير|اڏاوتي فن]] کي وڌيڪ سرپرستي ملي.

مغل دور دوران اتر ۽ اولهه ڀارت ۾ نوان ۽ وڌيڪ منظم سماجي گروهه، جهڙوڪ [[مراٺا]]، [[راڄپوت]] ۽ [[سک]]، فوجي ۽ حڪومتي خواهشون رکڻ لڳا. مغلن سان سهڪار يا مخالفت ٻنهي صورتن ۾ انهن گروهن کي سياسي سڃاڻپ ۽ فوجي تجربو حاصل ٿيو. مغل دور ۾ وڌندڙ واپار ڏکڻ ۽ اوڀر ڀارت جي سامونڊي ڪنارن تي نون ڀارتي واپاري ۽ سياسي اشرافيه طبقن جي اڀار جو سبب پڻ بڻيو. سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ارڙهين صديءَ دوران شاهي مرڪزي اختيار آهستي آهستي ڪمزور ۽ ٽڪرن ۾ ورهائجڻ لڳو، جنهن سان اختيارن جي غير مرڪزيت جو عمل شروع ٿيو ۽ صوبائي اشرافيه کي مقامي خودمختياري اختيار ڪرڻ ۽ پنهنجن علائقائي معاملن تي ڪنٽرول مضبوط ڪرڻ جو موقعو مليو.

ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين واپاري ڪاروبار ۽ سياسي اقتدار جي وچ واري حد تيزيءَ سان ڌنڌلي ٿيڻ لڳي. يورپ جي شاهي فرمان هيٺ قائم ٿيل واپاري ڪمپنين، خاص طور [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، سامونڊي ڪنارن تي قلعي بند واپاري چوڪين وسيلي پنهنجي موجودگي مضبوط ڪئي. ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي سمنڊن تي حاصل برتري، وڌيڪ مالي وسيلا ۽ بهتر فوجي تربيت ۽ ٽيڪنالاجيءَ سبب پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ جو موقعو مليو. ان طاقت سبب ڀارتي اشرافيه جي هڪ حصي لاءِ به ڪمپنيءَ سان اتحاد فائديمند بڻجي ويو. اهي عنصر 1765ع تائين ڪمپنيءَ کي [[بنگال]] تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۽ ٻين يورپي ڪمپنين کي پوئتي ڌڪڻ ۾ اهم ثابت ٿيا.

بنگال جي دولت تائين رسائيءَ کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج جي طاقت ۽ جسامت وڌيڪ وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ 1820ع واري ڏهاڪي تائين ڪمپني ڀارت جي گهڻي حصي کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ يا تابع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. ڀارت، جيڪو ڊگهي عرصي تائين تيار ٿيل شيون ٻاهر موڪليندو رهيو هو، هاڻي آهستي آهستي [[برطانوي سلطنت]] لاءِ خام مال فراهم ڪندڙ ملڪ بڻجڻ لڳو. ڪيترائي تاريخدان هن مرحلي کي ڀارت جي نوآبادياتي دور جي شروعات سمجهن ٿا.

ان وقت تائين [[برطانيا جي پارليامينٽ]] ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي آزاد معاشي طاقت کي گهڻو محدود ڪري ڇڏيو هو ۽ ڪمپني عملي طور برطانوي انتظاميا جي هڪ اداري جي صورت اختيار ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ ڪمپني وڌيڪ شعوري نموني خالص معاشي سرگرمين کان ٻاهر ٻين شعبن ۾ پڻ مداخلت ڪرڻ لڳي، جن ۾ [[ڀارت ۾ تعليم|تعليم]]، سماجي سڌارا ۽ ثقافت شامل هئا.

=== جديد ڀارت ===
{{Main|ڀارت جي تاريخ (1947ع–هاڻوڪو دور)}}

[[File:Mahatma Gandhi leaves Presidency Jail in Calcutta.jpg|thumb|[[مهاتما گانڌي]]، اپريل 1938ع ۾ [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] جي پريزيڊنسي جيل ۾ سياسي قيدين سان ملاقات کان پوءِ ٻاهر نڪرندي.]]

[[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|thumb|[[چنڊي ڳڙهه]] جو [[چنڊي ڳڙهه ڪيپيٽل ڪمپليڪس|ڪيپيٽل ڪمپليڪس]]؛ جنهن جي اڏاوت جو منصوبو 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|ڀارت جي ورهاڱي]] کان پوءِ شروع ڪيو ويو.]]

1848ع ۾ [[لارڊ ڊلهوزي]] جي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي گورنر جنرل طور مقرريءَ سان اهڙين تبديلين لاءِ راهه هموار ٿي، جيڪي هڪ جديد رياست جي قيام لاءِ ضروري هيون: خودمختياريءَ کي مضبوط ڪرڻ ۽ ان جون حدون مقرر ڪرڻ، آباديءَ جي نگراني ڪرڻ ۽ شهرين کي تعليم ڏيڻ. ٽيڪنالاجيءَ جي ميدان ۾ پڻ تبديليون آنديون ويون، جن ۾ [[ڀارت ۾ ريل آمدرفت|ريلوي]]، واهه ۽ [[ٽيليگراف]] شامل هئا؛ اهي سهولتون يورپ ۾ متعارف ٿيڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ڀارت ۾ پڻ متعارف ڪرايون ويون.

ان ئي دور ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف بي اطميناني پڻ وڌندي وئي، جيڪا آخرڪار [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي. هن بغاوت پٺيان مختلف قسم جون ناراضگيون ۽ خدشا هئا، جن ۾ برطانوي طرز جا مداخلت ڪندڙ سماجي سڌارا، زمين تي سخت محصول ۽ ڪجهه امير زميندارن ۽ نوابن سان سخت ورتاءُ شامل هئا. بغاوت اتر ۽ وچ ڀارت جي ڪيترن ئي علائقن کي لوڏي ڇڏيو ۽ ڪمپنيءَ جي راڄ جا بنياد ڪمزور ڪري ڇڏيا.

1858ع ۾ بغاوت دٻائڻ کان پوءِ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ختم ڪيو ويو ۽ [[برطانوي حڪومت]] ڀارت جو سڌو سنئون انتظام سنڀاليو. نون حڪمرانن هڪ وحداني رياست ۽ برطانوي طرز جي تدريجي، پر محدود، پارلياماني نظام جو اعلان ڪيو. ساڳئي وقت، مستقبل ۾ ممڪن بغاوتن خلاف جاگيرداراڻي تحفظ طور نوابن، راجائن ۽ زميندار اشرافيه جي مفادن کي به محفوظ ڪيو ويو. ايندڙ ڏهاڪن دوران ڀارت ۾ عوامي ۽ سياسي زندگي آهستي آهستي وڌندي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ نيٺ 1885ع ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] قائم ٿي.

اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ٽيڪنالاجيءَ جي تيز پکيڙ ۽ زراعت جي واپاري نوعيت اختيار ڪرڻ سان گڏ معاشي مشڪلاتون پڻ پيدا ٿيون ۽ ڪيترائي ننڍا هاري پري وارين منڊين جي لاٿ چاڙهه جا محتاج بڻجي ويا. وڏي پيماني تي [[ڀارت ۾ ڏڪار|ڏڪارن]] جو تعداد وڌيو ۽ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ جا مالي بار ڀارتي محصول ڏيندڙن تي پوڻ باوجود ڀارتين لاءِ صنعتي روزگار جا تمام ٿورا موقعا پيدا ٿيا. تنهن هوندي به، واپاري فصلن جي پوک، خاص طور نون واهن سان سيراب ٿيندڙ [[پنجاب]] ۾، ملڪ اندر استعمال لاءِ خوراڪ جي پيداوار وڌائي. ريلوي نظام ڏڪار دوران امداد پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، سامان جي آمدرفت جا خرچ نمايان طور گهٽايا ۽ ڀارتين جي ملڪيت هيٺ نئين اڀرندڙ صنعتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪئي.

[[File:British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|thumb|250x250px|left|1909ع ۾ [[برطانوي راڄ]]]]

[[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ، جنهن ۾ 13 لک کان وڌيڪ ڀارتين خدمتون سرانجام ڏنيون، هڪ نئون دور شروع ٿيو. هن دور ۾ هڪ پاسي برطانوي سڌارا ٿيا ته ٻئي پاسي جابراڻا قانون پڻ لاڳو ڪيا ويا. ساڳئي وقت ڀارتين پاران خود حڪمرانيءَ جا مطالبا وڌيڪ سگهارا ٿيا ۽ [[مهاتما گانڌي]] جي اڳواڻيءَ ۾ عدم تشدد تي ٻڌل [[عدم تعاون تحريڪ]] جي شروعات ٿي.

1930ع واري ڏهاڪي دوران برطانوي حڪومت آهستي آهستي قانوني سڌارا متعارف ڪرايا ۽ انهن جي نتيجي ۾ ٿيل چونڊن ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ڪاميابيون حاصل ڪيون. ايندڙ ڏهاڪو ڪيترن ئي بحرانن سان ڀريل رهيو، جن ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ ڀارت جي شموليت، ڪانگريس پاران برطانوي راڄ سان عدم تعاون جي آخري وڏي مهم ۽ [[مسلم قومپرستي|مسلم قومپرستيءَ]] جو تيزيءَ سان اڀار شامل هئا. اهي سڀ واقعا 1947ع ۾ آزاديءَ تي منتج ٿيا، پر آزاديءَ سان گڏ [[ورهاڱو هندستان|ڀارت جو ورهاڱو]] پڻ ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻه آزاد رياستون، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]]، وجود ۾ آيون.

[[File:Jawaharlal Nehru with Sardar Vallabhbhai Patel.jpg|thumb|[[جواهر لعل نهرو]]، [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل]] سان گڏ؛ ٻئي آزاديءَ کان پوءِ ڀارت جي سياسي جوڙجڪ ۾ اهم شخصيتون هئا.]]

آزاديءَ کان پوءِ [[جواهر لعل نهرو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڀارت پارلياماني جمهوريت سان گڏ رياستي رٿابندي ۽ وڏي سرڪاري شعبي تي ٻڌل مخلوط معاشي نظام اختيار ڪيو. 1950ع ۾ [[ڀارت جو آئين]] لاڳو ٿيو، جنهن ڀارت کي هڪ خودمختيار جمهوري جمهوريه بڻايو؛ آئين ۾ بعد ۾ 1976ع ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ڪيا ويا. ڀارت جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پڻ غير وابستگيءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ملڪ [[غير وابسته تحريڪ]] جي باني ملڪن مان هڪ بڻيو. ڀارت [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.

آزاديءَ کان پوءِ ڀارت ڪيترن ئي هٿياربند تڪرارن ۽ جنگين ۾ شامل رهيو. [[1947ع–1948ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|1947ع–48ع]]، [[1965ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|1965ع]] ۽ [[1971ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|1971ع]] ۾ پاڪستان سان جنگيون ٿيون، جڏهن ته 1962ع ۾ [[چين-ڀارت جنگ]] لڳي. 1999ع ۾ ڀارت ۽ پاڪستان وچ ۾ [[ڪارگل جنگ]] پڻ ٿي. 1961ع ۾ ڀارتي فوج [[گوئا]]، [[دمن ۽ ديو]] تي پرتگالي راڄ ختم ڪري انهن علائقن کي ڀارت ۾ شامل ڪيو. ڀارت جا [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ڪجهه علائقائي تڪرار اڃا تائين حل نه ٿيا آهن.

آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ڀارتي سياست تي حاوي رهي. [[جواهر لعل نهرو]] 1964ع ۾ پنهنجي وفات تائين وزيراعظم رهيو. ان کان پوءِ [[لال بهادر شاستري]] ٿوري عرصي لاءِ وزيراعظم ٿيو ۽ سندس وفات کان پوءِ [[اندرا گانڌي]] اقتدار ۾ آئي. اندرا گانڌيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس 1967ع ۽ 1971ع جي چونڊن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. 1975ع ۾ ملڪ ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|ايمرجنسي]] لاڳو ڪئي وئي، جنهن دوران شهري آزادين تي پابنديون لڳايون ويون. ان خلاف وڌندڙ عوامي ردعمل جي نتيجي ۾ 1977ع جي چونڊن ۾ ڪانگريس شڪست کاڌي ۽ [[جنتا پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. [[مرارجي ديسائي]] وزيراعظم بڻيو ۽ بعد ۾ [[چرن سنگهه]] مختصر عرصي لاءِ حڪومت جي سربراهي ڪئي.

1980ع ۾ ڪانگريس ٻيهر اقتدار ۾ آئي. 1984ع ۾ اندرا گانڌيءَ جي قتل کان پوءِ سندس پٽ [[راجيو گانڌي]] وزيراعظم بڻيو ۽ ساڳئي سال ٿيل چونڊن ۾ ڪانگريس وڏي اڪثريت حاصل ڪئي. 1989ع ۾ ڪانگريس اقتدار وڃائي ويٺي ۽ [[وي. پي. سنگهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ حڪومت قائم ٿي، جنهن کان پوءِ [[چندر شيکر]] مختصر عرصي لاءِ وزيراعظم رهيو. 1991ع جي چونڊن کان پوءِ [[پي. وي. نرسمها رائو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس اقليتي حڪومت قائم ڪئي.

1991ع ڀارت جي معاشي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو. ادائگين جي توازن جي بحران کان پوءِ نرسمها رائو جي حڪومت، ناڻي واري وزير [[منموهن سنگهه]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[ڀارت ۾ معاشي لبرلائزيشن|معاشي لبرلائزيشن]] جون وسيع پاليسيون متعارف ڪرايون. انهن سڌارن سان لائسنسن ۽ سرڪاري پابندين ۾ گهٽتائي، پرڏيهي سيڙپڪاريءَ لاءِ وڌيڪ گنجائش ۽ ڀارتي معيشت جي عالمي منڊين سان وڌيڪ ڳانڍاپي جو عمل شروع ٿيو. ان کان پوءِ ڀارت دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ وڏين معيشتن مان هڪ بڻجي ويو ۽ هڪ وڏو شهري وچولو طبقو پڻ اڀريو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author=Montek S. Ahluwalia
 |title=Economic Reforms in India since 1991: Has Gradualism Worked?
 |publisher=Journal of Economic Perspectives
 |year=2002
 |url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc
 |format=MS Word
 |accessdate=13 June 2007
 |archive-date=4 March 2010
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304170307/http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

ڀارت 1974ع ۾ پنهنجو پهريون [[ڀارت ۽ وڏي تباهي وارا هٿيار|ايٽمي تجربو]] ڪيو ۽ 1998ع ۾ وڌيڪ ايٽمي تجربا ڪيا، جنهن کان پوءِ ملڪ پاڻ کي ايٽمي هٿيار رکندڙ رياست طور واضح طور سامهون آندو.&lt;ref name=&quot;India is a Nuclear State&quot;&gt;{{cite web
 |title=India Profile
 |url=http://www.nti.org/e_research/profiles/India/index.html
 |accessdate=20 June 2007
 |year=2003
 |publisher=NTI
}}&lt;/ref&gt;

جديد دور ۾ معاشي ترقي، شهري آباديءَ جي واڌ، صنعتي ۽ خدمتي شعبن جي توسيع ۽ [[ڀارت ۾ معلوماتي ٽيڪنالاجي|معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي صنعت ڀارت جي معاشي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آنديون آهن. تنهن هوندي به، ملڪ کي ڳوٺاڻن توڙي شهري علائقن ۾ [[ڀارت ۾ غربت|غربت]]، معاشي اڻبرابري، مذهب ۽ [[ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ذات پات]] سان لاڳاپيل تشدد، [[نڪسلائيٽ–مائوسٽ بغاوت|نڪسلائيٽ–مائوسٽ بغاوت]] ۽ مختلف علائقائي ۽ علحدگي پسند تحريڪن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.

===ڀارت جي حوالي سان چوڻي===
ڀارت جي حوالي سان سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ چوڻي به مشهور آهي، جيڪا اصل ۾ ته هندي جي چوڻي آهي پر هاڻي سنڌي ٻولي ۾ ڪتب اچي ٿي. 
چوڻي اهي ته ”جيڪي مھا ڀارت ۾ آهي، سو ڀارت ۾ ڪانھي.“ معنا ته مھاڀارت، هڪ مڪمل معلوماتي ۽ مذهبي ڪتاب آهي. ڀارت کنڊ جون مُک ۽ هڙئي ڳالھيون، منجھس لکيل آهن. ٻين لفظن ۾ سندن خيال آھي؛ مھا ڀارت ۾ اھي ڳالھيون به لکيل آھن، جيڪي ڀارت ملڪ ۾ ڪونھن. مطلب اهو ته ڌرمي ڪتاب، به انسان کي گھڻو ڪجهه سيکارين ٿا.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
{{Main|ڀارت جي جاگرافي}}

[[فائل:Indiarivers.png|thumb|ڀارت جون اهم نديون]]

ڀارت زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو ستون وڏو ملڪ آهي ۽ [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ڀارت جون زميني سرحدون اولهه ۾ [[پاڪستان]]، اتر ۾ [[چين]]، [[نيپال]] ۽ [[ڀوٽان]]، جڏهن ته اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] ۽ [[ميانمار]] سان ملن ٿيون. [[هندي سمنڊ]] ۾ ڀارت [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ويجهو واقع آهي. ڀارت جو [[مرڪزي علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقو]] [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] پڻ [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[انڊونيشيا]] جي ويجهو واقع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Andaman and Nicobar Islands · India|url=https://www.google.com/maps/place/Andaman+and+Nicobar+Islands,+India/@10.213225,91.00633,7z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x3064a00f2b650ff3:0xce80055648fccb2c!8m2!3d11.7400867!4d92.6586401?hl=en|access-date=3 June 2021|website=Andaman and Nicobar Islands · India|language=en-AU}}&lt;/ref&gt;

=== ارضياتي ۽ زميني بناوٽ ===
ڀارت [[ڀارتي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي، جيڪا [[هند-آسٽريليائي پليٽ]] جو هڪ حصو آهي. ڀارت جي موجوده ارضياتي بناوٽ جا بنيادي عمل لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ سال اڳ شروع ٿيا، جڏهن ڀارتي پليٽ، جيڪا ان وقت ڏاکڻي عظيم کنڊ [[گونڊوانا]] جو حصو هئي، پنهنجي ڏکڻ اولهندي پاسي سامونڊي فرش جي پکڙجڻ سبب اتر اوڀر طرف سرڪڻ لڳي. ساڳئي وقت ان جي اتر اوڀر ۾ موجود وسيع [[ٽيٿيس سمنڊ]] جي سامونڊي پرت [[يوريسيا پليٽ]] جي هيٺان وڃڻ لڳي.

ڀارتي براعظمي پرت جو هيٺيون حصو ۽ مينٽل يوريسيا جي هيٺان ڌڪجندا ويا، جڏهن ته مٿيون حصو دٻجي پرت در پرت گڏ ٿيڻ لڳو. هن ٽڪر جي نتيجي ۾ جبل سازيءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ [[هماليه]] وجود ۾ آيا. ڀارت جي اترئين حصي ۾ پکڙيل هماليه دنيا جي سڀ کان اوچن جبل سلسلن مان هڪ آهي ۽ هتي دنيا جون ڪيتريون ئي بلند چوٽيون موجود آهن.

ساڳئي وقت ڀارتي پليٽ جو وچيون ۽ وڌيڪ سخت حصو [[تبت]] ڏانهن ڌڪيندو رهيو، جنهن سان [[تبتي پليٽو]] جي زميني پرت ٿلهي ٿيندي وئي. اڀرندڙ هماليه جي بلڪل ڏکڻ ۾ پليٽن جي حرڪت سبب هلالي شڪل جي هڪ وڏي کڏ ٺهي، جيڪا درياهن کڻي آيل تلڇٽن سان تيزيءَ سان ڀرجي وئي ۽ اڄ [[هند-گنگا ميدان]] جي صورت ۾ موجود آهي.

قديم ڀارتي پليٽ جو مٿاڇري تي پهريون نمايان ظهور [[اراولي جبل سلسلو|اراولي سلسلي]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جيڪو [[دهلي رِج]] کان ڏکڻ اولهه طرف پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جنهن جي اوڀر طرف واڌ کي اراولي جبلن محدود ڪيو آهي.

ڀارتي پليٽ جو باقي وڏو حصو [[جزيري نما ڀارت]] جي صورت ۾ موجود آهي، جيڪو ڀارت جو سڀ کان قديم ۽ ارضياتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مستحڪم علائقو آهي. اهو اتر ۾ [[ستپورا جبل سلسلو|ستپورا]] ۽ [[ونڌيا جبل سلسلو|ونڌيا]] تائين پکڙيل آهي. اهي لڳ ڀڳ متوازي جبل سلسلا اولهه ۾ [[گجرات]] جي [[عربي سمنڊ]] واري ڪناري کان اوڀر ۾ [[جهارکنڊ]] جي ڪوئلي سان مالا مال [[ڇوٽا ناگپور پليٽو]] تائين پکڙيل آهن.

انهن جبلن جي ڏکڻ ۾ [[دکن پليٽو]] واقع آهي، جنهن جي اولهندي ۽ اوڀرندي ڪنارن تي بالترتيب [[اولهندي گهاٽ]] ۽ [[اوڀرندي گهاٽ]] واقع آهن. دکن پليٽو ۾ ڀارت جون سڀ کان قديم پٿريليون بناوٽون موجود آهن، جن مان ڪجهه هڪ ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻيون آهن. ڀارت [[خط استوا]] جي اتر ۾ تقريباً 6°44′ کان 35°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°7′ کان 97°25′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي.

ڀارت انتظامي طور [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|28 رياستن ۽ 8 مرڪزي علائقن]] ۾ ورهايل آهي.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Panorama of Garhwal Peaks as seen from Brahmatal trek.jpg|[[ڳڙهوال]] ۽ [[ڪمائون هماليه]] جو وسيع منظر. نمايان چوٽين ۾ [[ترسول]]، [[نندا ديوي]] ۽ [[نندا ڪوٽ]] شامل آهن. نندا ديوي مڪمل طور ڀارت جي سرحدن اندر واقع سڀ کان اوچي چوٽي آهي. انهن جبلن جي پويان [[تبتي پليٽو]] ۽ [[سنڌو–يارلنگ سيوچر زون]] جو حصو واقع آهي، جتي [[ڀارتي ٽيڪٽونڪ پليٽ|ڀارتي پليٽ]] [[يوريسيا پليٽ]] سان ملي ٿي. [[تبت]] جي [[ٽرانس هماليه]] علائقي ۾ واقع [[ڪيلاش جبل]] ۽ [[مانسرور ڍنڍ]]، جيڪي [[هندومت]] ۽ [[ٻڌمت]] جي مذهبي روايتن ۾ مقدس آهن، انهن جبلن جي پويان ساڄي پاسي واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ۽ [[يارلنگ سانگپو]]، يعني مٿيون [[برهمپترا درياهه]]، جيڪي هماليه سلسلي جون ترتيبوار اولهنديون ۽ اوڀرنديون حدون ظاهر ڪن ٿا، هن ڍنڍ جي ڀرپاسي مان نڪرن ٿا.
File:Tungabhadra River and Coracle Boats.JPG|پٿريلي اڀارن جي وچ مان وهندڙ [[تونگڀدرا درياهه]]، جيڪو اڳتي هلي جزيري نما ڀارت جي [[ڪرشنا درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
File:Havelock Island, Mangrove tree on the beach, Andaman Islands.jpg|[[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي [[هيولڪ ٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري تي هڪ [[مينگروو]] وڻ.
&lt;/gallery&gt;

=== سامونڊي ڪنارو ۽ ٻيٽ ===
ڀارت هڪ وڏي [[اپٻيٽ]] تي مشتمل ملڪ آهي، جنهن جو مکيه زميني حصو ٽن پاسن کان سمنڊ سان گهيريل آهي: اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[هندي سمنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهن.

ڀارت جو ڪُل [[سامونڊي ڪنارو]] {{Convert|7517|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} ڊگهو آهي.&lt;ref name=&quot;sanilkumar&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kumar|first1=V. Sanil|last2=Pathak|first2=K. C.|last3=Pednekar|first3=P.|last4=Raju|first4=N. S. N.|year=2006|title=Coastal processes along the Indian coastline|url=http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf|journal=Current Science|volume=91|issue=4|pages=530–536}}&lt;/ref&gt; ان مان {{Convert|5423|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} جزيري نما ڀارت جي مکيه زميني حصي سان، جڏهن ته {{Convert|2094|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} [[انڊمان ٻيٽ]]، [[نڪوبار ٻيٽ]] ۽ [[لڪشديپ]] جي ٻيٽاري سلسلن سان لاڳاپيل آهي.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}}

[[ڀارتي نيوي]] جي [[هائيڊروگرافي|هائيڊروگرافڪ]] نقشن موجب، مکيه زميني سامونڊي ڪناري جو 43٪ حصو [[وارياسو سامونڊي ڪنارو|وارياسن سامونڊي ڪنارن]]، 11٪ پٿريلي ڪنارن ۽ ٽڪرين، جڏهن⁠تہ 46٪ گپ وارن ميدانن يا [[دلدل|دلدلي ڪنارن]] تي مشتمل آهي.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}}

ڀارت جي اهم سامونڊي جاگرافيائي بناوٽن ۾ اولهه ڀارت جو دلدلي [[رن آف ڪڇ]] ۽ اوڀر ڀارت جو تلڇٽي [[سندربن ڊيلٽا]] شامل آهن؛ سندربن جو حصو [[بنگلاديش]] ۾ پڻ واقع آهي. ڀارت جا ٻه اهم ٻيٽاري سلسلا آهن: ڏکڻ اولهندي سامونڊي ڪناري کان پري [[لڪشديپ]] جا [[مرجاني اٽول]] ۽ [[انڊمان سمنڊ]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، جيڪي آتش فشاني اصل واري ٻيٽاري سلسلي جو حصو آهن.

=== آبهوا ===
{{Main|ڀارت جي آبهوا}}

ڀارت ۾ مختلف قسم جون آبهواون ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 4&quot;&gt;{{cite book
|title=Concise Encyclopedia
|publisher=Dorling Kindersley Limited
|year=1997
|page=333
|isbn=0-7513-5911-4}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي آبهوا تي [[هماليه]] ۽ [[ٿر ريگستان]] جو گهرو اثر آهي؛ اهي ٻئي ڀارت جي معاشي ۽ ثقافتي زندگيءَ لاءِ انتهائي اهم اونهاري ۽ سياري جي [[چوماسي]] نظام تي اثرانداز ٿين ٿا.{{sfn|Chang|1967|pp=391–394}}

ڀارت ۾ آبهوا جا چار مکيه قسم غالب آهن: [[اڀرندي آبهوا|اڀرندي گهميل]]، اڀرندي خشڪ، [[مرطوب نيم اڀرندي آبهوا|مرطوب نيم اڀرندي]] ۽ [[جابلو آبهوا|جابلو آبهوا]].{{sfn|Heitzman|Worden|1996|p=97}} [[ڏکڻ ڀارت]] جي گهڻي حصي ۾ آبهوا اڀرندي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو گرم ۽ سيارو نسبتاً هلڪو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 4&quot; /&gt; اتر ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ [[نيم اڀرندي آبهوا]] ملي ٿي، جڏهن ته بلند جبلن، خاص طور [[هماليه]] ۾، [[جابلو آبهوا|جابلو]] ۽ اوچين علائقن ۾ [[الپائن آبهوا]] ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 4&quot; /&gt;

هماليه [[وچ ايشيا]] مان ايندڙ ٿڌين [[ڪيٽابيٽڪ هوائون|ڪيٽابيٽڪ هوائن]] کي [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] ڏانهن وهڻ کان روڪي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي کنڊ جو وڏو حصو ساڳين [[ويڪرائي ڦاڪ|ويڪرائي ڦاڪن]] تي واقع دنيا جي ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گرم رهي ٿو.{{sfn|Posey|1994|p=118}}{{sfn|Wolpert|2003|p=4}} اولهندي سامونڊي ڪناري ۽ اوڀر هماليه جي هيٺاهين علائقن ۾ برسات گهڻي پوي ٿي، جڏهن ته اولهه ڀارت جي اندرين حصن، خاص طور ٿر ريگستان ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي.

==== چوماسو ====

ڀارت جي آبهوا ۾ [[چوماسي]] کي بنيادي اهميت حاصل آهي. [[ٿر ريگستان]] گهم سان ڀريل ڏکڻ اولهندي اونهاري جي چوماسي هوائن کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهي هوائون [[هندي سمنڊ]] ۽ ڀرپاسي جي گرم سامونڊي علائقن مان گهم کڻي ڀارت ڏانهن اچن ٿيون ۽ جون کان آڪٽوبر تائين ملڪ جي سالياني برسات جو وڏو حصو آڻين ٿيون.{{sfn|Chang|1967|pp=391–394}} چوماسي جي برسات جي دير سان اچڻ يا معمول کان گهٽ پوڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ [[ڏڪار]] پيدا ٿي سگهي ٿو.

1901ع کان 2018ع جي وچ ۾ ڀارت جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|0.7|C-change|F-change}} وڌيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Sharma
|first=Vibha
|date=15 June 2020
|title=Average temperature over India projected to rise by 4.4 degrees Celsius: Govt report on impact of climate change in country
|work=The Tribune
|archive-date=21 September 2020
|access-date=30 November 2020
}}&lt;/ref&gt; هن واڌ کي [[ڀارت ۾ موسمياتي تبديلي|موسمياتي تبديليءَ]] سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. [[هماليه]] جي [[گليشيئر|گليشيئرن]] جي پوئتي هٽڻ سان هماليائي علائقي جي وڏن درياهن، جن ۾ [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[برهمپترا درياهه|برهمپترا]] شامل آهن، جي وهڪري تي ناڪاري اثر پيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Sethi
|first=Nitin
|date=3 February 2007
|title=Global warming: Mumbai to face the heat
|work=The Times of India
|archive-date=23 October 2012
|access-date=11 March 2021
}}&lt;/ref&gt; ڪجهه موجوده اڳڪٿين موجب هلندڙ صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين ڀارت ۾ ڏڪارن جي تعداد ۽ شدت ۾ نمايان واڌ ٿيڻ جو امڪان آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Gupta
|first1=Vivek
|last2=Jain
|first2=Manoj Kumar
|year=2018
|title=Investigation of multi-model spatiotemporal mesoscale drought projections over India under climate change scenario
|journal=Journal of Hydrology
|volume=567
|pages=489–509
|doi=10.1016/j.jhydrol.2018.10.012
}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Coral Tree Monsoon Mallalli Falls Hassan Jun24 A7CR 01575.jpg|[[ڪرناٽڪ]] جي [[حسن ضلعو|حسن ضلعي]] ۾ [[ملالي آبشار]] وٽ ڏکڻ اولهندي چوماسي جي ڌنڌ دوران گلن سان ٽمٽار [[ايريٿرينا ويريگيٽا|ڀارتي مرجاني وڻ]].
File:Dromedary in Thar desert.jpg|[[ٿر ريگستان]] ۾ هڪ [[هڪ ٿوهو اٺ]].
File:Baspa Valley at Sangla, Himachal Pradesh, India.jpg|[[هماچل پرديش]] جي [[سانگلا]] ۾ [[بسپا ماٿري]] تي تازي پيل برف.
&lt;/gallery&gt;

=== حياتياتي گوناگونيت ===
{{Main|ڀارت ۾ ٻيلا|ڀارت جي جهنگلي جيوت}}

ڀارت دنيا جي [[گهڻي حياتياتي گوناگونيت وارا ملڪ|گهڻي حياتياتي گوناگونيت وارن ملڪن]] مان هڪ آهي. هي اصطلاح دنيا جي انهن 17 ملڪن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جتي حياتياتي گوناگونيت تمام گهڻي آهي ۽ ڪيترائي [[مقامي نسل|مقامي]] يا رڳو انهن علائقن تائين محدود نسل ملن ٿا. ڀارت ۾ دنيا جي سڀني [[ٿڻائتا|ٿڻائتن]] جي نسلن جو 8.6 سيڪڙو، [[پکي|پکين]] جو 13.7 سيڪڙو، [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|ريڙهيون پائيندڙ جانورن]] جو 7.9 سيڪڙو، [[ايمفيبين|ايمفيبينن]] جو 6 سيڪڙو، [[مڇي|مڇين]] جو 12.2 سيڪڙو ۽ دنيا جي سڀني [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] جي نسلن جو 6 سيڪڙو ملي ٿو. ڀارت جي ٻوٽن جي نسلن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو مقامي آهي.

ڀارت جو علائقو دنيا جي 34 [[حياتياتي گوناگونيت جو اهم علائقو|حياتياتي گوناگونيت جي اهم علائقن]] مان چئن سان ملي ٿو. اهڙن علائقن ۾ مقامي نسلن جو انگ تمام گهڻو هوندو آهي، پر ساڳئي وقت انهن جي قدرتي رهائشگاهن کي وڏي پيماني تي نقصان پهتل هوندو آهي.

ڀارت جا سڀ کان گهاٽا ٻيلا، جن ۾ [[انڊمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] جا اڀرندي گهميل ٻيلا، [[اولهندي گهاٽ]] ۽ [[اتر اوڀر ڀارت]] جا ٻيلا شامل آهن، ملڪ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو حصي تي پکڙيل آهن. وچولي گهاٽائي وارا ٻيلا، جن ۾ وڻن جي ڇٽيءَ جي گهاٽائي 40 کان 70 سيڪڙو جي وچ ۾ هوندي آهي، ڀارت جي زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.39 سيڪڙو والارين ٿا. اهڙا ٻيلا خاص طور [[هماليه]] جي معتدل [[سوئي دار ٻيلا|سوئي دار ٻيلن]]، اوڀر ڀارت جي گهميل پن ڇاڻيندڙ [[سال وڻ|سال]] جي ٻيلن ۽ وچ ۽ ڏکڻ ڀارت جي خشڪ پن ڇاڻيندڙ [[ساڳوان]] جي ٻيلن ۾ ملن ٿا.

ڀارت ۾ ڪنڊيدار ٻيلن جا ٻه قدرتي علائقا آهن. انهن مان هڪ [[دکن پليٽو]] ۾ [[اولهندي گهاٽ]] جي بلڪل اوڀر طرف واقع آهي، جڏهن ته ٻيو [[هند-گنگا ميدان]] جي اولهندي حصي ۾ هو. پوئين علائقي جو وڏو حصو آبپاشيءَ وسيلي زرخيز زرعي زمين ۾ تبديل ٿي چڪو آهي، جنهن ڪري ان جي اصل قدرتي بناوٽ هاڻي گهڻي ڀاڱي نظر نٿي اچي.

[[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي نمايان مقامي وڻن ۾ ڪسارو ذائقو رکندڙ ''[[اَزاديراختا انڊيڪا]]''، يعني [[نيم]]، شامل آهي، جيڪو ڀارت جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي جڙي ٻوٽين واري علاج ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. ٻيو مشهور وڻ ''[[فائڪس ريليجيوسا]]''، يعني [[پيپل]]، آهي، جنهن جون تصويرون [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي قديم مهرن تي پڻ ملن ٿيون. [[پالي ڪينن]] موجب [[گوتم ٻڌ]] پڻ اهڙي وڻ هيٺ [[ٻوڌي|روحاني روشني]] حاصل ڪرڻ جي جستجو ڪئي هئي.

ڀارت جا ڪيترائي حياتياتي نسل [[گونڊوانا]] جي انهن نسلن مان ارتقا پذير ٿيا آهن، جيڪي ان ڏاکڻي عظيم کنڊ ۾ موجود هئا، جنهن کان ڀارت 10 ڪروڙ سال کان به وڌيڪ اڳ الڳ ٿيو. بعد ۾ ڀارت جي [[يوريسيا]] سان ٽڪر سبب ٻنهي علائقن جي نسلن جي وڏي پيماني تي ڏي وٺ ٿي. تنهن هوندي به، پوءِ ٿيندڙ [[آتش فشاني سرگرمي|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ موسمي تبديلين سبب ڀارت جا ڪيترائي مقامي حياتياتي نسل ناپيد ٿي ويا.

ان کان پوءِ [[ٿڻائتا]] جانور [[ايشيا]] مان هماليه جي ٻنهي پاسن تي موجود ٻن [[حيواني جاگرافي|حيواني-جاگرافيائي]] لنگهن وسيلي ڀارت ۾ داخل ٿيا. انهيءَ ڪري ڀارت جي ٿڻائتن ۾ مقامي نسلن جو تناسب گهٽجي 12.6 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾ اهو 45.8 سيڪڙو ۽ ايمفيبينن ۾ 55.8 سيڪڙو آهي. ڀارت جي نمايان مقامي نسلن ۾ خطري هيٺ آيل [[هوڊڊ ليف منڪي]] ۽ [[اولهندي گهاٽ]] جو خطري هيٺ آيل [[بيڊوم جو ٽوڊ]] شامل آهن.

ڀارت ۾ [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] پاران خطري هيٺ قرار ڏنل جانورن جا 172 نسل موجود آهن، جيڪي خطري هيٺ آيل نسلن جو لڳ ڀڳ 2.9 سيڪڙو آهن. انهن ۾ خطري هيٺ آيل [[بنگالي شينهن]] ۽ [[گنگا درياهي ڊولفن]] شامل آهن. انتهائي خطري هيٺ آيل نسلن ۾ [[گهڙيال]]، [[وڏو ڀارتي بسٽرڊ]] ۽ [[ڀارتي اڇي پٺ وارو ڳجهه]] شامل آهن. اڇي پٺ وارو ڳجهه انهن ڍورن جا مردار کائڻ سبب تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ڪناري تي پهتو، جن کي [[ڊائيڪلوفينڪ]] دوا ڏني ويندي هئي.

[[پنجاب]] جي ڪنڊيدار ٻيلن کي وڏي پيماني تي زراعت ۽ انساني آبادڪاريءَ لاءِ صاف ڪرڻ کان اڳ انهن جي وچ ۾ کليل گاهه جا ميدان موجود هئا، جتي [[ڪارو هرڻ|ڪارن هرڻن]] جا وڏا ڌڻ چرندا هئا ۽ [[ايشيائي چيتو]] انهن جو شڪار ڪندو هو. ڪارو هرڻ هاڻي پنجاب ۾ موجود ناهي ۽ ڀارت ۾ سخت خطري کي منهن ڏئي رهيو آهي، جڏهن ته ايشيائي چيتو ڀارت مان ناپيد ٿي ويو هو.

گذريل ڏهاڪن دوران انساني آبادڪاريءَ جي مسلسل پکيڙ ۽ قدرتي رهائشگاهن ۾ مداخلت ڀارت جي جهنگلي جيوت کي شديد ماحولياتي نقصان پهچايو آهي. ان جي جواب ۾ [[قومي پارڪ|قومي پارڪن]] ۽ [[محفوظ علائقو|محفوظ علائقن]] جو نظام، جيڪو پهريون ڀيرو 1935ع ۾ قائم ڪيو ويو هو، وڏي پيماني تي وڌايو ويو. 1972ع ۾ ڀارت [[جهنگلي جيوت تحفظ قانون، 1972ع]] لاڳو ڪيو ۽ اهم قدرتي علائقن ۽ [[بنگالي شينهن|شينهن]] جي تحفظ لاءِ [[پروجيڪٽ ٽائيگر]] شروع ڪيو. [[ٻيلن جي تحفظ وارو قانون، 1980ع]] 1980ع ۾ لاڳو ڪيو ويو، جنهن ۾ 1988ع ۾ ترميمون ڪيون ويون.

ڀارت ۾ پنج سؤ کان وڌيڪ [[جهنگلي جيوت پناهه گاهه|جهنگلي جيوت پناهه گاهون]] ۽ 18 [[حياتي ڪُرو|حياتي ڪُرا]] موجود آهن، جن مان چار [[حياتي ڪُرن جو عالمي نيٽ ورڪ|حياتي ڪُرن جي عالمي نيٽ ورڪ]] جو حصو آهن. ڀارت جون 89 [[آبي زمين|آبي زمينون]] [[رامسر معاهدو|رامسر معاهدي]] هيٺ درج ٿيل آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Attacus taprobanis-Kadavoor-2018-07-13-001.jpg|[[ڪيرالا]] جي [[ڪداوور]] ۾ ''[[اٽيڪس ٽيپروبينس]]'' پتنگو.
File:003 Purple sunbird in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg|[[اتراکنڊ]] جي [[جم ڪاربٽ قومي پارڪ]] ۾ ڀارتي مرجاني وڻ تي ويٺل [[واڱڻائي سن برڊ]].
File:Crested hawk-eagle (Nisaetus cirrhatus cirrhatus) with Indian garden lizard.jpg|[[مڌيا پرديش]] جي [[ستپورا قومي پارڪ]] ۾ ڀارتي باغي ڇپڪليءَ سان [[ڪرسٽيڊ هاڪ ايگل]].
File:Saltwater crocodile in Sundarbans National Park September 2024 by Tisha Mukherjee 03.jpg|[[اولهه بنگال]] جي [[سندربن قومي پارڪ]] ۾ [[کاري پاڻيءَ جو واڳون]].
&lt;/gallery&gt;

ڀارت ۾ دنيا جي جهنگلي [[شينهن|شينهنن]] جي اڪثريت رهي ٿي؛ 2022ع ۾ ملڪ ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 3,170 هو.

== حڪومت ۽ سياست ==

=== سياست ===
{{Main|ڀارت جي سياست}}
{{See also|ڀارت ۾ جمهوريت}}

{{multiple image
|perrow=1
|total_width=250
|image1=Rashtrapati Bhavan Wide New Delhi India.jpg
|caption1=[[نئين دهلي]] ۾ واقع [[راشٽرپتي ڀون]] [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] جي سرڪاري رهائشگاهه آهي.
|image2=Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg
|caption2=[[نئين دهلي]] ۾ واقع [[نئون پارليامينٽ هائوس، نئين دهلي|پارليامينٽ هائوس]] (''سنسد ڀون'')، جتي [[ڀارت جي پارليامينٽ]] جا اجلاس ٿيندا آهن.
}}

ڀارت هڪ [[پارلياماني جمهوريه]] ۽ [[گهڻ جماعتي نظام]] رکندڙ وفاقي ملڪ آهي.{{sfn|Burnell|Calvert|1999|p=125}} آباديءَ جي لحاظ کان ڀارت کي دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;largestdem1&quot;&gt;{{cite web
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1154019.stm
|title=Country profile: India
|accessdate=14 March 2019
|date=19 April 2012
|publisher=BBC
}}&lt;/ref&gt; ملڪ ۾ قومي سطح تي تسليم ٿيل سياسي جماعتن سان گڏ وڏي تعداد ۾ علائقائي ۽ مقامي جماعتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. انهن ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (بي جي پي) سڀ کان اهم قومي جماعتن مان آهن، جڏهن ته پنجاهه کان وڌيڪ علائقائي جماعتون پڻ ڀارتي سياست ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿيون.{{sfn|Election Commission of India}} ڀارتي سياسي ثقافت ۾ ڪانگريس کي عام طور مرڪزي ڌارا جي جماعت سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sáez |first1=Lawrence |last2=Sinha |first2=Aseema |year=2010 |title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000 |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91 |journal=[[British Journal of Political Science]] |volume=40 |issue=1 |pages=91–113 |doi=10.1017/s0007123409990226 |s2cid=154767259 |issn=0007-1234}}&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ بي جي پي کي ساڄي ڌر جي سياست سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Malik|Singh|1992|pp=318–336}}{{sfn|Banerjee|2005|p=3118}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Halarnkar |first=Samar |date=13 June 2012 |title=Narendra Modi makes his move |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532}}&lt;/ref&gt;

15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ [[جواهر لعل نهرو]] [[ڊومينين آف انڊيا]] جو وزيراعظم بڻيو. 26 جنوري 1950ع تي ڀارت جمهوريه بڻيو، پر نهرو وزيراعظم طور برقرار رهيو.{{sfn|Judd|2004|pp=170–171}} 1951ع، 1957ع ۽ 1962ع جي عام چونڊن ۾ نهرو جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي.{{sfn|Judd|2004|p=172}}

مئي 1964ع ۾ نهرو جي وفات کان پوءِ [[لال بهادر شاستري]] وزيراعظم بڻيو. 1965ع جي [[1965ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|ڀارت-پاڪستان جنگ]] کان پوءِ [[تاشقند اعلان]] تي صحيحن جي ٿوري ئي عرصي بعد هو جنوري 1966ع ۾ وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ [[اندرا گانڌي]] وزيراعظم بڻي. سندس اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس 1967ع ۽ 1971ع جي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي. 1971ع جي چونڊن واري دور ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي شڪست ڀارتي سياست تي گهرو اثر ڇڏيو.

1975ع ۾ اندرا گانڌي [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|ايمرجنسي]] لاڳو ڪئي، جنهن دوران ڪيترين شهري آزادين تي پابنديون لڳايون ويون. ايمرجنسيءَ خلاف عوامي ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ 1977ع جي چونڊن ۾ ڪانگريس اقتدار وڃائي ويٺي ۽ [[جنتا پارٽي]] حڪومت قائم ڪئي. [[مرارجي ديسائي]] ۽ پوءِ [[چرن سنگهه]] وزيراعظم رهيا. 1980ع ۾ ڪانگريس ٻيهر اقتدار ۾ آئي.

1984ع ۾ [[سونهري مندر]] ۾ سک ويڙهاڪن خلاف فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ، 31 آڪٽوبر تي اندرا گانڌي کي سندس هڪ سک محافظ قتل ڪري ڇڏيو. سندس جاءِ تي [[راجيو گانڌي]] وزيراعظم بڻيو ۽ ساڳئي سال جي آخر ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪانگريس وڏي اڪثريت حاصل ڪئي.

1989ع ۾ [[نيشنل فرنٽ (ڀارت)|نيشنل فرنٽ]] ۽ ان سان لاڳاپيل اتحادن جي ڪاميابيءَ کان پوءِ [[وي. پي. سنگهه]] ۽ پوءِ [[چندر شيکر]] وزيراعظم رهيا.{{sfn|Bhambhri|1992|pp=118,143}} 1991ع جي عام چونڊن دوران راجيو گانڌي هڪ سري لنڪائي تامل علحدگي پسند تنظيم جي ميمبر هٿان قتل ٿيو. چونڊن کان پوءِ ڪانگريس سڀ کان وڏي جماعت طور سامهون آئي ۽ [[پي. وي. نرسمها رائو]] اقليتي حڪومت قائم ڪئي، جنهن پنهنجو مڪمل پنجن سالن جو مدو پورو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |date=24 December 2004 |title=Narasimha Rao Passes Away |work=The Hindu |archive-date=13 February 2009 |access-date=2 November 2008}}&lt;/ref&gt;

1996ع ۾ بي جي پي ٿوري عرصي لاءِ حڪومت ٺاهي، جنهن کان پوءِ [[يونائيٽيڊ فرنٽ (ڀارت)|يونائيٽيڊ فرنٽ]] جون اتحادي حڪومتون قائم ٿيون ۽ [[ايڇ. ڊي. ديوي گوڙا]] ۽ [[آءِ. ڪي. گجرال]] وزيراعظم رهيا. 1998ع جي چونڊن کان پوءِ [[اٽل بهاري واجپائي]] وزيراعظم بڻيو، پر سندس پهرين حڪومت مختصر رهي. 1999ع ۾ بي جي پي [[نيشنل ڊيموڪريٽڪ الائنس (ڀارت)|نيشنل ڊيموڪريٽڪ الائنس]] (اين ڊي اي) جي اڳواڻيءَ ۾ ٻيهر حڪومت ٺاهي ۽ واجپائي پهريون غير ڪانگريسي وزيراعظم بڻيو، جنهن مڪمل پنجن سالن جو مدو پورو ڪيو.{{sfn|Dunleavy|Diwakar|Dunleavy|2007}}

[[2004ع جون ڀارتي عام چونڊون|2004ع جي عام چونڊن]] ۾ اين ڊي اي کي شڪست ملي ۽ ڪانگريس جي اڳواڻيءَ ۾ [[يونائيٽيڊ پروگريسيو الائنس]] (يو پي اي) ٺهيو. [[منموهن سنگهه]] وزيراعظم ٿيو. [[2009ع جون ڀارتي عام چونڊون|2009ع جي چونڊن]] ۾ يو پي اي وڌيڪ سيٽن سان ٻيهر اقتدار ۾ آيو.{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p=384}} منموهن سنگهه، 1962ع ۾ نهرو کان پوءِ، مڪمل مدو پورو ڪرڻ کان پوءِ ٻيهر چونڊجي ايندڙ پهريون وزيراعظم بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite news |year=2009 |title=Manmohan first PM since Nehru to return to power after full term |work=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

[[2014ع جون ڀارتي عام چونڊون|2014ع جي عام چونڊن]] ۾ [[نريندر مودي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بي جي پي 1984ع کان پوءِ پهرين جماعت بڻجي، جنهن پنهنجي سر مڪمل اڪثريت حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |date=16 May 2014 |title=BJP first party since 1984 to win parliamentary majority on its own |work=DNA |agency=Indo-Asian News Service |archive-date=21 May 2014 |access-date=20 May 2014}}&lt;/ref&gt; [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع]] ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت وڌيڪ وڌائي. [[2024ع جون ڀارتي عام چونڊون|2024ع جي چونڊن]] ۾ پارٽي پنهنجي انفرادي اڪثريت وڃائي ويٺي، پر اين ڊي اي جي اتحادي جماعتن سان گڏجي ٻيهر حڪومت قائم ڪئي. نريندر مودي غير ڪانگريسي وزيراعظمن مان سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدو سنڀاليندڙ وزيراعظم آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Mashal |first=Mujib |date=4 June 2024 |title=Modi Wins 3rd Term in India Election With Closer Results Than Expected |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي ''وي-ڊيم ڊيموڪريسي رپورٽ'' ڀارت جي جمهوريت بابت جمهوري پوئتي هٽڻ جي نشاندهي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite report |year=2026 |title=Democracy Report 2026: Unraveling The Democratic Era? |publisher=V-Dem Institute |format=PDF |archive-date=17 March 2026 |access-date=17 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== حڪومت ===
{{Main|ڀارت جي حڪومت|ڀارت جون رياستي حڪومتون|ڀارت ۾ مقامي حڪومت}}
{{See also|ڀارت جو آئين}}

[[File:THE CONSTITUTION OF INDIA PREAMBLE.pdf|thumb|1950ع واري [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اصل تمهيد. 1976ع جي [[ڀارت جي آئين جي ٻائيتاليهين ترميم|ٻائيتاليهين ترميم]] سان تمهيد ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ڪيا ويا.]]

[[ڀارت جو آئين]] [[ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي]] 1946ع کان 1949ع جي وچ ۾ تيار ڪيو.{{sfn|Spear|1990|p=242}} [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] آئين جي ڪيترن انتظامي ۽ وفاقي حصن لاءِ بنيادي نموني طور استعمال ٿيو.{{sfn|Spear|1990|p=242}} آئين 26 نومبر 1949ع تي منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950ع کان نافذ ٿيو.{{sfn|Pylee|2003a|p=4}}

شروعاتي آئين ڀارت کي ”خودمختيار جمهوري جمهوريه“ قرار ڏنو؛ 1976ع جي ٻائيتاليهين ترميم کان پوءِ تمهيد ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ٿيا. ڀارت جو نظام وفاقي آهي، پر مرڪزي حڪومت کي نسبتاً وڌيڪ مضبوط اختيار حاصل آهن، جنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن ”نيم وفاقي“ نظام به چيو ويندو آهي.{{sfn|Wheare|1980|p=28}} مرڪزي حڪومت دفاع، پرڏيهي معاملن، ڪرنسي، ريلوي ۽ ٻين ڪيترن قومي معاملن تي اهم اختيار استعمال ڪري ٿي.{{sfn|Spear|1990|p=242}}

==== حڪومت جا شعبا ====
ڀارت جي مرڪزي حڪومت جا ٽي بنيادي شعبا آهن: [[قانون ساز ادارو|قانون ساز]]، [[انتظاميه]] ۽ [[عدليه]].&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;[[s:Constitution of India (2020)|ڀارت جو آئين]]&lt;/ref&gt; انهن ادارن جا بنيادي مرڪز [[نئين دهلي]] ۾ آهن.

===== قانون ساز ادارو =====
[[ڀارت جي پارليامينٽ]] ({{lang|hi|संसद}}، ''سنسد'') ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: مٿيون ايوان [[راجيا سڀا]]، يعني رياستن جي ڪائونسل، ۽ هيٺيون ايوان [[لوڪ سڀا]]، يعني عوام جو ايوان.{{sfn|Gledhill|1970|p=127}}

لوڪ سڀا جا ميمبر سڌي ريت عام چونڊن وسيلي چونڊيا وڃن ٿا ۽ عام طور ان جو مدو پنج سال هوندو آهي. راجيا سڀا هڪ مستقل ايوان آهي؛ ان جا گهڻا ميمبر رياستن ۽ ڪجهه مرڪزي علائقن جي چونڊيل اسيمبلين وسيلي اڻ سڌي طرح چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ميمبر صدر نامزد ڪري ٿو.{{sfn|Sharma|2007|pp=143,161–162}}

===== انتظاميه =====
[[ڀارت جو صدر]] ملڪ جو آئيني [[رياستي سربراهه]] آهي، جڏهن ته [[ڀارت جو وزيراعظم]] [[حڪومتي سربراهه]] ۽ عملي طور انتظاميا جو مرڪزي شخص هوندو آهي.{{sfn|Sharma|2007|pp=31,162}} صدر کي پنجن سالن لاءِ هڪ [[انتخابي ڪاليج (ڀارت)|انتخابي ڪاليج]] چونڊيندو آهي، جنهن ۾ پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن جا چونڊيل ميمبر ۽ رياستن توڙي اهل مرڪزي علائقن جي اسيمبلين جا چونڊيل ميمبر شامل هوندا آهن.{{sfn|Sharma|2007|p=138}}{{sfn|Gledhill|1970|p=112}}

وزيراعظم کي صدر مقرر ڪندو آهي، پر عملي طور اهو شخص وزيراعظم بڻجي ٿو، جنهن کي لوڪ سڀا ۾ اڪثريتي جماعت يا اتحاد جي حمايت حاصل هجي.{{sfn|Sharma|1950}}{{sfn|Sharma|2007|p=162}} [[ڀارت جي مرڪزي وزيرن جي ڪائونسل|مرڪزي وزيرن جي ڪائونسل]] وزيراعظم جي اڳواڻيءَ ۾ ڪم ڪري ٿي، ۽ ڪابينا ان جو بنيادي فيصلا ڪندڙ حصو آهي. پارلياماني نظام ۾ وزيراعظم ۽ وزيرن جي ڪائونسل لوڪ سڀا آڏو گڏيل طور جوابده آهن.{{sfn|Mathew|2003|p=524}}

[[File:Official Photograph of Prime Minister Narendra Modi Portrait (crop).png|thumb|[[نريندر مودي]]، 2014ع کان ڀارت جو وزيراعظم.]]

===== صدارت =====
[[ڀارت جو صدر]] سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل نه هوندو آهي، بلڪه هڪ انتخابي ڪاليج وسيلي چونڊيو ويندو آهي. صدر جو مدو پنج سال آهي. آئين تحت صدر ملڪ جو آئيني سربراهه ۽ [[ڀارتي هٿياربند فوجون|هٿياربند فوجن]] جو سپريم ڪمانڊر آهي، پر سندس گهڻا اختيار وزيراعظم ۽ وزيرن جي ڪائونسل جي صلاح تي استعمال ٿيندا آهن.

صدر وٽ مخصوص آئيني حالتن ۾ محفوظ اختيار به آهن، جن ۾ ڪنهن رياست ۾ آئيني مشينري ناڪام ٿيڻ جي صورت ۾ مرڪزي انتظام لاڳو ڪرڻ بابت ڪردار شامل آهي.{{sfn|Spear|1990|p=242}}

=== عدالتي نظام ===
{{Main|ڀارت جي عدليا}}

[[File:Supreme Court of India 01.jpg|thumb|[[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]]]]

ڀارت ۾ هڪ متحد ۽ آزاد عدالتي نظام موجود آهي،{{sfn|Neuborne|2003|p=478}} جنهن جي چوٽيءَ تي [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] آهي. ان کان هيٺ [[ڀارت جون هاءِ ڪورٽون|هاءِ ڪورٽون]] ۽ وڏي تعداد ۾ ضلعي، سيشن، ديواني، فوجداري ۽ ٻين ماتحت عدالتن جا درجا آهن.

سپريم ڪورٽ جي سربراهي [[ڀارت جو چيف جسٽس]] ڪري ٿو. عدالت کي بنيادي حقن سان لاڳاپيل معاملن، مرڪزي حڪومت ۽ رياستن جي وچ ۾ آئيني تڪرارن ۽ هاءِ ڪورٽن جي فيصلن خلاف اپيلن تي مختلف قسم جا اصل ۽ اپيلي اختيار حاصل آهن.{{sfn|Sharma|2007|pp=238,255}}

سپريم ڪورٽ ۽ هاءِ ڪورٽن وٽ [[عدالتي جائزو]] جو اختيار آهي، جنهن تحت اهي مرڪزي يا رياستي قانونن کي آئين سان ٽڪراءُ جي صورت ۾ ڪالعدم قرار ڏئي سگهن ٿيون.{{sfn|Sripati|1998|pp=423–424}}{{sfn|Pylee|2003b|p=314}} عدليه انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آئيني طور آزاد آهي.

=== مقامي حڪومت ===
ڀارت جي آئين ۾ [[پنچائت]] ۽ ٻين مقامي ادارن جي تصور کي پڻ جاءِ ڏني وئي آهي.{{sfn|Spear|1990|p=243}} ڳوٺاڻن علائقن ۾ [[پنچائتي راج]] ۽ شهري علائقن ۾ ميونسپل ادارا مقامي انتظام ۽ نمائندگيءَ جا بنيادي ڍانچا آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي آئيني ترميمن کان پوءِ انهن ادارن کي وڌيڪ باقاعده آئيني حيثيت ۽ اختيار مليا.

آئين [[ڇوت ڇات]] کي آرٽيڪل 17 تحت غيرقانوني قرار ڏئي ٿو ۽ ذات پات، مذهب، جنس ۽ ٻين بنيادن تي رياستي امتياز خلاف تحفظ مهيا ڪري ٿو.{{sfn|Spear|1990|p=243}}

=== فوج ===
{{Main|ڀارتي هٿياربند فوج}}

ڀارتي هٿياربند فوج ڀارت جي فوجي طاقت آهي. اها ٽن مکيه شاخن تي مشتمل آهي: [[ڀارتي فوج]]، [[ڀارتي بحريه]]، ۽ [[ڀارتي هوائي فوج]]. ان کان علاوه نيم فوجي دستا ۽ حڪمتِ عمليءَ وارو ايٽمي ڪمانڊ پڻ هن نظام جو حصو آهن. ڀارتي هٿياربند فوج جو ڪمانڊر اِن چيف [[ڀارت جو صدر]] هوندو آهي، جڏهن⁠تہ فوج جي انتظامي ذميواري [[دفاع واري وزارت]] وٽ هوندي آهي.
سال 2010ع ۾ ڀارتي هٿياربند فوج ۾ تقريبن 1.32 ملين فعال اهلڪار شامل هئا، جنهن سبب اها دنيا جي سڀ کان وڏي فوجن مان هڪ شمار ٿيندي هئي.&lt;ref&gt;IISS 2010, pp. 358&lt;/ref&gt;
ڀارتي فوج وقت سان گڏ جديد بڻجي رهي آهي، نوان هٿيار خريد ڪري رهي آهي ۽ گهريلو سطح تي به هٿيار تيار ڪري رهي آهي. ان سان گڏ ٻين ملڪن جي ميزائلن خلاف بچاءَ جا نظام به تيار ڪيا پيا وڃن.&lt;ref&gt;[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/06/18/MNRR11AJK9.DTL&amp;type=science ڀارتي فوج جو فوجي خلائي پروگرام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321084758/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F06%2F18%2FMNRR11AJK9.DTL&amp;type=science |date=2012-03-21 }} ''سين فرانسسڪو ڪرانيڪل''.&lt;/ref&gt; سن 2018 کان 2022 تائين ڀارت دنيا جو سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2023-03-27|title=ڀارت 2018–2022 دوران سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ، پر دفاعي برآمدات 2022–23 ۾ تاريخي بلند ترين سطح تي پهتيون|url=https://theprint.in/defence/india-largest-arms-importer-in-2018-2022-but-defence-exports-hit-all-time-high-of-rs-13399-cr-in-2022-23/1475142/|access-date=2023-10-02|website=ThePrint}}&lt;/ref&gt;
سن 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت [[پاڪستان]] سان چار جنگيون وڙهي چڪو آهي ۽ [[چين]] سان به هڪ جنگ لڙي چڪو آهي.

=== انتظامي ورهاست ===
{{Main|ڀارت جي انتظامي ورهاست}}
{{See also|ڀارت جو سياسي انضمام}}

[[File:India states and union territories map.svg|thumb|ڀارت جي 28 رياستن ۽ 8 مرڪزي علائقن جو نقشو.]]

ڀارت هڪ [[وفاقي اتحاد]] آهي، جيڪو 28 [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياستن]] ۽ 8 [[مرڪزي علائقو|مرڪزي علائقن]] تي مشتمل آهي. سڀني رياستن سان گڏ [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[پڊوچيري]] ۽ [[دهلي جو قومي گادي وارو علائقو]] چونڊيل قانون ساز ادارا ۽ حڪومتون رکن ٿا، جيڪي [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي اصولن مطابق ڪم ڪن ٿيون. باقي مرڪزي علائقا مرڪزي حڪومت طرفان مقرر ڪيل منتظمين وسيلي سڌي طرح هلائجن ٿا.

1956ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع]] تحت ڀارت جي رياستن جي حدبندي وڏي پيماني تي لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏني وئي.{{sfn|Sharma|2007|p=49}} ڀارت ۾ شهرن، قصبن، ضلعن، بلاڪن ۽ ڳوٺن جي سطح تي اڍائي لک کان وڌيڪ مقامي حڪومتي ادارا موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=India
|website=Commonwealth Local Government Forum
|archive-date=15 July 2019
|access-date=7 September 2019
}}&lt;/ref&gt;

==== رياستون ====
{{div col|colwidth=20em}}
* [[آنڌرا پرديش]]
* [[اروناچل پرديش]]
* [[آسام]]
* [[بِھار|بھار]]
* [[ڇتيس ڳڙھ]]
* [[گوا]]
* [[گجرات]]
* [[هريانا]]
* [[هماچل پرديش]]
* [[جهارکنڊ]]
* [[ڪرناٽڪا]]
* [[ڪيرالا]]
* [[مڌيا پرديش]]
* [[مهاراشٽر]]
* [[مني پور]]
* [[ميگهاليا]]
* [[ميزورام]]
* [[ناگالينڊ]]
* [[اوڙيسيا]]
* [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]]
* [[راجستان]]
* [[سڪم]]
* [[تامل ناڊو]]
* [[تلنگانا]]
* [[تريپورا]]
* [[اتر پرديش]]
* [[اتراکنڊ]]
* [[اولهه بنگال]]
{{div col end}}

==== مرڪزي علائقا ====
{{div col|colwidth=22em}}
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]
* [[چنڊي ڳڙهه]]
* [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]
* [[ڄمون ۽ ڪشمير]]
* [[لداخ]]
* [[لڪشديپ]]
* [[دهلي جو قومي گادي وارو علائقو]]
* [[پڊوچيري]]
{{div col end}}

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{Main|ڀارت جا پرڏيهي لاڳاپا}}

[[File:Jawaharlal Nehru, Nasser and Tito at the Conference of Non-Aligned Nations held in Belgrade.jpg|thumb|1961ع ۾ [[بلغراد]] ۾ غير وابسته ملڪن جي ڪانفرنس دوران، کاٻي کان [[جمال عبدالناصر]]، [[جوزپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[جواهر لعل نهرو]].]]

ڀارت 1950ع ۾ جمهوريه بڻجڻ کان پوءِ به [[دولت مشترڪه]] جو رڪن رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Storm
|first=Eric
|year=2024
|title=Nationalism: A World History
|publisher=Princeton University Press
|isbn=978-0-691-23309-3
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=The London Declaration
|publisher=Commonwealth of Nations
|date=26 April 1949
|archive-date=6 July 2010
|access-date=4 July 2013
}}&lt;/ref&gt; 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڀارت [[آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] ۾ نوآبادياتي راڄ جي خاتمي جي تحريڪن جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ [[غير وابسته تحريڪ]] ۾ اڳواڻي وارو ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Rothermund|2000|pp=48,227}} [[جواهر لعل نهرو]]، [[جمال عبدالناصر]] ۽ [[جوزپ بروز ٽيٽو]] غير وابسته تحريڪ جي شروعاتي اڳواڻن مان هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Dinkel
|first=Jürgen
|year=2018
|title=The Non-Aligned Movement: Genesis, Organization and Politics (1927–1992)
|publisher=Brill
|pages=92–93
|isbn=978-90-04-33613-1
}}&lt;/ref&gt;

1950ع واري ڏهاڪي جي گهڻي حصي دوران [[چين]] سان ڀارت جا لاڳاپا نسبتاً سٺا رهيا، پر سرحدي اختلاف وڌڻ کان پوءِ 1962ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ [[چين-ڀارت جنگ]] ٿي، جنهن ۾ ڀارت کي وڏي فوجي ناڪاميءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Guyot-Réchard
|first=Bérénice
|year=2017
|title=Shadow States: India, China and the Himalayas, 1910–1962
|publisher=Cambridge University Press
|page=235
|isbn=978-1-107-17679-9
}}&lt;/ref&gt; 1967ع ۾، تنهن هوندي به، ڀارتي فوج [[سڪم]] واري سرحد تي چيني فوجي اڳڀرائين کي روڪڻ ۾ ڪامياب رهي.

ڀارت جا پنهنجي اولهندي پاڙيسري [[پاڪستان]] سان لاڳاپا گهڻو ڪري ڇڪتاڻ وارا رهيا آهن. ٻنهي ملڪن وچ ۾ 1947ع–48ع، 1965ع، 1971ع ۽ 1999ع ۾ هٿياربند جنگيون ٿيون. انهن مان ٽي جنگيون [[ڪشمير تڪرار]] سان سڌي يا اهم طور لاڳاپيل هيون. 1965ع جي جنگ کان پوءِ ڀارت [[سوويت يونين]] سان فوجي ۽ معاشي لاڳاپا وڌيڪ ويجها ڪيا ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ڀارت جو سڀ کان وڏو هٿيار فراهم ڪندڙ بڻجي ويو.

[[چين جو ايٽمي پروگرام|چين جي 1964ع واري ايٽمي تجربي]] ۽ 1965ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ دوران پاڪستان جي حمايت ۾ چيني مداخلت جي خدشن ڀارت جي ايٽمي پاليسيءَ تي گهرو اثر وڌو. ڀارت 1974ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪيو ۽ 1998ع ۾ وڌيڪ زيرزمين ايٽمي تجربا ڪيا. ڀارت نه [[جامع ايٽمي تجربن تي پابندي وارو معاهدو]] ۽ نه ئي [[ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ وارو معاهدو]] تي صحيح ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀارت انهن معاهدن کي غيرمنصفاڻو ۽ امتيازي سمجهي ٿو.

ڀارت سرڪاري طور [[پهريون ايٽمي استعمال نه ڪرڻ]] جي پاليسي جو اعلان ڪري چڪو آهي ۽ پنهنجي ”گهٽ ۾ گهٽ قابلِ اعتبار روڪٿام“ واري نظريي تحت [[ايٽمي ٽرائيڊ]] صلاحيت قائم ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي.

[[سرد جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ ڀارت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] سان اقتصادي، حڪمت عملي ۽ فوجي سهڪار وڌايو. 2008ع ۾ ڀارت ۽ آمريڪا وچ ۾ شهري ايٽمي سهڪار وارو معاهدو عمل ۾ آيو. جيتوڻيڪ ڀارت وٽ ان وقت ايٽمي هٿيار موجود هئا ۽ اهو ايٽمي عدم پکيڙ واري معاهدي جو رڪن نه هو، تنهن هوندي به [[بين الاقوامي ائٽمي توانائي ايجنسي]] ۽ [[ايٽمي فراهم ڪندڙن جو گروپ]] ڀارت لاءِ مخصوص رعايتون منظور ڪيون، جنهن سان ڀارت جي شهري ايٽمي ٽيڪنالاجي ۽ واپار تي لڳل اڳوڻيون پابنديون گهٽجي ويون. ان کان پوءِ ڀارت [[روس]]، [[فرانس]]، [[برطانيا]] ۽ [[ڪينيڊا]] سان پڻ شهري ايٽمي توانائيءَ بابت سهڪار جا معاهدا ڪيا.

== معيشت ==
{{main|ڀارت جي معيشت}}


{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 200
| image1 = Reliance Industries Airbus A319-115X CJ.jpg
| width1 = 300
| height1 =
| image2 = Tata_Limited_18_Grosvenor_Place.JPG
| width2 = 300
| height2 =
| image3 = ICICI Towers, BKC (289443859).jpg
| width3 = 300
| height3 =
| image4 = ONGC_Oil_Platform.jpg
| width4 = 300
| height4 =
| footer =
| align = left
| caption1 = [[ريلائنس انڊسٽريز]]
| caption2 = [[ٽاٽا گروپ]]
| caption3 = [[آئي سي آئي سي آئي بئنڪ]]
| caption4 = [[قدرتي تيل ۽ گئس ڪمپني]]
| caption_align = center
| header =
| header_background = gray
| direction = vertical
| image5 = India_Money.jpg
| caption5 = [[ڀارت جي رپيو]]
}}

ڀارت جي معيشت دنيا جي چوٿين وڏي معيشت سمجهي وڃي ٿي. ڀارت عالمي معاشي مندي جي باوجود گذريل ڪجھ سالن دوران سراسري طور اٺ سيڪڙو کان وڌيڪ معاشي واڌ سان ھڪ وڏي معاشي قوت بڻجي ويو آھي. ھي واڌ ويجھ پاڙيسري ملڪ چين جي معاشي واڌ جي ويجھو آھي. [[برابري طاقت خريد]] بابت ڪيل ماپ موجب، ڀارت جي [[مجموعي گھريلو پيداوار]] (جي ڊي پي) ڇهه سئو يارنهن ڏهائي ٽي ٽريلين ڊالر ھئڻ سبب، [[فهرست ملڪ بر بنياد مجموعي گھريلو پيداوار|چوٿين درجي]] تي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;سي آئي اي&quot;/&gt;
ڀارت جي معيشت شايد ھڪ تاريخي اوج جي شروعاتي مرحلن ۾ ھجي. تازن شايع ٿيل انگن اکرن موجب، سال ٻه ھزار ٽئي ويھ جي ٽئين ٽه ماهي ۾ معاشي واڌ سالياني شرح ست ڏهائي ڇهه سيڪڙو تائين پھتي آھي. گذريل ڪجھ ھفتن ۾ چار بين الاقوامي اڳڪٿين پنھنجي سالياني واڌ جي اڳڪٿي سراسري پنج ڏهائي نَو سيڪڙو مان وڌائي ڇهه ڏهائي پنج سيڪڙو ڪري ڇڏي آھي. ڀارت جي قومي اسٽاڪ مٽاسٽا ھاڻي ھانگ ڪانگ جي اسٽاڪ مٽاسٽا سان گڏجي دنيا جي ستين وڏي اسٽاڪ مارڪيٽ جي حيثيت لاءِ ھم قدم ٿي چڪي آھي.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|نشانی=https://www.eghtesadonline.com/fa/news/816017/نارندرا-مودی-در-سودای-تبدیل-هند-به-یک-ابرقدرت-اقتصادی-آیا-هند-می‌تواند-یک-قدرت-بزرگ-اقتصادی-در-کنار-چین-و-ایالات-متحده-شود|عنوان=ڀارت جي معاشي واڌ}}&lt;/ref&gt;
ان جي باوجود، لکين ماڻھو اڃا بہ شديد غربت ۾ زندگي گذاري رھيا آھن، ۽ آمدني في ڪس ست سئو ويھ آمريڪي ڊالر، يعني ٽن سئو پينسٺ پائونڊ ساليانو آھي. بنيادي ڍانچي جون ڏکيائون بہ ڀارت ۾ جاري آھن.
جيتوڻيڪ اڃا بہ ڀارت جي آبادي مان چوٽيھ سيڪڙو کان وڌيڪ حصو روزانو ھڪ [[آمريڪي ڊالر]] کان گھٽ آمدني رکي ٿو (دنيا ۾ ٻاويھين درجي تي)، ۽ لڳ ڀڳ اسي سيڪڙو ماڻھو روزانو ٻن ڊالرن کان گھٽ ۾ زندگي گذارين ٿا (دنيا ۾ سورهين درجي تي)، ۽ ٽن سئو ملين کان وڌيڪ ماڻھو غربت واري ليڪ کان ھيٺ رھن ٿا، پر ھن ملڪ جي ڪجھ سالن جي وڏي معاشي اڳڀرائي معاشي واڌ کي اٺ سيڪڙو تائين پھچايو آھي. ماهرن جي اڳڪٿي آھي تہ ايندڙ سالن ۾ ڀارت سالياني ڏھ سيڪڙو تائين بہ واڌ حاصل ڪري سگھي ٿو.
جيڪڏھن ھڪ زماني ۾ ڀارت جو نالو غربت ۽ تنگدستي ياد ڏياري ٿو، تہ ھاڻي ھن ملڪ جي معاشي اڳڀرائي ۽ علمي جاڳرتا سڀني جي توجهه پاڻ ڏانھن ڇڪي رھي آھي. وڏي پيماني تي پرڏيھي سيڙپڪاري ھتي مدت کان عام ڳالھ بڻجي چڪي آھي، ۽ ڀارتي شين جي عالمي مارڪيٽن ۾ وڪري ۾ بہ گھڻو اضافو ٿيو آھي.
ماهرن ڀارت جي معاشي اڳڀرائي جي شروعات جو سال 1991ع ڄاڻائن ٿا. ان سال [[منموھن سنگھ]]، جيڪو ان وقت ڀارت جو ناڻي وارو وزير ھو، [[حڪمي معيشت]] مان نڪرڻ لاءِ پروگرام منظور ڪرايا ۽ تدريجي طور لاڳو ڪيا. ان کان پوءِ آھستي آھستي سخت ٽيڪسي قانون ختم ڪيا ويا، برآمد ۽ درآمد جا قاعدا نرم ڪيا ويا، پرڏيھي سيڙپڪاري جي اجازت ملي، ۽ ملڪي سرمائي جي تحفظ جا بندوبست مضبوط ٿيا. منموھن سنگھ ان کان پوءِ ڀارت جو وزيراعظم ٿيو، ۽ جيڪي منصوبا ھن شروع ڪيا ھئا تن جي واڌاري کي جاري رکي ٿو.
چين ڀارت جو سڀ کان وڏو واپاري شريڪ آھي.&lt;ref name=&quot;بي بي سي&quot;&gt;{{یادکرد وب|عنوان=برطانيا ۽ ڀارت جا معاشي لاڳاپا ڪيئن آھن؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/business/2015/11/151112_l03_india_uk_economic_ties|وبگاه=بي بي سي نيوز فارسي|تاریخ=2015-11-12|بازبینی=2024-09-30|کد زبان=fa}}&lt;/ref&gt;

=== صنعت ===
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 200
| image1 = ITC Kohenur on Inorbit Mall Road (2).jpg
| width1 = 300
| height1 =
| image2 = Mahindra Bilbao- 08 Marzo 30.jpg
| width2 = 300
| height2 =
| image3 = S3 and S4 Building SJP2 Wipro Sarjapur office Photo 182805.jpg
| width3 = 300
| height3 =
| image4 = Bharat_Biotech_Covaxin_Bangalore_BESTpedia.jpg
| width4 = 300
| height4 =
| footer =
| align = left
| caption1 = [[آءِ ٽي سي لميٽيڊ]]
| caption2 = ڀارتي گاڏي، ڪمپني [[ماهيـنـدرا]] جي تيار ڪيل
| caption3 = [[وِپرو]]
| caption4 = [[ڀارت بايوٽيڪ]] ڪمپني پاران تيار ڪيل ڪووِڊ-۱۹ ويڪسين
| caption_align = center
| header =
| header_background = gray
| direction = vertical
| caption5 =
}}


[[File:Bagmane Tech Park, Bangalore (2024) 199.jpg|thumb|[[بنگلورو]] ۾ [[باگماني ٽيڪ پارڪ]] جو گيٽ نمبر 1. هن ڪاروباري مرڪز ۾ ڪيترين عالمي ڪمپنين جا تحقيق ۽ ترقيءَ جا مرڪز ۽ آفيسون موجود آهن.]]

ڀارت [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] ۽ ڪاروباري عملن جي انتظام، يعني آءِ ٽي-بي پي ايم، جو هڪ اهم عالمي مرڪز آهي. هي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.5 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ خدمتن جي برآمدن جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فراهم ڪري ٿو. هن صنعت جي واڌ جو هڪ اهم بنياد وڏي تعداد ۾ فني مهارت رکندڙ ۽ انگريزي ڳالهائيندڙ افرادي قوت آهي. مالي سال 2026ع تائين هن شعبي جي آمدني 300 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌي وئي. شروعاتي دور ۾ هي صنعت خاص طور ٽيليفون ڪال مرڪزن ۽ بنيادي سافٽ ويئر خدمتن سان لاڳاپيل هئي، پر هاڻوڪي دور ۾ ان جو وڏو حصو [[ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ|ڪلائوڊ ڍانچي]]، [[مصنوعي ذهانت]] ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جي عالمي قابليتي مرڪزن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي.

[[بنگلورو]]، جيڪو شروعاتي طور گهٽ خرچ واري آف شور خدمتن جي مرڪز طور اڀريو هو، هاڻي عالمي ڪمپنين جي [[تحقيق ۽ ترقي]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ واقع [[باگماني ٽيڪ پارڪ]] سميت ڪيترن ڪاروباري مرڪزن ۾ عالمي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي ڪمپنين جون آفيسون ۽ تحقيقاتي سهولتون موجود آهن. 0

ڀارت جي [[ڀارت ۾ گاڏين جي صنعت|گاڏين جي صنعت]] ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 7.1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ هر سال لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 80 لک گاڏيون تيار ڪري ٿي. پيداوار ۾ [[ٻه ڦيٿي گاڏي|ٻه ڦيٿي گاڏين]] جو حصو لڳ ڀڳ 77 سيڪڙو آهي، جڏهن ته مسافر گاڏيون لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو حصو رکن ٿيون. ملڪ ۾ هر هزار ماڻهن تي لڳ ڀڳ 34 ڪارون ۽ 185 ٻه ڦيٿي گاڏيون آهن. هي صنعت لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ 90 لک ماڻهن جي روزگار سان لاڳاپيل آهي ۽ هر سال 53 لک تائين گاڏيون برآمد ڪري ٿي. 2023ع ۾ ڀارت وڪرو جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين وڏي موٽر گاڏي منڊي بڻجي ويو، جڏهن ته خريد ڪندڙن ۾ [[اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏي|ايس يو ويز]] ڏانهن لاڙو وڌيو.

ڀارت جي [[ڀارت ۾ دواسازي صنعت|دواسازي صنعت]] گهٽ خرچ تي دوائن جي پيداوار ڪندڙ ڪارخانن ۽ ملڪي ڪمپنين جي وسيع ڄار تي مشتمل آهي. پيداوار جي مقدار جي لحاظ کان ڀارت دنيا ۾ [[عام دوا|جنيرڪ دوائن]] ۽ [[ويڪسين|ويڪسينن]] جو هڪ وڏو فراهم ڪندڙ آهي. تنهن هوندي به، صنعت کي خام مال جي فراهميءَ بابت خطرا درپيش آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فعال دوائي جزن جي وڏي مقدار، خاص طور 70 سيڪڙو کان وڌيڪ، چين مان درآمد ڪئي وڃي ٿي. ان سان گڏ ڀارتي دواسازي ڪارخانن جي معيار بابت بين الاقوامي ريگيوليٽري ادارا باقاعده جاچ ۽ آڊٽ پڻ ڪندا رهن ٿا.

ڀارت جي بجلي پيدا ڪرڻ جي نصب ٿيل گنجائش لڳ ڀڳ 300 گيگاواٽ آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 42 گيگاواٽ قابل تجديد ذريعن مان آهي. ملڪ ۾ [[ڪوئلو|ڪوئلي]] جو وسيع استعمال ڀارت جي [[گرين هائوس گيس]] اخراج جو هڪ اهم سبب آهي، جيتوڻيڪ [[قابل تجديد توانائي]] جي پيداوار تيزيءَ سان وڌي رهي آهي. ڀارت دنيا جي گرين هائوس گيسن جي ڪل اخراج جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو. في ماڻهو اخراج لڳ ڀڳ 2.5 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ساليانو آهي، جيڪو عالمي سراسريءَ جي لڳ ڀڳ اڌ جي برابر آهي. ملڪ جي توانائي پاليسيءَ ۾ بجليءَ تائين پهچ وڌائڻ ۽ [[مائع پيٽروليم گيس]] ذريعي صاف سٿري رڌ پچاءَ جون سهولتون فراهم ڪرڻ اهم ترجيحن ۾ شامل رهيون آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Temi tea garden.jpg|[[سڪم]] ۾ [[تيمي چانهه باغ]]. ڀارت دنيا جي وڏن [[چانهه]] پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي، ۽ ملڪ ۾ چانهه جي گهريلو واپرائڻ جو مقدار پڻ تمام وڏو آهي.
File:Chinese fishing nets in Kochi, Kerala.jpg|[[ڪيرالا]] جي [[ڪوچي]] ۾ روايتي [[چيني مڇي مارڻ جا ڄار]]. ڀارت ۾ [[مڇيگيري]] لکين ماڻهن جي روزگار ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهي.
&lt;/gallery&gt;

[[File:Bagmane Tech Park, Bangalore (2024) 199.jpg|thumb|[[بنگلورو]] ۾ [[باگماني ٽيڪ پارڪ]] جو گيٽ نمبر 1. هن ڪاروباري مرڪز ۾ ڪيترين عالمي ڪمپنين جا تحقيق ۽ ترقيءَ جا مرڪز ۽ آفيسون موجود آهن.]]

=== ٽيلي ڪميونيڪيشن ===
ڀارت جي [[مخابراتي صنعت]] دنيا جي ٻي وڏي صنعت آهي، جنهن جا 1.2 ارب کان وڌيڪ گراهڪ آهن، ۽ اها ڀارت جي [[مجموعي قومي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 6.5 سيڪڙو حصو وجهي ٿي۔
2017ع جي ٽئين ٽه ماهي کان پوءِ، هن شعبي ۾ ڀارت [[آمريڪا]] کان اڳتي نڪري ويو ۽ [[چين]] کان پوءِ دنيا جي ٻئي وڏي اسمارٽ فون مارڪيٽ بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Indian Telecom Industry - Telecom Sector, FDI, Opportunities|url=https://www.investindia.gov.in/sector/telecom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Danish|last=Khan|title=Indian smartphone market grows 23% to overtake US in Q3; Samsung, Xiaomi drive shipments|url=https://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/indian-smartphone-market-grows-23-to-overtake-us-in-q3-samsung-xiaomi-drive-shipments/61255184}}&lt;/ref&gt;

=== موٽر گاڏين جي صنعت===
{{Main|ڀارت جي خودروسازي صنعت}}

[[ڀارت جي خودروسازي صنعت]] دنيا جي تيزي سان وڌندڙ صنعتن مان ٻي وڏي صنعت آهي۔ 2009ع کان 2010ع دوران هن صنعت جي گهريلو وڪري ۾ 26 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن ته 2008ع کان 2009ع دوران برآمدات ۾ 36 سيڪڙو اضافو ٿيو، جيڪو انتهائي مثبت رجحان آهي۔

دنيا جون معروف گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپنيون جهڙوڪ [[بي ايم ڊبليو]]، [[مرسڊيز-بينز]]، [[آئوڊي]]، [[ٽيسلا موٽرز]] وغيره ڀارت ۾ سرگرم آهن ۽ هتي گاڏين جي تياري ڪن ٿيون۔

=== معلوماتي ٽيڪنالاجي ===
2011ع جي آخر تائين، ڀارت جي معلوماتي ٽيڪنالاجي صنعت ۾ 2.8 ملين ماهر ملازم ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ لڳ ڀڳ 100 ارب آمريڪي ڊالر آمدني پيدا ٿي، جيڪا ڀارت جي مجموعي قومي پيداوار جو 7.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ملڪ جي برآمدات جو 26 سيڪڙو به هن شعبي سان لاڳاپيل هو۔&lt;ref&gt;{{cite news|author=Vishal Dutta|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending|title=Indian biotech industry at critical juncture, global biotech stabilises: Report|access-date=2026-02-08|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116214810/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending|dead-url=yes|accessdate=2026-02-08|archivedate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116214810/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending}}&lt;/ref&gt;

=== دواسازي ===
ڀارت جي دواسازي صنعت دنيا جي اهم ابھرتن مارڪيٽن مان هڪ آهي۔ ماهرن جي خيال موجب، ڀارت جي دوائن واري مارڪيٽ جي ماليت 2020ع تائين 48.5 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اميد هئي۔ ڀارت دنيا جي ٻارهن اهم بايوٽيڪنالاجي منزلن مان هڪ آهي۔
2012ع کان 2013ع دوران، ڀارت جي بايوٽيڪنالاجي صنعت 15.1 سيڪڙو واڌ ڪئي ۽ پنهنجي آمدني 204.4 ارب ڀارتي روپين مان وڌائي 235.24 ارب ڀارتي روپين تائين آندي، جيڪا جون 2013ع جي مٽاسٽا شرح موجب تقريباً 3.94 ارب آمريڪي ڊالر هئي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.differding.com/page/biotechnology_in_india_2013_biospectrum_able_survey/f1.html|title=Differding Consulting Publi 6}}&lt;/ref&gt;

=== فلمي صنعت===
ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي فلمي صنعت رکندڙ ملڪ آهي. هندي ٻوليءَ جي فلمي صنعت کي [[باليووڊ]] سڏيو ويندو آهي، جيڪا بنيادي طور [[بمبئي]] (هاڻي [[ممبئي]]) ۾ قائم آهي. ان کان علاوه ٻين علائقائي فلمي صنعتن ۾ [[ٽولي ووڊ]]، [[ڪولي ووڊ]]، [[سئنڊل ووڊ]]، [[مالي ووڊ]]، [[جولي ووڊ]]، [[ڍولي ووڊ]] وغيره شامل آهن. ڀارت هر سال لڳ ڀڳ 1000 فلمون ٺاهي ٿو، جيڪي [[هالي ووڊ]] جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/bollywood-100-how-big-indias-mammoth-film-industry-1236299|title=Bollywood at 100: How Big is India's Mammoth Film Industry|work=International Business Times|date=3 May 2013}}&lt;/ref&gt;

=== پئسو ===
{{Main|ڀارت جي رپيو}}

ھن ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي [[رپيو]] آھي، ۽ ان جا جزا پئيسا آھن (رپئي جو سئوون حصو).
ھر ڀارتي رپيو ڏهائي صفر هڪ ٽي آمريڪي ڊالر جي برابر آھي، ۽ ھر [[آمريڪي ڊالر]] ڇھهتر ڏهائي ٽي رپين جي برابر آھي (اپريل ٻه ھزار ٻاويھ).&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=ڪرنسي مٽاسٽا شرحون، بين الاقوامي رقم منتقلي|نشانی=https://www.xe.com/|وبگاه=www.xe.com|بازبینی=2022-04-14}}&lt;/ref&gt;

=== پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري ===
{{Main|ڀارت ۾ پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري}}

ڀارت وڏي معيشت ۽ گھڻي انساني قوت سبب، [[سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري]] لاءِ بھترين ۽ پسنديده منزلن مان ھڪ سمجھيو وڃي ٿو. ڀارت وٽ [[اطلاعاتي ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين شعبن جھڙوڪ خودڪاري حصا، [[ڪيميائي مادا]]، [[ڪپڙا]]، [[دوا سازي]] ۽ [[زيور]]ات ۾ وڏي سگھ موجود آھي.
ڀارت ھميشه عالمي سيڙپڪارَن لاءِ وسيلن ۽ صلاحيتن جو ھڪ وڏو مرڪز رھيو آھي. اڳ ۾ ھن ملڪ جي سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري بابت سخت پاليسيون ھن ميدان ۾ وڏي رڪاوٽ ھيون. پر مارچ ٻه ھزار پنج ۾ حڪومت قانونن ۾ سڌارا ۽ نرمي آڻي، واپار ۽ معيشت ۾ سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري کي سئو سيڪڙو تائين جائز قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|نشانی=http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|عنوان=دي ھندو آن لائن|بازبینی=2008-04-27|archive-date=2005-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050405032727/http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور حڪومت جي نگراني گھٽائڻ ۽ پرڏيھي سيڙپڪاري کي وڌائڻ لاءِ ڪيل مثبت معاشي سڌارن ڀارت کي ايشيا ۽ پيسفڪ علائقي جي اڳرو ملڪن مان ھڪ بڻايو آھي، جيڪو تيزي سان وڌي ۽ اڳتي وڌي رھيو آھي.

=== واڌ ===
ڀارت جي معيشت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ آهي. نالي ماتر [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (nominal GDP) جي لحاظ کان ڀارت دنيا جو ستون نمبر وڏو ملڪ آهي، جنهن جي معيشت جو قدر تقريباً [[ڊالر|$]]2,250&amp;nbsp;ارب ([[آمريڪي ڊالر|USD]]) آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; جڏهن⁠تہ [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڀارت جي معيشت دنيا جي ٽئين نمبر وڏي معيشت آهي، جنهن جو مجموعي قدر لڳ ڀڳ US$8.720&amp;nbsp;ٽريلين آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|title=List of Countries by Projected GDP|url=http://statisticstimes.com/economy/countries-by-projected-gdp.php|work=Statistics Times|date=21 October 2016|accessdate=30 March 2017}}&lt;/ref&gt;  
مالي سال 2010 دوران ڀارت جي معاشي واڌ جي [[شرح]] 8.25٪ رهي. تنهن هوندي به، في ماڻهو سالياني آمدني (PPP موجب) لڳ ڀڳ $3678 هئي.

=== شعبا ===
ڀارت جي معيشت هيٺين شعبن تي ٻڌل آهي:
* [[سروس شعبي]]: 43٪
* صنعتون: 41٪
* [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]: 7٪
* زراعت: 7٪
* [[آئوٽ سورسنگ]]: 2٪

ڀارت جي معيشت گهڻ رخي آهي. اهم صنعتي شعبن ۾ [[گاڏيون]]، [[سيمينٽ]]، [[ڪيميائي مادا]]، [[گهريلو اليڪٽرانڪس]]، [[کاڌي جي پروسيسنگ]]، [[مشينري]]، [[کاڻيون]]، [[پيٽروليم]]، [[دواسازي]]، [[اسٽيل]]، آمدورفت جو سامان، ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |title=India |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/#geography |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=13 July 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220713164703/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/#geography |archivedate=13 July 2022 |language=en |date=1 July 2022}}&lt;/ref&gt;


=== توانائي ===
[[File:KolkiwadiDam.jpg|thumb|کاٻي|240px|ڀارت ۾ توانائي جي فراهمي ۾ بندن جو اهم ڪردار آهي.]]

هن وقت تيل جي قيمتن ۾ واڌ، ڀارت جي محدود تيل ذخيرن ۽ ترقي پذير ملڪ طور توانائي جي وڌندڙ ضرورتن کي نظر ۾ رکندي، هن ملڪ جي معيشت لاءِ سڀ کان وڏو خطرو سمجهيو وڃي ٿو. هن مسئلي جي حل لاءِ ڀارت، آمريڪا جي مدد سان [[ايٽمي توانائي]] جي پيداوار ڏانهن ڌيان ڏئي رهيو آهي.
سال 2024ع ۾ ڀارت ۾ بجلي جي پيداوار ۾ [[نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي|نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي]] جو حصو لڳ ڀڳ 46 سيڪڙو هو. هند جي حڪومت، وزيراعظم [[نريندر مودي]] جي اڳواڻي هيٺ، سنه 2070ع تائين خالص صفر ڪاربن اخراج حاصل ڪرڻ جا وڏا ۽ اهم هدف مقرر ڪيا آهن. انهن مان هڪ اهم هدف سنه 2030ع تائين 500 گيگاواٽ نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي جي گنجائش حاصل ڪرڻ آهي. انهن هدفن جي حاصلات لاءِ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ۽ صاف توانائي ڏانهن منتقلي کي تيز ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششن جي ضرورت آهي.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|نشاني=https://masireqtesad.ir/197141/تامین-46-درصد-برق-تولیدی-هند-از-منابع-تجد/|عنوان=هند جي توانائي جو مستقبل}}&lt;/ref&gt;

ڀارت سنه 1974ع ۾ پنهنجو پهريون [[ڀارت جي ايٽمي صلاحيت|ايٽم بم]] آزمائي چڪو هو ۽ تازن سالن ۾ پنهنجي ايٽمي صلاحيت ۾ نمايان واڌ ڪئي آهي. هن وقت ڀارت وٽ ٻاويهه ايٽمي بجلي گهر آهن، جن مان ڪي روس، آمريڪا يا فرانس جي مدد سان تعمير ڪيا ويا آهن ۽ ڪي، جهڙوڪ [[ڪاڪراپار ايٽمي بجلي گهر]]، مقامي ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|نشاني=https://m.economictimes.com/industry/energy/power/indias-third-home-built-700-mwe-nuclear-reactor-achieves-criticality/articleshow/113522142.cms|عنوان=هند جو مقامي ايٽمي ريئڪٽر}}&lt;/ref&gt;
وچ اوڀر جي ملڪن، جهڙوڪ ايران ۽ [[قطر]]، کان گئس خريد ڪرڻ ۽ پائيپ لائين ٺاهڻ به هند جي منصوبن ۾ شامل آهي. هندين وٽ نون توانائي ذريعن، جهڙوڪ [[حياتياتي گئس]] (فضلي مان گئس پيدا ڪرڻ)، جي استعمال جو ڊگهو ۽ ڪامياب تجربو پڻ موجود آهي.

=== زراعت ===
{{Main|ڀارت ۾ زراعت}}
[[File:Boild_rice.jpg|کاٻي|thumb|ڀارت جو چانور زرعي شين مان اهم برآمدات ۾ شمار ٿئي ٿو.]]

ڀارت، زرعي پيداوار جي مجموعي قدر جي لحاظ کان، چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ آهي. سنه 2005ع ۾ هن ملڪ جي زرعي شين جي قدر ۱۵۰ ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ اندازي وئي هئي.
هند 979،000 ٽن [[چانھ]] جي پيداوار سان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانهه پيدا ڪندڙ ۽ [[ڪينيا]]، [[سري لنڪا]] ۽ چين کان پوءِ چوٿون نمبر وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. ٻين اوڀر ايشيائي ملڪن وانگر هند جي هارين جي مکيه فصل [[چانور]] آهي، ۽ هي ملڪ چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانور پيدا ڪندڙ آهي. [[فائو]] سنه ۲۰۲۰ع ۾ ڀارت جي چانور جي پيداوار 178 ملين ٽن اندازي ڪئي هئي. ڀارت دنيا ۾ [[ڪيلا]]، [[ٻاجھري]]، [[سڻي]] ۽ [[مڱ ڦري]] جي پيداوار ۾ پهريون نمبر، ۽ [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ جي کنڊ]] ۽ [[ڀنگ]] جي پيداوار ۾ ٻيو نمبر رکي ٿو. سنه 2020ع ۾ 31 ملين 504 هزار ٽن ڪيلي جي پيداوار سان، ڀارت هن فصل جو دنيا جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=FAOSTAT|نشاني=https://www.fao.org/faostat/en/|وبگاه=www.fao.org|بازبيني=2022-05-12}}&lt;/ref&gt;
ڀارت ۾ سوين ملين [[ڳئون]] هجڻ سبب، هي ملڪ دنيا ۾ هن جانور جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. ڀارت جي آئين جي آرٽيڪل 48 تحت ڳئون کي ذبح ڪرڻ تي پابندي آهي&lt;ref&gt;[http://indiankanoon.org/doc/237570/ The Constitution Of India 1949]&lt;/ref&gt;، جيتوڻيڪ هندو ڌرم ۾ ڳئون جو گوشت کائڻ منع آهي، پر انهن جي [[کير]] جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو.

=== غربت ===
تيز معاشي واڌ جي باوجود، ڀارت اڃا تائين [[ڀارت ۾ غربت|غربت]] جي مسئلي کي منهن ڏئي رهيو آهي. سال 2004–2005 دوران، آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو (27.5٪) غربت جي ليڪ کان هيٺ زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.planningcommission.gov.in/news/prmar07.pdf|title=Poverty estimates for 2004-05|publisher=Planning Commission, Government of India|accessdate=12 August 2009|archive-date=14 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914014726/http://www.planningcommission.gov.in/news/prmar07.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  
2007–2008 دوران، آبادي جو 80.4٪ حصو روزانو US $2 کان گهٽ آمدني تي گذارو ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/24.html|title=Human Development Report 2007/2008 - Population living below $2 a day (%)|accessdate=12 August 2009|publisher=United Nations Development Programme|archive-date=21 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221190342/http://hdrstats.undp.org/indicators/24.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  
سال 2009 تائين هي شرح گهٽجي 68٪ ٿي وئي.&lt;ref&gt;Central Intelligence Agency. The World Factbook. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html FIELD LISTING: POPULATION BELOW POVERTY LINE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221103537/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html |date=21 December 2016 }}&lt;/ref&gt;

=== ٽيڪنالاجي ===
[[File:Indian Space Research Organisation Logo.svg|thumb|ISRO جو لوگو]]
2014ع ۾ ڀارت پهريون ڀيرو [[مريخ]] ڏانهن خلائي مشن موڪليو، جنهن کي [[مريخ اوربيٽر مشن]] چيو ويو. اهڙي طرح ڀارت چوٿون ۽ ايشيا جو پهريون ملڪ بڻيو جنهن هي ڪاميابي حاصل ڪئي.
[[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم|اسرو]] هڪ ئي مشن ۾ 104 سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪلي عالمي رڪارڊ قائم ڪيو. ان کان پوءِ [[چندرَيآن-3]] مشن ڪاميابيءَ سان چنڊ جي ڏکڻ قطب تي لهڻ وارو دنيا جو پهريون مشن بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=22 August 2023|title=Chandrayaan 3 Mission: Detailed timeline|work=Times Of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/science/chandrayaan-3-mission-detailed-timeline/articleshow/102953638.cms}}&lt;/ref&gt;

== قومي نشان ==
[[File:Emblem of India.svg|left|thumb|ڀارت جو قومي نشان]]

=== قومي نشان (Emblem) ===
ڀارت جي قومي نشان ۾ چار [[شير]] پٺيءَ سان پٺيءَ ملائي بيٺل ڏيکاريل آهن. اهي شير طاقت، [[فخر]]، اعتماد ۽ [[همت]] جي علامت آهن. ”اسٽيٽ ايمبلم آف انڊيا (غلط استعمال جي ممانعت) ايڪٽ، 2005ع“ موجب، هن قومي نشان جو استعمال صرف سرڪاري ادارن کي ڪرڻ جي اجازت آهي.

=== نالو ===
”انڊيا“ نالو يوناني لفظ ''انڊس'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ سنسڪرت لفظ ''سندهو'' مان آيو. وقت سان گڏ هي لفظ ”هند“، [[هندي ٻولي|هندي]] يا [[هندومت|هندو]] جهڙن نالن ۾ تبديل ٿيو.

ڀارت جو پسنديده [[انڊونِم]] (يعني اهو نالو جيڪو ملڪ جا پنهنجا ماڻهو استعمال ڪن ٿا) ”ڀارت“ آهي، جيڪو [[هندي]] ۽ ٻين ڀارتي ٻولين ۾ استعمال ٿيندو آهي. هي نالو انهن نالن کان مختلف آهي جيڪي ٻاهرين قومون هن ملڪ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.

=== قومي نشانين ===
ڀارت جون ڪجهه اهم قومي نشانيون هي آهن:
* [[قومي ترانو]]: [[جانا گانا مانا]]
* قومي گيت: [[وندي ماترم]]
* قومي جانور: [[شير بنگالي|چيتو شير]]
* قومي پکي: [[مور]]
* قومي گل: [[نيلمبو|ڪنول]]
* قومي وڻ: [[بنيان]]
* قومي درياهه: [[گنگا]]
* قومي آبي جانور: [[گنگا درياهه ڊولفن]]
* قومي ميوو: [[آم]]
* قومي ورثي وارو جانور: [[هاٿي]]
* قومي ورثي وارو پکي: ڀارتي [[عقاب]]

&lt;gallery&gt;
File:Bengal Tiger Karnataka.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Panthera tigris]]'' &lt;br&gt;چيتو شير&lt;br&gt;(قومي جانور)&lt;/div&gt;
File:Peacock, East Park, Hull - panoramio.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Pavo cristatus]]''&lt;br&gt;مور&lt;br&gt;(قومي پکي)&lt;/div&gt;
File:Lotus Nelumbo nucifera Flower Close 2048px.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Nelumbo]] nucifera'' &lt;br&gt;ڪنول&lt;br&gt;(قومي گل)&lt;/div&gt;
File:Banyan 02 in Tenganan by Line1.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Ficus benghalensis]]''&lt;br&gt;بنيان&lt;br&gt;(قومي وڻ)&lt;/div&gt;
File:Sunset on river Ganges 02.jpg|[[گنگا]]
File:GangeticDolphin.jpg|[[گنگا درياهه ڊولفن]]
File:Mango hedgehog.jpg|[[آم]]
File:Indian Spotted Eagle near Nalsarovar Bird Sanctuary.jpg|ڀارتي [[عقاب]]
&lt;/gallery&gt;

== سرحدي تڪرار ==
ڀارت جي سرحدن بابت مختلف ملڪن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/05/indian_pakistani_and_chinese_border_disputes |title=Fantasy frontiers |date=8 February 2012 |publisher=The Economist Newspaper Limited |accessdate=6 November 2016}}&lt;/ref&gt; مثال طور، ڀارت [[ڄمون ۽ ڪشمير]] کي پنهنجي رياست سمجهي ٿو،&lt;ref name=&quot;ipbdMOI&quot; /&gt; جڏهن⁠تہ [[پاڪستان]] ۽ [[چين]] هن علائقي کي ڀارت جو حصو تسليم نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;ipbdMOI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/jammu-kashmir/india-pakistan-border-dispute.html |title=India - Pakistan Border Dispute |publisher=Maps of India |accessdate=6 November 2016}}&lt;/ref&gt; اهڙي طرح، ڀارت پاڪستاني ۽ چيني انتظام هيٺ ڪشمير جي علائقن کي به تسليم نٿو ڪري.

1914ع ۾ [[برطانوي ڀارت]] ۽ [[تبت]] وچ ۾ [[مڪ موهن لائين]] بابت معاهدو ٿيو، جيڪو [[شملا معاهدو (1914ع)]] جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;simlaCFR&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cfr.org/tibet/convention-between-great-britain-china-tibet-simla-accord/p16007 |title=Convention Between Great Britain, China, and Tibet (Simla Accord) |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=6 November 2016}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۽ تبت هن لائين کي سرڪاري سرحد سمجهن ٿا، پر چين جولاءِ 1914ع ۾ هن معاهدي مان الڳ ٿي ويو. نه ته مين لينڊ چين ۽ نه ئي [[تائيوان]] [[اروناچل پرديش]] کي ڀارت جو حصو تسليم ڪن ٿا. انهن موجب هي علائقو ”ڏکڻ تبت“ جو حصو آهي، جيڪو چين سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/china/2005/china-050405-irna01.htm|title=China revives claims on Indian territory}}&lt;/ref&gt;

== ماڻهو ==
{{Main|ڀارت جي آبادي}}

[[File:India population density map en.svg|thumb|ڀارت ۾ آباديءَ جي گهڻائي جو نقشو.]]

2023ع جي اندازي موجب ڀارت جي آبادي 1,428,627,663 هئي، جنهن سان اهو [[دنيا جي آبادي|دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] بڻجي ويو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان [[چين]] کي پوئتي ڇڏي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=World Population Dashboard|url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard|access-date=2023-05-26|publisher=United Nations Population Fund}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|title=India will surpass China in population next year, UN projects|url=https://www.axios.com/2022/07/11/china-india-world-population-trends|date=July 11, 2022}}&lt;/ref&gt; 2011ع جي عبوري آدمشماري رپورٽ ۾ ملڪ جي آبادي 1,210,193,422 ڄاڻائي وئي هئي. 2020ع ۾ ڀارت جي آباديءَ جي وچين عمر 28.7 سال هئي.

گذريل پنجاهه سالن دوران طبي سهولتن ۾ ترقي ۽ [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي نتيجي ۾ زرعي پيداوار ۾ ٿيل واڌ ڀارت جي آباديءَ جي تيز واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به، ڏهن سالن وارن عرصن ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح آهستي آهستي گهٽجي رهي آهي. 2001ع کان 2011ع تائين آبادي 17.64 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته ان کان اڳ 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي ۾ واڌ جي شرح 21.54 سيڪڙو هئي. آزاديءَ کان پوءِ ڀارت جي پهرين آدمشماري 1951ع ۾ ٿي، جنهن ۾ ملڪ جي آبادي 36 ڪروڙ 10 لک ڳڻپ ڪئي وئي.

[[ڄمڻ وقت متوقع عمر]] 1970ع–1975ع دوران 49.7 سالن مان وڌي 2023ع ۾ 72.0 سال ٿي وئي. ساڳئي طرح پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح ۾ پڻ نمايان گهٽتائي آئي؛ 1994ع ۾ اها شرح هر 1,000 زنده ڄاول ٻارن مان 113 هئي، جيڪا 2018ع ۾ گهٽجي 41.1 في 1,000 زنده ڄاول ٻارن تائين پهتي.

2011ع جي آدمشماري موجب ڀارت ۾ [[انساني جنسي تناسب|جنسي تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 940 عورتون هو. ڀارت ۾ ڇوڪرين جي ٻاروتڻ ۾ قتل ۽، وڌيڪ تازن ڏهاڪن ۾، جنس جي چونڊ جي بنياد تي مادي جنين جي خاتمي جهڙن عملن صنفي تناسب ۾ عدم توازن پيدا ڪيو آهي. 1964ع کان 2014ع جي وچ واري عرصي ۾ ملڪ ۾ آباديائي انگن اکرن موجب ”گم ٿيل عورتن“ جو اندازي وارو تعداد ڏيڍ ڪروڙ مان وڌي 6 ڪروڙ 30 لک ٿي ويو، جيڪا ساڳئي عرصي دوران مجموعي آباديءَ جي واڌ کان وڌيڪ تيز واڌ هئي. ڀارتي حڪومت جي هڪ مطالعي موجب وڌيڪ 2 ڪروڙ 10 لک ڇوڪريون اهڙيون هيون، جن کي خاندانن ۾ گهربل اولاد جي برابر حيثيت حاصل نه هئي ۽ کين مناسب سنڀال نه ملي رهي هئي. جنس جي چونڊ جي بنياد تي جنين جي خاتمي تي سرڪاري پابندي باوجود اهو عمل مڪمل طور ختم نه ٿيو آهي.

ڳوٺاڻن علائقن کان شهرن ڏانهن [[لڏپلاڻ]] ڀارت جي جديد آباديائي تاريخ جي هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. 1991ع کان 2001ع جي وچ ۾ شهري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي تعداد ۾ 31.2 سيڪڙو واڌ ٿي. 2001ع ۾ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Census&quot;&gt;{{cite web|title=Census of India 2001|url=http://www.censusindia.net/results/index.html}}&lt;/ref&gt; [[شهري آبادي|شهري آباديءَ]] جو تناسب 2001ع جي آدمشماريءَ ۾ 27.81 سيڪڙو مان وڌي 2011ع ۾ 31.16 سيڪڙو ٿي ويو. 1991ع کان پوءِ ملڪ جي مجموعي آباديءَ جي واڌ جي رفتار ۾ گهٽتائيءَ جو هڪ اهم سبب ڳوٺاڻن علائقن ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح ۾ تيز گهٽتائي هئي.

2011ع جي آدمشماريءَ وقت ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ 53 شهري مجموعا موجود هئا. آباديءَ جي لحاظ کان انهن مان وڏن شهري مجموعن ۾ [[ممبئي]]، [[دهلي]]، [[ڪولڪتا]]، [[چنائي]]، [[بنگلورو]]، [[حيدرآباد، ڀارت|حيدرآباد]] ۽ [[احمدآباد]] شامل هئا.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Mumbai, India, Taj Mahal Palace Hotel and Gateway of India.jpg|[[ممبئي]] ڀارت جي سڀ کان وڏي شهري مجموعن مان هڪ آهي. تصوير ۾ کاٻي پاسي [[تاج محل پيلس هوٽل]] ۽ [[گيٽ وي آف انڊيا]] نظر اچن ٿا.
File:Bangalore Panorama.jpg|[[بنگلورو]] جو وسيع منظر. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] ڀارت ۾ پنهنجا مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا، تڏهن علائقي ۾ ماهر گريجوئيٽن جي وڏي انگ ۽ سائنس ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي تعليمي ادارن جي موجودگيءَ سبب بنگلورو انهن لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻيو.
&lt;/gallery&gt;

=== ٻوليون ===
{{Main|ڀارت جون ٻوليون}}

ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون ڪيترن ئي [[ٻولي خاندان|ٻولي خاندانن]] سان تعلق رکن ٿيون. ڀارتي حڪومت پاران ڪرايل آخري [[2011ع جي ڀارت جي آدمشماري|2011ع جي آدمشماري]] موجب، ملڪ جي ٻولين ۽ انهن جي ڳالهائيندڙن جي ورهاست هن ريت آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ڀارت ۾ ٻولي خاندان ۽ ڳالهائيندڙ
! درجو
! ٻولي خاندان
! ذيلي خاندان
! ٻولين جو تعداد
! ڳالهائيندڙن جو تعداد
! ڳالهائيندڙن جو سيڪڙو
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 1
| rowspan=&quot;3&quot; | [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]]
| [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]]
| 21
| 945,052,555
| 78.05٪
|-
| [[ايراني ٻوليون|ايراني]]
| 1
| 21,677
| 0٪
|-
| [[جرمنڪ ٻوليون|جرمنڪ]]
| 1
| 259,678
| 0.02٪
|-
| 2
| [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]]
| —
| 17
| 237,840,116
| 19.64٪
|-
| 3
| [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي]]
| —
| 14
| 13,493,080
| 1.11٪
|-
| 4
| [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي]]
| —
| 66
| 12,257,382
| 1.01٪
|-
| 5
| [[سامي-حامي ٻوليون|سامي-حامي]]
| —
| 1
| 54,947
| 0٪
|}

ان کان سواءِ ڀارت ۾ [[تائي-ڪادائي ٻوليون|تائي-ڪادائي]]، [[انڊماني ٻوليون|انڊماني]] ۽ ٻين ننڍن ٻولي خاندانن توڙي [[ٻولي اڪيلائي|اڪيلين ٻولين]] جا ڳالهائيندڙ پڻ ٿوري تعداد ۾ موجود آهن.

ڀارت جي ڪاغذي ڪرنسي نوٽن جي پٺئين پاسي، کاٻي طرف هڪ ٻولي پينل ۾ نوٽ جي ماليت 15 ٻولين ۾ لکيل هوندي آهي، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نوٽ جي ٻين حصن تي وڌيڪ نمايان نموني ڏنل هونديون آهن. انهن 15 ٻولين ۾ ترتيبوار [[آسامي ٻولي|آسامي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[نيپالي ٻولي|نيپالي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنسڪرت]]، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[اردو]] شامل آهن.

ڀارت جي وفاقي حڪومت جي سرڪاري ٻوليءَ بابت فيصلو [[ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي]] سيپٽمبر 1949ع ۾ ڪيو. اهو فيصلو ٽن سالن تائين هلندڙ بحث کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ ٻه اهم موقف سامهون هئا. هنديءَ جا حامي چاهيندا هئا ته [[ديوناگري لپي]] ۾ لکيل هندي کي ڀارت جي واحد ”قومي ٻولي“ بڻايو وڃي، جڏهن ته [[ڏکڻ ڀارت]] جا نمائندا چاهيندا هئا ته انگريزيءَ کي پڻ آئين ۾ جاءِ ڏني وڃي.

آخرڪار ٿيل ٺاهه موجب ديوناگري لپيءَ ۾ هندي کي ڀارت جي وفاقي حڪومت جي ”سرڪاري ٻولي“ قرار ڏنو ويو، جڏهن ته انگريزيءَ کي شروعاتي طور 15 سالن لاءِ ساٿي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي، جنهن عرصي دوران هنديءَ جي رسمي ۽ انتظامي لفظيات کي ترقي ڏيڻي هئي. ساڳئي ٺاهه تحت [[هندو-عربي انگ|هندو-عربي انگن]] جي بين الاقوامي صورت کي سرڪاري انگن طور قبول ڪيو ويو. اهي انتظام 26 جنوري 1950ع تي لاڳو ٿيل [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي آرٽيڪلن 343 کان 351 تائين شامل ڪيا ويا.

1965ع ۾ هنديءَ کي واحد سرڪاري ٻولي بڻائڻ خلاف ڏکڻ ڀارت ۾ سخت مخالفت کان پوءِ هڪ نئون ٺاهه ٿيو، جنهن تحت انگريزيءَ جو ساٿي سرڪاري ٻوليءَ طور استعمال غيرمعين عرصي تائين جاري رکيو ويو.

[[ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول|ڀارتي آئين جي اٺين شيڊيول]] ۾ 22 ٻولين کي تسليم ڪيو ويو آهي. انهن ۾ هندي شامل آهي، پر انگريزي شامل ناهي. حڪومت تي انهن ٻولين جي ترقيءَ لاءِ قدم کڻڻ جي ذميواري آهي ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن ”شيڊيول ٿيل ٻوليون“ چيو ويندو آهي. هن فهرست ۾ وڏيون علائقائي ٻوليون شامل آهن، پر [[سنسڪرت]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن، جنهن جا ڀارت ۾ هاڻي پهرين ٻولي طور ڳالهائيندڙ ناهن، ۽ [[اردو]] پڻ شامل آهي، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص علائقي تائين محدود ناهي؛ انهن ٻولين کي ڀارت جي ثقافتي ورثي ۾ سندن اهميت سبب شامل ڪيو ويو آهي.

1950ع ۾ اٺين شيڊيول ۾ 14 ٻوليون شامل هيون: [[آسامي ٻولي|آسامي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[هندي ٻولي|هندي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنسڪرت]]، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[اردو]]. بعد وارن ڏهاڪن ۾ آئيني ترميمن ذريعي وڌيڪ ٻوليون شامل ڪيون ويون: [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 1967ع ۾؛ [[نيپالي ٻولي|نيپالي]]، [[منيپوري ٻولي|منيپوري]] ۽ [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 1992ع ۾؛ ۽ [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]، [[ڊوگري ٻولي|ڊوگري]]، [[سنتالي ٻولي|سنتالي]] ۽ [[بوڊو ٻولي|بوڊو]] 2004ع ۾.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;260&quot;&gt;
File:Language region maps of India.svg|ڀارت جي مکيه ٻولين جي پهرين ٻولي طور ڳالهائجڻ وارا علائقا.
File:Indian Languages Map.jpg|ڳالهائيندڙن جي نسبتي تعداد موجب ڀارت جون مکيه ٻوليون.
&lt;/gallery&gt;

=== مذهب ===
{{Main|ڀارت ۾ مذهب}}

ڀارت ۾ مذهب عقيدن ۽ مذهبي عملن جي وڏي تنوع سان سڃاتو وڃي ٿو. ڀارت جي سڄي تاريخ ۾ مذهب ان جي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. [[ڀارتي ننڍو کنڊ]] دنيا جي چئن وڏن مذهبن، [[ٻڌ ڌرم]]، [[هندو ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[سک ڌرم]]، جي جنم ڀومي آهي.

ڀارت ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي هندو، سک ۽ جين آبادي رهي ٿي. مسلمانن جي آباديءَ جي لحاظ کان ڀارت، [[انڊونيشيا]] ۽ [[پاڪستان]] کان پوءِ دنيا ۾ ٽئين نمبر تي آهي، جڏهن ته ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي آباديءَ جي لحاظ کان نائين نمبر تي آهي. ڀارت ۾ [[زرتشتي مذهب]] جي پيروڪارن، جن ۾ [[پارسي]] ۽ ايراني شامل آهن، ۽ [[بهائي مذهب]] جي پيروڪارن جون پڻ دنيا جون سڀ کان وڏيون آباديون موجود آهن.

[[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي تمهيد ڀارت کي هڪ [[سيڪيولر رياست]] قرار ڏئي ٿي، جڏهن ته [[مذهبي آزادي]] کي بنيادي حق جي حيثيت حاصل آهي. آئين ۾ فڪر، اظهار، عقيدي، ايمان ۽ عبادت جي آزاديءَ جي ضمانت ڏني وئي آهي.

[[2011ع جي ڀارت جي آدمشماري|2011ع جي آدمشماري]] موجب ڀارت جي آباديءَ مان 79.8 سيڪڙو ماڻهو [[هندو ڌرم]]، 14.2 سيڪڙو [[اسلام]]، 2.3 سيڪڙو [[عيسائيت]]، 1.7 سيڪڙو [[سک ڌرم]]، 0.7 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم]] ۽ 0.4 سيڪڙو [[جين ڌرم]] جا پيروڪار هئا. ڀارت ۾ ڪيترائي قبائلي ۽ مقامي مذهب پڻ موجود آهن، جن ۾ [[ساناماهي مذهب]]، [[سرنا مذهب]] ۽ [[نيامترے]] شامل آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Jain pilgrim, Shravanabelagola.jpg|[[شراونابيلگولا]] ۾ هڪ [[جين ڌرم|جين]] ياتري.
File:Front Judes Church Chinnathurai Tamil Nadu Mar24 A7C 10007.jpg|[[چنناٿورائي]] ۾ [[سينٽ جوڊ چرچ، چنناٿورائي|سينٽ جوڊ چرچ]] جو ٻاهريون منظر.
File:Maneckji Seth Agiary, Mumbai.jpg|[[ممبئي]] ۾ [[زرتشتي آتشڪدو|زرتشتي آگياري]].
File:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|[[امرتسر]] جي [[سونهري مندر]] ۾ هڪ [[سک ڌرم|سک]] ياتري.
File:Magen David Synagogue, Kolkata.jpg|[[ڪولڪتا]] ۾ [[ميگن ڊيوڊ سيناگاگ]] جو اندريون منظر.
&lt;/gallery&gt;

=== تعليم ===
{{Main|ڀارت ۾ تعليم}}
{{See also|ڀارت ۾ خواندگي|ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ تعليم جي تاريخ}}

2011ع ۾ ڀارت جي [[خواندگي]] جي شرح 74.04 سيڪڙو هئي؛ عورتن ۾ اها شرح 65.46 سيڪڙو ۽ مردن ۾ 82.14 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي خواندگيءَ جي شرح ۾ فرق، جيڪو 2001ع ۾ 21.2 سيڪڙو پوائنٽ هو، 2011ع ۾ گهٽجي 16.1 سيڪڙو پوائنٽ رهجي ويو. ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح ۾ سڌارو شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ ٻيڻو رهيو. 2011ع ۾ [[ڪيرالا]] ۾ خواندگيءَ جي شرح سڀ کان وڌيڪ 93.91 سيڪڙو هئي، جڏهن ته [[بهار]] ۾ سڀ کان گهٽ 63.82 سيڪڙو هئي.

1981ع ۾ مجموعي آبادي، مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جون شرحون ترتيبوار 41 سيڪڙو، 53 سيڪڙو ۽ 29 سيڪڙو هيون. 1951ع ۾ اهي شرحون ترتيبوار 18 سيڪڙو، 27 سيڪڙو ۽ 9 سيڪڙو، 1921ع ۾ 7 سيڪڙو، 12 سيڪڙو ۽ 2 سيڪڙو، جڏهن ته 1891ع ۾ 5 سيڪڙو، 9 سيڪڙو ۽ 1 سيڪڙو هيون. [[لتيڪا چوڌري]] موجب 1911ع ۾ هر ڏهن ڳوٺن جي مقابلي ۾ ٽن کان به گهٽ پرائمري اسڪول موجود هئا. انگن اکرن موجب ذات پات ۽ مذهبي تنوع ۾ واڌ سان تعليم تي خانگي خرچ گهٽ ٿيندو هو. پرائمري اسڪولن جو بنيادي مقصد پڙهڻ ۽ لکڻ سيکارڻ هو، تنهنڪري مقامي سماجي تنوع انهن جي واڌ کي محدود ڪيو.

ڀارت جو تعليمي نظام دنيا جو ٻيو نمبر وڏو تعليمي نظام آهي. ملڪ ۾ 900 کان وڌيڪ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]]، 40,000 کان وڌيڪ [[ڪاليج]] ۽ لڳ ڀڳ 15 لک [[اسڪول]] موجود آهن. ڀارت جي [[اعليٰ تعليم]] واري نظام ۾ تاريخي طور پٺتي پيل طبقن لاءِ [[مثبت امتيازي عمل]] جي پاليسين تحت وڏي تعداد ۾ سيٽون مخصوص ڪيون وڃن ٿيون. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران ڀارت جي تعليمي نظام ۾ آيل بهتريءَ کي ملڪ جي [[ڀارت جي معيشت|اقتصادي ترقيءَ]] ۾ حصو وٺندڙ اهم عنصرن مان هڪ قرار ڏنو ويندو رهيو آهي.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:47 Raika School - eating together (3384824242).jpg|[[گجرات]] جي رائڪا (رائيڪا) ڳوٺ ۾ ٻار اسڪول جي منجهند جي مانيءَ جو انتظار ڪندي. ڪاري تختي تي لکيل سلام ”جئه ڀيم“ قانوندان، سماجي سڌارڪ ۽ [[دلت]] اڳواڻ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] کي خراج پيش ڪري ٿو.
File:Madrasah1.jpg|[[ڪرناٽڪ]] جي [[سريرنگاپٽنا]] ۾ [[مسجدِ اعليٰ]] جو مدرسو، جيڪو [[ٽيپو سلطان]] جي حڪمرانيءَ دوران 1786ع–1787ع ۾ تعمير ٿيو.
File:ThomasonCollegeOfEngineeringRoorkeeEst1847.jpg|[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي رورڪي|آءِ آءِ ٽي رورڪي]]، جيڪو اڳ [[ٿامسن ڪاليج آف سول انجنيئرنگ]] جي نالي سان مشهور هو، ڀارت جو سڀ کان پراڻو انجنيئرنگ ڪاليج آهي. اهو 1847ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي حڪمرانيءَ دوران [[گنگا واهه]] جي تعمير ۾ ڪم ڪندڙ عملي کي تربيت ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو.
&lt;/gallery&gt;

=== صحت ===
{{Main|ڀارت ۾ صحت}}

[[File:Female health workers in India (34332433890).jpg|thumb|2006ع ۾ وچڙندڙ بيمارين خلاف [[ويڪسينيشن]] جي مهم شروع ڪرڻ لاءِ تيار صحت ڪارڪن. اٺن سالن کان پوءِ، ۽ ڀارت ۾ [[پوليو]] جو آخري ڪيس سامهون اچڻ کان ٽي سال پوءِ، [[عالمي صحت تنظيم]] ڀارت کي پوليو کان پاڪ قرار ڏنو.]]

ڀارت تي دنيا جي [[تپ دق]] جي ڪيسن جو غيرمتناسب طور وڏو بار آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] جي 2022ع جي انگن اکرن موجب ڀارت ۾ هر سال لڳ ڀڳ 28 لک نوان تپ دق جا انفيڪشن ٿين ٿا، جيڪي دنيا جي مجموعي نون ڪيسن جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو آهن. اندازو لڳايو ويو آهي ته ڀارت جي لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو آبادي تپ دق جي انفيڪشن سان متاثر آهي.

2018ع تائين [[دل جي بيماري]] کان پوءِ [[دائمي رڪاوٽي ڦڦڙن جي بيماري]] موت جو ٻيو وڏو سبب هئي. دنيا جا ڏهه سڀ کان وڌيڪ آلودگيءَ وارا شهر ڀارت ۾ واقع هئا، جڏهن ته 14 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو اهڙي هوا ۾ ساهه کڻي رهيا هئا، جنهن ۾ آلودگيءَ جي سطح [[عالمي صحت تنظيم]] جي محفوظ حد کان ڏهه ڀيرا يا ان کان به وڌيڪ هئي.

2026ع تائين هوا جي معيار بابت رپورٽن موجب ڀارت جو ڪو به شهر عالمي صحت تنظيم جي هوا جي معيار بابت محفوظ هدايتن تي پورو نه لٿو. [[دهلي]] ۾ شديد [[هوائي آلودگي]] جي واقعن دوران اهڙي هوا ۾ ساهه کڻڻ کي روزانو لڳ ڀڳ 25 کان 30 سگريٽ پيئڻ جي برابر قرار ڏنو ويو آهي. 2017ع ۾ هوائي آلودگي ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 12 لک 40 هزار ماڻهن جي موت جو سبب بڻي.

== ثقافت ==
=== سماج ===
{{Main|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ صنفي اڻ برابري}}

[[File:Indian_culture_and_society.jpg|thumb|ساڄي|ڀارت جي ثقافت ۽ سماج جا مختلف پهلو.]]

ڀارتي سماج ۾ [[ذات پات جو نظام]] تاريخي طور هڪ اهم سماجي ادارو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ذات پات جهڙي سماجي درجابندي ٻين ثقافتن ۽ مذهبن ۾ پڻ ملي ٿي، پر ڀارتي ذات پات جو نظام خاص طور هندو سماجي روايت سان گهرو لاڳاپو رکي ٿو. روايتي هندو سماجي نظام ۾ ماڻهن کي وسيع طور چئن [[ورڻ (هندومت)|ورڻن]] ۾ ورهايو ويندو هو: سڀ کان مٿي [[برهمڻ]]، يعني پادري ۽ مذهبي عالم؛ انهن کان هيٺ [[ڪشتريه]]، يعني حڪمران ۽ ويڙهاڪ؛ ان کان پوءِ [[ويشيه]]، يعني واپاري ۽ هاري؛ ۽ آخر ۾ [[شودر]]، يعني خدمتي ۽ پورهيت طبقو.

روايتي ورڻ نظام کان ٻاهر اهي برادريون پڻ رهيون آهن، جن کي تاريخي طور ”ذات کان خارج ٿيل“ يا ”[[ڇوت ڇات|اڻ ڇهڻ لائق]]“ سڏيو ويندو هو. موجوده ڀارتي آئيني ۽ قانوني نظام ۾ اهڙين ڪيترين برادرين لاءِ [[شيڊيولڊ ڪاسٽ]] جو اصطلاح استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته [[دلت]] پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خود سڃاڻپ وارو اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”دٻايل“ يا ”پيڙهيل“ آهي.

هر ورڻ ۽ سماجي گروهه اندر وڌيڪ ننڍيون برادريون يا [[جاتي (هندومت)|جاتيون]] موجود رهيون آهن، جن مان گهڻيون تاريخي طور مخصوص پيشن سان لاڳاپيل هيون. [[اندروني شادي]]، يعني پنهنجي ئي جاتي يا سماجي گروهه اندر شادي ڪرڻ جي روايت، ذاتي سڃاڻپ کي پيشي جي چونڊ بدران وڏي حد تائين موروثي بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح ذات پات جو نظام ڀارتي سماج ۾ گهريون پاڙون پختيون ڪندو ويو.

[[ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي]] آزاديءَ کان پوءِ ڇوت ڇات جي خاتمي لاءِ قدم کنيا ۽ 1950ع ۾ نافذ ٿيل [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي آرٽيڪل 17 تحت [[ڇوت ڇات]] کي ختم ڪري ان جي ڪنهن به صورت ۾ عمل کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو. ان کان پوءِ ڀارت ذات پات جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف مختلف قانون ۽ تاريخي طور محروم طبقن لاءِ سماجي ڀلائي ۽ [[مثبت امتيازي عمل]] جون پاليسيون اختيار ڪيون آهن. تنهن هوندي به ذات پات جي بنياد تي اڻ برابري، امتيازي سلوڪ، سماجي علحدگي ۽ تشدد جا واقعا اڃا تائين ڀارتي سماج ۾ موجود آهن.

[[File:Indian_People_-_Mosaic.jpg|thumb|کاٻي|[[ڀارت جا ماڻهو|ڀارتي ماڻهن]] جي سماجي ۽ ثقافتي تنوع جو عڪس.]]

ڀارت ۾ ڪيترين نسلن تي مشتمل [[پدري نسب|پدري نسب وارا]] گڏيل خاندان روايتي طور عام رهيا آهن، جيتوڻيڪ شهري علائقن ۾ [[ننڍو خاندان|ننڍا خاندان]] وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن. ڀارت ۾ وڏي تعداد ۾ شاديون والدين يا خاندان جي وڏن جي شموليت سان طئي ٿينديون آهن. شاديءَ کي روايتي طور ڊگهي مدي وارو خانداني رشتو سمجهيو ويندو آهي ۽ ملڪ ۾ طلاق جي شرح نسبتاً گهٽ رهي آهي.

قانوني پابندين باوجود [[ٻارن جي شادي]] جا واقعا، خاص طور ڪجهه ڳوٺاڻن ۽ سماجي طور پٺتي پيل علائقن ۾، اڃا تائين ٿين ٿا. اتر ڀارت جي ڪيترن هندو سماجن ۾ علائقائي [[ٻاهرين شادي]] جي روايت پڻ رهي آهي، جنهن تحت ڪنوار پنهنجي اباڻي ڳوٺ کان ٻاهر شادي ڪندي آهي. [[رکشا ٻنڌن]] جهڙيون خانداني رسمون شادي شده عورتن ۽ سندن اباڻن خاندانن وچ ۾ سماجي ۽ جذباتي لاڳاپا برقرار رکڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿيون.

ڀارت ۾ [[عورتن خلاف تشدد]] ۽ [[جنسي تشدد]] پڻ اهم سماجي مسئلا رهيا آهن. سرڪاري انگن اکرن ۾ هر سال وڏي تعداد ۾ [[جنسي زيادتي]] جا ڪيس درج ٿين ٿا، جڏهن ته سماجي بدنامي، خانداني دٻاءَ ۽ ٻين سببن جي ڪري ڪيترن واقعن جي رپورٽ نه ٿيڻ بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويندا رهيا آهن. عورتن جي تحفظ، جنسي ڏوهن جي روڪٿام ۽ متاثرن کي قانوني تحفظ فراهم ڪرڻ لاءِ ڀارت ۾ وقت بوقت فوجداري قانونن ۾ تبديليون ۽ ٻيا قانوني قدم کنيا ويا آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Potrait-2.jpg|[[تلنگانا]] جي [[جينور]] ۾ [[دنداري ميلو|دنداري ميلي]] دوران [[گونڊ ماڻهو|گونڊ قبيلي]] جو هڪ فرد. [[گونڊ مذهب]] جي تاريخ پهرين هزار سال ق.م. جي وچ ڌاري ٿيل هندو مذهبي امتزاج کان به اڳ جي آهي.
File:A smiling member of the Ramnami Samaj.jpg|[[رامنامي سماج]] جو هڪ فرد؛ هيءَ [[دلت]] برادريءَ ۾ پيدا ٿيل هڪ مذهبي تحريڪ آهي، جنهن جا پيروڪار هندو ديوتا [[رام]] جي پوڄا ڪن ٿا ۽ سندس نالو پنهنجي جسمن تي نقش ڪرائين ٿا.
File:Hindu Bride, Ahmedabad, Gujarat.jpg|[[گجرات]] جي [[احمدآباد]] ۾ هڪ [[هندو ڌرم|هندو]] ڪنوار.
&lt;/gallery&gt;

=== بصري فن ===
{{Main|ڀارتي فن}}

ڀارت ۾ [[ڀارتي فن|فن]] جي هڪ انتهائي قديم روايت موجود آهي، جنهن خاص طور پهرين هزار سال دوران باقي [[يوريسيا]] سان ڪيترن ئي فني اثرن جي ڏي وٺ ڪئي. هن دور ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] فن ڀارتي مذهبن سان گڏ [[وچ ايشيا]]، [[اوڀر ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تائين پکڙيو؛ ڏکڻ اوڀر ايشيا جو فن [[هندو فن]] کان پڻ وڏي پيماني تي متاثر ٿيو.

ٽئين هزار سال ق.م. جي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] مان هزارين مهرون مليون آهن، جن تي عام طور جانورن جون شڪليون اُڪريل آهن، جڏهن ته ڪجهه مهرن تي انساني شڪليون پڻ موجود آهن. 1928ع–1929ع ۾ موجوده [[پاڪستان]] جي [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان کوٽائيءَ دوران مليل [[پشوپتي مهر]] انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. سنڌو ماٿري جي تهذيب کان پوءِ هڪ ڊگهي عرصي جو تمام ٿورو فن محفوظ رهي سگهيو آهي. ان کان پوءِ محفوظ رهيل قديم ڀارتي فن جو وڏو حصو پائيدار مواد مان ٺهيل مختلف قسمن جي مذهبي مجسمن يا سڪن تي مشتمل آهي. امڪان آهي ته اصل ۾ ڪاٺ مان ٺهيل فني ڪم جو مقدار گهڻو وڌيڪ هو، پر اهو وقت سان گڏ ضايع ٿي ويو. اتر ڀارت ۾ [[موريا فن]] پهرين وڏي شاهي فني تحريڪ طور سامهون آيو.

ايندڙ صدين دوران انساني جسم کي مجسمي ۾ پيش ڪرڻ جو هڪ نمايان ڀارتي انداز وجود ۾ آيو. ان ۾ قديم [[قديم يوناني فن|يوناني مجسمي سازي]] جي ڀيٽ ۾ جسماني بناوٽ جي بلڪل صحيح تشريح تي گهٽ زور ڏنو ويو، جڏهن ته نرم ۽ روان شڪلين وسيلي [[پراڻ (هندومت)|پراڻ]]، يعني ”ساهه“ يا حياتياتي قوت، جو اظهار ڪيو ويو. ڪيترين مذهبي شڪلين کي گهڻن ٻانهن يا مٿن سان ڏيکارڻ يا هڪ ئي شڪل جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي مختلف جنسن جون خاصيتون پيش ڪرڻ سبب هي انداز وڌيڪ پيچيده بڻجي ٿو؛ [[شو]] ۽ [[پاروتي]] جي گڏيل روپ [[ارڌناريشور]] ان جو مشهور مثال آهي.

قديم دور جا گهڻا وڏا محفوظ مجسما [[ٻڌ فن]] سان تعلق رکن ٿا. انهن مان ڪجهه [[سانچي]]، [[سارناٿ]] ۽ [[امراوتي]] جهڙن [[اسٽوپا|ٻڌ اسٽوپن]] مان مليا آهن، جڏهن ته [[اجنتا غارون|اجنتا]]، [[ڪارلا غارون|ڪارلا]] ۽ [[ايلورا غارون|ايلورا]] جهڙن ماڳن تي پٿرن کي تراشي ٺاهيل اُڀريل نقش پڻ موجود آهن. [[هندو ڌرم|هندو]] ۽ [[جين ڌرم|جين]] مذهبي ماڳ نسبتاً پوءِ وڏي تعداد ۾ ظاهر ٿين ٿا. مذهبي روايتن جي هن پيچيده ميلاپ باوجود، ڪنهن مخصوص دور ۽ علائقي ۾ غالب فني انداز عام طور وڏن مذهبي گروهن ۾ گڏيل رهيو ۽ ممڪن آهي ته مجسمي ساز مختلف مذهبي برادرين لاءِ ڪم ڪندا رهيا هجن.

[[گپتا فن]]، جيڪو لڳ ڀڳ 300ع کان 500ع تائين پنهنجي عروج تي هو، اڪثر ڀارتي فن جو ڪلاسيڪي دور سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان جو اثر ان کان پوءِ ڪيترين صدين تائين جاري رهيو. هن دور ۾ هندو مجسمي سازي وڌيڪ نمايان ٿي، جنهن جو مثال [[ايليفنٽا غارون]] آهن. اتر ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 800ع کان پوءِ مجسمي سازيءَ جو انداز نسبتاً سخت ۽ مقرر نمونن وارو ٿي ويو، جيتوڻيڪ مجسمن جي چوڌاري انتهائي نفيس ۽ تفصيلي اُڪير جو ڪم جاري رهيو.

ڏکڻ ڀارت ۾ [[پلو سلطنت|پلو]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا]] گهراڻن جي دور ۾ پٿر ۽ [[ڪانسي]] ٻنهي ۾ مجسمي سازي هڪ ڊگهي عرصي تائين اعليٰ معيار تي پهتل رهي. [[نٽراج|نٽراج]]، يعني ”رقص جي مالڪ“ جي روپ ۾ [[شو]] جا وڏا چولا ڪانسي جا مجسما ڀارتي فن جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل علامتن مان بڻجي ويا.

قديم ڀارتي [[مصوري]] صرف چند ماڳن تي محفوظ رهي آهي، جن مان [[اجنتا غارون|اجنتا جي غارن]] ۾ شاهي ۽ درٻاري زندگيءَ جا ماڻهن سان ڀريل منظر سڀ کان اهم مثالن مان آهن. ڏهين صديءَ کان پوءِ اوڀر ڀارت مان مذهبي متنن جا رنگين مخطوطا محفوظ آهن؛ شروعاتي مخطوطا گهڻو ڪري ٻڌ ڌرم سان ۽ بعد وارا جين ڌرم سان لاڳاپيل آهن. انهن مصورن بعد جي ڀارتي فني اندازن تي نمايان اثر وڌو.

فارسي اثر هيٺ پيدا ٿيل [[دکن مصوري]]، جيڪا [[مغل ننڍي مصوري]] کان ٿورو اڳ شروع ٿي، ۽ مغل مصوري گڏجي ڀارت ۾ غيرمذهبي مصوريءَ جو پهريون وڏو ذخيرو پيش ڪن ٿيون. انهن ۾ شخصي تصويرن، شاهي تفريح، درٻاري زندگي ۽ جنگين جي منظرن کي خاص اهميت ڏني وئي. هي انداز بعد ۾ هندو شاهي درٻارن، خاص طور [[راچپوت|راجپوتن]]، تائين پکڙيو ۽ ڪيترائي علائقائي انداز وجود ۾ آيا. ننڍيون شاهي رياستون اڪثر فني جدت جا اهم مرڪز بڻيون ۽ [[نهال چند]] ۽ [[نين سُک]] جهڙا ناميارا مصور انهن روايتن سان لاڳاپيل هئا.

ڀارت ۾ رهندڙ يورپين وچ ۾ ڀارتي تصويرن جي منڊي پيدا ٿيڻ سان ڀارتي مصورن [[ڪمپني انداز]] جي مصوري تيار ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي اولهندي فن جو نمايان اثر هو. اوڻيهين صديءَ ۾ ڪاغذ تي ٺاهيل سستيون [[ڪاليگهاٽ مصوري|ڪاليگهاٽ تصويرون]]، جن ۾ ديوتائن ۽ روزمره جي زندگيءَ جا منظر ڏيکاريا ويندا هئا، [[ڪولڪتا]] جي شهري لوڪ فن جو اهم روپ بڻيون. بعد ۾ ڪولڪتا ۾ [[بنگال اسڪول آف آرٽ|بنگال اسڪول آف آرٽ]] وجود ۾ آيو، جنهن تي برطانوي دور ۾ قائم ڪيل فني ڪاليجن جو پڻ اثر هو ۽ جيڪو جديد ڀارتي مصوريءَ جي شروعاتي اهم تحريڪن مان هڪ بڻيو.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Bhutesvara Yakshis Mathura reliefs 2nd century CE front.jpg|[[مٿرا]] جون ٻي صدي عيسويءَ جون [[ڀوتيشور يڪشيون]]؛ ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل اُڀريل نقش.
File:MET DT5237.jpg|[[گپتا سلطنت|گپتا دور]] جو پنجين صديءَ جو ٽيراڪوٽا اُڀريل نقش، جنهن ۾ [[ڪرشن]] کي گهوڙي جي روپ واري راڪاس [[ڪيشي (راڪاس)|ڪيشي]] کي ماريندي ڏيکاريو ويو آهي.
File:Unknown, Kangra, India - Krishna Fluting to the Milkmaids - Google Art Project.jpg|[[ڪانگڙا مصوري|ڪانگڙا مصوري]]، 1775ع–1785ع؛ [[ڪرشن]] گوپين لاءِ بانسري وڄائيندي.
File:Shiva as Lord of the Dance (Nataraja).jpg|[[تامل ناڊو]] جو ڏهين يا يارهين صديءَ جو [[چولا گهراڻو|چولا]] ڪانسي جو مجسمو؛ [[شو]] [[نٽراج]]، يعني ”رقص جي مالڪ“ جي روپ ۾.
&lt;/gallery&gt;
=== ادب ===
{{Main|ڀارتي ادب}}

[[File:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|thumb|upright|[[رابندرناٿ ٽيگور]]، 1913ع جو [[ادب جو نوبل انعام|ادبي نوبل انعام]] ماڻيندڙ؛ تصوير 1909ع جي آهي.]]

[[ڀارتي ادب]] دنيا جي سڀ کان قديم ادبي روايتن مان هڪ آهي. تنهن هوندي به، ڀارت ۾ ڪنهن به دور ۾ رڳو هڪڙي ”ڀارتي ادب“ جي روايت موجود نه رهي آهي؛ ان جي ابتڙ، ملڪ جي ڪيترين ئي قديم ۽ جديد ٻولين ۾ الڳ الڳ ۽ وسيع ادبي روايتون ترقي ڪنديون رهيون آهن.

ڀارت جا سڀ کان قديم ادبي آثار [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] ۾ لکيا ويا. سنسڪرت جي اهم ترين تخليقن ۾ 13هين کان 5هين صدي ق.م. جي وچ واري دور سان لاڳاپيل [[ويد]]، لڳ ڀڳ 700 کان 500 ق.م. جا [[اپنشاد]]، ۽ ٻه وڏا [[رزميه|رزمي داستان]]، ''[[مهاڀارت]]'' ۽ ''[[رامائڻ]]''، شامل آهن. انهن جو مرڪزي موضوع [[هندومت]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ اساطيري روايتون آهن. ان کان سواءِ مذهب، [[فلسفو]]، [[سياست|رياستي حڪمراني]] ۽ [[سائنس]] سميت ڪيترن شعبن ۾ ٻيون اهم تصنيفون پڻ وجود ۾ آيون.

پنجين صدي ق.م. کان [[ٻڌمت]] جي اڀار سان [[پالي ٻولي]] هڪ اهم ادبي ٻولي بڻجي وئي. [[ٿيروادا]] ٻڌمت جا ڪيترائي بنيادي مذهبي متن پاليءَ ۾ ترتيب ڏنا ويا.

ڏکڻ ڀارت ۾ [[تامل ٻولي]] سڀ کان پهرين ڪلاسيڪي ادبي ٻولي طور ترقي ڪئي. ان جا سڀ کان قديم ادبي آثار لڳ ڀڳ ٻه هزار سال پراڻا آهن. شروعاتي تامل ادب جي عروج واري دور کي [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. ان ۾ بادشاهن ۽ جنگين بابت بهادراڻي شاعريءَ سان گڏ خاص طور محبت جي شاعري وڏي اهميت رکي ٿي. بعد ۾ [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] پڻ اهم ادبي ٻوليون بڻجي ويون.

وچئين دور ۾ [[اسلام]] جي اچڻ سان ڀارتي فڪري ۽ ادبي دنيا ۾ هڪ نئون وهڪرو پيدا ٿيو، جنهن ڀارت جي ادب تي گهرو اثر وڌو. سنسڪرت آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي مرڪزي حيثيت وڃائڻ لڳي. سنسڪرت ۽ وچ هند-آريائي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت ٻولين]] مان [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] جهڙيون نيون ٻوليون ترقي ڪري نڪتيون، جن سڀني پنهنجون الڳ ادبي روايتون قائم ڪيون.

هندو مذهبي شاعري به هاڻي علائقائي ٻولين ۾ لکجڻ لڳي، جيئن عام ماڻهو ان کي سمجهي سگهن. اهڙي شاعريءَ ۾ [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]]، يعني خدا سان محبت ۽ عقيدت، کي وڏي اهميت حاصل ٿي. هن دور جي اهم شاعرن ۾ [[تلسي داس]]، [[ڪبير]] ۽ [[ميرا ٻائي]] هنديءَ ۾، [[گيان ديو]] مراٺيءَ ۾ ۽ [[نرسي مهتا]] [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۾ خاص اهميت رکن ٿا.

[[اردو ادب|اردو شاعريءَ]] ۾ اسلامي-فارسي ۽ ڀارتي عنصرن جو ميل خاص طور نمايان آهي. محبت بابت ڪيترائي مشهور ۽ نفيس شعر اردو ۾ لکيا ويا. اردو بعد ۾ [[مغل سلطنت|مغلن]] جي درٻاري ٻولي بڻجي ۽ سترهين صديءَ کان وڏي ادبي عروج تي پهتي. [[مرزا غالب]] جون [[غزل]]ون ۽ [[محمد اقبال]] جون تخليقون اردو ادب جي اهم ترين ورثي ۾ شمار ٿين ٿيون؛ اقبال کي اڄ خاص طور [[پاڪستان]] ۾ وڏي عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو.

اوڻيهين صديءَ ۾ اولهندي فڪر ۽ ادب جو ڀارتي ادب تي اثر وڌيڪ وڌيو. انهن حالتن ۾ خاص طور [[بنگالي ادب]] ۾ وڏي نئين سر واڌ آئي. ان جو سڀ کان مشهور نمائندو [[رابندرناٿ ٽيگور]] هو، جنهن کي اڄ ڀارت جو قومي شاعر پڻ سڏيو وڃي ٿو. هو ڀارت جو پهريون، ۽ هينئر تائين واحد، اهڙو ادبي شخص آهي جنهن [[ادب جو نوبل انعام]] حاصل ڪيو. سندس ٻه نظم بعد ۾ ترتيبوار ڀارت ۽ [[بنگلاديش]] جا قومي ترانا بڻيا.

ويهين صديءَ جي شروعات کان ڪيترن ڀارتي اديبن [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ پڻ لکڻ شروع ڪيو. جديد ڀارتي ادب ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين ادبي ٻولين ۾ لکيو وڃي ٿو ۽ ان ۾ موضوعن جو دائرو پڻ تمام وسيع آهي.

معاصر ڀارتي ادب جي مشهور ليکڪن ۾ [[سلمان رشدي]]، [[ارونڌتي راءِ]]، [[آر. ڪي. نارائن]]، [[ملڪ راج آنند]]، [[روهنتن مستري]]، [[رسڪن بانڊ]]، [[امرتا پريتم]]، [[مهاشويتا ديوي]]، [[وڪرم سيٺ]]، [[اميتاو گھوش]]، [[انيتا ديسائي]] ۽ [[ڊوم مورائس]] شامل آهن.
{{multiple image
| align = right
| direction = horizontal
| perrow = 2
| total_width = 300
| image1 = Sarojini_Naidu.png
| image2 = Mahadevi Verma (group photo) (cropped).jpg
| image3 = Rabindranath Tagore.jpg
| image4 = Kamala_das.jpg
| caption1 = [[ساروجني نائڊو]]
| caption2 = [[مها ديوي ورما]]
| caption3 = [[رابندرناٿ ٽيگور]]
| caption4 = [[ڪمالا داس]]
| caption_align = center
| header = {{رنگ|#006931|ڪجهه ڀارتي شاعر ۽ ليکڪ}}
| header_background = #f15b20
}}

=== رياضي ===
{{Main|ڀارتي رياضي|ڪيرالا فلڪيات ۽ رياضي اسڪول}}

ڀارت ۾ اهم رياضياتي ڪم جي شروعات پهرين هزار سال ق.م. ۾ ٿي. [[شُلب سُوتر]]، جنهن جي [[ويدي سنسڪرت]] ۾ لفظي معنيٰ ”رسين جا سُوتر“ آهي ۽ جيڪي لڳ ڀڳ 700 ق.م. کان 400 ق.م. جي وچ واري دور سان تعلق رکن ٿا، انهن ۾ [[فيثاغورث جو نظريو|فيثاغورث جي نظريي]] جو سڀ کان پراڻو محفوظ لفظي بيان ملي ٿو، جيتوڻيڪ امڪان آهي ته اهو نظريو [[قديم بابل]] جي ماڻهن کي ان کان اڳ ئي معلوم هو. لڳ ڀڳ 500 ق.م. تائين سمورو رياضياتي علم زباني روايت وسيلي منتقل ٿيندو رهيو؛ ان کان پوءِ اهو زباني روايت سان گڏ لکيل مخطوطن وسيلي پڻ منتقل ٿيڻ لڳو. ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ تيار ٿيل سڀ کان پراڻو محفوظ رياضياتي دستاويز ستين صدي عيسويءَ جو [[بخشالي مخطوطو]] آهي، جيڪو [[ڀوڄ پتر]] جي ڇل تي لکيل آهي.

ڀارتي رياضيءَ جي ڪلاسيڪي دور، لڳ ڀڳ 400ع کان 1200ع تائين، [[آريه ڀٽ]]، [[برهم گپت]]، [[ڀاسڪر ٻيون]]، [[وراه مهير]] ۽ [[سنگم گرام جو ماڌو|ماڌو]] اهم رياضياتي خدمتون سرانجام ڏنيون. اڄ استعمال ٿيندڙ [[ڏهائي عددي نظام]] جو شروعاتي باقاعده استعمال ڀارتي رياضيءَ ۾ درج ٿيو. ڀارتي رياضيدانن [[ٻڙي (عدد)|ٻڙي]] کي هڪ عدد طور سمجهڻ، [[منفي عدد|منفي انگن]]، [[حساب]] ۽ [[الجبرا]] جي ترقيءَ ۾ شروعاتي ۽ اهم حصو ورتو.

[[ٽڪنڊوميٽري]] کي پڻ ڀارت ۾ وڌيڪ ترقي ڏني وئي ۽ [[سائن]] ۽ [[ڪوسائن]] جون جديد وصفون هتي ئي ترقي پذير ٿيون. اهي رياضياتي تصور بعد ۾ [[وچ اوڀر]]، [[چين]] ۽ [[يورپ]] تائين پهتا. ڀارتي رياضيءَ جي هڪ ٻي اهم اڳڀرائي پندرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪيرالا فلڪيات ۽ رياضي اسڪول|ڪيرالا اسڪول]] جي رياضيدانن طرفان ٽڪنڊوميٽريائي فنڪشنن، يعني سائن، ڪوسائن ۽ [[آرڪ ٽينجنٽ]] لاءِ سلسليوار توسيعن جي ترقي هئي. يورپ ۾ [[ڪلڪيولس]] جي ايجاد کان لڳ ڀڳ ٻه صديون اڳ مڪمل ڪيل سندن ڪم [[طاقتي سلسلو|طاقتي سلسلي]] جي شروعاتي مثالن مان هڪ هو. جديد دور ۾ [[سرينواسا رامانجن]] [[عددي نظريو|عددي نظريي]] ۾ بنيادي اهميت واريون خدمتون سرانجام ڏنيون.

=== موسيقي ===
{{Main|ڀارت جي موسيقي}}

ڀارت ۾ موسيقيءَ جون تمام گهڻيون ۽ متنوع روايتون موجود آهن، جن ۾ مختلف علائقن جون ڪيتريون ئي [[لوڪ موسيقي]] جون روايتون شامل آهن. [[ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقي]] جون پاڙون [[ويد|ويدي]] روايتن ۾ آهن. تيرهين صديءَ ۾ اها ٻن مکيه روايتن، [[هندوستاني ڪلاسيڪي موسيقي|هندوستاني]] ۽ [[ڪرناٽڪ موسيقي|ڪرناٽڪ موسيقيءَ]] ۾ ورهائجي وئي. هندوستاني موسيقي اتر ڀارت سان لاڳاپيل آهي ۽ ان ۾ ترت تخليق ۽ آزاد ادائگيءَ کي وڌيڪ اهميت حاصل آهي؛ [[ستار]] ۽ [[طبلي|طبلو]] ان جا مشهور ساز آهن. ڪرناٽڪ موسيقي ڏکڻ ڀارت سان لاڳاپيل آهي ۽ لکيل موسيقيائي تخليقن، جهڙوڪ [[ڪرتي]]، تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. ٻنهي روايتن ۾ [[راڳ]] جو سُريلو ڍانچو ۽ [[تال (موسيقي)|تال]] جو ردمي نظام جهڙا بنيادي عنصر گڏيل آهن.

ڀارتي موسيقي اولهندي موسيقيءَ جي مختلف صنفن تي پڻ اثر وڌو آهي، جن ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي [[ضد ثقافت]] دوران [[راڪ موسيقي|راڪ]] ۽ [[جاز]] موسيقارن تي پيل اثر خاص طور نمايان آهي.

[[ڀارتي فلمي موسيقي]] ڀارتي سئنيما لاءِ ترتيب ڏنل موسيقي آهي، جيڪا عام طور موسيقي هدايتڪار ترتيب ڏيندا آهن ۽ [[پلي بيڪ ڳائڻ|پلي بيڪ ڳائڻا]] ڳائيندا آهن. جديد ڀارتي [[پاپ موسيقي]] ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ اولهندي پاپ موسيقيءَ مان اثر وٺي ٿي.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:MSSubbulakshmi.jpg|[[ايم. ايس. سُبُلڪشمي]]، [[ڪرناٽڪ موسيقي]] جي نامياري ڳائڻي.
File:Ravi Shankar.jpg|[[روي شنڪر]] 1969ع ۾ [[ووڊ اسٽاڪ ميلو|ووڊ اسٽاڪ موسيقي ميلي]] دوران.
&lt;/gallery&gt;

=== ناچ ===
{{Main|ڀارت ۾ ناچ}}

ڀارت ۾ ناچ جون روايتون وڏي پيماني تي [[ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ]] مان اثر وٺن ٿيون. انهن مان ڪيتريون روايتون مندرن يا ٻين مذهبي ماحولن ۾ وجود ۾ آيون، پر سيڪيولر ۽ جديد ڀارت ۾ پڻ انهن جي سرپرستي ۽ واڌاري جو سلسلو جاري رهيو آهي. ڀارت ۾ مقامي ۽ جديد ناچ جون به ڪيتريون روايتون موجود آهن. ڪنهن ناچ کي ڪلاسيڪي قرار ڏيڻ جو تعين ڀارتي حڪومت جي پرفارمنگ آرٽس واري اداري [[سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي]] طرفان ڪيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ڪجهه ٻيا ناچ به ڪلاسيڪي معيارن تي پورا لهي سگهن ٿا، اڪيڊمي اٺن ناچن کي ڪلاسيڪي ناچن طور تسليم ڪيو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ڀارت جا ڪلاسيڪي ناچ
! ناچ
! اصل رياست
! علائقو
! قسم يا بنياد
! موسيقيائي سنگت
|-
| [[ڀارت ناٽيم]] || [[تامل ناڊو]] || ڏکڻ ڀارت || مندر جو ناچ || چِنا ميلم، [[ڪرناٽڪ موسيقي]]
|-
| [[ڪٿڪ]] || [[اتر پرديش]] || اتر ڀارت || درٻاري ناچ || [[هندوستاني ڪلاسيڪي موسيقي]]
|-
| [[ڪٿڪلي]] || [[ڪيرالا]] || ڏکڻ ڀارت || ناچ-ناٽڪ || مدلم طبلن جا مجموعا؛ سوپانا ڳائڻ
|-
| [[ڪچي پڊي]] || [[آنڌرا پرديش]] || ڏکڻ ڀارت || ناچ-ناٽڪ || ڪرناٽڪ موسيقيءَ جو مجموعو
|-
| [[مني پوري ناچ|مني پوري]] || [[مني پور]] || اتر اوڀر ڀارت || مندر/رسمي ناچ || پُنگ چولوم، بانسريون، بگل، تنبورا، پينا ۽ جهانجهن تي مشتمل مجموعو
|-
| [[موهني اٽم]] || [[ڪيرالا]] || ڏکڻ ڀارت || ناچ-ناٽڪ || ڪرناٽڪ موسيقيءَ جو مجموعو
|-
| [[اوڊيسي]] || [[اوڊيشا]] || اوڀر ڀارت || مندر جو ناچ || پکاوج، ستار، بانسري، جهانجهن ۽ هارمونيم تي مشتمل موسيقيائي مجموعو
|-
| [[ستريا]] || [[آسام]] || اتر اوڀر ڀارت || ناچ-ناٽڪ || بورگيت، کول طبلن ۽ جهانجهن سان
|}

سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪلاسيڪي ناچن مان [[ڀارت ناٽيم]] آهي، جنهن جي شروعات تامل [[ديو داسي|ديو داسين]] جي مندرن واري ناچ مان ٿي. ديو داسين کي ”طوائفن ۽ درٻاري رقاصائن“ سان ڳنڍڻ سبب 1947ع ۾ سندن ناچ تي رسمي پابندي لڳائي وئي. ساڳئي وقت ڀارت ناٽيم کي هڪ ”خالص“ فني صنف طور ٻيهر بحال ڪيو ويو، جنهن ۾ [[رڪمڻي ديوي ارونڊيل]] اهم ڪردار ادا ڪيو. [[تنجاور بالاسرسوتي]] هڪ ديو داسي هئي، جيڪا بعد ۾ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت حاصل ڪندڙ نامياري رقاصا بڻجي.

ڪجهه ذريعا [[جهارکنڊ]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[اوڊيشا]] جي [[ڇائو ناچ|ڇائو]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] جي [[يڪشگانا]] ناچ-ناٽڪن کي پڻ ڪلاسيڪي روايت جو حصو سمجهن ٿا.

ڀارت جون مقامي ناچ روايتون تمام گهڻيون مختلف آهن. ڇائو ۽ يڪشگانا کان سواءِ انهن ۾ اولهندي اتر پرديش جي [[راس ليلا]] ۽ تامل ناڊو جو [[تيروڪوٽو]] جهڙا ناچ-ناٽڪ شامل آهن. موسمي ۽ تهواري ناچن ۾ [[پنجاب]] جو [[ڀنگڙا]]، خاص طور [[ويساکي]] ۽ بهار جي شروعات دوران، ۽ [[گجرات]] جو [[گربا]]، خاص طور [[نوراتري]] دوران، مشهور آهن. قبائلي يا [[آديواسي]] ناچن ۾ [[سانتال ماڻهو|سانتال]] ۽ [[ٽوڊا ماڻهو|ٽوڊا]] ماڻهن جون ناچ روايتون شامل آهن؛ مثال طور ٽوڊا ماڻهو ديوتا [[اون (ٽوڊا ديوتا)|اون]] جي عزت ۾ ناچ ڪن ٿا، جنهن بابت سندن روايت آهي ته هن مينهن کي ڌرتيءَ تي آندو.

ويهين صديءَ جي جديد رخن ۾ [[اُدي شنڪر]] جو جديد ناچ نمايان آهي، جنهن ۾ ڪلاسيڪي انداز استعمال ڪيا ويا پر انهن جي سخت پابندي نه ڪئي وئي. ان جا مثال قديم ڀارتي جانورن جي آکاڻين [[پنچ تنتر]] تي ٻڌل ناچ-ناٽڪ ۽ [[جواهر لعل نهرو]] جي ڀارتي تاريخ بابت ڪتاب ''[[ڀارت جي دريافت]]'' تي ٻڌل ناچ-ناٽڪ آهن.

1930ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي ڳالهائيندڙ فلمن کان وٺي ناچ ڀارتي فلمن جو هڪ بنيادي حصو رهيو آهي. مثال طور [[بالي ووڊ]] جا انفرادي ۽ گروهي ناچ ڪلاسيڪي، مقامي ۽ اولهندي مقبول ناچ سميت مختلف روايتن جا اثر ڏيکارين ٿا. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري برطانوي ڏکڻ ايشيائي موسيقي ۽ ناچ ۾ پيدا ٿيل نون رجحانن، جهڙوڪ پوسٽ-ڀنگڙا، پڻ واپس ڀارت جي ناچ تي اثر وڌو.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Kathakali BNC.jpg|[[ڪيرالا]] جو [[ڪٿڪلي]] ناچ.
File:Bharatanatyam 1.jpg|[[تامل ناڊو]] جو [[ڀارت ناٽيم]] ناچ.
File:Kathak Dance India November 2011.jpg|اتر ڀارت جو [[ڪٿڪ]] ناچ، جنهن [[مغل سلطنت|مغل دور]] ۾ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر قبول ڪيا.
&lt;/gallery&gt;

=== لباس ===
{{Main|ڀارت جو لباس}}

قديم دور کان جديد دور جي شروعات تائين ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ عام روايتي لباس ويڙهي پائڻ وارو ڪپڙو رهيو آهي. عورتن لاءِ اهو [[ساڙي]] جي صورت اختيار ڪري ٿو، جيڪو ڪيترن والن جي ڊيگهه وارو ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو هوندو آهي. روايتي طور ساڙي جسم جي هيٺئين حصي ۽ ڪلهي جي چوڌاري ويڙهي ويندي هئي. جديد صورت ۾ ان سان هيٺيون گهگرو يا ڀارتي پيٽي ڪوٽ پاتو وڃي ٿو، جنهن جي چيلهه ۾ ساڙي کي مضبوطيءَ سان اٽڪايو ويندو آهي. ان سان عام طور [[چولي]] يا ڀارتي بلائوز پڻ پاتو ويندو آهي، جيڪو جسم جي مٿئين حصي جو بنيادي لباس آهي؛ ساڙيءَ جو آخري حصو ڪلهي تان گذري پيٽ جي وچئين حصي کي ڍڪيندو آهي. مردن لاءِ اهڙي ئي پر نسبتاً ننڍي ڪپڙي، [[ڌوتي]]، کي جسم جي هيٺئين حصي جي لباس طور استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي.

ڀارت ۾ سبايل ڪپڙن جو استعمال [[دهلي سلطنت]] جي مسلمان حڪمراني قائم ٿيڻ کان پوءِ، لڳ ڀڳ 1300ع کان، وڏي پيماني تي پکڙيو ۽ [[مغل سلطنت]]، لڳ ڀڳ 1525ع کان، دوران جاري رهيو. ان دور ۾ متعارف ٿيل ۽ اڄ به عام استعمال ٿيندڙ لباسن ۾ [[شلوار]] ۽ پاجاما، جيڪي ٻن قسمن جون سٿڻون آهن، ۽ [[ڪُرتو]] ۽ [[قميص]] جهڙا مٿيان لباس شامل آهن.

شلوار چيلهه وٽ غيرمعمولي طور ويڪري، پر هيٺان سوڙهي هوندي آهي. ان کي اڳٺ وسيلي ٻڌو ويندو آهي، جنهن سبب چيلهه جي چوڌاري گهنج پيدا ٿيندا آهن. جڏهن سٿڻ تمام سوڙهي ۽ ترڇي ڪٽ سان تيار ڪئي وڃي ته ان کي [[چوڙي دار]] چيو ويندو آهي. قميص هڪ ڊگهي قميص يا مٿيون لباس آهي، جنهن جون پاسن واريون سلائيون چيلهه کان هيٺ کليل ڇڏيون وينديون آهن. ڪُرتو روايتي طور بنا ڪالر جي، ڪپهه يا ريشم مان ٺهيل هوندو آهي؛ اهو سادو يا [[چڪن ڪاري]] جهڙي ڀرت سان سينگاريل ٿي سگهي ٿو ۽ عام طور گوڏن کان ٿورو مٿي يا هيٺ تائين پهچي ٿو.

گذريل پنجاهه سالن ۾ ڀارت جي لباس جي فيشن ۾ وڏي تبديلي آئي آهي. اتر ڀارت جي شهري علائقن ۾ ساڙي هاڻي روزمره جي لباس طور اڳ جيتري عام ناهي، جيتوڻيڪ رسمي موقعن تي اڃا به مقبول آهي. نوجوان شهري عورتن ۾ روايتي شلوار قميص جي جاءِ تي چوڙي دار يا جينز جو استعمال وڌيو آهي. آفيسن ۾ وڏي پيماني تي ايئر ڪنڊيشننگ سبب مرد سڄو سال اسپورٽس جيڪٽ پائي سگهن ٿا. شادين ۽ رسمي موقعن تي وچولي ۽ مٿئين طبقن جا مرد اڪثر [[بند گلا]] يا ننڍيون [[نهرو جيڪٽ]]ون پتلون سان پائين ٿا، جڏهن ته گهوٽ ۽ سندس ساٿي [[شيرواني]] ۽ چوڙي دار پائين ٿا.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Dhoti-clad man in Varanasi.jpg|[[وارانسي]] ۾ [[ڌوتي]] ۽ اوني شال پاتل هڪ مرد.
File:Manipuri women in traditional dress.jpg|[[مني پور]] جون عورتون روايتي شال ۽ [[فنيڪ]] ۾؛ فنيڪ جسم جي هيٺئين حصي جو [[سارونگ]] جهڙو لباس آهي.
File:Women in salwar kameez in Pondicherry.jpg|[[پڊوچيري]] ۾ [[شلوار قميص]] پاتل عورتون.
&lt;/gallery&gt;

=== مصوري ===
{{Main|ڀارتي فن}}

جيتوڻيڪ ڀارت ۾ گهڻي عرصي تائين [[مجسمه سازي]] کي مصوريءَ کان وڌيڪ اعليٰ فن سمجهيو ويندو هو، تنهن هوندي به هتي قديم زماني کان مصوريءَ جي هڪ انتهائي ترقي يافته روايت موجود رهي آهي. قبل از تاريخ مصوري ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي سينگاريل ٺڪر جي ٿانون کان سواءِ، ڀارتي مصوريءَ جا سڀ کان قديم محفوظ مثال [[گپتا سلطنت|گپتا دور]] سان واسطو رکن ٿا. [[اجنتا غارون|اجنتا جي غارن]] جون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل ڀت مصوريون هن دور جا شاهڪار سمجهيون وڃن ٿيون. اجنتا جون پوءِ واري دور جون مصوريون ۽ [[ايلورا غارون|ايلورا جي غارن]] ۾ موجود هندو، جين ۽ ٻڌ ڌرم جون تصويرون گپتا طرز جي روايت کي اڳتي وڌائين ٿيون.

[[File:Raga Shri, Ragamala, Deccan.jpg|thumb|''راڳ شري''، دکن طرز جي [[راڳ مالا]] مصوري، لڳ ڀڳ 1595ع.]]

ٻارهين صديءَ کان [[اسلام]] جي آمد سان فارسي روايت کان متاثر درٻاري فن طور مصوريءَ جي اهميت آهستي آهستي وڌڻ لڳي. ان فن پنهنجي ترقيءَ جي عروج کي سورهن کان ارڙهين صديءَ دوران [[مغل مصوري|مغل طرز]] ۾ حاصل ڪيو. خاص طور [[ننڍي تصويرڪشي|مينيئيچر مصوري]] وڏي ترقي ڪئي. انهن تصويرن جا موضوع گهڻو ڪري غير مذهبي هوندا هئا، تنهنڪري سلطنت جي اهم شخصيتن جا پورٽريٽ، درٻاري زندگيءَ جا منظر ۽ اهم تاريخي واقعا نمايان موضوع هئا. ڀارت جي ٻين اسلامي اثر هيٺ علائقن ۾ پڻ مينيئيچر مصوري ترقي ڪئي. [[دکن سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي درٻارن ۾ هڪ الڳ مصوريءَ جو انداز وجود ۾ آيو.

مغل طرز [[راجپوت مصوري]] جي ترقيءَ تي پڻ اثر وڌو، جيڪا [[راجسٿان]] جي ڪيترين نوابي ۽ راڄواڙن جي درٻارن ۾ پروان چڙهي. راجپوت مصوريءَ جا موضوع، تنهن هوندي به، گهڻو ڪري هندو روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ۾ ''[[مهاڀارت]]'' ۽ ''[[رامائڻ]]'' جهڙن وڏن هندو رزمي داستانن، [[پراڻ|پراڻن]] ۽ سڃاتل ليکڪن جي ادبي تخليقن جون تصويري تشريحون شامل هيون. [[ڪرشن]] جي زندگيءَ جا منظر خاص طور مشهور هئا.

راجپوت حڪمرانن جي درٻارن جي گهڻائيءَ سبب مصوريءَ جا ڪيترائي الڳ مڪتب وجود ۾ آيا. هر مڪتب پنهنجون مخصوص خصوصيتون پيدا ڪيون، پر وڏين سطحن تي واضح نقش نگاري ۽ چمڪندڙ رنگ انهن سڀني ۾ عام هئا. انساني شڪلين کي اڪثر پاڇي کان سواءِ پيش ڪيو ويندو هو. موسيقيءَ کان متاثر ننڍين تصويرن جي هڪ خاص صنف کي [[راڳ مالا]] چيو ويندو هو.

اولهندي [[هماليه]] ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران [[پهاڙي مصوري]] وڏي ترقي ڪئي. ان ۾ پڻ هندو موضوع غالب رهيا ۽ ٿورين انساني شڪلين سان قدرتي منظرن جي عڪاسي ان جي اهم خصوصيت هئي.

[[برطانوي راڄ]] دوران اولهندي اثرن ڀارتي مصوريءَ ۾ وڏيون تبديليون آنديون. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين روايتي ڀارتي مصوري زوال جو شڪار ٿيڻ لڳي. ان جي بدران [[راجا روي ورما]] جهڙن مصورن يورپي فني اندازن، خاص طور [[حقيقت نگاري (فن)|حقيقت نگاري]]، کي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ويهين صديءَ جي شروعات کان پوءِ روايتي ڀارتي فني عنصر ٻيهر ڀارتي مصورن جي تخليقن ۾ ظاهر ٿيڻ لڳا. انهن ۾ [[ابنيندرناٿ ٽيگور]] سان لاڳاپيل [[بنگال اسڪول آف آرٽ|بنگال فني مڪتب]] خاص اهميت رکي ٿو.

جديد ڀارتي مصوري اولهندي فن جي مختلف تحريڪن مان اثر وٺندي رهي آهي، پر ساڳئي وقت ڀارتي فني روايتن کي برقرار رکي انهن کي وڌيڪ ترقي پڻ ڏني آهي. جديد دور جي سڀ کان مشهور ڀارتي مصورن مان [[مقبول فدا حسين]] هڪ آهي.

ڀارت ۾ لوڪ مصوريءَ جي پڻ هميشه مضبوط روايت رهي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ گهرن کي اڪثر تفصيلي نمونن ۽ تصويرن سان سينگاريو ويندو آهي. [[بهار]] جي [[مڌوبني مصوري]] خاص طور مشهور آهي. ڀارت جي [[آديواسي|قبائلي آباديءَ]] جي فن کي پڻ وڌندڙ سڃاڻپ حاصل ٿي رهي آهي.


=== فلم ===
{{Main|ڀارتي سئنيما}}

[[File:Bollywood dance.jpg|thumb|[[بالي ووڊ]] ڀارتي فلمي صنعت جو سڀ کان مشهور حصو آهي.]]

[[فلم]] جديد ڀارتي روزمره ثقافت جي اهم ترين حصن مان هڪ آهي. ساليانو هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺهڻ سبب ڀارتي فلمي صنعت دنيا جي سڀ کان وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. ڀارت جو ثقافتي ۽ خاص طور لساني تنوع فلمي صنعت ۾ پڻ نمايان نظر اچي ٿو. ملڪ جي تقريباً هر وڏي علائقائي ٻوليءَ جي پنهنجي فلمي صنعت موجود آهي.

[[هندي سئنيما]] سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهي ٿي. ان جو مرڪز [[ممبئي]] آهي ۽ ان جي تجارتي فلمي صنعت عام طور [[بالي ووڊ]] جي نالي سان مشهور آهي. [[شاهه رخ خان]]، [[اميتاب بچن]] ۽ [[راني مکرجي]] بالي ووڊ جي مشهور اداڪارن ۾ شامل آهن.

[[بنگالي سئنيما|بنگالي]]، [[ڪنڙ سئنيما|ڪنڙ]]، [[تامل سئنيما|تامل]]، [[تيلگو سئنيما|تيلگو]] ۽ [[مليالم سئنيما|مليالم]] فلمي صنعتون پڻ تمام مشهور آهن ۽ وڏو ناظرين جو حلقو رکن ٿيون. تفريحي فلمن جون بنيادي خصوصيتون گهڻين علائقائي صنعتن ۾ هڪجهڙيون آهن. اڪثر ٽي ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ ڊگهيون فلمون موسيقي ۽ ناچ جي ڪيترن منظرن تي مشتمل هونديون آهن، جيڪي تجارتي فلمن جو اهم حصو سمجهيا وڃن ٿا.

ڪڏهن ڪڏهن فلم جي موسيقي فلم جي نمائش کان اڳ جاري ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن اها موسيقي ڪامياب ٿئي ته فلم جي باڪس آفيس تي ڪاميابيءَ جا امڪان پڻ وڌي ويندا آهن. اداڪارن کان ناچ ڪرڻ جي صلاحيت جي توقع ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته گيت اڪثر پيشور [[پلي بيڪ ڳائڻو|پلي بيڪ ڳائڻا]] ڳائيندا آهن. ڀارتي تجارتي فلمن ۾ مزاح، رومانس، ڊرامي ۽ ايڪشن جو گڏيل استعمال پڻ نمايان خصوصيت آهي.

ان سان گڏ [[آرٽ فلم]] ۽ هدايتڪار مرڪز سئنيما کي پڻ وڏي سڃاڻپ حاصل آهي. بنگالي هدايتڪارن [[ستياجيت راءِ]] ۽ [[مرنال سين]] کي عالمي سطح تي خاص شهرت حاصل ٿي.


=== راندين ===
{{Main|ڀارت ۾ راندين}}
{{See also|ڀارت ۾ ڪرڪيٽ|پولو|ڪيرم|ڪبڊي}}

[[File:Kabaddi in Bagepalli Karnataka.jpg|thumb|[[ڪرناٽڪ]] جي [[باگيپلي]] ۾ 2005ع دوران [[ڪبڊي]] جي راند.]]

[[File:Performing mallakhamb.jpg|thumb|روايتي ڀارتي راند [[ملکهَمب]] جو مظاهرو.]]

[[لگوري]] ۽ [[ڪبڊي]] ڀارت جون تمام قديم روايتي رانديون آهن، جيڪي جديد دور ۾ ٻيهر مقبول ٿي رهيون آهن. لگوريءَ ۾ شيون هڪ ٻئي مٿان رکڻ ۽ انهن کي بال سان ڪيرائڻ جا عنصر شامل آهن، جڏهن ته ڪبڊي ڊوڙ، پڪڙڻ ۽ ڪشتيءَ جي عنصرن تي ٻڌل هڪ ٽيم راند آهي. ڪبڊيءَ ۾ حملي دوران رانديگر کي مقرر وقت تائين مسلسل هڪ ئي ساهه ۾ پنهنجي حملي کي مڪمل ڪرڻو پوندو آهي. پهرين [[ڪبڊي عالمي ڪپ]] جو انعقاد 2004ع ۾ [[ممبئي]] ۾ ٿيو، جنهن ۾ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جون قومي ٽيمون شريڪ ٿيون.

[[ملکهَمب]] هڪ قديم ڀارتي جسماني راند ۽ فني مظاهرو آهي، جنهن ۾ يوگا جون جسماني حالتون، جمناسٽڪ ۽ جنگي فن جا عنصر گڏ ڪيا ويندا آهن. ان جو نالو ''مل''، يعني پهلوان، ۽ ''کَمب''، يعني ٿنڀي، مان نڪتل آهي. هن راند ۾ جسماني هم آهنگي، توازن، طاقت ۽ خلا ۾ جسماني رخ جي سڃاڻپ کي تربيت ڏني ويندي آهي.

ڀارت ۾ کيڏجندڙ ڪيتريون جديد رانديون [[انگلينڊ]] مان آيون ۽ [[برطانوي راڄ]] دوران ملڪ ۾ پکڙيون. انهن مان [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. [[ڀارت جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 1983ع ۽ 2011ع ۾ [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] کٽيو، جڏهن ته 2003ع ۽ 2023ع ۾ ٻئي نمبر تي رهي. 1987ع، 1996ع، 2011ع ۽ 2023ع جا ڪرڪيٽ عالمي ڪپ، 2016ع ۽ 2026ع جا مردن جا ٽي20 عالمي ڪپ ۽ 2006ع جي چيمپيئنز ٽرافي جا مقابلا مڪمل يا جزوي طور ڀارت ۾ منعقد ٿيا. 2029ع جي چيمپيئنز ٽرافي ۽ 2031ع جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ، جنهن جي ميزباني ڀارت [[بنگلاديش]] سان گڏ ڪندو، پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيڻا آهن.

ڀارتي قومي ٽيم 2007ع، 2024ع ۽ 2026ع ۾ [[آءِ سي سي مردن جو ٽي20 عالمي ڪپ]] پڻ کٽيو. ٽيم 2002ع ۾ [[سري لنڪا]] سان گڏيل طور، 2013ع ۽ 2025ع ۾ [[آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي]] کٽي. ڀارت 1984ع، 1988ع، 1990ع، 1995ع، 2010ع، 2016ع، 2018ع، 2023ع ۽ 2025ع جا [[ايشيا ڪپ]] پڻ کٽيا. ڀارت ٻه ڀيرا [[آءِ سي سي ورلڊ ٽيسٽ چيمپيئن شپ]] جي فائنل تائين پهتو، پر 2021ع ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ 2023ع ۾ [[آسٽريليا]] کان هارائي ويو. [[ڀارت جي عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 2025ع ۾ پنهنجي ملڪ ۾ عورتن جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽيو.

[[انڊين پريميئر ليگ]] (آءِ پي ايل) دنيا جي سڀ کان مشهور ڪرڪيٽ ليگن مان هڪ آهي ۽ خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] سان گڏ ڏکڻ آفريڪا، برطانوي ٻيٽن ۽ ڪيريبين ۾ پڻ وڏي تعداد ۾ ڏٺي وڃي ٿي.

[[File:Indian hockey team 1936 Olympics.jpg|thumb|1936ع جي [[برلن]] اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم، جنهن سونو تمغو حاصل ڪيو.]]

[[هاڪي]] ڀارت جي ٻئي اهم راندين مان هڪ آهي ۽ تاريخي طور ملڪ جي سڀ کان ڪامياب اولمپڪ راند رهي آهي. [[ڀارت جي مردن جي قومي هاڪي ٽيم]] اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ اٺ سونا، هڪ چاندي ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا. ڀارت 1975ع ۾ مردن جو [[هاڪي عالمي ڪپ]] کٽيو ۽ 1973ع ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. ڀارت 1982ع، 2010ع، 2018ع ۽ 2023ع ۾ هن عالمي ڪپ جي ميزباني پڻ ڪئي.

[[گوا]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[اولهه بنگال]] سميت ملڪ جي ڪجهه علائقن ۾ [[فٽبال]] پڻ تمام گهڻي مقبول آهي.

[[چنائي]] سان تعلق رکندڙ [[نارائن ڪارتيڪيان]] ڀارت جو پهريون [[فارمولا ون]] ڊرائيور هو. 2011ع کان 2013ع تائين [[ڀارتي گرانڊ پري]] [[ٻڌ انٽرنيشنل سرڪٽ]] تي منعقد ٿيو ۽ [[سيبسٽين ويٽل]] ٽئي مقابلا کٽيا. 2007ع ۾ [[فورس انڊيا]] نالي ڀارت سان لاڳاپيل فارمولا ون ٽيم پڻ وجود ۾ آئي.

ڀارت دنيا جا ڪيترائي ممتاز [[شطرنج]] رانديگر پيدا ڪيا آهن، جن ۾ اڳوڻو عالمي شطرنج چيمپيئن [[وشوناٿن آنند]] شامل آهي. [[روهن بوپنا]] ڀارت جي مشهور ۽ ڪامياب [[ٽينس]] رانديگرن مان هڪ آهي.

ڀارتي رانديگرن اولمپڪ راندين ۾ تاريخي طور ڪيترائي تمغا حاصل ڪيا آهن. 1928ع کان 1964ع تائين ڀارتي هاڪي ٽيم اولمپڪ راندين ۾ غالب قوت رهي ۽ انهن اٺن مقابلن ۾ ست سونا ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو. [[ابھينو بندرا]] ڀارت لاءِ انفرادي مقابلي ۾ سونو اولمپڪ تمغو حاصل ڪندڙ رانديگرن مان هڪ آهي. [[نارمن پرچرڊ]]، [[خاشابا جادھو]]، [[لينڊر پيس]]، [[ڪرنم مليشوري]]، [[راجياورڌن سنگهه راٺوڙ]]، [[سشيل ڪمار]] ۽ [[وجيندر سنگهه]] پڻ ڀارت لاءِ اولمپڪ تمغا حاصل ڪيا.

[[اسپيشل اولمپڪس ڀارت]] 1988ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت ڪيترائي ڀيرا [[اسپيشل اولمپڪس عالمي رانديون|اسپيشل اولمپڪس عالمي راندين]] ۾ حصو ورتو آهي.

2010ع ۾ [[ڪامن ويلٿ رانديون]] [[نئين دهلي]] ۾ منعقد ٿيون. 1951ع ۽ 1982ع جون [[ايشيائي رانديون]] پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيون.


=== يوگا ===
{{Main|يوگا}}

[[يوگا]] جي لڳ ڀڳ ٻه هزار سال پراڻي روايت جون جسماني حالتون، جن کي [[آسن]] چيو وڃي ٿو، اولهندي دنيا ۾ يوگا جو سڀ کان وڌيڪ مشهور حصو آهن، خاص طور [[هٺ يوگا]] جي صورت ۾. آٽوجينڪ تربيت ۽ ٻيون لاڳاپيل جسماني مشقون پڻ يوگا کان متاثر رهيون آهن.

يوگا [[مراقبو|مراقبي]] لاءِ جسم ۽ ذهن کي تيار ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو ۽ مختلف مذهبي روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ان کي پاڻ لازمي طور ڪو الڳ مذهب نٿو سمجهيو وڃي. مثال طور [[سوريا نمسڪار]]، جنهن کي سج کي سلام پڻ چيو وڃي ٿو، جسماني حرڪتن جو هڪ متحرڪ سلسلو آهي ۽ ساڳئي وقت ڀارتي روايت ۾ [[سوريا]]، يعني سج، جي علامتي تعظيم سان پڻ لاڳاپيل آهي.

[[آسن]] ۽ [[ايوَرويد]] قديم ڀارتي روايتن جا حصا آهن، جن ۾ جسماني صحت سان گڏ مجموعي صحت، ذهني توازن ۽ روحاني تجربي کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.

=== کاڌو ===
{{Main|ڀارتي کاڌو}}

هڪ عام ڀارتي کاڌي جو بنياد سادي نموني پچايل اناج تي هوندو آهي، جنهن سان ذائقي دار کاڌا گڏ پيش ڪيا ويندا آهن. پچايل اناج ۾ ٻاڦ تي پچايل چانور؛ [[چپاتي]]، يعني سنهي خمير کان سواءِ ماني؛ [[اڊلي]]، يعني ٻاڦ تي پچايل ناشتي جي ڪيڪ جهڙي خوراڪ؛ يا [[ڊوسا]]، يعني تئي تي پچايل سنهو پين ڪيڪ شامل ٿي سگهن ٿا.

ذائقي دار کاڌن ۾ [[دال]]، ٻج واريون ڀاڄيون، ڀاڄيون، گوشت، مرغي ۽ مڇي شامل ٿي سگهن ٿا، جن ۾ عام طور [[ادرڪ]] ۽ [[ٿوم]] سان گڏ [[ڌاڻا]]، [[جيرو]]، [[هيڊ]]، [[دارچيني]]، [[ڦوٽو|ڦوٽو]] ۽ ٻيا مصالحا استعمال ٿيندا آهن. ڪجهه کاڌن ۾ اهي جزا پچائڻ دوران پاڻ ۾ ملائي تيار ڪيا ويندا آهن. ڀارت ۾ سبزي خوريءَ جون الڳ ۽ نمايان کاڌي جون روايتون پڻ موجود آهن، جن مان هر هڪ پنهنجي پيروڪارن جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. ڀارت جي لڳ ڀڳ 20 کان 39 سيڪڙو آبادي کي [[سبزي خور]] سمجهيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ گوشت وڏي پيماني تي کاڌو وڃي ٿو، پر مجموعي خوراڪ ۾ ان جو تناسب نسبتاً گهٽ آهي.

گذريل هزار سال دوران ڀارت ۾ کاڌو پچائڻ جي طريقن تي سڀ کان اهم ٻاهرين اثر [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ آيو، جڏهن اتر اولهه وارن علائقن کان ڪيترائي طريقا اتر ڀارت تائين پهتا، جن سان [[پلائو]] جهڙا کاڌا پڻ آيا. فارسي روايت جي سادي ڏهي واري اچار ۾ بصر، ٿوم، بادام ۽ مصالحا شامل ڪيا ويا. هڪ ٻي فارسي طريقي تحت چانورن کي جزوي طور پچائي، ڀُڃيل گوشت سان تهن ۾ رکيو ويندو هو، ديڳ کي مضبوطيءَ سان بند ڪري آهستي پچايو ويندو هو؛ ان طريقي مان [[برياني]] تيار ٿيندي آهي، جيڪا ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ تهواري ۽ خاص موقعن جي کاڌي جو اهم حصو آهي.

دنيا ۾ پيش ٿيندڙ ڀارتي کاڌي جي حقيقي تنوع کي ڪنهن حد تائين [[پنجابي کاڌو|پنجابي کاڌي]] جي عالمي مقبوليت لڪائي ڇڏيو آهي. [[تندوري ڪڪڙ]] جي مقبوليت 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌي. اهو [[تندور]] ۾ پچايو ويندو آهي، جيڪو روايتي طور پنجاب ۽ دهلي جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور مسلمانن ۾، ماني پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيتوڻيڪ تندور جو اصل تعلق [[وچ ايشيا]] سان آهي. تندوري ڪڪڙ جي تيزيءَ سان وڌندڙ مقبوليت ۾ 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] سبب لڏپلاڻ ڪندڙ پنجابين جي ڪاروباري سرگرمين اهم ڪردار ادا ڪيو.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:South Indian thali.jpg|ڏکڻ ڀارت جي سبزي خور [[ٿالي]]، يعني مختلف کاڌن تي مشتمل ٿال.
File:Machher Jhol.jpg|[[مڇير جهول]]، مصالحيدار مڇيءَ جي ڪَري، جيڪا اوڀر ڀارت، [[نيپال]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ کاڌي وڃي ٿي.
File:Mangoes - single and halved.jpg|[[انب]]، ڀارت جو قومي ميوو، جيڪو اونهاري جي مهينن ۾ وڏي پيماني تي کاڌو وڃي ٿو.
&lt;/gallery&gt;


{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!  نالو !! انگريزي نالو !! تصوير !!  نالو !! انگريزي نالو !! تصوير
|-
| پسندو || Pasanda || [[File:Pasanda Curry.JPG|120px]]
| قورما || Korma || [[File:Navratan Korma (Mughal Kitchen).JPG|120px]]
|-
| نرگسي ڪوفتو || Nargisi Kofta || [[File:Fish Kofta..JPG|120px]]
| بٽر چڪن || Butter chicken || [[File:Chicken makhani.jpg|120px]]
|-
| ڪچوڙي || Kachori || [[File:Kachoris - Kolkata 2012-01-13 8321.JPG|120px]]
| دال موٺ || Dalmoth || [[File:Chenachur.jpg|120px]]
|-
| جليبي || Jalebi ||
| ڪلفي || Kulfi || [[File:Strawbeerry kulfi.JPG|120px]]
|-
| بمبئي مڪس || Bombay mix || [[File:Bombaymix.jpg|120px]]
| ڪٺي رول || Kathi roll || [[File:Kathiroll.jpg|120px]]
|-
| مومو || Momo || [[File:Momo nepal.jpg|120px]]
| پاپڙي چاٽ || Papri Chaat || [[File:Papdi-chaat.jpg|120px]]
|-
| رس ملائي || Ras malai || [[File:Ras Malai 2.JPG|120px]]
| ساڳ || Saag || [[File:Punjabi Sarsoon Ka Saag.JPG|120px]]
|-
| گلاب جامن || Gulab jamun || [[File:Gulaab Jamun (homemade!) bright.jpg|120px]]
| روغن جوش || Rogan josh || [[File:Rogan josh02.jpg|120px]]
|-
| تنوري چڪن || Tandoori chicken || [[File:Chickentandoori.jpg|120px]]
| چڪن ٽڪا مصالحو || Chicken tikka masala || [[File:Chicken tikka masala.jpg|115px]]
|}

=== موڪلون ۽ تهوار ===
ڀارت ۾ 26 جنوري تي [[جمهوريه ڏينهن (ڀارت)|جمهوريه ڏينهن]] قومي موڪل طور ملهايو ويندو آهي. هن ڏينهن 1950ع ۾ [[ڀارت جو آئين|ڀارت جو آئين]] لاڳو ٿيو هو. اهڙيءَ طرح 15 آگسٽ تي [[ڀارت جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزاديءَ جو ڏينهن]] ملهايو ويندو آهي، جيڪو 1947ع ۾ [[برطانوي راڄ]] جي خاتمي ۽ ڀارت جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو. آزاديءَ جي ڏينهن جي ڀيٽ ۾ جمهوريه ڏينهن جون تقريبون وڌيڪ وڏي پيماني تي ٿينديون آهن ۽ [[نئين دهلي]] ۾ هڪ وڏي قومي پريڊ منعقد ڪئي ويندي آهي، جنهن جي سلامي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] وٺندو آهي.

[[مهاتما گانڌي|موهنداس ڪرمچند ”مهاتما“ گانڌي]] جي جنم ڏينهن جي مناسبت سان 2 آڪٽوبر تي [[گانڌي جينتي]] پڻ سڄي ملڪ ۾ سرڪاري موڪل هوندي آهي. ان کان سواءِ مختلف مذهبن جا ڪيترائي اهم تهوار پڻ ملڪ گير سرڪاري موڪلن طور ملهايا وڃن ٿا. ڀارت جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ مذهبي تهوارن کي تمام وڏي اهميت حاصل آهي.

[[هندومت|هندن]] جي اهم تهوارن ۾ روشنين جو تهوار [[ديوالي]]، [[دشهره]]، جنهن ۾ [[رام]] جي راڪاس راجا [[راوڻ]] تي فتح جي ياد ملهائي ويندي آهي، بهار جا تهوار [[هولي]] ۽ [[وسنت پنچمي]]، [[گڻيش]] جي مانَ ۾ [[گڻيش چترٿي]] ۽ ڀاءُ ڀيڻ جي ”حفاظتي ٻنڌڻ“ جو تهوار [[رکشا ٻنڌن]] شامل آهن. ان کان سواءِ مختلف ديوتائن جي مانَ ۾ ڪيتريون ئي [[پوجا]] جون مذهبي رسمون پڻ ادا ڪيون وينديون آهن.

[[اسلام|مسلمان]] [[حج]] جي موقعي تي [[مڪو|مڪي]] ۾ حج جي پڄاڻيءَ سان لاڳاپيل [[عيد الاضحيٰ]] ۽ [[رمضان]] جي روزن جي مهيني جي پڄاڻيءَ تي [[عيد الفطر]] ملهائين ٿا.

[[سک ڌرم|سکن]] جي اهم مذهبي ڏينهن ۾ سندن ڌرم جي باني [[گرو نانڪ]] جي جنم ڏينهن سان لاڳاپيل [[گرو نانڪ گرپورب]] شامل آهي. [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم]] جا پيروڪار [[گوتم ٻڌ]] سان لاڳاپيل [[ويساک|ٻڌ پورنيما]] ملهائين ٿا، جڏهن ته [[جين ڌرم|جين]] [[مهاوير]] جي جنم ڏينهن جي مناسبت سان [[مهاوير جينتي]] ملهائين ٿا. [[عيسائيت|عيسائي]] خاص طور [[ايسٽر]] ۽ [[ڪرسمس]] ملهائين ٿا.

ملڪ گير تهوارن کان سواءِ ڀارت ۾ علائقائي ۽ مقامي تهوارن جو پڻ تمام وڏو تعداد آهي. فصل لڻڻ جي موسم ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ مختلف [[فصل جو تهوار|فصلي تهوار]] ملهايا وڃن ٿا. [[تامل ماڻهو|تاملن]] ۾ [[پونگل (تهوار)|پونگل]]، [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] ۾ [[لوهڙي]] ۽ [[ڪيرالا]] ۾ [[اونم]] اهم تهوار آهن، جڏهن ته ملڪ جي ٻين ڪيترن علائقن ۾ ساڳئي عرصي دوران [[مڪر سنڪرانتي]] ملهايو ويندو آهي.

[[اونم]] اصل ۾ مذهبي نوعيت جو تهوار هو، پر موجوده دور ۾ ان دوران [[ڪيرالا]] جي ثقافت، روايتن ۽ مقامي سڃاڻپ کي پڻ وڏي اهميت ڏني وڃي ٿي.

هر سال فيبروريءَ جي پڇاڙيءَ کان مارچ جي شروعات تائين [[کجوراهو]] جي مندرن جي پسمنظر ۾ ستن ڏينهن جو [[کجوراهو ناچ ميلو]] منعقد ٿيندو آهي. اهي مندر [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي]] ۾ شامل آهن.

=== رانديون ===
{{Main|ڀارت ۾ رانديون}}
{{See also|ڀارت ۾ ڪرڪيٽ|پولو|ڪيرم|ڪبڊي}}

[[File:IPL T20 Chennai vs Kolkata.JPG|thumb|2008ع ۾ [[انڊين پريميئر ليگ]] جي ٽوئنٽي20 مقابلي ۾ [[چنائي سپر ڪنگز]] ۽ [[ڪولڪتا نائيٽ رائيڊرز]] وچ ۾ ميچ.]]

ڀارت ۾ جديد توڙي روايتي راندين جي وسيع روايت موجود آهي. [[ڪرڪيٽ]] ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي، جڏهن ته [[هاڪي]]، [[فٽبال]]، [[ٽينس]]، [[شطرنج]]، [[ڪبڊي]]، [[خو خو]]، [[لگوري]]، [[گلي ڊنڊا]] ۽ [[ملکهَمب]] پڻ مختلف علائقن ۾ وڏي مقبوليت رکن ٿيون.

==== ڪرڪيٽ ====
ڀارت ۾ کيڏجندڙ ڪيترين جديد راندين وانگر [[ڪرڪيٽ]] پڻ [[انگلينڊ]] مان آئي ۽ [[برطانوي راڄ]] دوران ملڪ ۾ پکڙي. اڄ اها ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي.

[[ڀارت جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 1983ع ۽ 2011ع ۾ [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] کٽيو، جڏهن ته 2003ع ۽ 2023ع ۾ ٻئي نمبر تي رهي. ڀارت 1987ع، 1996ع، 2011ع ۽ 2023ع جي ڪرڪيٽ عالمي ڪپن جي مڪمل يا جزوي ميزباني ڪئي. 2031ع جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ پڻ ڀارت [[بنگلاديش]] سان گڏ ميزبان ملڪ طور منعقد ڪندو.

ڀارتي قومي ٽيم 2007ع، 2024ع ۽ 2026ع ۾ [[آءِ سي سي مردن جو ٽي20 عالمي ڪپ]] پڻ کٽيو. ڀارت 2002ع ۾ [[سري لنڪا]] سان گڏيل طور، ۽ 2013ع ۽ 2025ع ۾ [[آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي]] کٽي. ڀارت 1984ع، 1988ع، 1990ع، 1995ع، 2010ع، 2016ع، 2018ع، 2023ع ۽ 2025ع جا [[ايشيا ڪپ]] پڻ کٽيا.

ڀارت ٻه ڀيرا [[آءِ سي سي ورلڊ ٽيسٽ چيمپيئن شپ]] جي فائنل تائين پهتو، پر 2021ع ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ 2023ع ۾ [[آسٽريليا]] کان شڪست کاڌي. [[ڀارت جي عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 2025ع ۾ پنهنجي ملڪ ۾ عورتن جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽيو.

ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري کي [[ڀارتي ڪرڪيٽ ڪنٽرول بورڊ]] (بي سي سي آءِ) چيو ويندو آهي. ملڪي سطح تي [[رانجي ٽرافي]]، [[دليپ ٽرافي]]، [[ديودهر ٽرافي]]، [[ايراني ٽرافي]] ۽ [[چيلنجر سيريز]] اهم مقابلا آهن.

[[انڊين پريميئر ليگ]] (آءِ پي ايل) دنيا جي سڀ کان مشهور ڪرڪيٽ ليگن مان هڪ آهي. ان جا ناظرين خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، برطانوي ٻيٽن ۽ ڪيريبين ۾ وڏي تعداد ۾ آهن.

==== روايتي رانديون ====
[[File:Kabaddi in Bagepalli Karnataka.jpg|thumb|[[ڪرناٽڪ]] جي [[باگيپلي]] ۾ 2005ع دوران [[ڪبڊي]] جي راند.]]

[[File:Performing mallakhamb.jpg|thumb|روايتي ڀارتي راند [[ملکهَمب]] جو مظاهرو.]]

[[ڪبڊي]]، [[خو خو]]، [[لگوري]] ۽ [[گلي ڊنڊا]] ڀارت جون قديم روايتي رانديون آهن، جيڪي اڄ به ملڪ جي مختلف حصن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. ڪبڊيءَ ۾ ڊوڙ، پڪڙڻ ۽ ڪشتيءَ جا عنصر گڏ ٿيل آهن ۽ حملي ڪندڙ رانديگر مقرر وقت تائين مسلسل هڪ ئي ساهه ۾ پنهنجي حملي کي مڪمل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. پهرين [[ڪبڊي عالمي ڪپ]] جو انعقاد 2004ع ۾ [[ممبئي]] ۾ ٿيو، جنهن ۾ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جون قومي ٽيمون شريڪ ٿيون.

[[لگوري]] ۾ عام طور پٿرن يا ٽڪرن کي هڪ ٻئي مٿان رکي پوءِ بال سان ڪيرائڻ ۽ ٻيهر ٺاهڻ جا عنصر شامل آهن.

[[ملکهَمب]] هڪ قديم ڀارتي جسماني راند ۽ فني مظاهرو آهي، جنهن ۾ [[يوگا]] جون جسماني حالتون، جمناسٽڪ ۽ جنگي فن جا عنصر گڏ ڪيا ويندا آهن. ان جو نالو ''مل''، يعني پهلوان، ۽ ''کَمب''، يعني ٿنڀي، مان نڪتل آهي. هيءَ راند جسماني هم آهنگي، توازن، طاقت ۽ خلا ۾ جسماني رخ جي سڃاڻپ کي بهتر بڻائي ٿي.

==== هاڪي ====
[[File:Indian-Hockey-Team-Berlin-1936.jpg|thumb|1936ع جي [[برلن]] اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم، جنهن سونو تمغو حاصل ڪيو.]]
[[File:1936 Olympics Indian hockey team.jpg|thumb|1936ع جي اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم.]]

[[هاڪي]] ڀارت جي تاريخي طور سڀ کان ڪامياب اولمپڪ راندين مان هڪ آهي. [[ڀارت جي مردن جي قومي هاڪي ٽيم]] اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ اٺ سونا، هڪ چاندي ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا آهن.

ڀارت 1975ع ۾ مردن جو [[هاڪي عالمي ڪپ]] کٽيو ۽ 1973ع ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. ڀارت 1982ع، 2010ع، 2018ع ۽ 2023ع ۾ هن عالمي ڪپ جي ميزباني پڻ ڪئي.

1928ع کان 1964ع تائين ڀارتي هاڪي ٽيم اولمپڪ راندين ۾ غالب قوت رهي ۽ انهن اٺن مقابلن ۾ ست سونا ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو.

=== فٽبال ===
[[فٽبال]] خاص طور [[اتر اوڀر ڀارت]]، [[اولهه بنگال]]، [[گوا]] ۽ [[ڪيرالا]] ۾ تمام گهڻي مقبول آهي.&lt;ref name=&quot;Soccer&quot;&gt;{{Harvnb|Majumdar|Bandyopadhyay|2006|pp=1–5}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي قومي فٽبال ٽيم]] ڪيترائي ڀيرا ڏکڻ ايشيائي فٽبال فيڊريشن جا مقابلا کٽي چڪي آهي.

=== شطرنج ۽ ٽينس ===
[[شطرنج]] جي ابتدائي صورتن جو جنم ڀارت سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد دور ۾ پڻ ڀارت دنيا جا ڪيترائي ممتاز شطرنج رانديگر پيدا ڪيا آهن. انهن ۾ اڳوڻو عالمي شطرنج چيمپيئن [[وشوناٿن آنند]] شامل آهي. تازن ڏهاڪن ۾ ڀارتي [[گرانڊ ماسٽر]]ن جي تعداد ۾ نمايان واڌ ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Anand crowned World champion&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.rediff.com/sports/2008/oct/29anand.htm|title=آنند عالمي چيمپيئن قرار|date=29 October 2008|publisher=Rediff|accessdate=29 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=سري رام |first=سڌارتھ |title=85 گرانڊ ماسٽر ۽ ڳڻپ جاري: ڀارت ۾ شطرنج جي ٻيهر عروج جي ڪهاڻي |website=نيوز18 |date=2024-12-13 |url=https://www.news18.com/sports/85-grandamsters-and-counting-how-chess-rose-to-prominence-once-again-in-modern-india-d-gukesh-world-chess-championship-viswanathan-anand-9155155.html}}&lt;/ref&gt;

[[روهن بوپنا]] ڀارت جي مشهور ۽ ڪامياب [[ٽينس]] رانديگرن مان هڪ آهي. ڀارت ۾ ٽينس جي مقبوليت خاص طور [[ڀارت ڊييوس ڪپ ٽيم]] جي ڪاميابين کان پوءِ وڌي.

=== موٽر ريسنگ ===
[[چنائي]] سان تعلق رکندڙ [[نارائن ڪارتيڪيان]] ڀارت جو پهريون [[فارمولا ون]] ڊرائيور هو. 2011ع کان 2013ع تائين [[ڀارتي گرانڊ پري]] [[ٻڌ انٽرنيشنل سرڪٽ]] تي منعقد ٿيو، ۽ [[سيبسٽين ويٽل]] اهي ٽئي مقابلا کٽيا. 2007ع ۾ [[فورس انڊيا]] نالي ڀارت سان لاڳاپيل فارمولا ون ٽيم پڻ وجود ۾ آئي.

=== اولمپڪ ۽ ٻيون گهڻ راندين واريون رانديون ===
ڀارتي رانديگرن اولمپڪ راندين ۾ تاريخي طور ڪيترائي تمغا حاصل ڪيا آهن. [[ابھينو بندرا]] ڀارت لاءِ انفرادي مقابلي ۾ سونو اولمپڪ تمغو حاصل ڪندڙ مشهور رانديگرن مان هڪ آهي. [[نارمن پرچرڊ]]، [[خاشابا جادھو]]، [[لينڊر پيس]]، [[ڪرنم مليشوري]]، [[راجياورڌن سنگهه راٺوڙ]]، [[سشيل ڪمار]] ۽ [[وجيندر سنگهه]] پڻ ڀارت لاءِ اولمپڪ تمغا حاصل ڪيا آهن.

[[اسپيشل اولمپڪس ڀارت]] 1988ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت ڪيترائي ڀيرا [[اسپيشل اولمپڪس عالمي رانديون|اسپيشل اولمپڪس عالمي راندين]] ۾ حصو ورتو آهي.

2010ع ۾ [[ڪامن ويلٿ رانديون]] [[نئين دهلي]] ۾ منعقد ٿيون. 1951ع ۽ 1982ع جون [[ايشيائي رانديون]] پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيون.

== ميڊيا ==
1950ع جي [[ڀارت جو آئين|آئين]] موجب ڀارت ۾ [[اظهار جي آزادي]] ۽ [[پريس جي آزادي]] کي تسليم ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ [[ڪشمير]] ۽ [[اتر اوڀر ڀارت]] جي ڪجهه تڪراري علائقن ۾ انهن آزادين تي پابنديون لاڳو رهيون آهن. ڀارت جي گهڻ رخي ۽ گهڻ ثقافتي سماج سبب ملڪ ۾ ميڊيا جو منظرنامو تمام وسيع ۽ متنوع آهي.

[[رپورٽرز ود آئوٽ بارڊرز]] پاران جاري ڪيل 2017ع جي پريس فريڊم انڊيڪس ۾ ڀارت 180 ملڪن مان 130هين نمبر تي هو، جڏهن ته پاڙيسري [[پاڪستان]] 139هين ۽ [[بنگلاديش]] 146هين نمبر تي هئا.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/rangliste/2017/ |titel=Rangliste der Pressefreiheit |hrsg=Reporter ohne Grenzen |abruf=2017-08-13}}&lt;/ref&gt; 2017ع دوران ڀارت ۾ چار صحافي قتل ٿيا. رپورٽرز ود آئوٽ بارڊرز موجب انهن صحافين جي موت جو سندن صحافتي سرگرمين سان سڌو تعلق هو.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=Reporter ohne Grenzen e.&amp;nbsp;V. |url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/barometer/2017/journalisten-getoetet/ |titel=Journalisten getötet |abruf=2017-12-13}}&lt;/ref&gt;

==== ڇپيل ميڊيا ====
ڀارت جي پهرين اخبار، انگريزي ٻوليءَ جي ''[[هيڪيز بنگال گزيٽ|بنگال گزيٽ]]''، 1780ع ۾ [[ڪولڪتا]] مان شايع ٿي. اڄ ڀارت ۾ ڇپيل ميڊيا جو منظرنامو انتهائي متنوع آهي. ڀارتي پريس کي تنقيدي نوعيت واري سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان ۾ موضوعن جو دائرو پڻ تمام وسيع آهي. ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 55,000 [[اخبار|اخبارون]] ۽ [[رسالو|رسالا]] شايع ٿين ٿا، جيڪو دنيا جي ڪنهن به ٻئي ملڪ کان وڌيڪ انگ آهي، ۽ انهن جي گڏيل اشاعت 14 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. انهن ۾ 5,000 کان وڌيڪ روزاني اخبارون شامل آهن.

گهڻا ڇپيل ميڊيا ادارا [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ مواد شايع ڪن ٿا، جنهن جو مجموعي پريس مارڪيٽ ۾ لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو حصو آهي. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اخبارن جو حصو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي، جڏهن ته باقي حصو 100 کان وڌيڪ ٻولين ۽ لهجن ۾ شايع ٿيندڙ ميڊيا تي مشتمل آهي.

ڀارت جون اهم [[خبرن جي ايجنسي|خبرن ۽ پريس جون ايجنسيون]] ''[[پريس ٽرسٽ آف انڊيا]]'' (پي ٽي آءِ) ۽ ''[[يونائيٽيڊ نيوز آف انڊيا]]'' (يو اين آءِ) آهن.

2013ع جي ''انڊين ريڊرشپ سروي'' موجب ڀارت جون سڀ کان وڌيڪ پڙهيون ويندڙ روزاني اخبارون ۽ رسالا هيٺ ڏنل هئا. انگريزي ٻوليءَ جي اخبارن مان ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جا 70 لک کان وڌيڪ پڙهندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;IRS-2013&quot;&gt;MRUC, RSCI, Nielsen: ''Indian Readership Survey.'' 2013, S. 8–16 (englisch; [https://www.mruc.net/sites/default/files/irs_2013_topline_findings.pdf PDF: 623&amp;nbsp;kB, 18 Seiten] auf mruc.net).&lt;/ref&gt;

{| style=&quot;margin-top:-10px;&quot;
|style=&quot;vertical-align:top; padding-right:25px;&quot;|
{| class=&quot;wikitable sortable zebra&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
! 
! روزاني اخبار
! ٻولي
! data-sort-type=&quot;number&quot;|پڙهندڙ
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 1 || ''[[دينيڪ جاگرڻ]]'' || [[هندي ٻولي|هندي]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 15.527 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 2 || ''[[هندستان (اخبار)|هندستان]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 14.246 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 3 || ''[[دينيڪ ڀاسڪر]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 12.857 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 4 || ''[[مليالا منورما]]'' || [[مليالم ٻولي|مليالم]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 8.565 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 5 || ''[[دينا ٿانتي]]'' || [[تامل ٻولي|تامل]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 8.156 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 6 || ''[[راجسٿان پتريڪا]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 7.665 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 7 || ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 7.254 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 8 || ''[[امر اجالا]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 7.071 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 9 || ''[[ماترڀومي]]'' || مليالم ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 6.136 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 10 || ''[[لوڪمت]]'' || [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 5.601 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| … || ''[[هندستان ٽائمز|دي هندستان ٽائمز]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.335 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| … || ''[[دي هندو]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.473 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| … || ''[[ممبئي مرر]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.084 ملين
|}
|style=&quot;vertical-align:top; padding-right:30px;&quot;|
{| class=&quot;wikitable sortable zebra&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
!
! رسالو
! ٻولي
! data-sort-type=&quot;number&quot;|پڙهندڙ
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 1 || ''[[ونيتا (رسالو)|ونيتا]]'' || [[مليالم ٻولي|مليالم]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 2.762 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 2 || ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' (انگريزي) || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.532 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 3 || ''[[پرتيوگيتا درپن]]'' || [[هندي ٻولي|هندي]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.457 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 4 || ''[[سرس سليل]]''، عورتن جو رسالو || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.174 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 5 || ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' (هندي) || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.151 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 6 || ''[[سامانيا گيان درپن]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.094 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 7 || ''[[منورما توزيل ويدي]]'' || مليالم ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.012 ملين
|}
|}

==== ريڊيو ====
1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين [[ريڊيو]] ڀارت جو غالب اليڪٽرانڪ ميڊيا هو. لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ ٻڌندڙن جي باوجود هاڻي ان جي رسائي ٽيليويزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن تائين آهي.

سرڪاري ريڊيو اداري ''[[آڪاشواڻي (ريڊيو)|آڪاشواڻي]]'' جي اڳوڻي اجاره داري پڻ نجي [[ايف ايم ريڊيو|ايف ايم]] اسٽيشنن جي وڌندڙ تعداد سبب ختم ٿي چڪي آهي. آڪاشواڻي 23 ٻولين ۽ 179 لهجن ۾ نشريات ڪري ٿي. ان جون نشريات سڄي ملڪ ۾ ٻڌي سگهجن ٿيون ۽ [[شارٽ ويو ريڊيو|شارٽ ويو]]، [[نشرياتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽ]] ۽ [[انٽرنيٽ]] تي [[لائيو اسٽريمنگ]] ذريعي پڻ دستياب آهن.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://prasarbharati.gov.in/homepage-air/ |titel=Homepage AIR {{!}} Prasar Bharati |abruf=2023-04-20}}&lt;/ref&gt; وڏن شهرن ۾ نجي ريڊيو اسٽيشنون ٻڌندڙن جي لحاظ کان سرڪاري ريڊيو کان اڳتي نڪري چڪيون آهن.

==== ٽيليويزن ====
ڀارت ۾ [[ٽيليويزن]] پهريون ڀيرو 15 سيپٽمبر 1959ع تي [[دهلي]] واري علائقي ۾ متعارف ڪرايو ويو، جڏهن ته باقاعده پروگرامنگ 1965ع کان شروع ٿي. 1982ع ۾ [[1982ع جون ايشيائي رانديون|نئين دهليءَ ۾ ٿيندڙ ايشيائي راندين]] جي موقعي تي رنگين ٽيليويزن متعارف ڪرايو ويو. ساڳئي سال ٽيليويزن پروگرامن جي [[سيٽلائيٽ]] ذريعي نشريات پڻ شروع ٿي.

شروعات ۾ ٽيليويزن رڳو هڪ ننڍڙي ۽ خوشحال اقليت تائين محدود هو، پر 1980ع واري ڏهاڪي دوران ان جي ڏسندڙن جي تعداد ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي ۽ اڄ اهو ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ مقبول عوامي ميڊيا آهي.

سرڪاري ٽيليويزن اداري ''[[دوردرشن]]'' کي 1991ع تائين اجاره داري حاصل هئي، پر هاڻي ان جي مقابلي ۾ وڏي تعداد ۾ نجي [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ]] ۽ [[ڪيبل ٽيليويزن|ڪيبل چينل]] موجود آهن. نجي چينلن جا ڏسندڙ خاص طور نوجوان شهري آباديءَ ۾ وڌيڪ آهن. لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ ٽيليويزن گهرن مان اٽڪل اڌ وٽ ڪيبل ڪنيڪشن موجود آهي. وڏي ڏسندڙن واري نجي چينلن ۾ ''[[اسٽار پلس]]''، ''[[سوني انٽرٽينمينٽ ٽيليويزن]]''، ''[[سب ٽي وي]]''، ''[[انڊيا ٽي وي]]''، ''[[ڪلرز ٽي وي]]'' ۽ ''[[زي ٽي وي]]'' شامل آهن.

==== انٽرنيٽ ====
ڀارت جي وچولي ۽ مٿئين طبقي ۾ [[انٽرنيٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي پکڙيل آهي. 2016ع ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ 34 سيڪڙو آباديءَ کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي. استعمال ڪندڙن جو تعداد تيزيءَ سان وڌندو رهيو، جنهن ۾ وڌندڙ [[انٽرنيٽ ڪيفي|انٽرنيٽ ڪيفين]] پڻ ڪردار ادا ڪيو.

ڀارت جون وڏيون روزاني اخبارون پنهنجي آن لائن نسخن سان انٽرنيٽ تي موجود آهن. سماجي ميڊيا استعمال ڪندڙن جو انگ 15 ڪروڙ 30 لک ڄاڻايو ويو هو. مجموعي آباديءَ جي لحاظ کان اهو تناسب نسبتاً گهٽ هو، پر گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 45 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ سان استعمال ڪندڙن جو انگ تيزيءَ سان وڌي رهيو هو.

==== اشاعت ۽ ڪتابن جي منڊي ====
ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 12,000 پبلشر هر سال 18 کان وڌيڪ ٻولين ۾ لڳ ڀڳ 90,000 ڪتابي عنوان شايع ڪن ٿا. ڀارت انگريزي ٻوليءَ جي اشاعتن جي دنيا جي ٽئين وڏي منڊي آهي، جنهن کي سيڙپڪاريءَ تي پابنديون لڳائيندڙ قانون ختم ٿيڻ کان پوءِ خاص فائدو پهتو.

صنعتي ملڪن مان اشاعتي ڪم جا مختلف حصا، خاص طور پيداوار، انگريزي ٻوليءَ سان لاڳاپيل ڪم ۽ آن لائن اشاعت، وڌندڙ مقدار ۾ ڀارت ڏانهن منتقل ڪيا ويا آهن. ''ويليو نوٽس'' موجب ان شعبي جو واپار 122 ارب ڀارتي رپين تائين پهتو، جنهن ۾ خاص طور سائنسي، فني ۽ طبي ادب سان لاڳاپيل اشاعتي ڪم اهم آهي.

دنيا جي وڏين [[ڪتاب ميلو|ڪتابي ميلن]] مان ٻه هر سال ڀارت ۾ منعقد ٿين ٿا: [[ڪولڪتا ڪتاب ميلو]] [[ڪولڪتا]] ۾ ۽ [[نئين دهلي عالمي ڪتاب ميلو]] [[نئين دهلي]] ۾.

== عام ڄاڻ ==
ڀارت هڪ انتهائي وسيع ۽ گهڻ رخو ملڪ آهي، جنهن جي جينياتي، لساني، خوراڪي ۽ لباس جي تنوع کي هڪ مڪمل براعظم سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{يادکرد وب|ويبگاه=بي‌بي‌سي فارسي|نشاني=http://www.bbc.com/persian/world/2014/04/140405_an_india_important_facts|عنوان=۱۰ نکته دربارهٔ هند}}&lt;/ref&gt;

* پکيڙ: 3,287,263 چورس ڪلوميٽر – اندريون پاڻي: 6.9٪  
* آبادي: 1,422,000,000 ماڻهو (2023 جو اندازو)&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|نشاني=https://www.worldometers.info/world-population/india-population/|عنوان=Indian Official Population Clock|زبان=انگريزي}}&lt;/ref&gt;  
آبادي جي واڌ: لڳ ڀڳ 1٪. امڪان آهي ته ڀارت جي آبادي 2028 تائين چين جي آبادي جي برابر ٿي وڃي، جنهن وقت ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ 1.45 ارب هوندي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

* ڪرنسي: [[ڀارت جي روپيو]]، جيڪو سئو [[پيسا]] تي مشتمل آهي. مارچ 2004 کان مارچ 2014 تائين هر آمريڪي ڊالر جي مقابلي ۾ روپئي جي قيمت 39 کان 69 روپين جي وچ ۾ رهي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kitco.com/gold_currency/index.html?currency=inr&amp;timePeriod=10y 10 Year USD vs Indian Rupee]{{مئل ڳنڍڻو|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Kitco&lt;/ref&gt;

* قومي پرچم: ڀارت جو قومي پرچم ٽن افقي رنگن تي ٻڌل آهي؛ مٿان کان هيٺ [[زعفراني]]، [[سفيد]] ۽ [[سائو]]. پرچم جي وچ ۾ 24 پرن واري هڪ ڦيٿو [[سرمائي]] رنگ ۾ آهي، جنهن کي [[ڌرم چڪرو]] چيو وڃي ٿو. زعفراني رنگ بهادري ۽ قرباني، اڇو رنگ پاڪيزگي ۽ سچائي، جڏهن ته سائو رنگ ايمان، زرخيزِي ۽ پيداوار جي علامت آهي. 
ڌرم چڪرو ٻڌ ڌرم جو هڪ قديم نشان آهي، جيڪو بادشاهه [[اشوڪا]] جي دور ۾ قانون ۽ انصاف جي علامت طور استعمال ٿيندو هو.

* آزادي ۽ جمهوريه ڏينهن: ڀارت 15 آگسٽ 1947 تي آزادي حاصل ڪئي. ملڪ جو آئين 26 نومبر 1949 تي منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950 تي لاڳو ڪيو ويو. هي ڏينهن ڀارت ۾ ”يومِ جمهوريه“ طور ملهايو ويندو آهي.

* دنيا جي 10 وڏن وڏن شهرن مان ٽي شهر ڀارت ۾ واقع آهن. گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب، [[نئين دهلي]] دنيا جو ٻيون نمبر وڏو شهري علائقو آهي، [[ممبئي]] ستون نمبر تي آهي ۽ [[ڪولڪاتا]] ڏهون نمبر رکي ٿو. دهلي ۽ ان جي ويجهن علائقن جي آبادي 22.65 ملين کان وڌيڪ آهي. تيز آبادي واڌ سبب پاڻي، رهائش ۽ بنيادي سهولتن تي دٻاءُ وڌي رهيو آهي. ڀارت جا ٻيا وڏا شهر، جهڙوڪ [[چنائي]]، [[بنگلور]]، [[حيدرآباد (ڀارت)|حيدرآباد]]، [[احمدآباد]]، [[پونه]] ۽ [[سورت]] پڻ گڏيل قومن جي وڏن شهري علائقن جي فهرست ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

* ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت طور سڃاتو وڃي ٿو. 2009 جي پارلياماني چونڊن ۾ 417,037,606 ماڻهن شرڪت ڪئي، ۽ ووٽرن جي شرڪت جي شرح لڳ ڀڳ 60٪ هئي. ان موقعي تي ملڪ ۾ 830,866 ووٽنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

==پڻ ڏسندا==
[[Image:Noia 64 apps xeyes.png|30px]]
* [[هندستان جا صَدر]]
* [[هندستان جا وزيراعظم]]

== حوالا  ۽ حاشيا==
{{Notelist}}

== ٻيون ويب سائيٽون ==
{{Sister project links|c=India|commonscat=India |display=ڀارت |m=India |s=India |v=India |voy=India |wikt=India }}

; حڪومت
* [http://india.gov.in/ سرڪاري داخلا پورٽل] – ڀارتي حڪومت
* [http://www.nic.in سرڪاري ڊائريڪٽري] – ڀارتي سرڪاري ويب سائيٽون

{{asia}}
{{Countries bordering the Arabian Sea}}
{{Commonwealth nations}}
{{Arab League}}
{{Authority control}}

[[Category:ڀارت| ]]
[[Category:گونڊوانا]]
[[Category:1947ع ۾ ايشيا ۾ قيام]]
[[Category:ڪامن ويلٿ جا رڪن ملڪ]]
[[Category:انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪ]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
*[http://goidirectory.nic.in/ هندستان جي سرڪاري ويب سائيٽ]
{{Geography of India}}  
{{سارڪ}}
{{ڪچو}}


[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:بي آر آءِ سي ايس قومون]]
[[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]]
[[زمرو:اي7 قومون]]
[[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]

&lt;references/&gt;

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>eeohopgrfvogclem1dgfp6loj3yoees</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413489</id>
      <parentid>413488</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T16:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267736" sha1="f3rwewaed1pap83pi5lp5c5sdvcwd0c" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = جمھوريہ ھند
| common_name            = ڀارت
| native_name            = {{IAST|Bhārat Gaṇarājya}} &lt;!--Do NOT remove this from the infobox as infobox translations and transliterations do not fall under [[WP:INDICSCRIPT]].--&gt;

| image_flag             = India flag-XL-anim.gif
| alt_flag               = مٿان کان ھيٺان تائين ٽن افقي پٽن وارو جھنڊو: ڳاڙھو زعفراني، اڇو، ۽ سائو؛ اڇي پٽي جي وچ ۾ نيري رنگ جو ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو.
| image_coat             = Emblem of India.svg
| symbol_width           = 60px
| alt_coat               = ٽي شينھن (کاٻي، ساڄي ۽ سامھون ڏسندڙ) ھڪ فرِيز تي؛ جنھن ۾ ڊوڙندڙ گھوڙو، ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو، ۽ ھاتھي ڏيکاريل؛ ھيٺ نعرو لکيل: «ستيميو جيوتي».
| symbol_type            = [[رياستي نشان]]

| other_symbol           = {{native phrase|sa|&quot;[[وندي ماترم]]&quot;|italics=off}}{{efn|«وندي ماترم» جي ٻولي [[wikt:combination|ميلاپ]] آھي [[سنسڪرت]] ۽ [[بينگالي]] جو.}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;ماتا، مان توکي جھڪان ٿو&quot;}}{{lower|0.2em|{{efn|&quot;[...] ''جانا گانا مانا'' ڀارت جو قومي ترانو آھي، جنھن ۾ لفظن جي اھڙين ترميمن جي اجازت آھي جيئن حڪومت وقت بوقت منظور ڪري؛ ۽ ''وندي ماترم''، جنھن ڀارتي آزاديءَ جي جدوجھد ۾ تاريخي ڪردار ادا ڪيو، ان کي ''جانا گانا مانا'' جي برابر عزت ۽ برابر حيثيت حاصل ھوندي.&quot; {{harv|Constituent Assembly of India|1950}}.&lt;!--end efn:--&gt;}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}&lt;!--end lower:--&gt;&lt;ref name=&quot;india.gov.in&quot; /&gt;}}
| other_symbol_type      = قومي گيت

| national_motto         = {{native phrase|sa|&quot;[[ستيو ميو جيوتي]]&quot;|italics=off}}
| englishmotto           = &quot;سچ ئي فتح يابي ٿئي ٿو&quot;{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}}

| national_anthem        = {{native phrase|hi|&quot;[[جانا گانا مانا]]&quot;|italics=off|paren=omit}}{{efn|«جانا گانا مانا» جي ٻولي شروعاتي صورت ۾ [[wikt:combination|ميلاپ]] ھئي [[سنسڪرت]] ۽ [[بينگالي]] جو؛ ان کي ھندي ترجمي واري صورت ۾ قومي ترانو اختيار ڪيو ويو.}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;تون سڀني ماڻھن جي منن جو حڪمران آھين&quot;}}{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}&lt;ref name=&quot;india.gov.in&quot;&gt;{{Cite web |title=قومي نشان |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 |access-date=1 March 2017 |publisher=[[India.gov.in]] |quote=The National Anthem of India Jana Gana Mana, composed originally in Bengali by Rabindranath Tagore, was adopted in its Hindi version by the Constituent Assembly as the National Anthem of India on 24 January 1950.}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]&lt;/div&gt;

| image_map              = India (orthographic projection).svg
| map_width              = 250px
| alt_map                = دنيا جي گولي جو نقشو، جنھن جي مرڪز ۾ ڀارت نمايان ٿيل آھي.
| map_caption            = ڀارت جي قبضي ھيٺ علائقا چٽي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن؛ جيڪي علائقا ڀارت دعويٰ ڪري ٿو پر قبضي ۾ ناھن سي ھلڪي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن.

| capital                = [[نيو دهلي]]
| coordinates            = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}}
| largest_city           = {{plainlist|
* [[ممبئي]] (شھر جي حدن اندر)
* [[دهلي]] (ميٽروپوليٽن علائقو)
}}

| official_languages     = {{hlist|[[ھندي]]|[[انگريزي]]{{efn|ڀارت جي آئين جي حصي ۱۷ موجب ديو ناگري لِپيءَ ۾ معياري ھندي مرڪزي حڪومت جي سرڪاري ٻولي آھي، ۽ انگريزي اضافي سرڪاري ٻولي آھي؛ رياستون ۽ يونين ٽيرٽريون پنھنجون سرڪاري ٻوليون به مقرر ڪري سگھن ٿيون.{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}&lt;ref name=&quot;india.gov.in2&quot;&gt;{{Cite web |title=پروفائيل |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 |access-date=23 August 2013 |publisher=[[India.gov.in]]}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آئين جون دفعيون: سرڪاري ٻولي (حصو ۱۷) |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021 |access-date=18 April 2021 |website=[[Department of Official Language]] ذريعي [[Government of India]]}}&lt;/ref&gt;}}

| regional_languages     = {{collapsible list
 |titlestyle = background:transparent;color: inherit; text-align:left;
 |title = اٺين شيڊيول&lt;ref name=&quot;langoff&quot;&gt;{{Cite web |title=ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر جي ۵۰ھين رپورٽ (جولاءِ ۲۰۱۲ کان جون ۲۰۱۳) |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=26 December 2014 |publisher=ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر، [[Ministry of Minority Affairs]]، [[Government of India]]}}&lt;/ref&gt;
 |1= {{hlist
 | [[آسامي ٻولي|آسامي]]
 | [[بينگالي ٻولي|بينگالي]]
 | [[بودو ٻولي|بودو]]
 | [[ڊوگري ٻولي|ڊوگري]]
 | [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]
 | [[ھندي]]
 | [[ڪناڊا]]
 | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
 | [[ڪونڪني ٻولي|ڪونڪني]]
 | [[مئٿيلي ٻولي|مئٿيلي]]
 | [[ملايم]]
 | [[ميئتي ٻولي|ميئتي]]
 | [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]
 | [[نيپالي ٻولي|نيپالي]]
 | [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]
 | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
 | [[سنسڪرت]]
 | [[سنتالي ٻولي|سنتالي]]
 | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
 | [[تامل ٻولي|تامل]]
 | [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]
 | [[اردو]]
}}
}}&lt;br/&gt;

| languages_type         = مادري ٻوليون
| languages              = [[ڀارت جون ٻوليون|۴۴۷ ٻوليون]]{{efn|مختلف ماخذ مختلف انگ ڏين ٿا. [[Ethnologue]] موجب ڀارت ۾ ۴۶۱ ٻوليون آھن (دنيا ۾ ۶,۹۱۲ مان). انھن مان ۴۴۷ زنده ٻوليون ۽ ۱۴ ناپيد ٻوليون آھن.&lt;ref name=&quot;Ethnologue&quot;&gt;{{Cite web |year=2014 |editor-last=Lewis, M. Paul |editor2-last=Simons, Gary F. |editor3-last=Fennig, Charles D. |title=Ethnologue: Languages of the World : India |work=Ethnologue (Free All) |url=https://www.ethnologue.com/country/IN |access-date=15 December 2014 |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |edition=17th |location=Dallas, Texas}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ethnologue2&quot;&gt;{{Cite web |title=Ethnologue (Seventeenth edition): Statistical Summaries |url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area |archive-date=17 December 2014 |access-date=17 December 2014 |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International}}&lt;/ref&gt;}}

| demonym                = {{hlist|[[ڀارتي ماڻھو|ڀارتي]]}}
| government_type        = [[وفاق]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني جمھوريت]]

| leader_title1          = [[صدر]]
| leader_name1           = [[دروپدي مرمو]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=صدر |url=https://www.presidentofindia.gov.in/ |publisher=صدر ڀارت جو دفتر}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2          = [[نائب صدر]]
| leader_name2           = [[سي. پي. رادھاڪرشڻن]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=نائب صدر |url=https://www.presidentofindia.gov.in/ |publisher=صدر ڀارت جو دفتر}}&lt;/ref&gt;
| leader_title3          = [[وزيراعظم]]
| leader_name3           = [[نريندر مودي]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=وزيراعظم |url=https://www.pmindia.gov.in/en/ |publisher=وزيراعظم جو دفتر}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4          = [[چيف جسٽس آف انڊيا|چيف جسٽس]]
| leader_name4           = [[سوريا ڪانت]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=سپريم ڪورٽ: ججن جي فھرست |url=https://www.sci.gov.in/judges/ |publisher=سپريم ڪورٽ آف انڊيا}}&lt;/ref&gt;
| leader_title5          = [[لوڪ سڀا جو اسپيڪر]]
| leader_name5           = [[اوم برلا]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=لوڪ سڀا اسپيڪر اوم برلا بابت خبر |url=https://m.economictimes.com/ |publisher=The Economic Times}}&lt;/ref&gt;

| legislature            = [[پارليامينٽ آف انڊيا|پارليامينٽ]]
| upper_house            = [[راجيه سڀا]]
| lower_house            = [[لوڪ سڀا]]

| sovereignty_type       = [[ڀارت جي آزادي]]
| sovereignty_note       = [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] کان
| established_event1     = [[ڊومينين]]
| established_date1      = ۱۵ آگسٽ ۱۹۴۷
| established_event2     = [[ريپبلڪ]]
| established_date2      = ۲۶ جنوري ۱۹۵۰

| area_km2               = 3,287,263&lt;ref name=&quot;india.gov.in&quot; /&gt;
| area_rank              = 7th
| percent_water          = 9.6

| population_estimate    = {{increaseNeutral}} 1,428,627,663&lt;ref name=&quot;WPP UN&quot;&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects – Population Division – United Nations |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 July 2023 |website=population.un.org}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 1st
| population_census      = {{increaseNeutral}} 1,210,854,977&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آباديءَ جا حتمي انگ |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |archive-date=22 May 2016 |access-date=17 June 2016 |website=2011 Census Data |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر جو دفتر]]}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2011
| population_density_rank = 30th

| GDP_PPP                = {{increase}} {{nowrap|$14.594 trillion}}&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=534,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, April Edition (India) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=16 April 2024|access-date=16 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 3rd
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $10,123&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 125th
| GDP_nominal            = {{increase}} {{nowrap|$3.937 trillion}}&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 5th
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,731&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 136th

| Gini                   = 32.8
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=جني انڊيڪس (ورلڊ بئنڪ اندازو) – ڀارت |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN |publisher=[[World Bank]]}}&lt;/ref&gt;

| HDI                    = 0.644
| HDI_year               = 2022
| HDI_change             = increase
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=13 March 2024}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = {{ordinal|134}}

| currency               = [[انڊين روپيو]] (₹)
| currency_code          = INR
| time_zone              = [[انڊين معياري وقت|آءِ ايس ٽي]]
| utc_offset             = +05:30
| DST_note               = ''[[ڏينھن جي روشني بچت وارو وقت|ڊي ايس ٽي]] لاڳو ناھي''
| date_format            = {{nowrap|dd-mm-yyyy}}
| drives_on              = کاٻي پاسي
| calling_code           = +91
| cctld                  = [[.in]]

| religion_year          = 2011
| religion               = {{ubl
 | 79.8% [[ڀارت ۾ ھندو ازم|ھندو ازم]]
 | 14.2% [[ڀارت ۾ اسلام|اسلام]]
 | 2.3% [[عيسائيت]]
 | 1.7% [[ڀارت ۾ سک ازم|سک ازم]]
 | 0.7% [[ٻڌازم]]
 | 0.4% [[جين ازم]]
 | 0.23% [[غيرمذهبي|غيرمذهبي]]
 | 0.65% [[ڀارت ۾ مذهب|ٻيا]]&lt;ref name=&quot;Census2011religion&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |title=آبادي: ۲۰۱۱ ۾ مذھبي برادريءَ موجب |publisher=[[Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner]] |access-date=25 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015}}&lt;/ref&gt;
 }}

{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ '''جمھوريہ انڊيا جا قومي (سرڪاري) نشان'''
|-
! قومي درجو
! نالو
! علامت
|-
! '''قومي جانور'''
| بنگال ٽائيگر (ببر شير)
| [[File:Panthera tigris tigris.jpg|60px]]
|-
! '''قومي پکي'''
| مور (Indian Peacock)
| [[File:Indian Peacock (Pavo cristatus).jpg|60px]]
|-
! '''قومي وڻ'''
| برگد (Banyan)
| [[File:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|60px]]
|-
! '''قومي گل'''
| ڪمل (Lotus)
| [[File:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|60px]]
|-
! '''قومي آبي جانور'''
| گنگا ڊولفن
| [[File:Platanista gangetica.jpg|60px]]
|-
! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور'''
| ڪنگ ڪوبرا
| [[File:King Cobra (Ophiophagus hannah).jpg|60px]]
|-
! '''قومي ورثي وارو مماليہ'''
| حنومان لنگور
| [[File:Hanuman Langur.jpg|60px]]
|-
! '''قومي ميوو'''
| آم
| [[File:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|60px]]
|-
! '''قومي درياء'''
| گنگا ندي
| [[File:River Ganges near Varanasi.jpg|60px]]
|-
! '''قومي جبل'''
| نندا ديوي
| [[File:Nanda Devi 2006.JPG|60px]]
|}

| official_website       = {{url|https://www.india.gov.in}}
| iso3166code            = IN
}}


'''ڀارت''' ({{lang-en| '''India, Hindustan'''}}) جنهن کي هند، هندستان ۽ انڊيا پڻ سڏيو ويندو آهي، [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع آهي. هيءُ [[ڏکڻ ايشيا]] جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ڀارت [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي وڏن ملڪن]] ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ڀارت جا هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهو هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهائيندا آهن. ڀارت جي اوڀر ۾ [[بنگلا ديش]] ۽ [[ميانمار]] ([[برما]])، اتر ۾ [[ڀوٽان]] ۽ [[چين]] ۽ [[نيپال]] ۽ اولهه ۾ [[پاڪستان]] اهن. ان کان سواءِ ڏکڻ اوڀر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] آهي.

{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ جمھوريہ انڊيا جا قومي(سرڪاري) نشان 
|-
! ''' قومي جانور'''
| 
| [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي پکي'''
| 
| [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]]
|-
! '''قومي وڻ'''
| 
| [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي گل'''
| 
| [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]]
|-
! '''قومي ورثي وارو جانور'''
| 
| [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''قومي آبي&lt;br&gt; سامونڊي جانور
'''
| 
| [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور'''
| 
| [[Image:King-Cobra.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي ورثي وارو مماليہ'''
| 
| [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]]
|-
! '' قومي ميوو'''
| 
| [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]]
|-
! '''قومي مندر'''
| 
| [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي درياء'''
| 
| [[Image:River Ganges.JPG|50px]]
|-
! '''قومي جبل'''
| 
| [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]]
|-
|}

جديد انسان اٽڪل 55,000 سال اڳ [[آفريڪا]] کان [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ پهتا. شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ طور سندن ڊگهي ۽ الڳ ٿلڳ رهائش هن خطي کي انتهائي گهڻ رخو بڻائي ڇڏيو. آباد زندگيءَ جي شروعات اٽڪل &lt;small&gt;9,000&lt;/small&gt; سال اڳ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] جي طاس جي اولهندي ڪنارن تي ٿي، جيڪا ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ترقي ڪري [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] بڻجي وئي. 1200 ق.م. تائين [[سنسڪرت]] جي هڪ قديم صورت اتر اولهه کان ڀارت ۾ پکڙجي وئي، جنهن جي ڀڄنن ۾ [[هندومت]] جي شروعاتي اوسر جا آثار ملن ٿا. اتر جون [[دراوڙي ٻوليون]] آهستي آهستي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي جاءِ وٺڻ سبب محدود ٿي ويون. &lt;small&gt;400&lt;/small&gt; ق.م. تائين هندومت اندر [[ذات پات جو نظام]] اڀري آيو، جڏهن ته [[ٻڌمت]] ۽ [[جين مت]] وجود ۾ آيا، جن اهڙن سماجي نظامن جو پرچار ڪيو، جيڪي موروثيت سان ڳنڍيل نه هئا. نسبتاً ڍلي انتظامي بناوٽ رکندڙ [[موريا سلطنت|مورِيا]] ۽ [[گپتا سلطنت|گپتا سلطنتن]] ۾ فن، اڏاوت ۽ لکڻ جي فن ترقي ڪئي، عورتن جي سماجي حيثيت گهٽجي وئي ۽ [[ڇوت ڇات]] منظم صورت اختيار ڪئي. [[ڏکڻ ڀارت]] ۾ وچئين دور جي بادشاهتن دراوڙي ٻولين جا رسم الخط ۽ ثقافتون [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تائين پهچايون. پهرين هزار سال عيسويءَ دوران [[يهوديت]]، [[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[زرتشتي مذھب|زرتشت مذهب]] ڀارت جي ڏاکڻين ۽ اولهندي سامونڊي ڪنارن تي قائم ٿي ويا.

ٻئي هزار سال عيسويءَ جي شروعات ۾ [[وچ ايشيا]] کان ٿيندڙ مسلمانن جي فتحن [[دھلي سلطنت|دهلي سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن اتر ڀارت کي اسلامي دنيا سان ڳنڍي ڇڏيو. ڏکڻ ڀارت ۾ [[وجيانگر سلطنت]] هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ گڏيل هندو ثقافت کي جنم ڏنو، جڏهن ته [[پنجاب]] ۾ [[سک مت]] اڀريو، جنهن اداراتي مذهب کي رد ڪيو. [[مغل سلطنت]] ٻن صدين جي معاشي واڌ ويجهه ۽ نسبتاً امن جو دور آندو ۽ پنهنجي پٺيان اڏاوتي ورثي جو وڏو خزانو ڇڏيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي آهستي آهستي وڌندڙ حڪمراني ڀارت کي نوآبادياتي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، پر ساڳئي وقت ان جي علائقائي اقتدار کي پڻ مضبوط ۽ يڪجا ڪيو. سال &lt;small&gt;1858&lt;/small&gt;ع ۾ [[برطانوي راڄ]] شروع ٿيو. ڀارتين سان واعدو ڪيل حق آهستي آهستي ڏنا ويا، پر ساڳئي وقت ٽيڪنالاجيءَ ۾ تبديليون آنديون ويون ۽ جديد تعليم توڙي عوامي زندگيءَ جون پاڙون پختيون ٿيڻ لڳيون. ڀارت ۾ هڪ [[قومپرستي|قومپرست تحريڪ]] اڀري، جيڪا غير يورپي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] ۾ پنهنجي نوعيت جي پهرين تحريڪ هئي. &lt;small&gt;1920&lt;/small&gt;ع کان پوءِ اها [[عدم تشدد|عدم تشدد واري مزاحمت]] سبب مشهور ٿي ۽ نيٺ برطانوي راڄ جي خاتمي جو بنيادي ڪارڻ بڻجي وئي. &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ [[برطانوي هندستان]] کي ٻن آزاد ڊومينين: هندو اڪثريت واري [[ڀارت]] ۽ مسلمان اڪثريت واري [[پاڪستان]] ۾ ورهايو ويو. [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] سان وڏي پيماني تي جاني نقصان ۽ تاريخ جي هڪ غير معمولي وڏي لڏپلاڻ ٿي.

&lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع کان ڀارت هڪ [[وفاق|وفاقي جمهوريه]] آهي، جنهن جو انتظام جمهوري [[پارلياماني نظام]] تحت هلي ٿو. اهو هڪ گهڻ ثقافتي، گهڻ لساني ۽ گهڻ نسلي سماج آهي. ڀارت جي آبادي &lt;small&gt;1951&lt;/small&gt;ع ۾ &lt;small&gt;36&lt;/small&gt; ڪروڙ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; لک (&lt;small&gt;361&lt;/small&gt; ملين) مان وڌي &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع ۾ هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ ٿي وئي. ان جي تيزيءَ سان وڌندڙ معيشت [[انفارميشن ٽيڪنالوجي|انفارميشن ٽيڪنالاجي]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ ملڪ جو وچولو طبقو مسلسل وڌي رهيو آهي. ڀارت غربت گهٽائڻ ۾ اڳڀرائي ڪئي آهي، پر ان سان گڏ معاشي اڻبرابري پڻ وڌي آهي. اهو [[ايٽمي هٿيار رکندڙ رياستن جي فهرست|ايٽمي هٿيار رکندڙ رياست]] آهي ۽ فوجي خرچن جي لحاظ کان به دنيا جي اهم ملڪن مان هڪ آهي. [[ڪشمير تڪرار|ڪشمير بابت]] ان جا 20هين صديءَ جي وچ کان هلندڙ تڪرار پاڙيسري ملڪن [[پاڪستان]] ۽ [[چين]] سان اڃا تائين حل نه ٿيا آهن. ملڪ جي سماجي ۽ معاشي مسئلن ۾ صنفي اڻبرابري، ٻارن ۾ غذائي کوٽ ۽ وڌندڙ [[هوائي آلودگي]] شامل آهن. ڀارت جي انتهائي حياتياتي تنوع واري سرزمين ۾ حياتياتي تنوع جا چار اهم مرڪز موجود آهن. ملڪ جي جهنگلي جيوت کي محفوظ رهائشي علائقن ۾ تحفظ حاصل آهي ۽ روايتي طور ان ڏانهن ثقافتي رواداريءَ وارو رويو پڻ رکيو ويو آهي.

== نالي جي اصليت ==

'''آڪسفورڊ انگريزي لغت''' (ٽيون ايڊيشن، 2009ع) مطابق، نالو ''انڊيا'' ڪلاسيڪي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] نالي ''انڊيا'' مان ورتل آهي، جيڪو شروعات ۾ [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] ۽ ان جي اوڀر وارن علائقن لاءِ استعمال ٿيندو هو. لاطيني ٻوليءَ اهو نالو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ''انڊيا'' ({{lang|grc|Ἰνδία}}) مان ورتو، جيڪو يوناني ''انڊوس'' ({{lang|grc|Ἰνδός}}) مان نڪتل هو. يوناني نالو وري [[پراڻي فارسي ٻولي|پراڻي فارسي]] لفظ ''هندوش'' مان نڪتل هو، جيڪو [[اخميندي سلطنت]] جي اوڀرئين صوبي لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نالي جو بنياد [[سنسڪرت]] لفظ ''سنڌو'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنيٰ ”ندي“ آهي ۽ جيڪو خاص طور [[سنڌو درياهه]] لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=India (noun) |url=https://www.oed.com/view/Entry/94384#eid677811 |work=آڪسفورڊ انگريزي لغت |year=2009 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Thieme|1970|pp=447–450}} قديم يوناني ڀارت جي ماڻهن کي ''انڊوئي'' ({{lang|grc|Ἰνδοί}}) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ ”سنڌو درياهه جا ماڻهو“ هئي.{{sfn|Kuiper|2010|p=86}}

''ڀارت'' ({{lang|hi|भारत}}) نالو ڀارتي رزمي ادب ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] ٻنهي ۾ ملي ٿو.{{sfn|Clémentin-Ojha|2014}}&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Constitution of India |date=1 December 2007 |url=https://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |access-date=3 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909230437/https://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |url-status=dead |publisher=ڀارت جي قانون ۽ انصاف واري وزارت |quote=Article 1(1): India, that is Bharat, shall be a Union of States. |archive-date=9 September 2014}}&lt;/ref&gt; هي نالو ڀارت جي مختلف ٻولين ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو. ''ڀارت'' قديم نالي ''ڀارت ورش'' ({{lang|sa|भारतवर्ष}}) جي جديد صورت آهي، جيڪو شروعاتي طور ڀارت جي اترئين حصي لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Jha2014&quot;&gt;{{Citation |last=Jha |first=Dwijendra Narayan |title=Rethinking Hindu Identity |url=https://books.google.com/books?id=dqDgBQAAQBAJ&amp;pg=PA11 |page=11 |year=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-49034-0}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Singh|2017|p=253}} اوڻيهين صديءَ جي وچ کان پوءِ ''ڀارت'' نالو ملڪ لاءِ وڏي پيماني تي مقبول ٿيو.{{sfn|Clémentin-Ojha|2014}}{{sfn|Barrow|2003}}

''هندستان'' [[وچولي فارسي ٻولي|وچولي فارسي]] مان نڪتل نالو آهي، جيڪو ڀارت لاءِ استعمال ٿيندو رهيو ۽ تيرهين صديءَ کان وڌيڪ مقبول ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Paturi |first1=Joseph |url=https://books.google.com/books?id=oCo5DAAAQBAJ |title=World Religions &amp; Cults Volume 2 |last2=Patterson |first2=Roger |date=2016 |publisher=New Leaf Publishing Group |isbn=978-0-89051-922-6 |pages=59–60}}&lt;/ref&gt; هي نالو خاص طور [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Hindustan |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/266465/Hindustan |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا |access-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;

سنڌي عالم [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] موجب، [[رگ ويد]] واري زماني ۾ قديم آريائي ماڻهو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي ڀرتي ڪندڙ شاخن جي ڪنارن تي آباد هئا. قديم ايرانين سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ ''سنڌو'' نالو استعمال ڪيو، پر ايراني ٻولين ۾ ”س“ جي آواز جي ”هه“ ۾ تبديليءَ سبب ان جو اچار ''هندو'' ٿيو. ان لحاظ کان ''هندو'' جو اصل مفهوم سنڌو درياهه جي علائقي يا ان جي رهاڪن سان لاڳاپيل هو. آڏواڻي موجب، قديم ايرانين سنڌو ماٿري، يعني سنڌ ۽ پنجاب جي علائقي لاءِ ''هندستان'' جو نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''هند'' سان فارسي پڇاڙي ''ستان'' ملائي وئي ۽ ان جي معنيٰ ”هند يا سنڌوءَ جو ملڪ“ ٿي.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;&gt;{{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |year=2004 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}&lt;/ref&gt;

قديم ايرانين وسيلي سنڌو ۽ ڀارت بابت ڄاڻ يونانين تائين پهتي. يونانين سنڌو درياهه کي ''انڊوس'' ۽ ان جي علائقي جي ماڻهن کي ''انڊوئي'' سڏيو، جڏهن ته ملڪ لاءِ ''انڊيا'' جو نالو استعمال ٿيڻ لڳو. اهڙيءَ طرح سنسڪرت ''سنڌو'' مان پراڻي فارسي ''هندوش'' ۽ پوءِ يوناني ''انڊوس'' ۽ ''انڊيا'' جهڙيون صورتون وجود ۾ آيون.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;/&gt; وقت گذرڻ سان ''هندو'' لفظ جي مفهوم ۾ پڻ تبديلي آئي ۽ مسلمان حڪمرانن جي دور ۾ اهو لفظ خاص طور [[هندومت|هندو ڌرم]] جي پيروڪارن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;/&gt;

=== ”انڊيا“ ۽ ”سنڌ“ ===

''انڊيا'' نالي جي تاريخي پاڙ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] جي نالي سان ڳنڍيل آهي. سنسڪرت ''سنڌو'' پراڻي فارسيءَ ۾ صوتياتي تبديليءَ سان ''هندو'' يا ''هندوش'' جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته يونانين وٽ اهو ''انڊوس'' ۽ ''انڊيا'' جي صورت ۾ رائج ٿيو. پوءِ لاطينيءَ ۾ ''انڊيا'' جي صورت برقرار رهي، جنهن مان جديد يورپي ٻولين، جن ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] به شامل آهي، ملڪ جو نالو ''انڊيا'' ورتو.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=India (noun) |url=https://www.oed.com/view/Entry/94384#eid677811 |work=آڪسفورڊ انگريزي لغت |year=2009 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{main|ڀارت جي تاريخ}}

=== قديم ڀارت ===

{{multiple image
|perrow=2
|total_width=200
|image1=Periodo gupta, vishnu con sridevi e bhudevi, da mathura, V secolo.jpg
|image2=Flag of Maurya Empire.pvg.png
|image3=Meister des Râmâyana-Manuskripts 001.jpg
|image4=Cave 26, Ajanta.jpg
|align=left
|direction=vertical
|caption_align=center
|caption1=گپتا دور جو مجسمو، [[گپتا سلطنت]]
|caption2=[[سواستيڪا]] جو نشان، [[موريا سلطنت]] جي جهنڊي ۾
|caption3=تقريباً 1650ع جو [[سنسڪرت]] رزمي داستان ''[[رامائڻ]]'' جو قلمي نسخو؛ هي رزمي داستان تقريباً 400 ق.م کان 300ع جي وچ واري عرصي دوران داستاني روايتن وسيلي مرتب ٿيو.
|caption4=[[اجنتا غارون|اجنتا غار]] نمبر 26، پٿر کي تراشي ٺاهيل هڪ [[ٻڌمت|ٻڌ]] چيتيا گرهه يا عبادتگاهه.
}}


ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ انساني موجودگيءَ جو پسمنظر لکين سال پراڻو آهي، پر جسماني لحاظ کان جديد انسانن، يعني ''[[هومو سيپيئنس]]''، جي هتي موجودگيءَ بابت [[مائيٽوڪانڊريل ڊي اين اي]] ۽ [[وائي ڪروموسوم]] جي انگن اکرن مان وڌيڪ واضح ڄاڻ ملي ٿي. انهن جي گڏيل تجزيي جي بنياد تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته جديد انسانن جا اڄ تائين موجود سڀ کان قديم نسلي سلسلا [[آفريڪا]] مان 80,000 کان 50,000 سال اڳ [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] ۾ پهتا هئا، ۽ گهڻي امڪان سان اها آمد لڳ ڀڳ 55,000 سال اڳ ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=پيٽراليا
 |first1=مائيڪل ڊي.
 |last2=آلچن
 |first2=برجٽ
 |year=2007
 |chapter=انساني ارتقا ۽ ثقافتي تبديلي ڀارتي برصغير ۾
 |editor1-last=پيٽراليا
 |editor1-first=مائيڪل ڊي.
 |editor2-last=آلچن
 |editor2-first=برجٽ
 |title=دي ايووليوشن اينڊ هسٽري آف هيومن پاپوليشنز اِن سائوٿ ايشيا: انٽرڊسپلنري اسٽڊيز اِن آرڪيالاجي، بايولاجيڪل اينٿروپالاجي، لنگوئسٽڪس اينڊ جينيٽڪس
 |publisher=اسپرنگر پبلشنگ
 |isbn=978-1-4020-5562-1
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=Qm9GfjNlnRwC
}}&lt;/ref&gt; شروعاتي طور [[شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] ماڻهن جي حيثيت ۾ مختلف صورتن ۾ هڪ ٻئي کان الڳ رهندي سندن ڊگهي عرصي واري آباديءَ هن خطي کي انساني جينياتي لحاظ کان انتهائي گهڻ رخو بڻايو؛ انساني جينياتي گوناگونيت جي لحاظ کان هي علائقو آفريڪا کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. تنهن هوندي به، [[ڏکڻ ايشيا]] مان معلوم ٿيل جديد انسانن جا سڀ کان قديم پنڊ پهڻ لڳ ڀڳ 30,000 سال پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |page=1
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌو درياهه]] جي طاس جي اولهندي ڪنارن تي، موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع [[مهرڳڙهه]] مان [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جا آثار 7000 ق.م کان پوءِ جا ملن ٿا. هتي اناج ڏيندڙ ٻوٽن، جن ۾ [[جَوَ]] شامل هئا، ۽ جانورن، جن ۾ ڪٻ وارو [[زيبو ڍڳو]] شامل هو، کي گهريلو بڻايو ويو. اهي ثقافتون آهستي آهستي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۾ تبديل ٿيون، جيڪا 2500 کان 1900 ق.م دوران موجوده پاڪستان ۽ اولهندي ڀارت ۾ عروج تي پهتي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رائيٽ
 |first=ريتا پي.
 |year=2010
 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي
 |pages=45, 51
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-521-57219-4
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt; [[موهن جو دڙو]]، [[هڙپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[گنويريوالا]] ۽ [[راکي ڳڙهي]] جهڙا شهر ان جا اهم مرڪز هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رائيٽ
 |first=ريتا پي.
 |year=2010
 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي
 |page=107
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-521-57219-4
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt; هن تهذيب جون نمايان خاصيتون معياري وزن، [[اسٽيٽائٽ]] جون مهرون، لکڻيءَ جو نظام، شهري رٿابندي، عوامي تعميراتي ڪم ۽ دستڪاريون هيون، جن ۾ ٺڪر جا مخصوص نمونا، پڪل مٽيءَ جون انساني شڪليون ۽ جانورن جا مجسما شامل هئا. انهن شهرن جي چوڌاري نئين زرعي ۽ مالوند معيشت تي ٻڌل شهرن ۽ ڳوٺن جا ڄار وجود ۾ آيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رائيٽ
 |first=ريتا پي.
 |year=2010
 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي
 |pages=145–146
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-521-57219-4
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt;

1500 ق.م کان 1200 ق.م جي وچ ۾ [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي]] [[سنسڪرت]] جي هڪ قديم صورت اتر اولهه کان ڀارت ۾ پکڙجي وئي. ان جو قديم ترين موجود ثبوت ''[[رگ ويد]]'' ۾ ملي ٿو، جيڪو پوءِ [[هندومت]] سان لاڳاپيل سڀ کان قديم مذهبي متن بڻيو. رگ ويد انهن [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي ڳالهائيندڙ قبيلن مرتب ڪيو، جيڪي اڄوڪي اتر [[افغانستان]] کان اوڀر طرف لڏي [[پنجاب]] واري علائقي ۾ پهتا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=لو
 |first=جان جے.
 |year=2015
 |title=پارٽيسيپلز اِن رِگ ويدڪ سنسڪرت: دي سينٽيڪس اينڊ سيمينٽڪس آف ايڊجيڪٽائول ورب فارمز
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-100505-3
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=L07CBwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; آرين ۽ هند-آريائي ٻولين جي ڦهلاءَ ڀارتي ننڍي کنڊ جي ٻولين، مذهبي روايتن، ادب ۽ سماجي ڍانچي جي ايندڙ ارتقا تي گهرو اثر وڌو.

ايندڙ هزار سالن دوران [[گنگا درياهه]] جي ميداني علائقن ۾ آبادي پکڙجندي وئي. درياهي نظام سان لڳندڙ وسيع علائقن مان ٻيلن کي صاف ڪيو ويو؛ ڪڏهن باهه ڏئي ۽ پوءِ لوهه جي اوزارن جي استعمال سان زمين کي زراعت لاءِ تيار ڪيو ويو. هن آبادڪاريءَ دوران ممڪن آهي ته اڳ ۾ رهندڙ ماڻهن کي سندن علائقن مان بي دخل ڪيو ويو هجي يا غلام بڻايو ويو هجي. ڀارت جي اترين حصن ۾ [[دراوڙي ٻوليون]] آهستي آهستي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي جاءِ ورتي، جنهن سان هڪ وسيع لساني ورهاست وجود ۾ آئي: هند-آريائي ٻوليون خاص طور اتر ۽ اولهه ۾، جڏهن ته دراوڙي ٻوليون اوڀر ڀارت جي ڪجهه حصن ۽ ڏکڻ جي گهڻي ڀاڱي ۾ ڳالهائجڻ لڳيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;

پهرين هزارين سال ق.م جي وچ ڌاري سنسڪرت جي وڌيڪ سڌريل ۽ معياري وياڪرڻي صورت، يعني [[ڪلاسيڪي سنسڪرت]]، وجود ۾ آئي، جنهن کي [[پاڻيني]] پنهنجي ''[[اشٽاڌيايي]]''، يعني ”اٺ باب“، ۾ قاعدن هيٺ آندو. سنسڪرت جا ٻه وڏا رزمي داستان، ''[[مهاڀارت]]'' ۽ ''[[رامائڻ]]''، ان جي ابتڙ زباني داستان گوئيءَ جي مختلف لهجن ۾ مرتب ٿيا، جن کي ”رزمي سنسڪرت“ چيو وڃي ٿو. اها ٻولي اتر ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 400 ق.م کان 300ع تائين استعمال ٿيندي رهي ۽ تقريباً ڪلاسيڪي سنسڪرت جي همعصر هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=لو
 |first=جان جے.
 |year=2017
 |title=ٽرينسِٽو نائونز اينڊ ايڊجيڪٽوز: ايويڊنس فرام ارلي اِنڊو-آريئن
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-879357-1
 |page=58
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=nSgmDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;

400 ق.م تائين ڏکڻ ايشيا ۾ شهري آباديءَ جي هڪ ٻي وڏي لهر اڀري، هن ڀيري خاص طور گنگا جي ميدان ۾. قلعي بند شهرن ۾ [[ذات پات جو نظام|ذات]] يا ''[[ورڻ]]'' جي بنياد تي سماجي ورهاست نمايان ٿيڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |page=16
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين سال ق.م جي وچ ڌاري ٻه نوان اخلاقي ۽ سماجي نظام وجود ۾ اچي چڪا هئا: [[مهاوير]] جي تعليم تي ٻڌل [[جين مت]] ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي تعليم تي ٻڌل [[ٻڌمت]]. ٻنهي مذهبن عدم تشدد تي زور ڏنو، [[برهمڻ مت]] ۾ ٿيندڙ جانورن جي قربانيءَ کي رد ڪيو ۽ پيدائش جي بنياد تي مقرر ورڻ واري سماجي حيثيت کان مختلف تصور پيش ڪيو. انهن مذهبن موجب عام ماڻهو به اخلاقي زندگي گذاري سماجي ۽ روحاني لحاظ کان بلند ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=فشر
 |first=مائيڪل ايڇ.
 |year=2018
 |title=اين انوائرونمينٽل هسٽري آف انڊيا: فرام ارليئسٽ ٽائمز ٽو دي ٽوئنٽي فرسٽ سينچري
 |page=59
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |location=ڪيمبرج ۽ نيو يارڪ
 |isbn=978-1-107-11162-2
 |doi=10.1017/9781316276044
 |lccn=2018021693
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=kZVuDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; گوتم ٻڌ جي زندگيءَ کي قلمبند ڪرڻ ڀارت ۾ تحرير ٿيل تاريخ جي شروعاتي مرحلن جو هڪ اهم حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=اسٽائن
 |first=بي.
 |year=2010
 |title=اے هسٽري آف انڊيا
 |edition=2
 |editor-last=آرنلڊ
 |editor-first=ڊي.
 |publisher=وائلي-بليڪ ويل
 |location=آڪسفورڊ
 |isbn=978-1-4051-9509-6
 |pages=21, 61–62
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC
}}&lt;/ref&gt;

انهن ٻنهي مذهبن جي عروج واري پسمنظر ۾ ڏکڻ ايشيا جي پهرين وڏي، جيتوڻيڪ ڍلي مرڪزي جوڙجڪ واري، علائقائي طاقت [[موريا سلطنت]] وجود ۾ آئي. [[چندرگپت موريا]] جي قائم ڪيل هن سلطنت هيٺ ڀارتي ننڍي کنڊ جو هڪ وڏو حصو پهريون ڀيرو هڪ وڏي مرڪزي سياسي طاقت هيٺ آيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Maurya dynasty
 |url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html
 |author=Jona Lendering
 |accessdate=17 June 2007
 |archive-date=8 February 2012
 |archive-url=https://www.webcitation.org/65IEUKA7W?url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ان کان اڳ 327–326 ق.م دوران [[سڪندر مقدوني]] ننڍي کنڊ جي اتر اولهندي حصن تي حملو ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=Chronology of Iranian History Part One|ناشر=Iranica}}&lt;/ref&gt;

موريا سلطنت جي بانيءَ جي پوٽي [[اشوڪ اعظم|اشوڪ]] جي راڄ، تقريباً 268 کان 232 ق.م، دوران سلطنت ٿوري عرصي لاءِ انتهائي ڏکڻ کان سواءِ ننڍي کنڊ جي اهم شهري مرڪزن ۽ آمدرفت جي وڏن رستن تي ڪنٽرول قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |pages=16–17
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; موريا دور فن، اڏاوت، لکتن ۽ ادبي متنن ۾ تخليقي سرگرمين جي ڪري نمايان رهيو، پر ساڳئي وقت هند-آريائي ٻولي ڳالهائيندڙ مکيه علائقن ۾ عورتن جي حقن ۾ گهٽتائي پڻ ٿي.

[[ڪلنگ جي جنگ]] ۾ اشوڪ جي فوجن هٿان وڏي جاني نقصان کان پوءِ اشوڪ ٻڌمت اختيار ڪيو. ان کان پوءِ هن ''ڌم'' جي پاليسي اختيار ڪئي ۽ سڄي موريا سلطنت ۾ ڪيترائي پٿريلا ۽ ٿنڀن تي لکيل [[اشوڪ جا فرمان|فرمان]] جاري ڪرايا، جن جو مقصد اخلاقي رويو، عدم تشدد ۽ سماجي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ هو. انهن فرمانن ۾ جهنگلي جانورن کي مارڻ ۽ ٻيلن کي تباهه ڪرڻ تي پابنديون پڻ شامل هيون، جنهن ڪري ڪجهه جديد ماحولياتي مورخ اشوڪ کي ماحولياتي سوچ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهن ٿا.

ڏکڻ ڀارت ۾ [[تامل ٻولي|تامل]] ٻوليءَ ۽ ادب جي پڻ تمام قديم روايت موجود آهي. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي خاندان]] جي قديم ادبي ٻولين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |url=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/dravidian-language-family-is-4500-years-old-study/article23314180.ece
 |title=Dravidian language family is 4,500 years old: study
 |date=21 March 2018
 |work=The Hindu
 |access-date=25 April 2019
 |others=PTI
 |issn=0971-751X
}}&lt;/ref&gt; [[سنگم ادب]] مان معلوم ٿئي ٿو ته تقريباً 200 ق.م کان 200ع تائين ڏاکڻي اپٻيٽ ۾ [[چيرا گهراڻو|چيرا]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا]] بالترتيب [[ڪاويري درياهه]] جي ماٿريءَ جي اولهندي ۽ اوڀرندي ميداني علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته وڌيڪ ڏکڻ ۾ [[وائيگائي درياهه]] جي ماٿريءَ ۾ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] حڪمران هئا.

چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ تائين [[گپتا سلطنت]] گنگا جي وسيع ميدان ۾ انتظام ۽ محصول وصوليءَ جو هڪ پيچيده نظام قائم ڪيو، جيڪو پوءِ ايندڙ ڀارتي بادشاهتن لاءِ نمونو بڻيو. گپتا سلطنت ڀارتي ننڍي کنڊ جي وڏي حصي کي سياسي طور متحد ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. هن دور کي روايتي طور ڀارت جي ”سونهري دور“ سان پڻ تشبيهه ڏني وئي آهي، ڇاڪاڻ ته هن زماني ۾ فن، ادب، مذهب، سائنس ۽ رياضيءَ ۾ اهم ترقيون ٿيون. گپتا دور ۾ رسمن جي انتظام بدران عقيدت ۽ ڀڳتيءَ تي زور ڏيندڙ نئين سر اُڀرندڙ هندومت وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو، جنهن سان فن، ادب ۽ سائنس جي ترقي پڻ ڳنڍيل هئي.

گپتا دور سان گڏ ۽ ان کان پوءِ ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ ٻيون به ڪيتريون علائقائي بادشاهتون ۽ سلطنتون موجود رهيون، جن ۾ [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]]، [[پلو سلطنت|پلو]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=South India
 |url=http://www.webindia123.com/history/MEDIEVAL/history%20south.htm
 |accessdate=19 June 2007
 |publisher=Suni System Ltd.
 |year=2007
}}&lt;/ref&gt; ڇهين صديءَ تائين پلو هڪ اهم علائقائي طاقت بڻجي چڪا هئا. ساڳئي وقت [[ٻڌمت]] ۽ [[جين مت]] جي اثر ۾ گهٽتائي آئي ۽ مخصوص هنڌن سان لاڳاپيل ديوتائن ڏانهن شاهي عقيدت وڌڻ لڳي، جيڪا پوءِ [[ڀڳتي تحريڪ]] جي نمايان خاصيت بڻجي وئي. پلو حڪمرانن خاص طور [[رومي سلطنت]]، اولهه ايشيا ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] سان وڏي پيماني تي واپار ڪيو.

ڏکڻ ڀارت جون رياستون سامونڊي واپار، علم، ادب ۽ فنن ۾ پڻ اهم رهيون. خاص طور [[چولا گهراڻو]]، جنهن جي اهم مرڪزن مان [[تنجاور]] هڪ هو، هڪ وڏي سامونڊي طاقت بڻيو. چولا حڪمرانن ۽ واپارين جو اثر ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پکڙيو ۽ [[ملايا]]، [[بورنيو]] ۽ ٻين علائقن سان سندن سياسي، تجارتي ۽ ثقافتي لاڳاپا قائم ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.enotes.com/homework-help/what-were-main-achievements-raja-raja-chola-285062
 |title=What were the main achievements of Raja Raja Chola and Rajendra Chola of the Chola dynasty in south India
 |website=eNotes
 |accessdate=26 August 2017
 |archive-date=6 November 2016
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161106165149/http://www.enotes.com/homework-help/what-were-main-achievements-raja-raja-chola-285062
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; انهن ۽ ٻين ڏکڻ ڀارتي بادشاهتن جي واپار، مذهبي رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو اثر بعد ۾ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] جي ڪيترن علائقن جي ٻولين، فن، مذهبي روايتن ۽ سياسي ثقافت تي پڻ پيو.

هندستان، دنيا جي تاريخ ۾ عظيم الشان درجي جو مالڪ آهي. پهرين دؤر ۾ هن سنسڪرت جهڙي ٻولي پيدا ڪئي، '''ڪليلا و دمنا''' جهڙو حڪمت وارو ڪتاب لکيو. فوجي مشقن واري راند شطرنج ايجاد ڪئي. رياضيءَ ۾ يونان سان مقابلو ڪيائين. الاهيات ۾ ويدانت فلاسافي سيکارڻ ۾ جڳت گرو بڻيو. ان سان ويدڪ ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم پکڙيا. هندوستان مها راجا اشوڪ جهڙا حڪمران پيدا ڪيا. ٻئين دؤر ۾ قديم انسانيت جي علمبردار جلال الدين اڪبر پيدا ڪيو. هن ڏکڻ ايشيا جي ٻولين کي ملائي اردوءَ جهڙي انٽرنيشنل ٻولي ٺاهي. هندوستان محي الدين عالمگير جهڙو سلطان ۽ [[شاهه ولي الله]] جهڙو فلاسافر پيدا ڪيو.
&lt;ref&gt;{{Citation |title=مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون (مولانا عبيدالله سنڌي / ثناءُ الله سومرو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=313 |accessdate=2016-09-19 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912101731/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=313 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب: مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون&lt;/ref&gt; ھندستان جي تاريخ پهريائين پهريائين آنربل مائونٽ سٽيوئرٽ ايلفنسٽن تيار ڪئي هئي، جا پهريون گهمرو 1841ع ۾ ڇپجي پڌري ٿي هئي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page10.html#_ftn4}}}
&lt;/ref&gt;

=== وچئين دور جو ڀارت ===
{{Main|وچئين دور جو ڀارت}}

[[File:1010 CE Brihadishwara Temple, gopuram Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|thumb|[[بريهديسور مندر]]، جيڪو [[چولا گهراڻو|چولا]] حڪمران [[راجاراجا چولا پهريون]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.]]

[[File:Qutb Minar Minaret Delhi India.jpg|thumb|[[قطب مينار]] تي عربي خطاطي؛ مينار جي اڏاوت [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ 1199ع کان شروع ٿي.]]

ڀارت جي شروعاتي وچئين دور، يعني تقريباً 600ع کان 1200ع تائين، جي خاص سڃاڻپ علائقائي بادشاهتن ۽ ثقافتي گوناگونيت هئي. هن دور جو ڪو به حڪمران اهڙي سلطنت قائم نه ڪري سگهيو، جيڪا پنهنجي بنيادي علائقي کان گهڻو پري پکڙيل زمينن تي مستقل ڪنٽرول قائم رکي سگهي. ان عرصي دوران وڌندڙ زرعي معيشت لاءِ جن مالوند ۽ خانه بدوش ماڻهن جون زمينون صاف ڪيون ويون هيون، تن کي [[ذات پات جو نظام|ذات پات واري سماج]] ۾ شامل ڪيو ويو؛ اهڙيءَ طرح نوان ۽ غير روايتي حڪمران طبقا پڻ ان سماجي نظام جو حصو بڻيا. نتيجي ۾ ذات پات واري نظام ۾ علائقائي فرق نمايان ٿيڻ لڳا.

ڇهين ۽ ستين صديءَ دوران پهريان عقيدت ڀريا مذهبي گيت [[تامل ٻولي]] ۾ لکيا ويا. پوءِ سڄي ڀارت ۾ انهن جي پيروي ڪئي وئي، جنهن سان هڪ طرف [[هندومت]] جي نئين سر اُڀار کي هٿي ملي ۽ ٻئي طرف ننڍي کنڊ جي جديد ٻولين جي ترقيءَ تي به اثر پيو. ننڍين توڙي وڏين ڀارتي بادشاهتن جا حڪمران ۽ سندن سرپرستيءَ هيٺ هلندڙ مندر وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي گاديءَ وارن شهرن ڏانهن ڇڪيندا هئا، جنهن سبب اهي شهر اهم معاشي مرڪز بڻجي ويا. ڀارت ۾ شهري آباديءَ جي هڪ ٻي لهر سان گڏ مختلف جسامت جا مندرن وارا شهر ملڪ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ وجود ۾ اچڻ لڳا.

اٺين ۽ نائين صديءَ تائين انهن تبديلين جا اثر [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تائين پهچي چڪا هئا. ڏکڻ ڀارت جي ثقافت ۽ سياسي نظام انهن علائقن تائين پهتا، جيڪي اڄوڪي [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[لائوس]]، [[برونائي]]، [[ڪمبوڊيا]]، [[ويٽنام]]، [[فلپائن]]، [[ملائيشيا]] ۽ [[انڊونيشيا]] جو حصو آهن. هن ثقافتي منتقليءَ ۾ ڀارتي واپاري، عالم ۽ ڪڏهن ڪڏهن فوجون پڻ شامل هيون. ساڳئي وقت ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ماڻهن پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو؛ انهن مان ڪيترائي ڀارت جي مذهبي ۽ تعليمي مرڪزن ۾ اچي رهيا ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ]] ۽ [[هندومت|هندو]] متنن کي پنهنجين ٻولين ۾ ترجمو ڪندا هئا.

ڏهين صديءَ کان پوءِ [[وچ ايشيا]] جي مسلمان خانه بدوش قبيلن، تيز رفتار گهوڙيسوار فوجن ۽ نسلي بنيادن تي گڏ ڪيل وڏين فوجن جي مدد سان، بار بار ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهندي ميداني علائقن تي حملا ڪيا. انهن سياسي ۽ فوجي تبديلين جي نتيجي ۾ آخرڪار 1206ع ۾ اسلامي [[دهلي سلطنت]] قائم ٿي. دهلي سلطنت اتر ڀارت جي وڏي حصي تي ڪنٽرول قائم ڪيو ۽ ڏکڻ ڀارت ۾ پڻ ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. جيتوڻيڪ شروعاتي دور ۾ سلطنت جي قيام سبب ڀارتي حڪمران طبقن لاءِ وڏيون تبديليون آيون، پر سلطنت پنهنجي وسيع غير مسلم رعيت کي گهڻي حد تائين پنهنجن قانونن ۽ ريتن رسمن مطابق زندگي گذارڻ جي اجازت ڏني.

تيرهين صديءَ ۾ دهلي سلطنت بار بار ٿيندڙ [[منگول سلطنت|منگول]] حملن کي ناڪام بڻايو، جنهن ڪري ڀارت ان وڏي تباهيءَ کان گهڻي حد تائين محفوظ رهيو جيڪا منگول حملن سبب [[اولهه ايشيا]] ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ٿي هئي. ان صورتحال سبب انهن علائقن مان ڀڄي ايندڙ سپاهي، عالم، صوفي، واپاري، فنڪار ۽ ڪاريگر صدين تائين ڀارتي ننڍي کنڊ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. ان عمل جي نتيجي ۾ اتر ڀارت ۾ هڪ گڏيل [[هند-اسلامي ثقافت]] وجود ۾ آئي.

دهلي سلطنت جي ڏکڻ ڀارت تي حملن ۽ اتان جي علائقائي بادشاهتن جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي [[وجي نگر سلطنت]] جي اڀار لاءِ راهه هموار ٿي. وجي نگر سلطنت مضبوط [[شيو مت|شيوائي]] روايت اختيار ڪئي ۽ دهلي سلطنت جي فوجي ٽيڪنالاجيءَ مان پڻ فائدو ورتو. سلطنت آهستي آهستي ڀارتي اپٻيٽ جي وڏي حصي تي پنهنجو ڪنٽرول قائم ڪيو ۽ ان جو ڏکڻ ڀارت جي سماج ۽ ثقافت تي ڊگهي عرصي تائين اثر برقرار رهيو.

=== شروعاتي جديد ڀارت ===

[[File:TombSalimChisti.jpg|thumb|[[فتح پور سيڪري]] ۾ صوفي بزرگ [[سليم چشتي]] جو مقبرو، جيڪو [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر اعظم|اڪبر]] تعمير ڪرايو.]]

[[File:India 1835 2 Mohurs (obv).jpg|thumb|1835ع جو [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] وارو سونو ٻه مُهر سڪو، جنهن تي [[وليم چوٿون]] جي تصوير آهي.]]

[[File:India 1835 2 Mohurs (rev).jpg|thumb|1835ع واري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻن مُهرن واري سوني سڪي جو پٺيون پاسو.]]


سورهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر ڀارت، جيڪو ان وقت گهڻو ڪري مسلمان حڪمرانن جي قبضي هيٺ هو، هڪ ڀيرو ٻيهر [[وچ ايشيا]] مان آيل جنگجوئن جي نئين نسل جي وڌيڪ تيز چرپر ۽ بهتر بارودي هٿيارن آڏو شڪست کاڌي. ان جي نتيجي ۾ قائم ٿيل [[مغل سلطنت]] پنهنجي قبضي هيٺ آيل مقامي سماجن کي ختم نه ڪيو، بلڪه نون انتظامي طريقن ۽ گوناگون توڙي جامع حڪمران طبقن وسيلي انهن وچ ۾ توازن قائم ڪري کين پنهنجي نظام ۾ شامل ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ وڌيڪ منظم، مرڪزي ۽ هڪجهڙو حڪومتي نظام وجود ۾ آيو. خاص طور [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ مغلن قبائلي لاڳاپن ۽ صرف اسلامي سڃاڻپ تي ڀاڙڻ بدران، پنهنجي پري پري تائين پکڙيل علائقن کي هڪ اهڙي شهنشاهه سان وفاداريءَ ذريعي متحد ڪيو، جنهن کي فارسي رنگ ۾ رڱيل درٻاري ثقافت اندر تقريباً خدائي مرتبو حاصل هو.

مغل رياست جون معاشي پاليسيون گهڻو ڪري زراعت مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ تي ٻڌل هيون، جڏهن ته محصول هڪ منظم چانديءَ جي سڪي ۾ ادا ڪرڻ لازمي هو. ان نظام سبب هاري ۽ ڪاريگر وڏين منڊين سان وڌيڪ ڳنڍجڻ لڳا. سترهين صديءَ جي گهڻي عرصي دوران سلطنت ۾ قائم رهندڙ نسبتاً امن ڀارت جي معاشي واڌ ويجهه جو هڪ اهم سبب بڻيو. ان معاشي خوشحاليءَ سان [[مصوري]]، ادب جي مختلف صنفن، ڪپڙي جي صنعت ۽ [[مغل طرز تعمير|اڏاوتي فن]] کي وڌيڪ سرپرستي ملي.

مغل دور دوران اتر ۽ اولهه ڀارت ۾ نوان ۽ وڌيڪ منظم سماجي گروهه، جهڙوڪ [[مراٺا]]، [[راڄپوت]] ۽ [[سک]]، فوجي ۽ حڪومتي خواهشون رکڻ لڳا. مغلن سان سهڪار يا مخالفت ٻنهي صورتن ۾ انهن گروهن کي سياسي سڃاڻپ ۽ فوجي تجربو حاصل ٿيو. مغل دور ۾ وڌندڙ واپار ڏکڻ ۽ اوڀر ڀارت جي سامونڊي ڪنارن تي نون ڀارتي واپاري ۽ سياسي اشرافيه طبقن جي اڀار جو سبب پڻ بڻيو. سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ارڙهين صديءَ دوران شاهي مرڪزي اختيار آهستي آهستي ڪمزور ۽ ٽڪرن ۾ ورهائجڻ لڳو، جنهن سان اختيارن جي غير مرڪزيت جو عمل شروع ٿيو ۽ صوبائي اشرافيه کي مقامي خودمختياري اختيار ڪرڻ ۽ پنهنجن علائقائي معاملن تي ڪنٽرول مضبوط ڪرڻ جو موقعو مليو.

ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين واپاري ڪاروبار ۽ سياسي اقتدار جي وچ واري حد تيزيءَ سان ڌنڌلي ٿيڻ لڳي. يورپ جي شاهي فرمان هيٺ قائم ٿيل واپاري ڪمپنين، خاص طور [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، سامونڊي ڪنارن تي قلعي بند واپاري چوڪين وسيلي پنهنجي موجودگي مضبوط ڪئي. ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي سمنڊن تي حاصل برتري، وڌيڪ مالي وسيلا ۽ بهتر فوجي تربيت ۽ ٽيڪنالاجيءَ سبب پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ جو موقعو مليو. ان طاقت سبب ڀارتي اشرافيه جي هڪ حصي لاءِ به ڪمپنيءَ سان اتحاد فائديمند بڻجي ويو. اهي عنصر 1765ع تائين ڪمپنيءَ کي [[بنگال]] تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۽ ٻين يورپي ڪمپنين کي پوئتي ڌڪڻ ۾ اهم ثابت ٿيا.

بنگال جي دولت تائين رسائيءَ کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج جي طاقت ۽ جسامت وڌيڪ وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ 1820ع واري ڏهاڪي تائين ڪمپني ڀارت جي گهڻي حصي کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ يا تابع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. ڀارت، جيڪو ڊگهي عرصي تائين تيار ٿيل شيون ٻاهر موڪليندو رهيو هو، هاڻي آهستي آهستي [[برطانوي سلطنت]] لاءِ خام مال فراهم ڪندڙ ملڪ بڻجڻ لڳو. ڪيترائي تاريخدان هن مرحلي کي ڀارت جي نوآبادياتي دور جي شروعات سمجهن ٿا.

ان وقت تائين [[برطانيا جي پارليامينٽ]] ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي آزاد معاشي طاقت کي گهڻو محدود ڪري ڇڏيو هو ۽ ڪمپني عملي طور برطانوي انتظاميا جي هڪ اداري جي صورت اختيار ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ ڪمپني وڌيڪ شعوري نموني خالص معاشي سرگرمين کان ٻاهر ٻين شعبن ۾ پڻ مداخلت ڪرڻ لڳي، جن ۾ [[ڀارت ۾ تعليم|تعليم]]، سماجي سڌارا ۽ ثقافت شامل هئا.

=== جديد ڀارت ===
{{Main|ڀارت جي تاريخ (1947ع–هاڻوڪو دور)}}

[[File:Mahatma Gandhi leaves Presidency Jail in Calcutta.jpg|thumb|[[مهاتما گانڌي]]، اپريل 1938ع ۾ [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] جي پريزيڊنسي جيل ۾ سياسي قيدين سان ملاقات کان پوءِ ٻاهر نڪرندي.]]

[[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|thumb|[[چنڊي ڳڙهه]] جو [[چنڊي ڳڙهه ڪيپيٽل ڪمپليڪس|ڪيپيٽل ڪمپليڪس]]؛ جنهن جي اڏاوت جو منصوبو 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|ڀارت جي ورهاڱي]] کان پوءِ شروع ڪيو ويو.]]

1848ع ۾ [[لارڊ ڊلهوزي]] جي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي گورنر جنرل طور مقرريءَ سان اهڙين تبديلين لاءِ راهه هموار ٿي، جيڪي هڪ جديد رياست جي قيام لاءِ ضروري هيون: خودمختياريءَ کي مضبوط ڪرڻ ۽ ان جون حدون مقرر ڪرڻ، آباديءَ جي نگراني ڪرڻ ۽ شهرين کي تعليم ڏيڻ. ٽيڪنالاجيءَ جي ميدان ۾ پڻ تبديليون آنديون ويون، جن ۾ [[ڀارت ۾ ريل آمدرفت|ريلوي]]، واهه ۽ [[ٽيليگراف]] شامل هئا؛ اهي سهولتون يورپ ۾ متعارف ٿيڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ڀارت ۾ پڻ متعارف ڪرايون ويون.

ان ئي دور ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف بي اطميناني پڻ وڌندي وئي، جيڪا آخرڪار [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي. هن بغاوت پٺيان مختلف قسم جون ناراضگيون ۽ خدشا هئا، جن ۾ برطانوي طرز جا مداخلت ڪندڙ سماجي سڌارا، زمين تي سخت محصول ۽ ڪجهه امير زميندارن ۽ نوابن سان سخت ورتاءُ شامل هئا. بغاوت اتر ۽ وچ ڀارت جي ڪيترن ئي علائقن کي لوڏي ڇڏيو ۽ ڪمپنيءَ جي راڄ جا بنياد ڪمزور ڪري ڇڏيا.

1858ع ۾ بغاوت دٻائڻ کان پوءِ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ختم ڪيو ويو ۽ [[برطانوي حڪومت]] ڀارت جو سڌو سنئون انتظام سنڀاليو. نون حڪمرانن هڪ وحداني رياست ۽ برطانوي طرز جي تدريجي، پر محدود، پارلياماني نظام جو اعلان ڪيو. ساڳئي وقت، مستقبل ۾ ممڪن بغاوتن خلاف جاگيرداراڻي تحفظ طور نوابن، راجائن ۽ زميندار اشرافيه جي مفادن کي به محفوظ ڪيو ويو. ايندڙ ڏهاڪن دوران ڀارت ۾ عوامي ۽ سياسي زندگي آهستي آهستي وڌندي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ نيٺ 1885ع ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] قائم ٿي.

اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ٽيڪنالاجيءَ جي تيز پکيڙ ۽ زراعت جي واپاري نوعيت اختيار ڪرڻ سان گڏ معاشي مشڪلاتون پڻ پيدا ٿيون ۽ ڪيترائي ننڍا هاري پري وارين منڊين جي لاٿ چاڙهه جا محتاج بڻجي ويا. وڏي پيماني تي [[ڀارت ۾ ڏڪار|ڏڪارن]] جو تعداد وڌيو ۽ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ جا مالي بار ڀارتي محصول ڏيندڙن تي پوڻ باوجود ڀارتين لاءِ صنعتي روزگار جا تمام ٿورا موقعا پيدا ٿيا. تنهن هوندي به، واپاري فصلن جي پوک، خاص طور نون واهن سان سيراب ٿيندڙ [[پنجاب]] ۾، ملڪ اندر استعمال لاءِ خوراڪ جي پيداوار وڌائي. ريلوي نظام ڏڪار دوران امداد پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، سامان جي آمدرفت جا خرچ نمايان طور گهٽايا ۽ ڀارتين جي ملڪيت هيٺ نئين اڀرندڙ صنعتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪئي.

[[File:British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|thumb|250x250px|left|1909ع ۾ [[برطانوي راڄ]]]]

[[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ، جنهن ۾ 13 لک کان وڌيڪ ڀارتين خدمتون سرانجام ڏنيون، هڪ نئون دور شروع ٿيو. هن دور ۾ هڪ پاسي برطانوي سڌارا ٿيا ته ٻئي پاسي جابراڻا قانون پڻ لاڳو ڪيا ويا. ساڳئي وقت ڀارتين پاران خود حڪمرانيءَ جا مطالبا وڌيڪ سگهارا ٿيا ۽ [[مهاتما گانڌي]] جي اڳواڻيءَ ۾ عدم تشدد تي ٻڌل [[عدم تعاون تحريڪ]] جي شروعات ٿي.

1930ع واري ڏهاڪي دوران برطانوي حڪومت آهستي آهستي قانوني سڌارا متعارف ڪرايا ۽ انهن جي نتيجي ۾ ٿيل چونڊن ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ڪاميابيون حاصل ڪيون. ايندڙ ڏهاڪو ڪيترن ئي بحرانن سان ڀريل رهيو، جن ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ ڀارت جي شموليت، ڪانگريس پاران برطانوي راڄ سان عدم تعاون جي آخري وڏي مهم ۽ [[مسلم قومپرستي|مسلم قومپرستيءَ]] جو تيزيءَ سان اڀار شامل هئا. اهي سڀ واقعا 1947ع ۾ آزاديءَ تي منتج ٿيا، پر آزاديءَ سان گڏ [[ورهاڱو هندستان|ڀارت جو ورهاڱو]] پڻ ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻه آزاد رياستون، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]]، وجود ۾ آيون.

[[File:Jawaharlal Nehru with Sardar Vallabhbhai Patel.jpg|thumb|[[جواهر لعل نهرو]]، [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل]] سان گڏ؛ ٻئي آزاديءَ کان پوءِ ڀارت جي سياسي جوڙجڪ ۾ اهم شخصيتون هئا.]]

آزاديءَ کان پوءِ [[جواهر لعل نهرو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڀارت پارلياماني جمهوريت سان گڏ رياستي رٿابندي ۽ وڏي سرڪاري شعبي تي ٻڌل مخلوط معاشي نظام اختيار ڪيو. 1950ع ۾ [[ڀارت جو آئين]] لاڳو ٿيو، جنهن ڀارت کي هڪ خودمختيار جمهوري جمهوريه بڻايو؛ آئين ۾ بعد ۾ 1976ع ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ڪيا ويا. ڀارت جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پڻ غير وابستگيءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ملڪ [[غير وابسته تحريڪ]] جي باني ملڪن مان هڪ بڻيو. ڀارت [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.

آزاديءَ کان پوءِ ڀارت ڪيترن ئي هٿياربند تڪرارن ۽ جنگين ۾ شامل رهيو. [[1947ع–1948ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|1947ع–48ع]]، [[1965ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|1965ع]] ۽ [[1971ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|1971ع]] ۾ پاڪستان سان جنگيون ٿيون، جڏهن ته 1962ع ۾ [[چين-ڀارت جنگ]] لڳي. 1999ع ۾ ڀارت ۽ پاڪستان وچ ۾ [[ڪارگل جنگ]] پڻ ٿي. 1961ع ۾ ڀارتي فوج [[گوئا]]، [[دمن ۽ ديو]] تي پرتگالي راڄ ختم ڪري انهن علائقن کي ڀارت ۾ شامل ڪيو. ڀارت جا [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ڪجهه علائقائي تڪرار اڃا تائين حل نه ٿيا آهن.

آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ڀارتي سياست تي حاوي رهي. [[جواهر لعل نهرو]] 1964ع ۾ پنهنجي وفات تائين وزيراعظم رهيو. ان کان پوءِ [[لال بهادر شاستري]] ٿوري عرصي لاءِ وزيراعظم ٿيو ۽ سندس وفات کان پوءِ [[اندرا گانڌي]] اقتدار ۾ آئي. اندرا گانڌيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس 1967ع ۽ 1971ع جي چونڊن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. 1975ع ۾ ملڪ ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|ايمرجنسي]] لاڳو ڪئي وئي، جنهن دوران شهري آزادين تي پابنديون لڳايون ويون. ان خلاف وڌندڙ عوامي ردعمل جي نتيجي ۾ 1977ع جي چونڊن ۾ ڪانگريس شڪست کاڌي ۽ [[جنتا پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. [[مرارجي ديسائي]] وزيراعظم بڻيو ۽ بعد ۾ [[چرن سنگهه]] مختصر عرصي لاءِ حڪومت جي سربراهي ڪئي.

1980ع ۾ ڪانگريس ٻيهر اقتدار ۾ آئي. 1984ع ۾ اندرا گانڌيءَ جي قتل کان پوءِ سندس پٽ [[راجيو گانڌي]] وزيراعظم بڻيو ۽ ساڳئي سال ٿيل چونڊن ۾ ڪانگريس وڏي اڪثريت حاصل ڪئي. 1989ع ۾ ڪانگريس اقتدار وڃائي ويٺي ۽ [[وي. پي. سنگهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ حڪومت قائم ٿي، جنهن کان پوءِ [[چندر شيکر]] مختصر عرصي لاءِ وزيراعظم رهيو. 1991ع جي چونڊن کان پوءِ [[پي. وي. نرسمها رائو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس اقليتي حڪومت قائم ڪئي.

1991ع ڀارت جي معاشي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو. ادائگين جي توازن جي بحران کان پوءِ نرسمها رائو جي حڪومت، ناڻي واري وزير [[منموهن سنگهه]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[ڀارت ۾ معاشي لبرلائزيشن|معاشي لبرلائزيشن]] جون وسيع پاليسيون متعارف ڪرايون. انهن سڌارن سان لائسنسن ۽ سرڪاري پابندين ۾ گهٽتائي، پرڏيهي سيڙپڪاريءَ لاءِ وڌيڪ گنجائش ۽ ڀارتي معيشت جي عالمي منڊين سان وڌيڪ ڳانڍاپي جو عمل شروع ٿيو. ان کان پوءِ ڀارت دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ وڏين معيشتن مان هڪ بڻجي ويو ۽ هڪ وڏو شهري وچولو طبقو پڻ اڀريو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author=Montek S. Ahluwalia
 |title=Economic Reforms in India since 1991: Has Gradualism Worked?
 |publisher=Journal of Economic Perspectives
 |year=2002
 |url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc
 |format=MS Word
 |accessdate=13 June 2007
 |archive-date=4 March 2010
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304170307/http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

ڀارت 1974ع ۾ پنهنجو پهريون [[ڀارت ۽ وڏي تباهي وارا هٿيار|ايٽمي تجربو]] ڪيو ۽ 1998ع ۾ وڌيڪ ايٽمي تجربا ڪيا، جنهن کان پوءِ ملڪ پاڻ کي ايٽمي هٿيار رکندڙ رياست طور واضح طور سامهون آندو.&lt;ref name=&quot;India is a Nuclear State&quot;&gt;{{cite web
 |title=India Profile
 |url=http://www.nti.org/e_research/profiles/India/index.html
 |accessdate=20 June 2007
 |year=2003
 |publisher=NTI
}}&lt;/ref&gt;

جديد دور ۾ معاشي ترقي، شهري آباديءَ جي واڌ، صنعتي ۽ خدمتي شعبن جي توسيع ۽ [[ڀارت ۾ معلوماتي ٽيڪنالاجي|معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي صنعت ڀارت جي معاشي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آنديون آهن. تنهن هوندي به، ملڪ کي ڳوٺاڻن توڙي شهري علائقن ۾ [[ڀارت ۾ غربت|غربت]]، معاشي اڻبرابري، مذهب ۽ [[ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ذات پات]] سان لاڳاپيل تشدد، [[نڪسلائيٽ–مائوسٽ بغاوت|نڪسلائيٽ–مائوسٽ بغاوت]] ۽ مختلف علائقائي ۽ علحدگي پسند تحريڪن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.

===ڀارت جي حوالي سان چوڻي===
ڀارت جي حوالي سان سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ چوڻي به مشهور آهي، جيڪا اصل ۾ ته هندي جي چوڻي آهي پر هاڻي سنڌي ٻولي ۾ ڪتب اچي ٿي. 
چوڻي اهي ته ”جيڪي مھا ڀارت ۾ آهي، سو ڀارت ۾ ڪانھي.“ معنا ته مھاڀارت، هڪ مڪمل معلوماتي ۽ مذهبي ڪتاب آهي. ڀارت کنڊ جون مُک ۽ هڙئي ڳالھيون، منجھس لکيل آهن. ٻين لفظن ۾ سندن خيال آھي؛ مھا ڀارت ۾ اھي ڳالھيون به لکيل آھن، جيڪي ڀارت ملڪ ۾ ڪونھن. مطلب اهو ته ڌرمي ڪتاب، به انسان کي گھڻو ڪجهه سيکارين ٿا.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
{{Main|ڀارت جي جاگرافي}}

[[فائل:Indiarivers.png|thumb|ڀارت جون اهم نديون]]

ڀارت زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو ستون وڏو ملڪ آهي ۽ [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ڀارت جون زميني سرحدون اولهه ۾ [[پاڪستان]]، اتر ۾ [[چين]]، [[نيپال]] ۽ [[ڀوٽان]]، جڏهن ته اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] ۽ [[ميانمار]] سان ملن ٿيون. [[هندي سمنڊ]] ۾ ڀارت [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ويجهو واقع آهي. ڀارت جو [[مرڪزي علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقو]] [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] پڻ [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[انڊونيشيا]] جي ويجهو واقع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Andaman and Nicobar Islands · India|url=https://www.google.com/maps/place/Andaman+and+Nicobar+Islands,+India/@10.213225,91.00633,7z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x3064a00f2b650ff3:0xce80055648fccb2c!8m2!3d11.7400867!4d92.6586401?hl=en|access-date=3 June 2021|website=Andaman and Nicobar Islands · India|language=en-AU}}&lt;/ref&gt;

=== ارضياتي ۽ زميني بناوٽ ===
ڀارت [[ڀارتي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي، جيڪا [[هند-آسٽريليائي پليٽ]] جو هڪ حصو آهي. ڀارت جي موجوده ارضياتي بناوٽ جا بنيادي عمل لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ سال اڳ شروع ٿيا، جڏهن ڀارتي پليٽ، جيڪا ان وقت ڏاکڻي عظيم کنڊ [[گونڊوانا]] جو حصو هئي، پنهنجي ڏکڻ اولهندي پاسي سامونڊي فرش جي پکڙجڻ سبب اتر اوڀر طرف سرڪڻ لڳي. ساڳئي وقت ان جي اتر اوڀر ۾ موجود وسيع [[ٽيٿيس سمنڊ]] جي سامونڊي پرت [[يوريسيا پليٽ]] جي هيٺان وڃڻ لڳي.

ڀارتي براعظمي پرت جو هيٺيون حصو ۽ مينٽل يوريسيا جي هيٺان ڌڪجندا ويا، جڏهن ته مٿيون حصو دٻجي پرت در پرت گڏ ٿيڻ لڳو. هن ٽڪر جي نتيجي ۾ جبل سازيءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ [[هماليه]] وجود ۾ آيا. ڀارت جي اترئين حصي ۾ پکڙيل هماليه دنيا جي سڀ کان اوچن جبل سلسلن مان هڪ آهي ۽ هتي دنيا جون ڪيتريون ئي بلند چوٽيون موجود آهن.

ساڳئي وقت ڀارتي پليٽ جو وچيون ۽ وڌيڪ سخت حصو [[تبت]] ڏانهن ڌڪيندو رهيو، جنهن سان [[تبتي پليٽو]] جي زميني پرت ٿلهي ٿيندي وئي. اڀرندڙ هماليه جي بلڪل ڏکڻ ۾ پليٽن جي حرڪت سبب هلالي شڪل جي هڪ وڏي کڏ ٺهي، جيڪا درياهن کڻي آيل تلڇٽن سان تيزيءَ سان ڀرجي وئي ۽ اڄ [[هند-گنگا ميدان]] جي صورت ۾ موجود آهي.

قديم ڀارتي پليٽ جو مٿاڇري تي پهريون نمايان ظهور [[اراولي جبل سلسلو|اراولي سلسلي]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جيڪو [[دهلي رِج]] کان ڏکڻ اولهه طرف پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جنهن جي اوڀر طرف واڌ کي اراولي جبلن محدود ڪيو آهي.

ڀارتي پليٽ جو باقي وڏو حصو [[جزيري نما ڀارت]] جي صورت ۾ موجود آهي، جيڪو ڀارت جو سڀ کان قديم ۽ ارضياتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مستحڪم علائقو آهي. اهو اتر ۾ [[ستپورا جبل سلسلو|ستپورا]] ۽ [[ونڌيا جبل سلسلو|ونڌيا]] تائين پکڙيل آهي. اهي لڳ ڀڳ متوازي جبل سلسلا اولهه ۾ [[گجرات]] جي [[عربي سمنڊ]] واري ڪناري کان اوڀر ۾ [[جهارکنڊ]] جي ڪوئلي سان مالا مال [[ڇوٽا ناگپور پليٽو]] تائين پکڙيل آهن.

انهن جبلن جي ڏکڻ ۾ [[دکن پليٽو]] واقع آهي، جنهن جي اولهندي ۽ اوڀرندي ڪنارن تي بالترتيب [[اولهندي گهاٽ]] ۽ [[اوڀرندي گهاٽ]] واقع آهن. دکن پليٽو ۾ ڀارت جون سڀ کان قديم پٿريليون بناوٽون موجود آهن، جن مان ڪجهه هڪ ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻيون آهن. ڀارت [[خط استوا]] جي اتر ۾ تقريباً 6°44′ کان 35°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°7′ کان 97°25′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي.

ڀارت انتظامي طور [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|28 رياستن ۽ 8 مرڪزي علائقن]] ۾ ورهايل آهي.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Panorama of Garhwal Peaks as seen from Brahmatal trek.jpg|[[ڳڙهوال]] ۽ [[ڪمائون هماليه]] جو وسيع منظر. نمايان چوٽين ۾ [[ترسول]]، [[نندا ديوي]] ۽ [[نندا ڪوٽ]] شامل آهن. نندا ديوي مڪمل طور ڀارت جي سرحدن اندر واقع سڀ کان اوچي چوٽي آهي. انهن جبلن جي پويان [[تبتي پليٽو]] ۽ [[سنڌو–يارلنگ سيوچر زون]] جو حصو واقع آهي، جتي [[ڀارتي ٽيڪٽونڪ پليٽ|ڀارتي پليٽ]] [[يوريسيا پليٽ]] سان ملي ٿي. [[تبت]] جي [[ٽرانس هماليه]] علائقي ۾ واقع [[ڪيلاش جبل]] ۽ [[مانسرور ڍنڍ]]، جيڪي [[هندومت]] ۽ [[ٻڌمت]] جي مذهبي روايتن ۾ مقدس آهن، انهن جبلن جي پويان ساڄي پاسي واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ۽ [[يارلنگ سانگپو]]، يعني مٿيون [[برهمپترا درياهه]]، جيڪي هماليه سلسلي جون ترتيبوار اولهنديون ۽ اوڀرنديون حدون ظاهر ڪن ٿا، هن ڍنڍ جي ڀرپاسي مان نڪرن ٿا.
File:Tungabhadra River and Coracle Boats.JPG|پٿريلي اڀارن جي وچ مان وهندڙ [[تونگڀدرا درياهه]]، جيڪو اڳتي هلي جزيري نما ڀارت جي [[ڪرشنا درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
File:Havelock Island, Mangrove tree on the beach, Andaman Islands.jpg|[[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي [[هيولڪ ٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري تي هڪ [[مينگروو]] وڻ.
&lt;/gallery&gt;

=== سامونڊي ڪنارو ۽ ٻيٽ ===
ڀارت هڪ وڏي [[اپٻيٽ]] تي مشتمل ملڪ آهي، جنهن جو مکيه زميني حصو ٽن پاسن کان سمنڊ سان گهيريل آهي: اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[هندي سمنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهن.

ڀارت جو ڪُل [[سامونڊي ڪنارو]] {{Convert|7517|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} ڊگهو آهي.&lt;ref name=&quot;sanilkumar&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kumar|first1=V. Sanil|last2=Pathak|first2=K. C.|last3=Pednekar|first3=P.|last4=Raju|first4=N. S. N.|year=2006|title=Coastal processes along the Indian coastline|url=http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf|journal=Current Science|volume=91|issue=4|pages=530–536}}&lt;/ref&gt; ان مان {{Convert|5423|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} جزيري نما ڀارت جي مکيه زميني حصي سان، جڏهن ته {{Convert|2094|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} [[انڊمان ٻيٽ]]، [[نڪوبار ٻيٽ]] ۽ [[لڪشديپ]] جي ٻيٽاري سلسلن سان لاڳاپيل آهي.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}}

[[ڀارتي نيوي]] جي [[هائيڊروگرافي|هائيڊروگرافڪ]] نقشن موجب، مکيه زميني سامونڊي ڪناري جو 43٪ حصو [[وارياسو سامونڊي ڪنارو|وارياسن سامونڊي ڪنارن]]، 11٪ پٿريلي ڪنارن ۽ ٽڪرين، جڏهن⁠تہ 46٪ گپ وارن ميدانن يا [[دلدل|دلدلي ڪنارن]] تي مشتمل آهي.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}}

ڀارت جي اهم سامونڊي جاگرافيائي بناوٽن ۾ اولهه ڀارت جو دلدلي [[رن آف ڪڇ]] ۽ اوڀر ڀارت جو تلڇٽي [[سندربن ڊيلٽا]] شامل آهن؛ سندربن جو حصو [[بنگلاديش]] ۾ پڻ واقع آهي. ڀارت جا ٻه اهم ٻيٽاري سلسلا آهن: ڏکڻ اولهندي سامونڊي ڪناري کان پري [[لڪشديپ]] جا [[مرجاني اٽول]] ۽ [[انڊمان سمنڊ]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، جيڪي آتش فشاني اصل واري ٻيٽاري سلسلي جو حصو آهن.

=== آبهوا ===
{{Main|ڀارت جي آبهوا}}

ڀارت ۾ مختلف قسم جون آبهواون ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 4&quot;&gt;{{cite book
|title=Concise Encyclopedia
|publisher=Dorling Kindersley Limited
|year=1997
|page=333
|isbn=0-7513-5911-4}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي آبهوا تي [[هماليه]] ۽ [[ٿر ريگستان]] جو گهرو اثر آهي؛ اهي ٻئي ڀارت جي معاشي ۽ ثقافتي زندگيءَ لاءِ انتهائي اهم اونهاري ۽ سياري جي [[چوماسي]] نظام تي اثرانداز ٿين ٿا.{{sfn|Chang|1967|pp=391–394}}

ڀارت ۾ آبهوا جا چار مکيه قسم غالب آهن: [[اڀرندي آبهوا|اڀرندي گهميل]]، اڀرندي خشڪ، [[مرطوب نيم اڀرندي آبهوا|مرطوب نيم اڀرندي]] ۽ [[جابلو آبهوا|جابلو آبهوا]].{{sfn|Heitzman|Worden|1996|p=97}} [[ڏکڻ ڀارت]] جي گهڻي حصي ۾ آبهوا اڀرندي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو گرم ۽ سيارو نسبتاً هلڪو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 4&quot; /&gt; اتر ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ [[نيم اڀرندي آبهوا]] ملي ٿي، جڏهن ته بلند جبلن، خاص طور [[هماليه]] ۾، [[جابلو آبهوا|جابلو]] ۽ اوچين علائقن ۾ [[الپائن آبهوا]] ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 4&quot; /&gt;

هماليه [[وچ ايشيا]] مان ايندڙ ٿڌين [[ڪيٽابيٽڪ هوائون|ڪيٽابيٽڪ هوائن]] کي [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] ڏانهن وهڻ کان روڪي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي کنڊ جو وڏو حصو ساڳين [[ويڪرائي ڦاڪ|ويڪرائي ڦاڪن]] تي واقع دنيا جي ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گرم رهي ٿو.{{sfn|Posey|1994|p=118}}{{sfn|Wolpert|2003|p=4}} اولهندي سامونڊي ڪناري ۽ اوڀر هماليه جي هيٺاهين علائقن ۾ برسات گهڻي پوي ٿي، جڏهن ته اولهه ڀارت جي اندرين حصن، خاص طور ٿر ريگستان ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي.

==== چوماسو ====

ڀارت جي آبهوا ۾ [[چوماسي]] کي بنيادي اهميت حاصل آهي. [[ٿر ريگستان]] گهم سان ڀريل ڏکڻ اولهندي اونهاري جي چوماسي هوائن کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهي هوائون [[هندي سمنڊ]] ۽ ڀرپاسي جي گرم سامونڊي علائقن مان گهم کڻي ڀارت ڏانهن اچن ٿيون ۽ جون کان آڪٽوبر تائين ملڪ جي سالياني برسات جو وڏو حصو آڻين ٿيون.{{sfn|Chang|1967|pp=391–394}} چوماسي جي برسات جي دير سان اچڻ يا معمول کان گهٽ پوڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ [[ڏڪار]] پيدا ٿي سگهي ٿو.

1901ع کان 2018ع جي وچ ۾ ڀارت جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|0.7|C-change|F-change}} وڌيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Sharma
|first=Vibha
|date=15 June 2020
|title=Average temperature over India projected to rise by 4.4 degrees Celsius: Govt report on impact of climate change in country
|work=The Tribune
|archive-date=21 September 2020
|access-date=30 November 2020
}}&lt;/ref&gt; هن واڌ کي [[ڀارت ۾ موسمياتي تبديلي|موسمياتي تبديليءَ]] سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. [[هماليه]] جي [[گليشيئر|گليشيئرن]] جي پوئتي هٽڻ سان هماليائي علائقي جي وڏن درياهن، جن ۾ [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[برهمپترا درياهه|برهمپترا]] شامل آهن، جي وهڪري تي ناڪاري اثر پيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Sethi
|first=Nitin
|date=3 February 2007
|title=Global warming: Mumbai to face the heat
|work=The Times of India
|archive-date=23 October 2012
|access-date=11 March 2021
}}&lt;/ref&gt; ڪجهه موجوده اڳڪٿين موجب هلندڙ صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين ڀارت ۾ ڏڪارن جي تعداد ۽ شدت ۾ نمايان واڌ ٿيڻ جو امڪان آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Gupta
|first1=Vivek
|last2=Jain
|first2=Manoj Kumar
|year=2018
|title=Investigation of multi-model spatiotemporal mesoscale drought projections over India under climate change scenario
|journal=Journal of Hydrology
|volume=567
|pages=489–509
|doi=10.1016/j.jhydrol.2018.10.012
}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Coral Tree Monsoon Mallalli Falls Hassan Jun24 A7CR 01575.jpg|[[ڪرناٽڪ]] جي [[حسن ضلعو|حسن ضلعي]] ۾ [[ملالي آبشار]] وٽ ڏکڻ اولهندي چوماسي جي ڌنڌ دوران گلن سان ٽمٽار [[ايريٿرينا ويريگيٽا|ڀارتي مرجاني وڻ]].
File:Dromedary in Thar desert.jpg|[[ٿر ريگستان]] ۾ هڪ [[هڪ ٿوهو اٺ]].
File:Baspa Valley at Sangla, Himachal Pradesh, India.jpg|[[هماچل پرديش]] جي [[سانگلا]] ۾ [[بسپا ماٿري]] تي تازي پيل برف.
&lt;/gallery&gt;

=== حياتياتي گوناگونيت ===
{{Main|ڀارت ۾ ٻيلا|ڀارت جي جهنگلي جيوت}}

ڀارت دنيا جي [[گهڻي حياتياتي گوناگونيت وارا ملڪ|گهڻي حياتياتي گوناگونيت وارن ملڪن]] مان هڪ آهي. هي اصطلاح دنيا جي انهن 17 ملڪن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جتي حياتياتي گوناگونيت تمام گهڻي آهي ۽ ڪيترائي [[مقامي نسل|مقامي]] يا رڳو انهن علائقن تائين محدود نسل ملن ٿا. ڀارت ۾ دنيا جي سڀني [[ٿڻائتا|ٿڻائتن]] جي نسلن جو 8.6 سيڪڙو، [[پکي|پکين]] جو 13.7 سيڪڙو، [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|ريڙهيون پائيندڙ جانورن]] جو 7.9 سيڪڙو، [[ايمفيبين|ايمفيبينن]] جو 6 سيڪڙو، [[مڇي|مڇين]] جو 12.2 سيڪڙو ۽ دنيا جي سڀني [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] جي نسلن جو 6 سيڪڙو ملي ٿو. ڀارت جي ٻوٽن جي نسلن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو مقامي آهي.

ڀارت جو علائقو دنيا جي 34 [[حياتياتي گوناگونيت جو اهم علائقو|حياتياتي گوناگونيت جي اهم علائقن]] مان چئن سان ملي ٿو. اهڙن علائقن ۾ مقامي نسلن جو انگ تمام گهڻو هوندو آهي، پر ساڳئي وقت انهن جي قدرتي رهائشگاهن کي وڏي پيماني تي نقصان پهتل هوندو آهي.

ڀارت جا سڀ کان گهاٽا ٻيلا، جن ۾ [[انڊمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] جا اڀرندي گهميل ٻيلا، [[اولهندي گهاٽ]] ۽ [[اتر اوڀر ڀارت]] جا ٻيلا شامل آهن، ملڪ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو حصي تي پکڙيل آهن. وچولي گهاٽائي وارا ٻيلا، جن ۾ وڻن جي ڇٽيءَ جي گهاٽائي 40 کان 70 سيڪڙو جي وچ ۾ هوندي آهي، ڀارت جي زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.39 سيڪڙو والارين ٿا. اهڙا ٻيلا خاص طور [[هماليه]] جي معتدل [[سوئي دار ٻيلا|سوئي دار ٻيلن]]، اوڀر ڀارت جي گهميل پن ڇاڻيندڙ [[سال وڻ|سال]] جي ٻيلن ۽ وچ ۽ ڏکڻ ڀارت جي خشڪ پن ڇاڻيندڙ [[ساڳوان]] جي ٻيلن ۾ ملن ٿا.

ڀارت ۾ ڪنڊيدار ٻيلن جا ٻه قدرتي علائقا آهن. انهن مان هڪ [[دکن پليٽو]] ۾ [[اولهندي گهاٽ]] جي بلڪل اوڀر طرف واقع آهي، جڏهن ته ٻيو [[هند-گنگا ميدان]] جي اولهندي حصي ۾ هو. پوئين علائقي جو وڏو حصو آبپاشيءَ وسيلي زرخيز زرعي زمين ۾ تبديل ٿي چڪو آهي، جنهن ڪري ان جي اصل قدرتي بناوٽ هاڻي گهڻي ڀاڱي نظر نٿي اچي.

[[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي نمايان مقامي وڻن ۾ ڪسارو ذائقو رکندڙ ''[[اَزاديراختا انڊيڪا]]''، يعني [[نيم]]، شامل آهي، جيڪو ڀارت جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي جڙي ٻوٽين واري علاج ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. ٻيو مشهور وڻ ''[[فائڪس ريليجيوسا]]''، يعني [[پيپل]]، آهي، جنهن جون تصويرون [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي قديم مهرن تي پڻ ملن ٿيون. [[پالي ڪينن]] موجب [[گوتم ٻڌ]] پڻ اهڙي وڻ هيٺ [[ٻوڌي|روحاني روشني]] حاصل ڪرڻ جي جستجو ڪئي هئي.

ڀارت جا ڪيترائي حياتياتي نسل [[گونڊوانا]] جي انهن نسلن مان ارتقا پذير ٿيا آهن، جيڪي ان ڏاکڻي عظيم کنڊ ۾ موجود هئا، جنهن کان ڀارت 10 ڪروڙ سال کان به وڌيڪ اڳ الڳ ٿيو. بعد ۾ ڀارت جي [[يوريسيا]] سان ٽڪر سبب ٻنهي علائقن جي نسلن جي وڏي پيماني تي ڏي وٺ ٿي. تنهن هوندي به، پوءِ ٿيندڙ [[آتش فشاني سرگرمي|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ موسمي تبديلين سبب ڀارت جا ڪيترائي مقامي حياتياتي نسل ناپيد ٿي ويا.

ان کان پوءِ [[ٿڻائتا]] جانور [[ايشيا]] مان هماليه جي ٻنهي پاسن تي موجود ٻن [[حيواني جاگرافي|حيواني-جاگرافيائي]] لنگهن وسيلي ڀارت ۾ داخل ٿيا. انهيءَ ڪري ڀارت جي ٿڻائتن ۾ مقامي نسلن جو تناسب گهٽجي 12.6 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾ اهو 45.8 سيڪڙو ۽ ايمفيبينن ۾ 55.8 سيڪڙو آهي. ڀارت جي نمايان مقامي نسلن ۾ خطري هيٺ آيل [[هوڊڊ ليف منڪي]] ۽ [[اولهندي گهاٽ]] جو خطري هيٺ آيل [[بيڊوم جو ٽوڊ]] شامل آهن.

ڀارت ۾ [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] پاران خطري هيٺ قرار ڏنل جانورن جا 172 نسل موجود آهن، جيڪي خطري هيٺ آيل نسلن جو لڳ ڀڳ 2.9 سيڪڙو آهن. انهن ۾ خطري هيٺ آيل [[بنگالي شينهن]] ۽ [[گنگا درياهي ڊولفن]] شامل آهن. انتهائي خطري هيٺ آيل نسلن ۾ [[گهڙيال]]، [[وڏو ڀارتي بسٽرڊ]] ۽ [[ڀارتي اڇي پٺ وارو ڳجهه]] شامل آهن. اڇي پٺ وارو ڳجهه انهن ڍورن جا مردار کائڻ سبب تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ڪناري تي پهتو، جن کي [[ڊائيڪلوفينڪ]] دوا ڏني ويندي هئي.

[[پنجاب]] جي ڪنڊيدار ٻيلن کي وڏي پيماني تي زراعت ۽ انساني آبادڪاريءَ لاءِ صاف ڪرڻ کان اڳ انهن جي وچ ۾ کليل گاهه جا ميدان موجود هئا، جتي [[ڪارو هرڻ|ڪارن هرڻن]] جا وڏا ڌڻ چرندا هئا ۽ [[ايشيائي چيتو]] انهن جو شڪار ڪندو هو. ڪارو هرڻ هاڻي پنجاب ۾ موجود ناهي ۽ ڀارت ۾ سخت خطري کي منهن ڏئي رهيو آهي، جڏهن ته ايشيائي چيتو ڀارت مان ناپيد ٿي ويو هو.

گذريل ڏهاڪن دوران انساني آبادڪاريءَ جي مسلسل پکيڙ ۽ قدرتي رهائشگاهن ۾ مداخلت ڀارت جي جهنگلي جيوت کي شديد ماحولياتي نقصان پهچايو آهي. ان جي جواب ۾ [[قومي پارڪ|قومي پارڪن]] ۽ [[محفوظ علائقو|محفوظ علائقن]] جو نظام، جيڪو پهريون ڀيرو 1935ع ۾ قائم ڪيو ويو هو، وڏي پيماني تي وڌايو ويو. 1972ع ۾ ڀارت [[جهنگلي جيوت تحفظ قانون، 1972ع]] لاڳو ڪيو ۽ اهم قدرتي علائقن ۽ [[بنگالي شينهن|شينهن]] جي تحفظ لاءِ [[پروجيڪٽ ٽائيگر]] شروع ڪيو. [[ٻيلن جي تحفظ وارو قانون، 1980ع]] 1980ع ۾ لاڳو ڪيو ويو، جنهن ۾ 1988ع ۾ ترميمون ڪيون ويون.

ڀارت ۾ پنج سؤ کان وڌيڪ [[جهنگلي جيوت پناهه گاهه|جهنگلي جيوت پناهه گاهون]] ۽ 18 [[حياتي ڪُرو|حياتي ڪُرا]] موجود آهن، جن مان چار [[حياتي ڪُرن جو عالمي نيٽ ورڪ|حياتي ڪُرن جي عالمي نيٽ ورڪ]] جو حصو آهن. ڀارت جون 89 [[آبي زمين|آبي زمينون]] [[رامسر معاهدو|رامسر معاهدي]] هيٺ درج ٿيل آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Attacus taprobanis-Kadavoor-2018-07-13-001.jpg|[[ڪيرالا]] جي [[ڪداوور]] ۾ ''[[اٽيڪس ٽيپروبينس]]'' پتنگو.
File:003 Purple sunbird in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg|[[اتراکنڊ]] جي [[جم ڪاربٽ قومي پارڪ]] ۾ ڀارتي مرجاني وڻ تي ويٺل [[واڱڻائي سن برڊ]].
File:Crested hawk-eagle (Nisaetus cirrhatus cirrhatus) with Indian garden lizard.jpg|[[مڌيا پرديش]] جي [[ستپورا قومي پارڪ]] ۾ ڀارتي باغي ڇپڪليءَ سان [[ڪرسٽيڊ هاڪ ايگل]].
File:Saltwater crocodile in Sundarbans National Park September 2024 by Tisha Mukherjee 03.jpg|[[اولهه بنگال]] جي [[سندربن قومي پارڪ]] ۾ [[کاري پاڻيءَ جو واڳون]].
&lt;/gallery&gt;

ڀارت ۾ دنيا جي جهنگلي [[شينهن|شينهنن]] جي اڪثريت رهي ٿي؛ 2022ع ۾ ملڪ ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 3,170 هو.

== حڪومت ۽ سياست ==

=== سياست ===
{{Main|ڀارت جي سياست}}
{{See also|ڀارت ۾ جمهوريت}}

{{multiple image
|perrow=1
|total_width=250
|image1=Rashtrapati Bhavan Wide New Delhi India.jpg
|caption1=[[نئين دهلي]] ۾ واقع [[راشٽرپتي ڀون]] [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] جي سرڪاري رهائشگاهه آهي.
|image2=Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg
|caption2=[[نئين دهلي]] ۾ واقع [[نئون پارليامينٽ هائوس، نئين دهلي|پارليامينٽ هائوس]] (''سنسد ڀون'')، جتي [[ڀارت جي پارليامينٽ]] جا اجلاس ٿيندا آهن.
}}

ڀارت هڪ [[پارلياماني جمهوريه]] ۽ [[گهڻ جماعتي نظام]] رکندڙ وفاقي ملڪ آهي.{{sfn|Burnell|Calvert|1999|p=125}} آباديءَ جي لحاظ کان ڀارت کي دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;largestdem1&quot;&gt;{{cite web
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1154019.stm
|title=Country profile: India
|accessdate=14 March 2019
|date=19 April 2012
|publisher=BBC
}}&lt;/ref&gt; ملڪ ۾ قومي سطح تي تسليم ٿيل سياسي جماعتن سان گڏ وڏي تعداد ۾ علائقائي ۽ مقامي جماعتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. انهن ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (بي جي پي) سڀ کان اهم قومي جماعتن مان آهن، جڏهن ته پنجاهه کان وڌيڪ علائقائي جماعتون پڻ ڀارتي سياست ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿيون.{{sfn|Election Commission of India}} ڀارتي سياسي ثقافت ۾ ڪانگريس کي عام طور مرڪزي ڌارا جي جماعت سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sáez |first1=Lawrence |last2=Sinha |first2=Aseema |year=2010 |title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000 |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91 |journal=[[British Journal of Political Science]] |volume=40 |issue=1 |pages=91–113 |doi=10.1017/s0007123409990226 |s2cid=154767259 |issn=0007-1234}}&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ بي جي پي کي ساڄي ڌر جي سياست سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Malik|Singh|1992|pp=318–336}}{{sfn|Banerjee|2005|p=3118}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Halarnkar |first=Samar |date=13 June 2012 |title=Narendra Modi makes his move |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532}}&lt;/ref&gt;

15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ [[جواهر لعل نهرو]] [[ڊومينين آف انڊيا]] جو وزيراعظم بڻيو. 26 جنوري 1950ع تي ڀارت جمهوريه بڻيو، پر نهرو وزيراعظم طور برقرار رهيو.{{sfn|Judd|2004|pp=170–171}} 1951ع، 1957ع ۽ 1962ع جي عام چونڊن ۾ نهرو جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي.{{sfn|Judd|2004|p=172}}

مئي 1964ع ۾ نهرو جي وفات کان پوءِ [[لال بهادر شاستري]] وزيراعظم بڻيو. 1965ع جي [[1965ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|ڀارت-پاڪستان جنگ]] کان پوءِ [[تاشقند اعلان]] تي صحيحن جي ٿوري ئي عرصي بعد هو جنوري 1966ع ۾ وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ [[اندرا گانڌي]] وزيراعظم بڻي. سندس اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس 1967ع ۽ 1971ع جي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي. 1971ع جي چونڊن واري دور ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي شڪست ڀارتي سياست تي گهرو اثر ڇڏيو.

1975ع ۾ اندرا گانڌي [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|ايمرجنسي]] لاڳو ڪئي، جنهن دوران ڪيترين شهري آزادين تي پابنديون لڳايون ويون. ايمرجنسيءَ خلاف عوامي ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ 1977ع جي چونڊن ۾ ڪانگريس اقتدار وڃائي ويٺي ۽ [[جنتا پارٽي]] حڪومت قائم ڪئي. [[مرارجي ديسائي]] ۽ پوءِ [[چرن سنگهه]] وزيراعظم رهيا. 1980ع ۾ ڪانگريس ٻيهر اقتدار ۾ آئي.

1984ع ۾ [[سونهري مندر]] ۾ سک ويڙهاڪن خلاف فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ، 31 آڪٽوبر تي اندرا گانڌي کي سندس هڪ سک محافظ قتل ڪري ڇڏيو. سندس جاءِ تي [[راجيو گانڌي]] وزيراعظم بڻيو ۽ ساڳئي سال جي آخر ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪانگريس وڏي اڪثريت حاصل ڪئي.

1989ع ۾ [[نيشنل فرنٽ (ڀارت)|نيشنل فرنٽ]] ۽ ان سان لاڳاپيل اتحادن جي ڪاميابيءَ کان پوءِ [[وي. پي. سنگهه]] ۽ پوءِ [[چندر شيکر]] وزيراعظم رهيا.{{sfn|Bhambhri|1992|pp=118,143}} 1991ع جي عام چونڊن دوران راجيو گانڌي هڪ سري لنڪائي تامل علحدگي پسند تنظيم جي ميمبر هٿان قتل ٿيو. چونڊن کان پوءِ ڪانگريس سڀ کان وڏي جماعت طور سامهون آئي ۽ [[پي. وي. نرسمها رائو]] اقليتي حڪومت قائم ڪئي، جنهن پنهنجو مڪمل پنجن سالن جو مدو پورو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |date=24 December 2004 |title=Narasimha Rao Passes Away |work=The Hindu |archive-date=13 February 2009 |access-date=2 November 2008}}&lt;/ref&gt;

1996ع ۾ بي جي پي ٿوري عرصي لاءِ حڪومت ٺاهي، جنهن کان پوءِ [[يونائيٽيڊ فرنٽ (ڀارت)|يونائيٽيڊ فرنٽ]] جون اتحادي حڪومتون قائم ٿيون ۽ [[ايڇ. ڊي. ديوي گوڙا]] ۽ [[آءِ. ڪي. گجرال]] وزيراعظم رهيا. 1998ع جي چونڊن کان پوءِ [[اٽل بهاري واجپائي]] وزيراعظم بڻيو، پر سندس پهرين حڪومت مختصر رهي. 1999ع ۾ بي جي پي [[نيشنل ڊيموڪريٽڪ الائنس (ڀارت)|نيشنل ڊيموڪريٽڪ الائنس]] (اين ڊي اي) جي اڳواڻيءَ ۾ ٻيهر حڪومت ٺاهي ۽ واجپائي پهريون غير ڪانگريسي وزيراعظم بڻيو، جنهن مڪمل پنجن سالن جو مدو پورو ڪيو.{{sfn|Dunleavy|Diwakar|Dunleavy|2007}}

[[2004ع جون ڀارتي عام چونڊون|2004ع جي عام چونڊن]] ۾ اين ڊي اي کي شڪست ملي ۽ ڪانگريس جي اڳواڻيءَ ۾ [[يونائيٽيڊ پروگريسيو الائنس]] (يو پي اي) ٺهيو. [[منموهن سنگهه]] وزيراعظم ٿيو. [[2009ع جون ڀارتي عام چونڊون|2009ع جي چونڊن]] ۾ يو پي اي وڌيڪ سيٽن سان ٻيهر اقتدار ۾ آيو.{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p=384}} منموهن سنگهه، 1962ع ۾ نهرو کان پوءِ، مڪمل مدو پورو ڪرڻ کان پوءِ ٻيهر چونڊجي ايندڙ پهريون وزيراعظم بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite news |year=2009 |title=Manmohan first PM since Nehru to return to power after full term |work=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

[[2014ع جون ڀارتي عام چونڊون|2014ع جي عام چونڊن]] ۾ [[نريندر مودي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بي جي پي 1984ع کان پوءِ پهرين جماعت بڻجي، جنهن پنهنجي سر مڪمل اڪثريت حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |date=16 May 2014 |title=BJP first party since 1984 to win parliamentary majority on its own |work=DNA |agency=Indo-Asian News Service |archive-date=21 May 2014 |access-date=20 May 2014}}&lt;/ref&gt; [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع]] ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت وڌيڪ وڌائي. [[2024ع جون ڀارتي عام چونڊون|2024ع جي چونڊن]] ۾ پارٽي پنهنجي انفرادي اڪثريت وڃائي ويٺي، پر اين ڊي اي جي اتحادي جماعتن سان گڏجي ٻيهر حڪومت قائم ڪئي. نريندر مودي غير ڪانگريسي وزيراعظمن مان سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدو سنڀاليندڙ وزيراعظم آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Mashal |first=Mujib |date=4 June 2024 |title=Modi Wins 3rd Term in India Election With Closer Results Than Expected |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي ''وي-ڊيم ڊيموڪريسي رپورٽ'' ڀارت جي جمهوريت بابت جمهوري پوئتي هٽڻ جي نشاندهي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite report |year=2026 |title=Democracy Report 2026: Unraveling The Democratic Era? |publisher=V-Dem Institute |format=PDF |archive-date=17 March 2026 |access-date=17 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== حڪومت ===
{{Main|ڀارت جي حڪومت|ڀارت جون رياستي حڪومتون|ڀارت ۾ مقامي حڪومت}}
{{See also|ڀارت جو آئين}}

[[File:THE CONSTITUTION OF INDIA PREAMBLE.pdf|thumb|1950ع واري [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اصل تمهيد. 1976ع جي [[ڀارت جي آئين جي ٻائيتاليهين ترميم|ٻائيتاليهين ترميم]] سان تمهيد ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ڪيا ويا.]]

[[ڀارت جو آئين]] [[ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي]] 1946ع کان 1949ع جي وچ ۾ تيار ڪيو.{{sfn|Spear|1990|p=242}} [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] آئين جي ڪيترن انتظامي ۽ وفاقي حصن لاءِ بنيادي نموني طور استعمال ٿيو.{{sfn|Spear|1990|p=242}} آئين 26 نومبر 1949ع تي منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950ع کان نافذ ٿيو.{{sfn|Pylee|2003a|p=4}}

شروعاتي آئين ڀارت کي ”خودمختيار جمهوري جمهوريه“ قرار ڏنو؛ 1976ع جي ٻائيتاليهين ترميم کان پوءِ تمهيد ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ٿيا. ڀارت جو نظام وفاقي آهي، پر مرڪزي حڪومت کي نسبتاً وڌيڪ مضبوط اختيار حاصل آهن، جنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن ”نيم وفاقي“ نظام به چيو ويندو آهي.{{sfn|Wheare|1980|p=28}} مرڪزي حڪومت دفاع، پرڏيهي معاملن، ڪرنسي، ريلوي ۽ ٻين ڪيترن قومي معاملن تي اهم اختيار استعمال ڪري ٿي.{{sfn|Spear|1990|p=242}}

==== حڪومت جا شعبا ====
ڀارت جي مرڪزي حڪومت جا ٽي بنيادي شعبا آهن: [[قانون ساز ادارو|قانون ساز]]، [[انتظاميه]] ۽ [[عدليه]].&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;[[s:Constitution of India (2020)|ڀارت جو آئين]]&lt;/ref&gt; انهن ادارن جا بنيادي مرڪز [[نئين دهلي]] ۾ آهن.

===== قانون ساز ادارو =====
[[ڀارت جي پارليامينٽ]] ({{lang|hi|संसद}}، ''سنسد'') ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: مٿيون ايوان [[راجيا سڀا]]، يعني رياستن جي ڪائونسل، ۽ هيٺيون ايوان [[لوڪ سڀا]]، يعني عوام جو ايوان.{{sfn|Gledhill|1970|p=127}}

لوڪ سڀا جا ميمبر سڌي ريت عام چونڊن وسيلي چونڊيا وڃن ٿا ۽ عام طور ان جو مدو پنج سال هوندو آهي. راجيا سڀا هڪ مستقل ايوان آهي؛ ان جا گهڻا ميمبر رياستن ۽ ڪجهه مرڪزي علائقن جي چونڊيل اسيمبلين وسيلي اڻ سڌي طرح چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ميمبر صدر نامزد ڪري ٿو.{{sfn|Sharma|2007|pp=143,161–162}}

===== انتظاميه =====
[[ڀارت جو صدر]] ملڪ جو آئيني [[رياستي سربراهه]] آهي، جڏهن ته [[ڀارت جو وزيراعظم]] [[حڪومتي سربراهه]] ۽ عملي طور انتظاميا جو مرڪزي شخص هوندو آهي.{{sfn|Sharma|2007|pp=31,162}} صدر کي پنجن سالن لاءِ هڪ [[انتخابي ڪاليج (ڀارت)|انتخابي ڪاليج]] چونڊيندو آهي، جنهن ۾ پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن جا چونڊيل ميمبر ۽ رياستن توڙي اهل مرڪزي علائقن جي اسيمبلين جا چونڊيل ميمبر شامل هوندا آهن.{{sfn|Sharma|2007|p=138}}{{sfn|Gledhill|1970|p=112}}

وزيراعظم کي صدر مقرر ڪندو آهي، پر عملي طور اهو شخص وزيراعظم بڻجي ٿو، جنهن کي لوڪ سڀا ۾ اڪثريتي جماعت يا اتحاد جي حمايت حاصل هجي.{{sfn|Sharma|1950}}{{sfn|Sharma|2007|p=162}} [[ڀارت جي مرڪزي وزيرن جي ڪائونسل|مرڪزي وزيرن جي ڪائونسل]] وزيراعظم جي اڳواڻيءَ ۾ ڪم ڪري ٿي، ۽ ڪابينا ان جو بنيادي فيصلا ڪندڙ حصو آهي. پارلياماني نظام ۾ وزيراعظم ۽ وزيرن جي ڪائونسل لوڪ سڀا آڏو گڏيل طور جوابده آهن.{{sfn|Mathew|2003|p=524}}

[[File:Official Photograph of Prime Minister Narendra Modi Portrait (crop).png|thumb|[[نريندر مودي]]، 2014ع کان ڀارت جو وزيراعظم.]]

===== صدارت =====
[[ڀارت جو صدر]] سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل نه هوندو آهي، بلڪه هڪ انتخابي ڪاليج وسيلي چونڊيو ويندو آهي. صدر جو مدو پنج سال آهي. آئين تحت صدر ملڪ جو آئيني سربراهه ۽ [[ڀارتي هٿياربند فوجون|هٿياربند فوجن]] جو سپريم ڪمانڊر آهي، پر سندس گهڻا اختيار وزيراعظم ۽ وزيرن جي ڪائونسل جي صلاح تي استعمال ٿيندا آهن.

صدر وٽ مخصوص آئيني حالتن ۾ محفوظ اختيار به آهن، جن ۾ ڪنهن رياست ۾ آئيني مشينري ناڪام ٿيڻ جي صورت ۾ مرڪزي انتظام لاڳو ڪرڻ بابت ڪردار شامل آهي.{{sfn|Spear|1990|p=242}}

=== عدالتي نظام ===
{{Main|ڀارت جي عدليا}}

[[File:Supreme Court of India 01.jpg|thumb|[[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]]]]

ڀارت ۾ هڪ متحد ۽ آزاد عدالتي نظام موجود آهي،{{sfn|Neuborne|2003|p=478}} جنهن جي چوٽيءَ تي [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] آهي. ان کان هيٺ [[ڀارت جون هاءِ ڪورٽون|هاءِ ڪورٽون]] ۽ وڏي تعداد ۾ ضلعي، سيشن، ديواني، فوجداري ۽ ٻين ماتحت عدالتن جا درجا آهن.

سپريم ڪورٽ جي سربراهي [[ڀارت جو چيف جسٽس]] ڪري ٿو. عدالت کي بنيادي حقن سان لاڳاپيل معاملن، مرڪزي حڪومت ۽ رياستن جي وچ ۾ آئيني تڪرارن ۽ هاءِ ڪورٽن جي فيصلن خلاف اپيلن تي مختلف قسم جا اصل ۽ اپيلي اختيار حاصل آهن.{{sfn|Sharma|2007|pp=238,255}}

سپريم ڪورٽ ۽ هاءِ ڪورٽن وٽ [[عدالتي جائزو]] جو اختيار آهي، جنهن تحت اهي مرڪزي يا رياستي قانونن کي آئين سان ٽڪراءُ جي صورت ۾ ڪالعدم قرار ڏئي سگهن ٿيون.{{sfn|Sripati|1998|pp=423–424}}{{sfn|Pylee|2003b|p=314}} عدليه انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آئيني طور آزاد آهي.

=== مقامي حڪومت ===
ڀارت جي آئين ۾ [[پنچائت]] ۽ ٻين مقامي ادارن جي تصور کي پڻ جاءِ ڏني وئي آهي.{{sfn|Spear|1990|p=243}} ڳوٺاڻن علائقن ۾ [[پنچائتي راج]] ۽ شهري علائقن ۾ ميونسپل ادارا مقامي انتظام ۽ نمائندگيءَ جا بنيادي ڍانچا آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي آئيني ترميمن کان پوءِ انهن ادارن کي وڌيڪ باقاعده آئيني حيثيت ۽ اختيار مليا.

آئين [[ڇوت ڇات]] کي آرٽيڪل 17 تحت غيرقانوني قرار ڏئي ٿو ۽ ذات پات، مذهب، جنس ۽ ٻين بنيادن تي رياستي امتياز خلاف تحفظ مهيا ڪري ٿو.{{sfn|Spear|1990|p=243}}

=== فوج ===
{{Main|ڀارتي هٿياربند فوج}}

ڀارتي هٿياربند فوج ڀارت جي فوجي طاقت آهي. اها ٽن مکيه شاخن تي مشتمل آهي: [[ڀارتي فوج]]، [[ڀارتي بحريه]]، ۽ [[ڀارتي هوائي فوج]]. ان کان علاوه نيم فوجي دستا ۽ حڪمتِ عمليءَ وارو ايٽمي ڪمانڊ پڻ هن نظام جو حصو آهن. ڀارتي هٿياربند فوج جو ڪمانڊر اِن چيف [[ڀارت جو صدر]] هوندو آهي، جڏهن⁠تہ فوج جي انتظامي ذميواري [[دفاع واري وزارت]] وٽ هوندي آهي.
سال 2010ع ۾ ڀارتي هٿياربند فوج ۾ تقريبن 1.32 ملين فعال اهلڪار شامل هئا، جنهن سبب اها دنيا جي سڀ کان وڏي فوجن مان هڪ شمار ٿيندي هئي.&lt;ref&gt;IISS 2010, pp. 358&lt;/ref&gt;
ڀارتي فوج وقت سان گڏ جديد بڻجي رهي آهي، نوان هٿيار خريد ڪري رهي آهي ۽ گهريلو سطح تي به هٿيار تيار ڪري رهي آهي. ان سان گڏ ٻين ملڪن جي ميزائلن خلاف بچاءَ جا نظام به تيار ڪيا پيا وڃن.&lt;ref&gt;[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/06/18/MNRR11AJK9.DTL&amp;type=science ڀارتي فوج جو فوجي خلائي پروگرام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321084758/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F06%2F18%2FMNRR11AJK9.DTL&amp;type=science |date=2012-03-21 }} ''سين فرانسسڪو ڪرانيڪل''.&lt;/ref&gt; سن 2018 کان 2022 تائين ڀارت دنيا جو سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2023-03-27|title=ڀارت 2018–2022 دوران سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ، پر دفاعي برآمدات 2022–23 ۾ تاريخي بلند ترين سطح تي پهتيون|url=https://theprint.in/defence/india-largest-arms-importer-in-2018-2022-but-defence-exports-hit-all-time-high-of-rs-13399-cr-in-2022-23/1475142/|access-date=2023-10-02|website=ThePrint}}&lt;/ref&gt;
سن 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت [[پاڪستان]] سان چار جنگيون وڙهي چڪو آهي ۽ [[چين]] سان به هڪ جنگ لڙي چڪو آهي.

=== انتظامي ورهاست ===
{{Main|ڀارت جي انتظامي ورهاست}}
{{See also|ڀارت جو سياسي انضمام}}

[[File:India states and union territories map.svg|thumb|ڀارت جي 28 رياستن ۽ 8 مرڪزي علائقن جو نقشو.]]

ڀارت هڪ [[وفاقي اتحاد]] آهي، جيڪو 28 [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياستن]] ۽ 8 [[مرڪزي علائقو|مرڪزي علائقن]] تي مشتمل آهي. سڀني رياستن سان گڏ [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[پڊوچيري]] ۽ [[دهلي جو قومي گادي وارو علائقو]] چونڊيل قانون ساز ادارا ۽ حڪومتون رکن ٿا، جيڪي [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي اصولن مطابق ڪم ڪن ٿيون. باقي مرڪزي علائقا مرڪزي حڪومت طرفان مقرر ڪيل منتظمين وسيلي سڌي طرح هلائجن ٿا.

1956ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع]] تحت ڀارت جي رياستن جي حدبندي وڏي پيماني تي لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏني وئي.{{sfn|Sharma|2007|p=49}} ڀارت ۾ شهرن، قصبن، ضلعن، بلاڪن ۽ ڳوٺن جي سطح تي اڍائي لک کان وڌيڪ مقامي حڪومتي ادارا موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=India
|website=Commonwealth Local Government Forum
|archive-date=15 July 2019
|access-date=7 September 2019
}}&lt;/ref&gt;

==== رياستون ====
{{div col|colwidth=20em}}
* [[آنڌرا پرديش]]
* [[اروناچل پرديش]]
* [[آسام]]
* [[بِھار|بھار]]
* [[ڇتيس ڳڙھ]]
* [[گوا]]
* [[گجرات]]
* [[هريانا]]
* [[هماچل پرديش]]
* [[جهارکنڊ]]
* [[ڪرناٽڪا]]
* [[ڪيرالا]]
* [[مڌيا پرديش]]
* [[مهاراشٽر]]
* [[مني پور]]
* [[ميگهاليا]]
* [[ميزورام]]
* [[ناگالينڊ]]
* [[اوڙيسيا]]
* [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]]
* [[راجستان]]
* [[سڪم]]
* [[تامل ناڊو]]
* [[تلنگانا]]
* [[تريپورا]]
* [[اتر پرديش]]
* [[اتراکنڊ]]
* [[اولهه بنگال]]
{{div col end}}

==== مرڪزي علائقا ====
{{div col|colwidth=22em}}
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]
* [[چنڊي ڳڙهه]]
* [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]
* [[ڄمون ۽ ڪشمير]]
* [[لداخ]]
* [[لڪشديپ]]
* [[دهلي جو قومي گادي وارو علائقو]]
* [[پڊوچيري]]
{{div col end}}

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{Main|ڀارت جا پرڏيهي لاڳاپا}}

[[File:Jawaharlal Nehru, Nasser and Tito at the Conference of Non-Aligned Nations held in Belgrade.jpg|thumb|1961ع ۾ [[بلغراد]] ۾ غير وابسته ملڪن جي ڪانفرنس دوران، کاٻي کان [[جمال عبدالناصر]]، [[جوزپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[جواهر لعل نهرو]].]]

ڀارت 1950ع ۾ جمهوريه بڻجڻ کان پوءِ به [[دولت مشترڪه]] جو رڪن رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Storm
|first=Eric
|year=2024
|title=Nationalism: A World History
|publisher=Princeton University Press
|isbn=978-0-691-23309-3
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=The London Declaration
|publisher=Commonwealth of Nations
|date=26 April 1949
|archive-date=6 July 2010
|access-date=4 July 2013
}}&lt;/ref&gt; 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڀارت [[آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] ۾ نوآبادياتي راڄ جي خاتمي جي تحريڪن جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ [[غير وابسته تحريڪ]] ۾ اڳواڻي وارو ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Rothermund|2000|pp=48,227}} [[جواهر لعل نهرو]]، [[جمال عبدالناصر]] ۽ [[جوزپ بروز ٽيٽو]] غير وابسته تحريڪ جي شروعاتي اڳواڻن مان هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Dinkel
|first=Jürgen
|year=2018
|title=The Non-Aligned Movement: Genesis, Organization and Politics (1927–1992)
|publisher=Brill
|pages=92–93
|isbn=978-90-04-33613-1
}}&lt;/ref&gt;

1950ع واري ڏهاڪي جي گهڻي حصي دوران [[چين]] سان ڀارت جا لاڳاپا نسبتاً سٺا رهيا، پر سرحدي اختلاف وڌڻ کان پوءِ 1962ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ [[چين-ڀارت جنگ]] ٿي، جنهن ۾ ڀارت کي وڏي فوجي ناڪاميءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Guyot-Réchard
|first=Bérénice
|year=2017
|title=Shadow States: India, China and the Himalayas, 1910–1962
|publisher=Cambridge University Press
|page=235
|isbn=978-1-107-17679-9
}}&lt;/ref&gt; 1967ع ۾، تنهن هوندي به، ڀارتي فوج [[سڪم]] واري سرحد تي چيني فوجي اڳڀرائين کي روڪڻ ۾ ڪامياب رهي.

ڀارت جا پنهنجي اولهندي پاڙيسري [[پاڪستان]] سان لاڳاپا گهڻو ڪري ڇڪتاڻ وارا رهيا آهن. ٻنهي ملڪن وچ ۾ 1947ع–48ع، 1965ع، 1971ع ۽ 1999ع ۾ هٿياربند جنگيون ٿيون. انهن مان ٽي جنگيون [[ڪشمير تڪرار]] سان سڌي يا اهم طور لاڳاپيل هيون. 1965ع جي جنگ کان پوءِ ڀارت [[سوويت يونين]] سان فوجي ۽ معاشي لاڳاپا وڌيڪ ويجها ڪيا ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ڀارت جو سڀ کان وڏو هٿيار فراهم ڪندڙ بڻجي ويو.

[[چين جو ايٽمي پروگرام|چين جي 1964ع واري ايٽمي تجربي]] ۽ 1965ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ دوران پاڪستان جي حمايت ۾ چيني مداخلت جي خدشن ڀارت جي ايٽمي پاليسيءَ تي گهرو اثر وڌو. ڀارت 1974ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪيو ۽ 1998ع ۾ وڌيڪ زيرزمين ايٽمي تجربا ڪيا. ڀارت نه [[جامع ايٽمي تجربن تي پابندي وارو معاهدو]] ۽ نه ئي [[ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ وارو معاهدو]] تي صحيح ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀارت انهن معاهدن کي غيرمنصفاڻو ۽ امتيازي سمجهي ٿو.

ڀارت سرڪاري طور [[پهريون ايٽمي استعمال نه ڪرڻ]] جي پاليسي جو اعلان ڪري چڪو آهي ۽ پنهنجي ”گهٽ ۾ گهٽ قابلِ اعتبار روڪٿام“ واري نظريي تحت [[ايٽمي ٽرائيڊ]] صلاحيت قائم ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي.

[[سرد جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ ڀارت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] سان اقتصادي، حڪمت عملي ۽ فوجي سهڪار وڌايو. 2008ع ۾ ڀارت ۽ آمريڪا وچ ۾ شهري ايٽمي سهڪار وارو معاهدو عمل ۾ آيو. جيتوڻيڪ ڀارت وٽ ان وقت ايٽمي هٿيار موجود هئا ۽ اهو ايٽمي عدم پکيڙ واري معاهدي جو رڪن نه هو، تنهن هوندي به [[بين الاقوامي ائٽمي توانائي ايجنسي]] ۽ [[ايٽمي فراهم ڪندڙن جو گروپ]] ڀارت لاءِ مخصوص رعايتون منظور ڪيون، جنهن سان ڀارت جي شهري ايٽمي ٽيڪنالاجي ۽ واپار تي لڳل اڳوڻيون پابنديون گهٽجي ويون. ان کان پوءِ ڀارت [[روس]]، [[فرانس]]، [[برطانيا]] ۽ [[ڪينيڊا]] سان پڻ شهري ايٽمي توانائيءَ بابت سهڪار جا معاهدا ڪيا.

== معيشت ==
{{main|ڀارت جي معيشت}}


{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 200
| image1 = Reliance Industries Airbus A319-115X CJ.jpg
| width1 = 300
| height1 =
| image2 = Tata_Limited_18_Grosvenor_Place.JPG
| width2 = 300
| height2 =
| image3 = ICICI Towers, BKC (289443859).jpg
| width3 = 300
| height3 =
| image4 = ONGC_Oil_Platform.jpg
| width4 = 300
| height4 =
| footer =
| align = left
| caption1 = [[ريلائنس انڊسٽريز]]
| caption2 = [[ٽاٽا گروپ]]
| caption3 = [[آئي سي آئي سي آئي بئنڪ]]
| caption4 = [[قدرتي تيل ۽ گئس ڪمپني]]
| caption_align = center
| header =
| header_background = gray
| direction = vertical
| image5 = India_Money.jpg
| caption5 = [[ڀارت جي رپيو]]
}}

ڀارت جي معيشت دنيا جي چوٿين وڏي معيشت سمجهي وڃي ٿي. ڀارت عالمي معاشي مندي جي باوجود گذريل ڪجھ سالن دوران سراسري طور اٺ سيڪڙو کان وڌيڪ معاشي واڌ سان ھڪ وڏي معاشي قوت بڻجي ويو آھي. ھي واڌ ويجھ پاڙيسري ملڪ چين جي معاشي واڌ جي ويجھو آھي. [[برابري طاقت خريد]] بابت ڪيل ماپ موجب، ڀارت جي [[مجموعي گھريلو پيداوار]] (جي ڊي پي) ڇهه سئو يارنهن ڏهائي ٽي ٽريلين ڊالر ھئڻ سبب، [[فهرست ملڪ بر بنياد مجموعي گھريلو پيداوار|چوٿين درجي]] تي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;سي آئي اي&quot;/&gt;
ڀارت جي معيشت شايد ھڪ تاريخي اوج جي شروعاتي مرحلن ۾ ھجي. تازن شايع ٿيل انگن اکرن موجب، سال ٻه ھزار ٽئي ويھ جي ٽئين ٽه ماهي ۾ معاشي واڌ سالياني شرح ست ڏهائي ڇهه سيڪڙو تائين پھتي آھي. گذريل ڪجھ ھفتن ۾ چار بين الاقوامي اڳڪٿين پنھنجي سالياني واڌ جي اڳڪٿي سراسري پنج ڏهائي نَو سيڪڙو مان وڌائي ڇهه ڏهائي پنج سيڪڙو ڪري ڇڏي آھي. ڀارت جي قومي اسٽاڪ مٽاسٽا ھاڻي ھانگ ڪانگ جي اسٽاڪ مٽاسٽا سان گڏجي دنيا جي ستين وڏي اسٽاڪ مارڪيٽ جي حيثيت لاءِ ھم قدم ٿي چڪي آھي.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|نشانی=https://www.eghtesadonline.com/fa/news/816017/نارندرا-مودی-در-سودای-تبدیل-هند-به-یک-ابرقدرت-اقتصادی-آیا-هند-می‌تواند-یک-قدرت-بزرگ-اقتصادی-در-کنار-چین-و-ایالات-متحده-شود|عنوان=ڀارت جي معاشي واڌ}}&lt;/ref&gt;
ان جي باوجود، لکين ماڻھو اڃا بہ شديد غربت ۾ زندگي گذاري رھيا آھن، ۽ آمدني في ڪس ست سئو ويھ آمريڪي ڊالر، يعني ٽن سئو پينسٺ پائونڊ ساليانو آھي. بنيادي ڍانچي جون ڏکيائون بہ ڀارت ۾ جاري آھن.
جيتوڻيڪ اڃا بہ ڀارت جي آبادي مان چوٽيھ سيڪڙو کان وڌيڪ حصو روزانو ھڪ [[آمريڪي ڊالر]] کان گھٽ آمدني رکي ٿو (دنيا ۾ ٻاويھين درجي تي)، ۽ لڳ ڀڳ اسي سيڪڙو ماڻھو روزانو ٻن ڊالرن کان گھٽ ۾ زندگي گذارين ٿا (دنيا ۾ سورهين درجي تي)، ۽ ٽن سئو ملين کان وڌيڪ ماڻھو غربت واري ليڪ کان ھيٺ رھن ٿا، پر ھن ملڪ جي ڪجھ سالن جي وڏي معاشي اڳڀرائي معاشي واڌ کي اٺ سيڪڙو تائين پھچايو آھي. ماهرن جي اڳڪٿي آھي تہ ايندڙ سالن ۾ ڀارت سالياني ڏھ سيڪڙو تائين بہ واڌ حاصل ڪري سگھي ٿو.
جيڪڏھن ھڪ زماني ۾ ڀارت جو نالو غربت ۽ تنگدستي ياد ڏياري ٿو، تہ ھاڻي ھن ملڪ جي معاشي اڳڀرائي ۽ علمي جاڳرتا سڀني جي توجهه پاڻ ڏانھن ڇڪي رھي آھي. وڏي پيماني تي پرڏيھي سيڙپڪاري ھتي مدت کان عام ڳالھ بڻجي چڪي آھي، ۽ ڀارتي شين جي عالمي مارڪيٽن ۾ وڪري ۾ بہ گھڻو اضافو ٿيو آھي.
ماهرن ڀارت جي معاشي اڳڀرائي جي شروعات جو سال 1991ع ڄاڻائن ٿا. ان سال [[منموھن سنگھ]]، جيڪو ان وقت ڀارت جو ناڻي وارو وزير ھو، [[حڪمي معيشت]] مان نڪرڻ لاءِ پروگرام منظور ڪرايا ۽ تدريجي طور لاڳو ڪيا. ان کان پوءِ آھستي آھستي سخت ٽيڪسي قانون ختم ڪيا ويا، برآمد ۽ درآمد جا قاعدا نرم ڪيا ويا، پرڏيھي سيڙپڪاري جي اجازت ملي، ۽ ملڪي سرمائي جي تحفظ جا بندوبست مضبوط ٿيا. منموھن سنگھ ان کان پوءِ ڀارت جو وزيراعظم ٿيو، ۽ جيڪي منصوبا ھن شروع ڪيا ھئا تن جي واڌاري کي جاري رکي ٿو.
چين ڀارت جو سڀ کان وڏو واپاري شريڪ آھي.&lt;ref name=&quot;بي بي سي&quot;&gt;{{یادکرد وب|عنوان=برطانيا ۽ ڀارت جا معاشي لاڳاپا ڪيئن آھن؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/business/2015/11/151112_l03_india_uk_economic_ties|وبگاه=بي بي سي نيوز فارسي|تاریخ=2015-11-12|بازبینی=2024-09-30|کد زبان=fa}}&lt;/ref&gt;

=== صنعت ===
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 200
| image1 = ITC Kohenur on Inorbit Mall Road (2).jpg
| width1 = 300
| height1 =
| image2 = Mahindra Bilbao- 08 Marzo 30.jpg
| width2 = 300
| height2 =
| image3 = S3 and S4 Building SJP2 Wipro Sarjapur office Photo 182805.jpg
| width3 = 300
| height3 =
| image4 = Bharat_Biotech_Covaxin_Bangalore_BESTpedia.jpg
| width4 = 300
| height4 =
| footer =
| align = left
| caption1 = [[آءِ ٽي سي لميٽيڊ]]
| caption2 = ڀارتي گاڏي، ڪمپني [[ماهيـنـدرا]] جي تيار ڪيل
| caption3 = [[وِپرو]]
| caption4 = [[ڀارت بايوٽيڪ]] ڪمپني پاران تيار ڪيل ڪووِڊ-۱۹ ويڪسين
| caption_align = center
| header =
| header_background = gray
| direction = vertical
| caption5 =
}}


[[File:Bagmane Tech Park, Bangalore (2024) 199.jpg|thumb|[[بنگلورو]] ۾ [[باگماني ٽيڪ پارڪ]] جو گيٽ نمبر 1. هن ڪاروباري مرڪز ۾ ڪيترين عالمي ڪمپنين جا تحقيق ۽ ترقيءَ جا مرڪز ۽ آفيسون موجود آهن.]]

ڀارت [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] ۽ ڪاروباري عملن جي انتظام، يعني آءِ ٽي-بي پي ايم، جو هڪ اهم عالمي مرڪز آهي. هي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.5 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ خدمتن جي برآمدن جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فراهم ڪري ٿو. هن صنعت جي واڌ جو هڪ اهم بنياد وڏي تعداد ۾ فني مهارت رکندڙ ۽ انگريزي ڳالهائيندڙ افرادي قوت آهي. مالي سال 2026ع تائين هن شعبي جي آمدني 300 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌي وئي. شروعاتي دور ۾ هي صنعت خاص طور ٽيليفون ڪال مرڪزن ۽ بنيادي سافٽ ويئر خدمتن سان لاڳاپيل هئي، پر هاڻوڪي دور ۾ ان جو وڏو حصو [[ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ|ڪلائوڊ ڍانچي]]، [[مصنوعي ذهانت]] ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جي عالمي قابليتي مرڪزن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي.

[[بنگلورو]]، جيڪو شروعاتي طور گهٽ خرچ واري آف شور خدمتن جي مرڪز طور اڀريو هو، هاڻي عالمي ڪمپنين جي [[تحقيق ۽ ترقي]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ واقع [[باگماني ٽيڪ پارڪ]] سميت ڪيترن ڪاروباري مرڪزن ۾ عالمي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي ڪمپنين جون آفيسون ۽ تحقيقاتي سهولتون موجود آهن. 0

ڀارت جي [[ڀارت ۾ گاڏين جي صنعت|گاڏين جي صنعت]] ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 7.1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ هر سال لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 80 لک گاڏيون تيار ڪري ٿي. پيداوار ۾ [[ٻه ڦيٿي گاڏي|ٻه ڦيٿي گاڏين]] جو حصو لڳ ڀڳ 77 سيڪڙو آهي، جڏهن ته مسافر گاڏيون لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو حصو رکن ٿيون. ملڪ ۾ هر هزار ماڻهن تي لڳ ڀڳ 34 ڪارون ۽ 185 ٻه ڦيٿي گاڏيون آهن. هي صنعت لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ 90 لک ماڻهن جي روزگار سان لاڳاپيل آهي ۽ هر سال 53 لک تائين گاڏيون برآمد ڪري ٿي. 2023ع ۾ ڀارت وڪرو جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين وڏي موٽر گاڏي منڊي بڻجي ويو، جڏهن ته خريد ڪندڙن ۾ [[اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏي|ايس يو ويز]] ڏانهن لاڙو وڌيو.

ڀارت جي [[ڀارت ۾ دواسازي صنعت|دواسازي صنعت]] گهٽ خرچ تي دوائن جي پيداوار ڪندڙ ڪارخانن ۽ ملڪي ڪمپنين جي وسيع ڄار تي مشتمل آهي. پيداوار جي مقدار جي لحاظ کان ڀارت دنيا ۾ [[عام دوا|جنيرڪ دوائن]] ۽ [[ويڪسين|ويڪسينن]] جو هڪ وڏو فراهم ڪندڙ آهي. تنهن هوندي به، صنعت کي خام مال جي فراهميءَ بابت خطرا درپيش آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فعال دوائي جزن جي وڏي مقدار، خاص طور 70 سيڪڙو کان وڌيڪ، چين مان درآمد ڪئي وڃي ٿي. ان سان گڏ ڀارتي دواسازي ڪارخانن جي معيار بابت بين الاقوامي ريگيوليٽري ادارا باقاعده جاچ ۽ آڊٽ پڻ ڪندا رهن ٿا.

ڀارت جي بجلي پيدا ڪرڻ جي نصب ٿيل گنجائش لڳ ڀڳ 300 گيگاواٽ آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 42 گيگاواٽ قابل تجديد ذريعن مان آهي. ملڪ ۾ [[ڪوئلو|ڪوئلي]] جو وسيع استعمال ڀارت جي [[گرين هائوس گيس]] اخراج جو هڪ اهم سبب آهي، جيتوڻيڪ [[قابل تجديد توانائي]] جي پيداوار تيزيءَ سان وڌي رهي آهي. ڀارت دنيا جي گرين هائوس گيسن جي ڪل اخراج جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو. في ماڻهو اخراج لڳ ڀڳ 2.5 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ساليانو آهي، جيڪو عالمي سراسريءَ جي لڳ ڀڳ اڌ جي برابر آهي. ملڪ جي توانائي پاليسيءَ ۾ بجليءَ تائين پهچ وڌائڻ ۽ [[مائع پيٽروليم گيس]] ذريعي صاف سٿري رڌ پچاءَ جون سهولتون فراهم ڪرڻ اهم ترجيحن ۾ شامل رهيون آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Temi tea garden.jpg|[[سڪم]] ۾ [[تيمي چانهه باغ]]. ڀارت دنيا جي وڏن [[چانهه]] پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي، ۽ ملڪ ۾ چانهه جي گهريلو واپرائڻ جو مقدار پڻ تمام وڏو آهي.
File:Chinese fishing nets in Kochi, Kerala.jpg|[[ڪيرالا]] جي [[ڪوچي]] ۾ روايتي [[چيني مڇي مارڻ جا ڄار]]. ڀارت ۾ [[مڇيگيري]] لکين ماڻهن جي روزگار ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهي.
&lt;/gallery&gt;

[[File:Bagmane Tech Park, Bangalore (2024) 199.jpg|thumb|[[بنگلورو]] ۾ [[باگماني ٽيڪ پارڪ]] جو گيٽ نمبر 1. هن ڪاروباري مرڪز ۾ ڪيترين عالمي ڪمپنين جا تحقيق ۽ ترقيءَ جا مرڪز ۽ آفيسون موجود آهن.]]

=== ٽيلي ڪميونيڪيشن ===
ڀارت جي [[مخابراتي صنعت]] دنيا جي ٻي وڏي صنعت آهي، جنهن جا 1.2 ارب کان وڌيڪ گراهڪ آهن، ۽ اها ڀارت جي [[مجموعي قومي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 6.5 سيڪڙو حصو وجهي ٿي۔
2017ع جي ٽئين ٽه ماهي کان پوءِ، هن شعبي ۾ ڀارت [[آمريڪا]] کان اڳتي نڪري ويو ۽ [[چين]] کان پوءِ دنيا جي ٻئي وڏي اسمارٽ فون مارڪيٽ بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Indian Telecom Industry - Telecom Sector, FDI, Opportunities|url=https://www.investindia.gov.in/sector/telecom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Danish|last=Khan|title=Indian smartphone market grows 23% to overtake US in Q3; Samsung, Xiaomi drive shipments|url=https://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/indian-smartphone-market-grows-23-to-overtake-us-in-q3-samsung-xiaomi-drive-shipments/61255184}}&lt;/ref&gt;

=== موٽر گاڏين جي صنعت===
{{Main|ڀارت جي خودروسازي صنعت}}

[[ڀارت جي خودروسازي صنعت]] دنيا جي تيزي سان وڌندڙ صنعتن مان ٻي وڏي صنعت آهي۔ 2009ع کان 2010ع دوران هن صنعت جي گهريلو وڪري ۾ 26 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن ته 2008ع کان 2009ع دوران برآمدات ۾ 36 سيڪڙو اضافو ٿيو، جيڪو انتهائي مثبت رجحان آهي۔

دنيا جون معروف گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپنيون جهڙوڪ [[بي ايم ڊبليو]]، [[مرسڊيز-بينز]]، [[آئوڊي]]، [[ٽيسلا موٽرز]] وغيره ڀارت ۾ سرگرم آهن ۽ هتي گاڏين جي تياري ڪن ٿيون۔

=== معلوماتي ٽيڪنالاجي ===
2011ع جي آخر تائين، ڀارت جي معلوماتي ٽيڪنالاجي صنعت ۾ 2.8 ملين ماهر ملازم ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ لڳ ڀڳ 100 ارب آمريڪي ڊالر آمدني پيدا ٿي، جيڪا ڀارت جي مجموعي قومي پيداوار جو 7.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ملڪ جي برآمدات جو 26 سيڪڙو به هن شعبي سان لاڳاپيل هو۔&lt;ref&gt;{{cite news|author=Vishal Dutta|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending|title=Indian biotech industry at critical juncture, global biotech stabilises: Report|access-date=2026-02-08|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116214810/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending|dead-url=yes|accessdate=2026-02-08|archivedate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116214810/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending}}&lt;/ref&gt;

=== دواسازي ===
ڀارت جي دواسازي صنعت دنيا جي اهم ابھرتن مارڪيٽن مان هڪ آهي۔ ماهرن جي خيال موجب، ڀارت جي دوائن واري مارڪيٽ جي ماليت 2020ع تائين 48.5 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اميد هئي۔ ڀارت دنيا جي ٻارهن اهم بايوٽيڪنالاجي منزلن مان هڪ آهي۔
2012ع کان 2013ع دوران، ڀارت جي بايوٽيڪنالاجي صنعت 15.1 سيڪڙو واڌ ڪئي ۽ پنهنجي آمدني 204.4 ارب ڀارتي روپين مان وڌائي 235.24 ارب ڀارتي روپين تائين آندي، جيڪا جون 2013ع جي مٽاسٽا شرح موجب تقريباً 3.94 ارب آمريڪي ڊالر هئي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.differding.com/page/biotechnology_in_india_2013_biospectrum_able_survey/f1.html|title=Differding Consulting Publi 6}}&lt;/ref&gt;

=== فلمي صنعت===
ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي فلمي صنعت رکندڙ ملڪ آهي. هندي ٻوليءَ جي فلمي صنعت کي [[باليووڊ]] سڏيو ويندو آهي، جيڪا بنيادي طور [[بمبئي]] (هاڻي [[ممبئي]]) ۾ قائم آهي. ان کان علاوه ٻين علائقائي فلمي صنعتن ۾ [[ٽولي ووڊ]]، [[ڪولي ووڊ]]، [[سئنڊل ووڊ]]، [[مالي ووڊ]]، [[جولي ووڊ]]، [[ڍولي ووڊ]] وغيره شامل آهن. ڀارت هر سال لڳ ڀڳ 1000 فلمون ٺاهي ٿو، جيڪي [[هالي ووڊ]] جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/bollywood-100-how-big-indias-mammoth-film-industry-1236299|title=Bollywood at 100: How Big is India's Mammoth Film Industry|work=International Business Times|date=3 May 2013}}&lt;/ref&gt;

=== پئسو ===
{{Main|ڀارت جي رپيو}}

ھن ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي [[رپيو]] آھي، ۽ ان جا جزا پئيسا آھن (رپئي جو سئوون حصو).
ھر ڀارتي رپيو ڏهائي صفر هڪ ٽي آمريڪي ڊالر جي برابر آھي، ۽ ھر [[آمريڪي ڊالر]] ڇھهتر ڏهائي ٽي رپين جي برابر آھي (اپريل ٻه ھزار ٻاويھ).&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=ڪرنسي مٽاسٽا شرحون، بين الاقوامي رقم منتقلي|نشانی=https://www.xe.com/|وبگاه=www.xe.com|بازبینی=2022-04-14}}&lt;/ref&gt;

=== پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري ===
{{Main|ڀارت ۾ پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري}}

ڀارت وڏي معيشت ۽ گھڻي انساني قوت سبب، [[سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري]] لاءِ بھترين ۽ پسنديده منزلن مان ھڪ سمجھيو وڃي ٿو. ڀارت وٽ [[اطلاعاتي ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين شعبن جھڙوڪ خودڪاري حصا، [[ڪيميائي مادا]]، [[ڪپڙا]]، [[دوا سازي]] ۽ [[زيور]]ات ۾ وڏي سگھ موجود آھي.
ڀارت ھميشه عالمي سيڙپڪارَن لاءِ وسيلن ۽ صلاحيتن جو ھڪ وڏو مرڪز رھيو آھي. اڳ ۾ ھن ملڪ جي سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري بابت سخت پاليسيون ھن ميدان ۾ وڏي رڪاوٽ ھيون. پر مارچ ٻه ھزار پنج ۾ حڪومت قانونن ۾ سڌارا ۽ نرمي آڻي، واپار ۽ معيشت ۾ سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري کي سئو سيڪڙو تائين جائز قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|نشانی=http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|عنوان=دي ھندو آن لائن|بازبینی=2008-04-27|archive-date=2005-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050405032727/http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور حڪومت جي نگراني گھٽائڻ ۽ پرڏيھي سيڙپڪاري کي وڌائڻ لاءِ ڪيل مثبت معاشي سڌارن ڀارت کي ايشيا ۽ پيسفڪ علائقي جي اڳرو ملڪن مان ھڪ بڻايو آھي، جيڪو تيزي سان وڌي ۽ اڳتي وڌي رھيو آھي.

=== واڌ ===
ڀارت جي معيشت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ آهي. نالي ماتر [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (nominal GDP) جي لحاظ کان ڀارت دنيا جو ستون نمبر وڏو ملڪ آهي، جنهن جي معيشت جو قدر تقريباً [[ڊالر|$]]2,250&amp;nbsp;ارب ([[آمريڪي ڊالر|USD]]) آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; جڏهن⁠تہ [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڀارت جي معيشت دنيا جي ٽئين نمبر وڏي معيشت آهي، جنهن جو مجموعي قدر لڳ ڀڳ US$8.720&amp;nbsp;ٽريلين آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|title=List of Countries by Projected GDP|url=http://statisticstimes.com/economy/countries-by-projected-gdp.php|work=Statistics Times|date=21 October 2016|accessdate=30 March 2017}}&lt;/ref&gt;  
مالي سال 2010 دوران ڀارت جي معاشي واڌ جي [[شرح]] 8.25٪ رهي. تنهن هوندي به، في ماڻهو سالياني آمدني (PPP موجب) لڳ ڀڳ $3678 هئي.

=== شعبا ===
ڀارت جي معيشت هيٺين شعبن تي ٻڌل آهي:
* [[سروس شعبي]]: 43٪
* صنعتون: 41٪
* [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]: 7٪
* زراعت: 7٪
* [[آئوٽ سورسنگ]]: 2٪

ڀارت جي معيشت گهڻ رخي آهي. اهم صنعتي شعبن ۾ [[گاڏيون]]، [[سيمينٽ]]، [[ڪيميائي مادا]]، [[گهريلو اليڪٽرانڪس]]، [[کاڌي جي پروسيسنگ]]، [[مشينري]]، [[کاڻيون]]، [[پيٽروليم]]، [[دواسازي]]، [[اسٽيل]]، آمدورفت جو سامان، ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |title=India |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/#geography |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=13 July 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220713164703/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/#geography |archivedate=13 July 2022 |language=en |date=1 July 2022}}&lt;/ref&gt;


=== توانائي ===
[[File:KolkiwadiDam.jpg|thumb|کاٻي|240px|ڀارت ۾ توانائي جي فراهمي ۾ بندن جو اهم ڪردار آهي.]]

هن وقت تيل جي قيمتن ۾ واڌ، ڀارت جي محدود تيل ذخيرن ۽ ترقي پذير ملڪ طور توانائي جي وڌندڙ ضرورتن کي نظر ۾ رکندي، هن ملڪ جي معيشت لاءِ سڀ کان وڏو خطرو سمجهيو وڃي ٿو. هن مسئلي جي حل لاءِ ڀارت، آمريڪا جي مدد سان [[ايٽمي توانائي]] جي پيداوار ڏانهن ڌيان ڏئي رهيو آهي.
سال 2024ع ۾ ڀارت ۾ بجلي جي پيداوار ۾ [[نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي|نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي]] جو حصو لڳ ڀڳ 46 سيڪڙو هو. هند جي حڪومت، وزيراعظم [[نريندر مودي]] جي اڳواڻي هيٺ، سنه 2070ع تائين خالص صفر ڪاربن اخراج حاصل ڪرڻ جا وڏا ۽ اهم هدف مقرر ڪيا آهن. انهن مان هڪ اهم هدف سنه 2030ع تائين 500 گيگاواٽ نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي جي گنجائش حاصل ڪرڻ آهي. انهن هدفن جي حاصلات لاءِ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ۽ صاف توانائي ڏانهن منتقلي کي تيز ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششن جي ضرورت آهي.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|نشاني=https://masireqtesad.ir/197141/تامین-46-درصد-برق-تولیدی-هند-از-منابع-تجد/|عنوان=هند جي توانائي جو مستقبل}}&lt;/ref&gt;

ڀارت سنه 1974ع ۾ پنهنجو پهريون [[ڀارت جي ايٽمي صلاحيت|ايٽم بم]] آزمائي چڪو هو ۽ تازن سالن ۾ پنهنجي ايٽمي صلاحيت ۾ نمايان واڌ ڪئي آهي. هن وقت ڀارت وٽ ٻاويهه ايٽمي بجلي گهر آهن، جن مان ڪي روس، آمريڪا يا فرانس جي مدد سان تعمير ڪيا ويا آهن ۽ ڪي، جهڙوڪ [[ڪاڪراپار ايٽمي بجلي گهر]]، مقامي ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|نشاني=https://m.economictimes.com/industry/energy/power/indias-third-home-built-700-mwe-nuclear-reactor-achieves-criticality/articleshow/113522142.cms|عنوان=هند جو مقامي ايٽمي ريئڪٽر}}&lt;/ref&gt;
وچ اوڀر جي ملڪن، جهڙوڪ ايران ۽ [[قطر]]، کان گئس خريد ڪرڻ ۽ پائيپ لائين ٺاهڻ به هند جي منصوبن ۾ شامل آهي. هندين وٽ نون توانائي ذريعن، جهڙوڪ [[حياتياتي گئس]] (فضلي مان گئس پيدا ڪرڻ)، جي استعمال جو ڊگهو ۽ ڪامياب تجربو پڻ موجود آهي.

=== زراعت ===
{{Main|ڀارت ۾ زراعت}}
[[File:Boild_rice.jpg|کاٻي|thumb|ڀارت جو چانور زرعي شين مان اهم برآمدات ۾ شمار ٿئي ٿو.]]

ڀارت، زرعي پيداوار جي مجموعي قدر جي لحاظ کان، چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ آهي. سنه 2005ع ۾ هن ملڪ جي زرعي شين جي قدر ۱۵۰ ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ اندازي وئي هئي.
هند 979،000 ٽن [[چانھ]] جي پيداوار سان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانهه پيدا ڪندڙ ۽ [[ڪينيا]]، [[سري لنڪا]] ۽ چين کان پوءِ چوٿون نمبر وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. ٻين اوڀر ايشيائي ملڪن وانگر هند جي هارين جي مکيه فصل [[چانور]] آهي، ۽ هي ملڪ چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانور پيدا ڪندڙ آهي. [[فائو]] سنه ۲۰۲۰ع ۾ ڀارت جي چانور جي پيداوار 178 ملين ٽن اندازي ڪئي هئي. ڀارت دنيا ۾ [[ڪيلا]]، [[ٻاجھري]]، [[سڻي]] ۽ [[مڱ ڦري]] جي پيداوار ۾ پهريون نمبر، ۽ [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ جي کنڊ]] ۽ [[ڀنگ]] جي پيداوار ۾ ٻيو نمبر رکي ٿو. سنه 2020ع ۾ 31 ملين 504 هزار ٽن ڪيلي جي پيداوار سان، ڀارت هن فصل جو دنيا جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=FAOSTAT|نشاني=https://www.fao.org/faostat/en/|وبگاه=www.fao.org|بازبيني=2022-05-12}}&lt;/ref&gt;
ڀارت ۾ سوين ملين [[ڳئون]] هجڻ سبب، هي ملڪ دنيا ۾ هن جانور جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. ڀارت جي آئين جي آرٽيڪل 48 تحت ڳئون کي ذبح ڪرڻ تي پابندي آهي&lt;ref&gt;[http://indiankanoon.org/doc/237570/ The Constitution Of India 1949]&lt;/ref&gt;، جيتوڻيڪ هندو ڌرم ۾ ڳئون جو گوشت کائڻ منع آهي، پر انهن جي [[کير]] جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو.

=== غربت ===
تيز معاشي واڌ جي باوجود، ڀارت اڃا تائين [[ڀارت ۾ غربت|غربت]] جي مسئلي کي منهن ڏئي رهيو آهي. سال 2004–2005 دوران، آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو (27.5٪) غربت جي ليڪ کان هيٺ زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.planningcommission.gov.in/news/prmar07.pdf|title=Poverty estimates for 2004-05|publisher=Planning Commission, Government of India|accessdate=12 August 2009|archive-date=14 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914014726/http://www.planningcommission.gov.in/news/prmar07.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  
2007–2008 دوران، آبادي جو 80.4٪ حصو روزانو US $2 کان گهٽ آمدني تي گذارو ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/24.html|title=Human Development Report 2007/2008 - Population living below $2 a day (%)|accessdate=12 August 2009|publisher=United Nations Development Programme|archive-date=21 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221190342/http://hdrstats.undp.org/indicators/24.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  
سال 2009 تائين هي شرح گهٽجي 68٪ ٿي وئي.&lt;ref&gt;Central Intelligence Agency. The World Factbook. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html FIELD LISTING: POPULATION BELOW POVERTY LINE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221103537/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html |date=21 December 2016 }}&lt;/ref&gt;

=== ٽيڪنالاجي ===
[[File:Indian Space Research Organisation Logo.svg|thumb|ISRO جو لوگو]]
2014ع ۾ ڀارت پهريون ڀيرو [[مريخ]] ڏانهن خلائي مشن موڪليو، جنهن کي [[مريخ اوربيٽر مشن]] چيو ويو. اهڙي طرح ڀارت چوٿون ۽ ايشيا جو پهريون ملڪ بڻيو جنهن هي ڪاميابي حاصل ڪئي.
[[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم|اسرو]] هڪ ئي مشن ۾ 104 سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪلي عالمي رڪارڊ قائم ڪيو. ان کان پوءِ [[چندرَيآن-3]] مشن ڪاميابيءَ سان چنڊ جي ڏکڻ قطب تي لهڻ وارو دنيا جو پهريون مشن بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=22 August 2023|title=Chandrayaan 3 Mission: Detailed timeline|work=Times Of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/science/chandrayaan-3-mission-detailed-timeline/articleshow/102953638.cms}}&lt;/ref&gt;

== قومي نشان ==
[[File:Emblem of India.svg|left|thumb|ڀارت جو قومي نشان]]

=== قومي نشان (Emblem) ===
ڀارت جي قومي نشان ۾ چار [[شير]] پٺيءَ سان پٺيءَ ملائي بيٺل ڏيکاريل آهن. اهي شير طاقت، [[فخر]]، اعتماد ۽ [[همت]] جي علامت آهن. ”اسٽيٽ ايمبلم آف انڊيا (غلط استعمال جي ممانعت) ايڪٽ، 2005ع“ موجب، هن قومي نشان جو استعمال صرف سرڪاري ادارن کي ڪرڻ جي اجازت آهي.

=== نالو ===
”انڊيا“ نالو يوناني لفظ ''انڊس'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ سنسڪرت لفظ ''سندهو'' مان آيو. وقت سان گڏ هي لفظ ”هند“، [[هندي ٻولي|هندي]] يا [[هندومت|هندو]] جهڙن نالن ۾ تبديل ٿيو.

ڀارت جو پسنديده [[انڊونِم]] (يعني اهو نالو جيڪو ملڪ جا پنهنجا ماڻهو استعمال ڪن ٿا) ”ڀارت“ آهي، جيڪو [[هندي]] ۽ ٻين ڀارتي ٻولين ۾ استعمال ٿيندو آهي. هي نالو انهن نالن کان مختلف آهي جيڪي ٻاهرين قومون هن ملڪ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.

=== قومي نشانين ===
ڀارت جون ڪجهه اهم قومي نشانيون هي آهن:
* [[قومي ترانو]]: [[جانا گانا مانا]]
* قومي گيت: [[وندي ماترم]]
* قومي جانور: [[شير بنگالي|چيتو شير]]
* قومي پکي: [[مور]]
* قومي گل: [[نيلمبو|ڪنول]]
* قومي وڻ: [[بنيان]]
* قومي درياهه: [[گنگا]]
* قومي آبي جانور: [[گنگا درياهه ڊولفن]]
* قومي ميوو: [[آم]]
* قومي ورثي وارو جانور: [[هاٿي]]
* قومي ورثي وارو پکي: ڀارتي [[عقاب]]

&lt;gallery&gt;
File:Bengal Tiger Karnataka.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Panthera tigris]]'' &lt;br&gt;چيتو شير&lt;br&gt;(قومي جانور)&lt;/div&gt;
File:Peacock, East Park, Hull - panoramio.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Pavo cristatus]]''&lt;br&gt;مور&lt;br&gt;(قومي پکي)&lt;/div&gt;
File:Lotus Nelumbo nucifera Flower Close 2048px.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Nelumbo]] nucifera'' &lt;br&gt;ڪنول&lt;br&gt;(قومي گل)&lt;/div&gt;
File:Banyan 02 in Tenganan by Line1.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Ficus benghalensis]]''&lt;br&gt;بنيان&lt;br&gt;(قومي وڻ)&lt;/div&gt;
File:Sunset on river Ganges 02.jpg|[[گنگا]]
File:GangeticDolphin.jpg|[[گنگا درياهه ڊولفن]]
File:Mango hedgehog.jpg|[[آم]]
File:Indian Spotted Eagle near Nalsarovar Bird Sanctuary.jpg|ڀارتي [[عقاب]]
&lt;/gallery&gt;

== سرحدي تڪرار ==
ڀارت جي سرحدن بابت مختلف ملڪن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/05/indian_pakistani_and_chinese_border_disputes |title=Fantasy frontiers |date=8 February 2012 |publisher=The Economist Newspaper Limited |accessdate=6 November 2016}}&lt;/ref&gt; مثال طور، ڀارت [[ڄمون ۽ ڪشمير]] کي پنهنجي رياست سمجهي ٿو،&lt;ref name=&quot;ipbdMOI&quot; /&gt; جڏهن⁠تہ [[پاڪستان]] ۽ [[چين]] هن علائقي کي ڀارت جو حصو تسليم نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;ipbdMOI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/jammu-kashmir/india-pakistan-border-dispute.html |title=India - Pakistan Border Dispute |publisher=Maps of India |accessdate=6 November 2016}}&lt;/ref&gt; اهڙي طرح، ڀارت پاڪستاني ۽ چيني انتظام هيٺ ڪشمير جي علائقن کي به تسليم نٿو ڪري.

1914ع ۾ [[برطانوي ڀارت]] ۽ [[تبت]] وچ ۾ [[مڪ موهن لائين]] بابت معاهدو ٿيو، جيڪو [[شملا معاهدو (1914ع)]] جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;simlaCFR&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cfr.org/tibet/convention-between-great-britain-china-tibet-simla-accord/p16007 |title=Convention Between Great Britain, China, and Tibet (Simla Accord) |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=6 November 2016}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۽ تبت هن لائين کي سرڪاري سرحد سمجهن ٿا، پر چين جولاءِ 1914ع ۾ هن معاهدي مان الڳ ٿي ويو. نه ته مين لينڊ چين ۽ نه ئي [[تائيوان]] [[اروناچل پرديش]] کي ڀارت جو حصو تسليم ڪن ٿا. انهن موجب هي علائقو ”ڏکڻ تبت“ جو حصو آهي، جيڪو چين سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/china/2005/china-050405-irna01.htm|title=China revives claims on Indian territory}}&lt;/ref&gt;

== ماڻهو ==
{{Main|ڀارت جي آبادي}}

[[File:India population density map en.svg|thumb|ڀارت ۾ آباديءَ جي گهڻائي جو نقشو.]]

2023ع جي اندازي موجب ڀارت جي آبادي 1,428,627,663 هئي، جنهن سان اهو [[دنيا جي آبادي|دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] بڻجي ويو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان [[چين]] کي پوئتي ڇڏي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=World Population Dashboard|url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard|access-date=2023-05-26|publisher=United Nations Population Fund}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|title=India will surpass China in population next year, UN projects|url=https://www.axios.com/2022/07/11/china-india-world-population-trends|date=July 11, 2022}}&lt;/ref&gt; 2011ع جي عبوري آدمشماري رپورٽ ۾ ملڪ جي آبادي 1,210,193,422 ڄاڻائي وئي هئي. 2020ع ۾ ڀارت جي آباديءَ جي وچين عمر 28.7 سال هئي.

گذريل پنجاهه سالن دوران طبي سهولتن ۾ ترقي ۽ [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي نتيجي ۾ زرعي پيداوار ۾ ٿيل واڌ ڀارت جي آباديءَ جي تيز واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به، ڏهن سالن وارن عرصن ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح آهستي آهستي گهٽجي رهي آهي. 2001ع کان 2011ع تائين آبادي 17.64 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته ان کان اڳ 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي ۾ واڌ جي شرح 21.54 سيڪڙو هئي. آزاديءَ کان پوءِ ڀارت جي پهرين آدمشماري 1951ع ۾ ٿي، جنهن ۾ ملڪ جي آبادي 36 ڪروڙ 10 لک ڳڻپ ڪئي وئي.

[[ڄمڻ وقت متوقع عمر]] 1970ع–1975ع دوران 49.7 سالن مان وڌي 2023ع ۾ 72.0 سال ٿي وئي. ساڳئي طرح پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح ۾ پڻ نمايان گهٽتائي آئي؛ 1994ع ۾ اها شرح هر 1,000 زنده ڄاول ٻارن مان 113 هئي، جيڪا 2018ع ۾ گهٽجي 41.1 في 1,000 زنده ڄاول ٻارن تائين پهتي.

2011ع جي آدمشماري موجب ڀارت ۾ [[انساني جنسي تناسب|جنسي تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 940 عورتون هو. ڀارت ۾ ڇوڪرين جي ٻاروتڻ ۾ قتل ۽، وڌيڪ تازن ڏهاڪن ۾، جنس جي چونڊ جي بنياد تي مادي جنين جي خاتمي جهڙن عملن صنفي تناسب ۾ عدم توازن پيدا ڪيو آهي. 1964ع کان 2014ع جي وچ واري عرصي ۾ ملڪ ۾ آباديائي انگن اکرن موجب ”گم ٿيل عورتن“ جو اندازي وارو تعداد ڏيڍ ڪروڙ مان وڌي 6 ڪروڙ 30 لک ٿي ويو، جيڪا ساڳئي عرصي دوران مجموعي آباديءَ جي واڌ کان وڌيڪ تيز واڌ هئي. ڀارتي حڪومت جي هڪ مطالعي موجب وڌيڪ 2 ڪروڙ 10 لک ڇوڪريون اهڙيون هيون، جن کي خاندانن ۾ گهربل اولاد جي برابر حيثيت حاصل نه هئي ۽ کين مناسب سنڀال نه ملي رهي هئي. جنس جي چونڊ جي بنياد تي جنين جي خاتمي تي سرڪاري پابندي باوجود اهو عمل مڪمل طور ختم نه ٿيو آهي.

ڳوٺاڻن علائقن کان شهرن ڏانهن [[لڏپلاڻ]] ڀارت جي جديد آباديائي تاريخ جي هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. 1991ع کان 2001ع جي وچ ۾ شهري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي تعداد ۾ 31.2 سيڪڙو واڌ ٿي. 2001ع ۾ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Census&quot;&gt;{{cite web|title=Census of India 2001|url=http://www.censusindia.net/results/index.html}}&lt;/ref&gt; [[شهري آبادي|شهري آباديءَ]] جو تناسب 2001ع جي آدمشماريءَ ۾ 27.81 سيڪڙو مان وڌي 2011ع ۾ 31.16 سيڪڙو ٿي ويو. 1991ع کان پوءِ ملڪ جي مجموعي آباديءَ جي واڌ جي رفتار ۾ گهٽتائيءَ جو هڪ اهم سبب ڳوٺاڻن علائقن ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح ۾ تيز گهٽتائي هئي.

2011ع جي آدمشماريءَ وقت ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ 53 شهري مجموعا موجود هئا. آباديءَ جي لحاظ کان انهن مان وڏن شهري مجموعن ۾ [[ممبئي]]، [[دهلي]]، [[ڪولڪتا]]، [[چنائي]]، [[بنگلورو]]، [[حيدرآباد، ڀارت|حيدرآباد]] ۽ [[احمدآباد]] شامل هئا.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Mumbai, India, Taj Mahal Palace Hotel and Gateway of India.jpg|[[ممبئي]] ڀارت جي سڀ کان وڏي شهري مجموعن مان هڪ آهي. تصوير ۾ کاٻي پاسي [[تاج محل پيلس هوٽل]] ۽ [[گيٽ وي آف انڊيا]] نظر اچن ٿا.
File:Bangalore Panorama.jpg|[[بنگلورو]] جو وسيع منظر. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] ڀارت ۾ پنهنجا مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا، تڏهن علائقي ۾ ماهر گريجوئيٽن جي وڏي انگ ۽ سائنس ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي تعليمي ادارن جي موجودگيءَ سبب بنگلورو انهن لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻيو.
&lt;/gallery&gt;

=== ٻوليون ===
{{Main|ڀارت جون ٻوليون}}

ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون ڪيترن ئي [[ٻولي خاندان|ٻولي خاندانن]] سان تعلق رکن ٿيون. ڀارتي حڪومت پاران ڪرايل آخري [[2011ع جي ڀارت جي آدمشماري|2011ع جي آدمشماري]] موجب، ملڪ جي ٻولين ۽ انهن جي ڳالهائيندڙن جي ورهاست هن ريت آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ڀارت ۾ ٻولي خاندان ۽ ڳالهائيندڙ
! درجو
! ٻولي خاندان
! ذيلي خاندان
! ٻولين جو تعداد
! ڳالهائيندڙن جو تعداد
! ڳالهائيندڙن جو سيڪڙو
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 1
| rowspan=&quot;3&quot; | [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]]
| [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]]
| 21
| 945,052,555
| 78.05٪
|-
| [[ايراني ٻوليون|ايراني]]
| 1
| 21,677
| 0٪
|-
| [[جرمنڪ ٻوليون|جرمنڪ]]
| 1
| 259,678
| 0.02٪
|-
| 2
| [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]]
| —
| 17
| 237,840,116
| 19.64٪
|-
| 3
| [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي]]
| —
| 14
| 13,493,080
| 1.11٪
|-
| 4
| [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي]]
| —
| 66
| 12,257,382
| 1.01٪
|-
| 5
| [[سامي-حامي ٻوليون|سامي-حامي]]
| —
| 1
| 54,947
| 0٪
|}

ان کان سواءِ ڀارت ۾ [[تائي-ڪادائي ٻوليون|تائي-ڪادائي]]، [[انڊماني ٻوليون|انڊماني]] ۽ ٻين ننڍن ٻولي خاندانن توڙي [[ٻولي اڪيلائي|اڪيلين ٻولين]] جا ڳالهائيندڙ پڻ ٿوري تعداد ۾ موجود آهن.

ڀارت جي ڪاغذي ڪرنسي نوٽن جي پٺئين پاسي، کاٻي طرف هڪ ٻولي پينل ۾ نوٽ جي ماليت 15 ٻولين ۾ لکيل هوندي آهي، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نوٽ جي ٻين حصن تي وڌيڪ نمايان نموني ڏنل هونديون آهن. انهن 15 ٻولين ۾ ترتيبوار [[آسامي ٻولي|آسامي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[نيپالي ٻولي|نيپالي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنسڪرت]]، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[اردو]] شامل آهن.

ڀارت جي وفاقي حڪومت جي سرڪاري ٻوليءَ بابت فيصلو [[ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي]] سيپٽمبر 1949ع ۾ ڪيو. اهو فيصلو ٽن سالن تائين هلندڙ بحث کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ ٻه اهم موقف سامهون هئا. هنديءَ جا حامي چاهيندا هئا ته [[ديوناگري لپي]] ۾ لکيل هندي کي ڀارت جي واحد ”قومي ٻولي“ بڻايو وڃي، جڏهن ته [[ڏکڻ ڀارت]] جا نمائندا چاهيندا هئا ته انگريزيءَ کي پڻ آئين ۾ جاءِ ڏني وڃي.

آخرڪار ٿيل ٺاهه موجب ديوناگري لپيءَ ۾ هندي کي ڀارت جي وفاقي حڪومت جي ”سرڪاري ٻولي“ قرار ڏنو ويو، جڏهن ته انگريزيءَ کي شروعاتي طور 15 سالن لاءِ ساٿي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي، جنهن عرصي دوران هنديءَ جي رسمي ۽ انتظامي لفظيات کي ترقي ڏيڻي هئي. ساڳئي ٺاهه تحت [[هندو-عربي انگ|هندو-عربي انگن]] جي بين الاقوامي صورت کي سرڪاري انگن طور قبول ڪيو ويو. اهي انتظام 26 جنوري 1950ع تي لاڳو ٿيل [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي آرٽيڪلن 343 کان 351 تائين شامل ڪيا ويا.

1965ع ۾ هنديءَ کي واحد سرڪاري ٻولي بڻائڻ خلاف ڏکڻ ڀارت ۾ سخت مخالفت کان پوءِ هڪ نئون ٺاهه ٿيو، جنهن تحت انگريزيءَ جو ساٿي سرڪاري ٻوليءَ طور استعمال غيرمعين عرصي تائين جاري رکيو ويو.

[[ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول|ڀارتي آئين جي اٺين شيڊيول]] ۾ 22 ٻولين کي تسليم ڪيو ويو آهي. انهن ۾ هندي شامل آهي، پر انگريزي شامل ناهي. حڪومت تي انهن ٻولين جي ترقيءَ لاءِ قدم کڻڻ جي ذميواري آهي ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن ”شيڊيول ٿيل ٻوليون“ چيو ويندو آهي. هن فهرست ۾ وڏيون علائقائي ٻوليون شامل آهن، پر [[سنسڪرت]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن، جنهن جا ڀارت ۾ هاڻي پهرين ٻولي طور ڳالهائيندڙ ناهن، ۽ [[اردو]] پڻ شامل آهي، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص علائقي تائين محدود ناهي؛ انهن ٻولين کي ڀارت جي ثقافتي ورثي ۾ سندن اهميت سبب شامل ڪيو ويو آهي.

1950ع ۾ اٺين شيڊيول ۾ 14 ٻوليون شامل هيون: [[آسامي ٻولي|آسامي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[هندي ٻولي|هندي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنسڪرت]]، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[اردو]]. بعد وارن ڏهاڪن ۾ آئيني ترميمن ذريعي وڌيڪ ٻوليون شامل ڪيون ويون: [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 1967ع ۾؛ [[نيپالي ٻولي|نيپالي]]، [[منيپوري ٻولي|منيپوري]] ۽ [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 1992ع ۾؛ ۽ [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]، [[ڊوگري ٻولي|ڊوگري]]، [[سنتالي ٻولي|سنتالي]] ۽ [[بوڊو ٻولي|بوڊو]] 2004ع ۾.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;260&quot;&gt;
File:Language region maps of India.svg|ڀارت جي مکيه ٻولين جي پهرين ٻولي طور ڳالهائجڻ وارا علائقا.
File:Indian Languages Map.jpg|ڳالهائيندڙن جي نسبتي تعداد موجب ڀارت جون مکيه ٻوليون.
&lt;/gallery&gt;

=== مذهب ===
{{Main|ڀارت ۾ مذهب}}

ڀارت ۾ مذهب عقيدن ۽ مذهبي عملن جي وڏي تنوع سان سڃاتو وڃي ٿو. ڀارت جي سڄي تاريخ ۾ مذهب ان جي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. [[ڀارتي ننڍو کنڊ]] دنيا جي چئن وڏن مذهبن، [[ٻڌ ڌرم]]، [[هندو ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[سک ڌرم]]، جي جنم ڀومي آهي.

ڀارت ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي هندو، سک ۽ جين آبادي رهي ٿي. مسلمانن جي آباديءَ جي لحاظ کان ڀارت، [[انڊونيشيا]] ۽ [[پاڪستان]] کان پوءِ دنيا ۾ ٽئين نمبر تي آهي، جڏهن ته ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي آباديءَ جي لحاظ کان نائين نمبر تي آهي. ڀارت ۾ [[زرتشتي مذهب]] جي پيروڪارن، جن ۾ [[پارسي]] ۽ ايراني شامل آهن، ۽ [[بهائي مذهب]] جي پيروڪارن جون پڻ دنيا جون سڀ کان وڏيون آباديون موجود آهن.

[[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي تمهيد ڀارت کي هڪ [[سيڪيولر رياست]] قرار ڏئي ٿي، جڏهن ته [[مذهبي آزادي]] کي بنيادي حق جي حيثيت حاصل آهي. آئين ۾ فڪر، اظهار، عقيدي، ايمان ۽ عبادت جي آزاديءَ جي ضمانت ڏني وئي آهي.

[[2011ع جي ڀارت جي آدمشماري|2011ع جي آدمشماري]] موجب ڀارت جي آباديءَ مان 79.8 سيڪڙو ماڻهو [[هندو ڌرم]]، 14.2 سيڪڙو [[اسلام]]، 2.3 سيڪڙو [[عيسائيت]]، 1.7 سيڪڙو [[سک ڌرم]]، 0.7 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم]] ۽ 0.4 سيڪڙو [[جين ڌرم]] جا پيروڪار هئا. ڀارت ۾ ڪيترائي قبائلي ۽ مقامي مذهب پڻ موجود آهن، جن ۾ [[ساناماهي مذهب]]، [[سرنا مذهب]] ۽ [[نيامترے]] شامل آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Jain pilgrim, Shravanabelagola.jpg|[[شراونابيلگولا]] ۾ هڪ [[جين ڌرم|جين]] ياتري.
File:Front Judes Church Chinnathurai Tamil Nadu Mar24 A7C 10007.jpg|[[چنناٿورائي]] ۾ [[سينٽ جوڊ چرچ، چنناٿورائي|سينٽ جوڊ چرچ]] جو ٻاهريون منظر.
File:Maneckji Seth Agiary, Mumbai.jpg|[[ممبئي]] ۾ [[زرتشتي آتشڪدو|زرتشتي آگياري]].
File:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|[[امرتسر]] جي [[سونهري مندر]] ۾ هڪ [[سک ڌرم|سک]] ياتري.
File:Magen David Synagogue, Kolkata.jpg|[[ڪولڪتا]] ۾ [[ميگن ڊيوڊ سيناگاگ]] جو اندريون منظر.
&lt;/gallery&gt;

=== تعليم ===
{{Main|ڀارت ۾ تعليم}}
{{See also|ڀارت ۾ خواندگي|ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ تعليم جي تاريخ}}

2011ع ۾ ڀارت جي [[خواندگي]] جي شرح 74.04 سيڪڙو هئي؛ عورتن ۾ اها شرح 65.46 سيڪڙو ۽ مردن ۾ 82.14 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي خواندگيءَ جي شرح ۾ فرق، جيڪو 2001ع ۾ 21.2 سيڪڙو پوائنٽ هو، 2011ع ۾ گهٽجي 16.1 سيڪڙو پوائنٽ رهجي ويو. ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح ۾ سڌارو شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ ٻيڻو رهيو. 2011ع ۾ [[ڪيرالا]] ۾ خواندگيءَ جي شرح سڀ کان وڌيڪ 93.91 سيڪڙو هئي، جڏهن ته [[بهار]] ۾ سڀ کان گهٽ 63.82 سيڪڙو هئي.

1981ع ۾ مجموعي آبادي، مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جون شرحون ترتيبوار 41 سيڪڙو، 53 سيڪڙو ۽ 29 سيڪڙو هيون. 1951ع ۾ اهي شرحون ترتيبوار 18 سيڪڙو، 27 سيڪڙو ۽ 9 سيڪڙو، 1921ع ۾ 7 سيڪڙو، 12 سيڪڙو ۽ 2 سيڪڙو، جڏهن ته 1891ع ۾ 5 سيڪڙو، 9 سيڪڙو ۽ 1 سيڪڙو هيون. [[لتيڪا چوڌري]] موجب 1911ع ۾ هر ڏهن ڳوٺن جي مقابلي ۾ ٽن کان به گهٽ پرائمري اسڪول موجود هئا. انگن اکرن موجب ذات پات ۽ مذهبي تنوع ۾ واڌ سان تعليم تي خانگي خرچ گهٽ ٿيندو هو. پرائمري اسڪولن جو بنيادي مقصد پڙهڻ ۽ لکڻ سيکارڻ هو، تنهنڪري مقامي سماجي تنوع انهن جي واڌ کي محدود ڪيو.

ڀارت جو تعليمي نظام دنيا جو ٻيو نمبر وڏو تعليمي نظام آهي. ملڪ ۾ 900 کان وڌيڪ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]]، 40,000 کان وڌيڪ [[ڪاليج]] ۽ لڳ ڀڳ 15 لک [[اسڪول]] موجود آهن. ڀارت جي [[اعليٰ تعليم]] واري نظام ۾ تاريخي طور پٺتي پيل طبقن لاءِ [[مثبت امتيازي عمل]] جي پاليسين تحت وڏي تعداد ۾ سيٽون مخصوص ڪيون وڃن ٿيون. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران ڀارت جي تعليمي نظام ۾ آيل بهتريءَ کي ملڪ جي [[ڀارت جي معيشت|اقتصادي ترقيءَ]] ۾ حصو وٺندڙ اهم عنصرن مان هڪ قرار ڏنو ويندو رهيو آهي.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:47 Raika School - eating together (3384824242).jpg|[[گجرات]] جي رائڪا (رائيڪا) ڳوٺ ۾ ٻار اسڪول جي منجهند جي مانيءَ جو انتظار ڪندي. ڪاري تختي تي لکيل سلام ”جئه ڀيم“ قانوندان، سماجي سڌارڪ ۽ [[دلت]] اڳواڻ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] کي خراج پيش ڪري ٿو.
File:Madrasah1.jpg|[[ڪرناٽڪ]] جي [[سريرنگاپٽنا]] ۾ [[مسجدِ اعليٰ]] جو مدرسو، جيڪو [[ٽيپو سلطان]] جي حڪمرانيءَ دوران 1786ع–1787ع ۾ تعمير ٿيو.
File:ThomasonCollegeOfEngineeringRoorkeeEst1847.jpg|[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي رورڪي|آءِ آءِ ٽي رورڪي]]، جيڪو اڳ [[ٿامسن ڪاليج آف سول انجنيئرنگ]] جي نالي سان مشهور هو، ڀارت جو سڀ کان پراڻو انجنيئرنگ ڪاليج آهي. اهو 1847ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي حڪمرانيءَ دوران [[گنگا واهه]] جي تعمير ۾ ڪم ڪندڙ عملي کي تربيت ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو.
&lt;/gallery&gt;

=== صحت ===
{{Main|ڀارت ۾ صحت}}

[[File:Female health workers in India (34332433890).jpg|thumb|2006ع ۾ وچڙندڙ بيمارين خلاف [[ويڪسينيشن]] جي مهم شروع ڪرڻ لاءِ تيار صحت ڪارڪن. اٺن سالن کان پوءِ، ۽ ڀارت ۾ [[پوليو]] جو آخري ڪيس سامهون اچڻ کان ٽي سال پوءِ، [[عالمي صحت تنظيم]] ڀارت کي پوليو کان پاڪ قرار ڏنو.]]

ڀارت تي دنيا جي [[تپ دق]] جي ڪيسن جو غيرمتناسب طور وڏو بار آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] جي 2022ع جي انگن اکرن موجب ڀارت ۾ هر سال لڳ ڀڳ 28 لک نوان تپ دق جا انفيڪشن ٿين ٿا، جيڪي دنيا جي مجموعي نون ڪيسن جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو آهن. اندازو لڳايو ويو آهي ته ڀارت جي لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو آبادي تپ دق جي انفيڪشن سان متاثر آهي.

2018ع تائين [[دل جي بيماري]] کان پوءِ [[دائمي رڪاوٽي ڦڦڙن جي بيماري]] موت جو ٻيو وڏو سبب هئي. دنيا جا ڏهه سڀ کان وڌيڪ آلودگيءَ وارا شهر ڀارت ۾ واقع هئا، جڏهن ته 14 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو اهڙي هوا ۾ ساهه کڻي رهيا هئا، جنهن ۾ آلودگيءَ جي سطح [[عالمي صحت تنظيم]] جي محفوظ حد کان ڏهه ڀيرا يا ان کان به وڌيڪ هئي.

2026ع تائين هوا جي معيار بابت رپورٽن موجب ڀارت جو ڪو به شهر عالمي صحت تنظيم جي هوا جي معيار بابت محفوظ هدايتن تي پورو نه لٿو. [[دهلي]] ۾ شديد [[هوائي آلودگي]] جي واقعن دوران اهڙي هوا ۾ ساهه کڻڻ کي روزانو لڳ ڀڳ 25 کان 30 سگريٽ پيئڻ جي برابر قرار ڏنو ويو آهي. 2017ع ۾ هوائي آلودگي ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 12 لک 40 هزار ماڻهن جي موت جو سبب بڻي.

== ثقافت ==
=== سماج ===
{{Main|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ صنفي اڻ برابري}}

[[File:Indian_culture_and_society.jpg|thumb|ساڄي|ڀارت جي ثقافت ۽ سماج جا مختلف پهلو.]]

ڀارتي سماج ۾ [[ذات پات جو نظام]] تاريخي طور هڪ اهم سماجي ادارو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ذات پات جهڙي سماجي درجابندي ٻين ثقافتن ۽ مذهبن ۾ پڻ ملي ٿي، پر ڀارتي ذات پات جو نظام خاص طور هندو سماجي روايت سان گهرو لاڳاپو رکي ٿو. روايتي هندو سماجي نظام ۾ ماڻهن کي وسيع طور چئن [[ورڻ (هندومت)|ورڻن]] ۾ ورهايو ويندو هو: سڀ کان مٿي [[برهمڻ]]، يعني پادري ۽ مذهبي عالم؛ انهن کان هيٺ [[ڪشتريه]]، يعني حڪمران ۽ ويڙهاڪ؛ ان کان پوءِ [[ويشيه]]، يعني واپاري ۽ هاري؛ ۽ آخر ۾ [[شودر]]، يعني خدمتي ۽ پورهيت طبقو.

روايتي ورڻ نظام کان ٻاهر اهي برادريون پڻ رهيون آهن، جن کي تاريخي طور ”ذات کان خارج ٿيل“ يا ”[[ڇوت ڇات|اڻ ڇهڻ لائق]]“ سڏيو ويندو هو. موجوده ڀارتي آئيني ۽ قانوني نظام ۾ اهڙين ڪيترين برادرين لاءِ [[شيڊيولڊ ڪاسٽ]] جو اصطلاح استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته [[دلت]] پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خود سڃاڻپ وارو اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”دٻايل“ يا ”پيڙهيل“ آهي.

هر ورڻ ۽ سماجي گروهه اندر وڌيڪ ننڍيون برادريون يا [[جاتي (هندومت)|جاتيون]] موجود رهيون آهن، جن مان گهڻيون تاريخي طور مخصوص پيشن سان لاڳاپيل هيون. [[اندروني شادي]]، يعني پنهنجي ئي جاتي يا سماجي گروهه اندر شادي ڪرڻ جي روايت، ذاتي سڃاڻپ کي پيشي جي چونڊ بدران وڏي حد تائين موروثي بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح ذات پات جو نظام ڀارتي سماج ۾ گهريون پاڙون پختيون ڪندو ويو.

[[ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي]] آزاديءَ کان پوءِ ڇوت ڇات جي خاتمي لاءِ قدم کنيا ۽ 1950ع ۾ نافذ ٿيل [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي آرٽيڪل 17 تحت [[ڇوت ڇات]] کي ختم ڪري ان جي ڪنهن به صورت ۾ عمل کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو. ان کان پوءِ ڀارت ذات پات جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف مختلف قانون ۽ تاريخي طور محروم طبقن لاءِ سماجي ڀلائي ۽ [[مثبت امتيازي عمل]] جون پاليسيون اختيار ڪيون آهن. تنهن هوندي به ذات پات جي بنياد تي اڻ برابري، امتيازي سلوڪ، سماجي علحدگي ۽ تشدد جا واقعا اڃا تائين ڀارتي سماج ۾ موجود آهن.

[[File:Indian_People_-_Mosaic.jpg|thumb|کاٻي|[[ڀارت جا ماڻهو|ڀارتي ماڻهن]] جي سماجي ۽ ثقافتي تنوع جو عڪس.]]

ڀارت ۾ ڪيترين نسلن تي مشتمل [[پدري نسب|پدري نسب وارا]] گڏيل خاندان روايتي طور عام رهيا آهن، جيتوڻيڪ شهري علائقن ۾ [[ننڍو خاندان|ننڍا خاندان]] وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن. ڀارت ۾ وڏي تعداد ۾ شاديون والدين يا خاندان جي وڏن جي شموليت سان طئي ٿينديون آهن. شاديءَ کي روايتي طور ڊگهي مدي وارو خانداني رشتو سمجهيو ويندو آهي ۽ ملڪ ۾ طلاق جي شرح نسبتاً گهٽ رهي آهي.

قانوني پابندين باوجود [[ٻارن جي شادي]] جا واقعا، خاص طور ڪجهه ڳوٺاڻن ۽ سماجي طور پٺتي پيل علائقن ۾، اڃا تائين ٿين ٿا. اتر ڀارت جي ڪيترن هندو سماجن ۾ علائقائي [[ٻاهرين شادي]] جي روايت پڻ رهي آهي، جنهن تحت ڪنوار پنهنجي اباڻي ڳوٺ کان ٻاهر شادي ڪندي آهي. [[رکشا ٻنڌن]] جهڙيون خانداني رسمون شادي شده عورتن ۽ سندن اباڻن خاندانن وچ ۾ سماجي ۽ جذباتي لاڳاپا برقرار رکڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿيون.

ڀارت ۾ [[عورتن خلاف تشدد]] ۽ [[جنسي تشدد]] پڻ اهم سماجي مسئلا رهيا آهن. سرڪاري انگن اکرن ۾ هر سال وڏي تعداد ۾ [[جنسي زيادتي]] جا ڪيس درج ٿين ٿا، جڏهن ته سماجي بدنامي، خانداني دٻاءَ ۽ ٻين سببن جي ڪري ڪيترن واقعن جي رپورٽ نه ٿيڻ بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويندا رهيا آهن. عورتن جي تحفظ، جنسي ڏوهن جي روڪٿام ۽ متاثرن کي قانوني تحفظ فراهم ڪرڻ لاءِ ڀارت ۾ وقت بوقت فوجداري قانونن ۾ تبديليون ۽ ٻيا قانوني قدم کنيا ويا آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Potrait-2.jpg|[[تلنگانا]] جي [[جينور]] ۾ [[دنداري ميلو|دنداري ميلي]] دوران [[گونڊ ماڻهو|گونڊ قبيلي]] جو هڪ فرد. [[گونڊ مذهب]] جي تاريخ پهرين هزار سال ق.م. جي وچ ڌاري ٿيل هندو مذهبي امتزاج کان به اڳ جي آهي.
File:A smiling member of the Ramnami Samaj.jpg|[[رامنامي سماج]] جو هڪ فرد؛ هيءَ [[دلت]] برادريءَ ۾ پيدا ٿيل هڪ مذهبي تحريڪ آهي، جنهن جا پيروڪار هندو ديوتا [[رام]] جي پوڄا ڪن ٿا ۽ سندس نالو پنهنجي جسمن تي نقش ڪرائين ٿا.
File:Hindu Bride, Ahmedabad, Gujarat.jpg|[[گجرات]] جي [[احمدآباد]] ۾ هڪ [[هندو ڌرم|هندو]] ڪنوار.
&lt;/gallery&gt;

=== بصري فن ===
{{Main|ڀارتي فن}}

ڀارت ۾ [[ڀارتي فن|فن]] جي هڪ انتهائي قديم روايت موجود آهي، جنهن خاص طور پهرين هزار سال دوران باقي [[يوريسيا]] سان ڪيترن ئي فني اثرن جي ڏي وٺ ڪئي. هن دور ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] فن ڀارتي مذهبن سان گڏ [[وچ ايشيا]]، [[اوڀر ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تائين پکڙيو؛ ڏکڻ اوڀر ايشيا جو فن [[هندو فن]] کان پڻ وڏي پيماني تي متاثر ٿيو.

ٽئين هزار سال ق.م. جي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] مان هزارين مهرون مليون آهن، جن تي عام طور جانورن جون شڪليون اُڪريل آهن، جڏهن ته ڪجهه مهرن تي انساني شڪليون پڻ موجود آهن. 1928ع–1929ع ۾ موجوده [[پاڪستان]] جي [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان کوٽائيءَ دوران مليل [[پشوپتي مهر]] انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. سنڌو ماٿري جي تهذيب کان پوءِ هڪ ڊگهي عرصي جو تمام ٿورو فن محفوظ رهي سگهيو آهي. ان کان پوءِ محفوظ رهيل قديم ڀارتي فن جو وڏو حصو پائيدار مواد مان ٺهيل مختلف قسمن جي مذهبي مجسمن يا سڪن تي مشتمل آهي. امڪان آهي ته اصل ۾ ڪاٺ مان ٺهيل فني ڪم جو مقدار گهڻو وڌيڪ هو، پر اهو وقت سان گڏ ضايع ٿي ويو. اتر ڀارت ۾ [[موريا فن]] پهرين وڏي شاهي فني تحريڪ طور سامهون آيو.

ايندڙ صدين دوران انساني جسم کي مجسمي ۾ پيش ڪرڻ جو هڪ نمايان ڀارتي انداز وجود ۾ آيو. ان ۾ قديم [[قديم يوناني فن|يوناني مجسمي سازي]] جي ڀيٽ ۾ جسماني بناوٽ جي بلڪل صحيح تشريح تي گهٽ زور ڏنو ويو، جڏهن ته نرم ۽ روان شڪلين وسيلي [[پراڻ (هندومت)|پراڻ]]، يعني ”ساهه“ يا حياتياتي قوت، جو اظهار ڪيو ويو. ڪيترين مذهبي شڪلين کي گهڻن ٻانهن يا مٿن سان ڏيکارڻ يا هڪ ئي شڪل جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي مختلف جنسن جون خاصيتون پيش ڪرڻ سبب هي انداز وڌيڪ پيچيده بڻجي ٿو؛ [[شو]] ۽ [[پاروتي]] جي گڏيل روپ [[ارڌناريشور]] ان جو مشهور مثال آهي.

قديم دور جا گهڻا وڏا محفوظ مجسما [[ٻڌ فن]] سان تعلق رکن ٿا. انهن مان ڪجهه [[سانچي]]، [[سارناٿ]] ۽ [[امراوتي]] جهڙن [[اسٽوپا|ٻڌ اسٽوپن]] مان مليا آهن، جڏهن ته [[اجنتا غارون|اجنتا]]، [[ڪارلا غارون|ڪارلا]] ۽ [[ايلورا غارون|ايلورا]] جهڙن ماڳن تي پٿرن کي تراشي ٺاهيل اُڀريل نقش پڻ موجود آهن. [[هندو ڌرم|هندو]] ۽ [[جين ڌرم|جين]] مذهبي ماڳ نسبتاً پوءِ وڏي تعداد ۾ ظاهر ٿين ٿا. مذهبي روايتن جي هن پيچيده ميلاپ باوجود، ڪنهن مخصوص دور ۽ علائقي ۾ غالب فني انداز عام طور وڏن مذهبي گروهن ۾ گڏيل رهيو ۽ ممڪن آهي ته مجسمي ساز مختلف مذهبي برادرين لاءِ ڪم ڪندا رهيا هجن.

[[گپتا فن]]، جيڪو لڳ ڀڳ 300ع کان 500ع تائين پنهنجي عروج تي هو، اڪثر ڀارتي فن جو ڪلاسيڪي دور سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان جو اثر ان کان پوءِ ڪيترين صدين تائين جاري رهيو. هن دور ۾ هندو مجسمي سازي وڌيڪ نمايان ٿي، جنهن جو مثال [[ايليفنٽا غارون]] آهن. اتر ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 800ع کان پوءِ مجسمي سازيءَ جو انداز نسبتاً سخت ۽ مقرر نمونن وارو ٿي ويو، جيتوڻيڪ مجسمن جي چوڌاري انتهائي نفيس ۽ تفصيلي اُڪير جو ڪم جاري رهيو.

ڏکڻ ڀارت ۾ [[پلو سلطنت|پلو]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا]] گهراڻن جي دور ۾ پٿر ۽ [[ڪانسي]] ٻنهي ۾ مجسمي سازي هڪ ڊگهي عرصي تائين اعليٰ معيار تي پهتل رهي. [[نٽراج|نٽراج]]، يعني ”رقص جي مالڪ“ جي روپ ۾ [[شو]] جا وڏا چولا ڪانسي جا مجسما ڀارتي فن جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل علامتن مان بڻجي ويا.

قديم ڀارتي [[مصوري]] صرف چند ماڳن تي محفوظ رهي آهي، جن مان [[اجنتا غارون|اجنتا جي غارن]] ۾ شاهي ۽ درٻاري زندگيءَ جا ماڻهن سان ڀريل منظر سڀ کان اهم مثالن مان آهن. ڏهين صديءَ کان پوءِ اوڀر ڀارت مان مذهبي متنن جا رنگين مخطوطا محفوظ آهن؛ شروعاتي مخطوطا گهڻو ڪري ٻڌ ڌرم سان ۽ بعد وارا جين ڌرم سان لاڳاپيل آهن. انهن مصورن بعد جي ڀارتي فني اندازن تي نمايان اثر وڌو.

فارسي اثر هيٺ پيدا ٿيل [[دکن مصوري]]، جيڪا [[مغل ننڍي مصوري]] کان ٿورو اڳ شروع ٿي، ۽ مغل مصوري گڏجي ڀارت ۾ غيرمذهبي مصوريءَ جو پهريون وڏو ذخيرو پيش ڪن ٿيون. انهن ۾ شخصي تصويرن، شاهي تفريح، درٻاري زندگي ۽ جنگين جي منظرن کي خاص اهميت ڏني وئي. هي انداز بعد ۾ هندو شاهي درٻارن، خاص طور [[راچپوت|راجپوتن]]، تائين پکڙيو ۽ ڪيترائي علائقائي انداز وجود ۾ آيا. ننڍيون شاهي رياستون اڪثر فني جدت جا اهم مرڪز بڻيون ۽ [[نهال چند]] ۽ [[نين سُک]] جهڙا ناميارا مصور انهن روايتن سان لاڳاپيل هئا.

ڀارت ۾ رهندڙ يورپين وچ ۾ ڀارتي تصويرن جي منڊي پيدا ٿيڻ سان ڀارتي مصورن [[ڪمپني انداز]] جي مصوري تيار ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي اولهندي فن جو نمايان اثر هو. اوڻيهين صديءَ ۾ ڪاغذ تي ٺاهيل سستيون [[ڪاليگهاٽ مصوري|ڪاليگهاٽ تصويرون]]، جن ۾ ديوتائن ۽ روزمره جي زندگيءَ جا منظر ڏيکاريا ويندا هئا، [[ڪولڪتا]] جي شهري لوڪ فن جو اهم روپ بڻيون. بعد ۾ ڪولڪتا ۾ [[بنگال اسڪول آف آرٽ|بنگال اسڪول آف آرٽ]] وجود ۾ آيو، جنهن تي برطانوي دور ۾ قائم ڪيل فني ڪاليجن جو پڻ اثر هو ۽ جيڪو جديد ڀارتي مصوريءَ جي شروعاتي اهم تحريڪن مان هڪ بڻيو.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Bhutesvara Yakshis Mathura reliefs 2nd century CE front.jpg|[[مٿرا]] جون ٻي صدي عيسويءَ جون [[ڀوتيشور يڪشيون]]؛ ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل اُڀريل نقش.
File:MET DT5237.jpg|[[گپتا سلطنت|گپتا دور]] جو پنجين صديءَ جو ٽيراڪوٽا اُڀريل نقش، جنهن ۾ [[ڪرشن]] کي گهوڙي جي روپ واري راڪاس [[ڪيشي (راڪاس)|ڪيشي]] کي ماريندي ڏيکاريو ويو آهي.
File:Unknown, Kangra, India - Krishna Fluting to the Milkmaids - Google Art Project.jpg|[[ڪانگڙا مصوري|ڪانگڙا مصوري]]، 1775ع–1785ع؛ [[ڪرشن]] گوپين لاءِ بانسري وڄائيندي.
File:Shiva as Lord of the Dance (Nataraja).jpg|[[تامل ناڊو]] جو ڏهين يا يارهين صديءَ جو [[چولا گهراڻو|چولا]] ڪانسي جو مجسمو؛ [[شو]] [[نٽراج]]، يعني ”رقص جي مالڪ“ جي روپ ۾.
&lt;/gallery&gt;
=== ادب ===
{{Main|ڀارتي ادب}}

[[File:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|thumb|upright|[[رابندرناٿ ٽيگور]]، 1913ع جو [[ادب جو نوبل انعام|ادبي نوبل انعام]] ماڻيندڙ؛ تصوير 1909ع جي آهي.]]

[[ڀارتي ادب]] دنيا جي سڀ کان قديم ادبي روايتن مان هڪ آهي. تنهن هوندي به، ڀارت ۾ ڪنهن به دور ۾ رڳو هڪڙي ”ڀارتي ادب“ جي روايت موجود نه رهي آهي؛ ان جي ابتڙ، ملڪ جي ڪيترين ئي قديم ۽ جديد ٻولين ۾ الڳ الڳ ۽ وسيع ادبي روايتون ترقي ڪنديون رهيون آهن.

ڀارت جا سڀ کان قديم ادبي آثار [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] ۾ لکيا ويا. سنسڪرت جي اهم ترين تخليقن ۾ 13هين کان 5هين صدي ق.م. جي وچ واري دور سان لاڳاپيل [[ويد]]، لڳ ڀڳ 700 کان 500 ق.م. جا [[اپنشاد]]، ۽ ٻه وڏا [[رزميه|رزمي داستان]]، ''[[مهاڀارت]]'' ۽ ''[[رامائڻ]]''، شامل آهن. انهن جو مرڪزي موضوع [[هندومت]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ اساطيري روايتون آهن. ان کان سواءِ مذهب، [[فلسفو]]، [[سياست|رياستي حڪمراني]] ۽ [[سائنس]] سميت ڪيترن شعبن ۾ ٻيون اهم تصنيفون پڻ وجود ۾ آيون.

پنجين صدي ق.م. کان [[ٻڌمت]] جي اڀار سان [[پالي ٻولي]] هڪ اهم ادبي ٻولي بڻجي وئي. [[ٿيروادا]] ٻڌمت جا ڪيترائي بنيادي مذهبي متن پاليءَ ۾ ترتيب ڏنا ويا.

ڏکڻ ڀارت ۾ [[تامل ٻولي]] سڀ کان پهرين ڪلاسيڪي ادبي ٻولي طور ترقي ڪئي. ان جا سڀ کان قديم ادبي آثار لڳ ڀڳ ٻه هزار سال پراڻا آهن. شروعاتي تامل ادب جي عروج واري دور کي [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. ان ۾ بادشاهن ۽ جنگين بابت بهادراڻي شاعريءَ سان گڏ خاص طور محبت جي شاعري وڏي اهميت رکي ٿي. بعد ۾ [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] پڻ اهم ادبي ٻوليون بڻجي ويون.

وچئين دور ۾ [[اسلام]] جي اچڻ سان ڀارتي فڪري ۽ ادبي دنيا ۾ هڪ نئون وهڪرو پيدا ٿيو، جنهن ڀارت جي ادب تي گهرو اثر وڌو. سنسڪرت آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي مرڪزي حيثيت وڃائڻ لڳي. سنسڪرت ۽ وچ هند-آريائي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت ٻولين]] مان [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] جهڙيون نيون ٻوليون ترقي ڪري نڪتيون، جن سڀني پنهنجون الڳ ادبي روايتون قائم ڪيون.

هندو مذهبي شاعري به هاڻي علائقائي ٻولين ۾ لکجڻ لڳي، جيئن عام ماڻهو ان کي سمجهي سگهن. اهڙي شاعريءَ ۾ [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]]، يعني خدا سان محبت ۽ عقيدت، کي وڏي اهميت حاصل ٿي. هن دور جي اهم شاعرن ۾ [[تلسي داس]]، [[ڪبير]] ۽ [[ميرا ٻائي]] هنديءَ ۾، [[گيان ديو]] مراٺيءَ ۾ ۽ [[نرسي مهتا]] [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۾ خاص اهميت رکن ٿا.

[[اردو ادب|اردو شاعريءَ]] ۾ اسلامي-فارسي ۽ ڀارتي عنصرن جو ميل خاص طور نمايان آهي. محبت بابت ڪيترائي مشهور ۽ نفيس شعر اردو ۾ لکيا ويا. اردو بعد ۾ [[مغل سلطنت|مغلن]] جي درٻاري ٻولي بڻجي ۽ سترهين صديءَ کان وڏي ادبي عروج تي پهتي. [[مرزا غالب]] جون [[غزل]]ون ۽ [[محمد اقبال]] جون تخليقون اردو ادب جي اهم ترين ورثي ۾ شمار ٿين ٿيون؛ اقبال کي اڄ خاص طور [[پاڪستان]] ۾ وڏي عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو.

اوڻيهين صديءَ ۾ اولهندي فڪر ۽ ادب جو ڀارتي ادب تي اثر وڌيڪ وڌيو. انهن حالتن ۾ خاص طور [[بنگالي ادب]] ۾ وڏي نئين سر واڌ آئي. ان جو سڀ کان مشهور نمائندو [[رابندرناٿ ٽيگور]] هو، جنهن کي اڄ ڀارت جو قومي شاعر پڻ سڏيو وڃي ٿو. هو ڀارت جو پهريون، ۽ هينئر تائين واحد، اهڙو ادبي شخص آهي جنهن [[ادب جو نوبل انعام]] حاصل ڪيو. سندس ٻه نظم بعد ۾ ترتيبوار ڀارت ۽ [[بنگلاديش]] جا قومي ترانا بڻيا.

ويهين صديءَ جي شروعات کان ڪيترن ڀارتي اديبن [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ پڻ لکڻ شروع ڪيو. جديد ڀارتي ادب ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين ادبي ٻولين ۾ لکيو وڃي ٿو ۽ ان ۾ موضوعن جو دائرو پڻ تمام وسيع آهي.

معاصر ڀارتي ادب جي مشهور ليکڪن ۾ [[سلمان رشدي]]، [[ارونڌتي راءِ]]، [[آر. ڪي. نارائن]]، [[ملڪ راج آنند]]، [[روهنتن مستري]]، [[رسڪن بانڊ]]، [[امرتا پريتم]]، [[مهاشويتا ديوي]]، [[وڪرم سيٺ]]، [[اميتاو گھوش]]، [[انيتا ديسائي]] ۽ [[ڊوم مورائس]] شامل آهن.
{{multiple image
| align = right
| direction = horizontal
| perrow = 2
| total_width = 300
| image1 = Sarojini_Naidu.png
| image2 = Mahadevi Verma (group photo) (cropped).jpg
| image3 = Rabindranath Tagore.jpg
| image4 = Kamala_das.jpg
| caption1 = [[ساروجني نائڊو]]
| caption2 = [[مها ديوي ورما]]
| caption3 = [[رابندرناٿ ٽيگور]]
| caption4 = [[ڪمالا داس]]
| caption_align = center
| header = {{رنگ|#006931|ڪجهه ڀارتي شاعر ۽ ليکڪ}}
| header_background = #f15b20
}}

=== رياضي ===
{{Main|ڀارتي رياضي|ڪيرالا فلڪيات ۽ رياضي اسڪول}}

ڀارت ۾ اهم رياضياتي ڪم جي شروعات پهرين هزار سال ق.م. ۾ ٿي. [[شُلب سُوتر]]، جنهن جي [[ويدي سنسڪرت]] ۾ لفظي معنيٰ ”رسين جا سُوتر“ آهي ۽ جيڪي لڳ ڀڳ 700 ق.م. کان 400 ق.م. جي وچ واري دور سان تعلق رکن ٿا، انهن ۾ [[فيثاغورث جو نظريو|فيثاغورث جي نظريي]] جو سڀ کان پراڻو محفوظ لفظي بيان ملي ٿو، جيتوڻيڪ امڪان آهي ته اهو نظريو [[قديم بابل]] جي ماڻهن کي ان کان اڳ ئي معلوم هو. لڳ ڀڳ 500 ق.م. تائين سمورو رياضياتي علم زباني روايت وسيلي منتقل ٿيندو رهيو؛ ان کان پوءِ اهو زباني روايت سان گڏ لکيل مخطوطن وسيلي پڻ منتقل ٿيڻ لڳو. ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ تيار ٿيل سڀ کان پراڻو محفوظ رياضياتي دستاويز ستين صدي عيسويءَ جو [[بخشالي مخطوطو]] آهي، جيڪو [[ڀوڄ پتر]] جي ڇل تي لکيل آهي.

ڀارتي رياضيءَ جي ڪلاسيڪي دور، لڳ ڀڳ 400ع کان 1200ع تائين، [[آريه ڀٽ]]، [[برهم گپت]]، [[ڀاسڪر ٻيون]]، [[وراه مهير]] ۽ [[سنگم گرام جو ماڌو|ماڌو]] اهم رياضياتي خدمتون سرانجام ڏنيون. اڄ استعمال ٿيندڙ [[ڏهائي عددي نظام]] جو شروعاتي باقاعده استعمال ڀارتي رياضيءَ ۾ درج ٿيو. ڀارتي رياضيدانن [[ٻڙي (عدد)|ٻڙي]] کي هڪ عدد طور سمجهڻ، [[منفي عدد|منفي انگن]]، [[حساب]] ۽ [[الجبرا]] جي ترقيءَ ۾ شروعاتي ۽ اهم حصو ورتو.

[[ٽڪنڊوميٽري]] کي پڻ ڀارت ۾ وڌيڪ ترقي ڏني وئي ۽ [[سائن]] ۽ [[ڪوسائن]] جون جديد وصفون هتي ئي ترقي پذير ٿيون. اهي رياضياتي تصور بعد ۾ [[وچ اوڀر]]، [[چين]] ۽ [[يورپ]] تائين پهتا. ڀارتي رياضيءَ جي هڪ ٻي اهم اڳڀرائي پندرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪيرالا فلڪيات ۽ رياضي اسڪول|ڪيرالا اسڪول]] جي رياضيدانن طرفان ٽڪنڊوميٽريائي فنڪشنن، يعني سائن، ڪوسائن ۽ [[آرڪ ٽينجنٽ]] لاءِ سلسليوار توسيعن جي ترقي هئي. يورپ ۾ [[ڪلڪيولس]] جي ايجاد کان لڳ ڀڳ ٻه صديون اڳ مڪمل ڪيل سندن ڪم [[طاقتي سلسلو|طاقتي سلسلي]] جي شروعاتي مثالن مان هڪ هو. جديد دور ۾ [[سرينواسا رامانجن]] [[عددي نظريو|عددي نظريي]] ۾ بنيادي اهميت واريون خدمتون سرانجام ڏنيون.

=== موسيقي ===
{{Main|ڀارت جي موسيقي}}

ڀارت ۾ موسيقيءَ جون تمام گهڻيون ۽ متنوع روايتون موجود آهن، جن ۾ مختلف علائقن جون ڪيتريون ئي [[لوڪ موسيقي]] جون روايتون شامل آهن. [[ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقي]] جون پاڙون [[ويد|ويدي]] روايتن ۾ آهن. تيرهين صديءَ ۾ اها ٻن مکيه روايتن، [[هندوستاني ڪلاسيڪي موسيقي|هندوستاني]] ۽ [[ڪرناٽڪ موسيقي|ڪرناٽڪ موسيقيءَ]] ۾ ورهائجي وئي. هندوستاني موسيقي اتر ڀارت سان لاڳاپيل آهي ۽ ان ۾ ترت تخليق ۽ آزاد ادائگيءَ کي وڌيڪ اهميت حاصل آهي؛ [[ستار]] ۽ [[طبلي|طبلو]] ان جا مشهور ساز آهن. ڪرناٽڪ موسيقي ڏکڻ ڀارت سان لاڳاپيل آهي ۽ لکيل موسيقيائي تخليقن، جهڙوڪ [[ڪرتي]]، تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. ٻنهي روايتن ۾ [[راڳ]] جو سُريلو ڍانچو ۽ [[تال (موسيقي)|تال]] جو ردمي نظام جهڙا بنيادي عنصر گڏيل آهن.

ڀارتي موسيقي اولهندي موسيقيءَ جي مختلف صنفن تي پڻ اثر وڌو آهي، جن ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي [[ضد ثقافت]] دوران [[راڪ موسيقي|راڪ]] ۽ [[جاز]] موسيقارن تي پيل اثر خاص طور نمايان آهي.

[[ڀارتي فلمي موسيقي]] ڀارتي سئنيما لاءِ ترتيب ڏنل موسيقي آهي، جيڪا عام طور موسيقي هدايتڪار ترتيب ڏيندا آهن ۽ [[پلي بيڪ ڳائڻ|پلي بيڪ ڳائڻا]] ڳائيندا آهن. جديد ڀارتي [[پاپ موسيقي]] ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ اولهندي پاپ موسيقيءَ مان اثر وٺي ٿي.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:MSSubbulakshmi.jpg|[[ايم. ايس. سُبُلڪشمي]]، [[ڪرناٽڪ موسيقي]] جي نامياري ڳائڻي.
File:Ravi Shankar.jpg|[[روي شنڪر]] 1969ع ۾ [[ووڊ اسٽاڪ ميلو|ووڊ اسٽاڪ موسيقي ميلي]] دوران.
&lt;/gallery&gt;

=== ناچ ===
{{Main|ڀارت ۾ ناچ}}

ڀارت ۾ ناچ جون روايتون وڏي پيماني تي [[ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ]] مان اثر وٺن ٿيون. انهن مان ڪيتريون روايتون مندرن يا ٻين مذهبي ماحولن ۾ وجود ۾ آيون، پر سيڪيولر ۽ جديد ڀارت ۾ پڻ انهن جي سرپرستي ۽ واڌاري جو سلسلو جاري رهيو آهي. ڀارت ۾ مقامي ۽ جديد ناچ جون به ڪيتريون روايتون موجود آهن. ڪنهن ناچ کي ڪلاسيڪي قرار ڏيڻ جو تعين ڀارتي حڪومت جي پرفارمنگ آرٽس واري اداري [[سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي]] طرفان ڪيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ڪجهه ٻيا ناچ به ڪلاسيڪي معيارن تي پورا لهي سگهن ٿا، اڪيڊمي اٺن ناچن کي ڪلاسيڪي ناچن طور تسليم ڪيو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ڀارت جا ڪلاسيڪي ناچ
! ناچ
! اصل رياست
! علائقو
! قسم يا بنياد
! موسيقيائي سنگت
|-
| [[ڀارت ناٽيم]] || [[تامل ناڊو]] || ڏکڻ ڀارت || مندر جو ناچ || چِنا ميلم، [[ڪرناٽڪ موسيقي]]
|-
| [[ڪٿڪ]] || [[اتر پرديش]] || اتر ڀارت || درٻاري ناچ || [[هندوستاني ڪلاسيڪي موسيقي]]
|-
| [[ڪٿڪلي]] || [[ڪيرالا]] || ڏکڻ ڀارت || ناچ-ناٽڪ || مدلم طبلن جا مجموعا؛ سوپانا ڳائڻ
|-
| [[ڪچي پڊي]] || [[آنڌرا پرديش]] || ڏکڻ ڀارت || ناچ-ناٽڪ || ڪرناٽڪ موسيقيءَ جو مجموعو
|-
| [[مني پوري ناچ|مني پوري]] || [[مني پور]] || اتر اوڀر ڀارت || مندر/رسمي ناچ || پُنگ چولوم، بانسريون، بگل، تنبورا، پينا ۽ جهانجهن تي مشتمل مجموعو
|-
| [[موهني اٽم]] || [[ڪيرالا]] || ڏکڻ ڀارت || ناچ-ناٽڪ || ڪرناٽڪ موسيقيءَ جو مجموعو
|-
| [[اوڊيسي]] || [[اوڊيشا]] || اوڀر ڀارت || مندر جو ناچ || پکاوج، ستار، بانسري، جهانجهن ۽ هارمونيم تي مشتمل موسيقيائي مجموعو
|-
| [[ستريا]] || [[آسام]] || اتر اوڀر ڀارت || ناچ-ناٽڪ || بورگيت، کول طبلن ۽ جهانجهن سان
|}

سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪلاسيڪي ناچن مان [[ڀارت ناٽيم]] آهي، جنهن جي شروعات تامل [[ديو داسي|ديو داسين]] جي مندرن واري ناچ مان ٿي. ديو داسين کي ”طوائفن ۽ درٻاري رقاصائن“ سان ڳنڍڻ سبب 1947ع ۾ سندن ناچ تي رسمي پابندي لڳائي وئي. ساڳئي وقت ڀارت ناٽيم کي هڪ ”خالص“ فني صنف طور ٻيهر بحال ڪيو ويو، جنهن ۾ [[رڪمڻي ديوي ارونڊيل]] اهم ڪردار ادا ڪيو. [[تنجاور بالاسرسوتي]] هڪ ديو داسي هئي، جيڪا بعد ۾ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت حاصل ڪندڙ نامياري رقاصا بڻجي.

ڪجهه ذريعا [[جهارکنڊ]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[اوڊيشا]] جي [[ڇائو ناچ|ڇائو]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] جي [[يڪشگانا]] ناچ-ناٽڪن کي پڻ ڪلاسيڪي روايت جو حصو سمجهن ٿا.

ڀارت جون مقامي ناچ روايتون تمام گهڻيون مختلف آهن. ڇائو ۽ يڪشگانا کان سواءِ انهن ۾ اولهندي اتر پرديش جي [[راس ليلا]] ۽ تامل ناڊو جو [[تيروڪوٽو]] جهڙا ناچ-ناٽڪ شامل آهن. موسمي ۽ تهواري ناچن ۾ [[پنجاب]] جو [[ڀنگڙا]]، خاص طور [[ويساکي]] ۽ بهار جي شروعات دوران، ۽ [[گجرات]] جو [[گربا]]، خاص طور [[نوراتري]] دوران، مشهور آهن. قبائلي يا [[آديواسي]] ناچن ۾ [[سانتال ماڻهو|سانتال]] ۽ [[ٽوڊا ماڻهو|ٽوڊا]] ماڻهن جون ناچ روايتون شامل آهن؛ مثال طور ٽوڊا ماڻهو ديوتا [[اون (ٽوڊا ديوتا)|اون]] جي عزت ۾ ناچ ڪن ٿا، جنهن بابت سندن روايت آهي ته هن مينهن کي ڌرتيءَ تي آندو.

ويهين صديءَ جي جديد رخن ۾ [[اُدي شنڪر]] جو جديد ناچ نمايان آهي، جنهن ۾ ڪلاسيڪي انداز استعمال ڪيا ويا پر انهن جي سخت پابندي نه ڪئي وئي. ان جا مثال قديم ڀارتي جانورن جي آکاڻين [[پنچ تنتر]] تي ٻڌل ناچ-ناٽڪ ۽ [[جواهر لعل نهرو]] جي ڀارتي تاريخ بابت ڪتاب ''[[ڀارت جي دريافت]]'' تي ٻڌل ناچ-ناٽڪ آهن.

1930ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي ڳالهائيندڙ فلمن کان وٺي ناچ ڀارتي فلمن جو هڪ بنيادي حصو رهيو آهي. مثال طور [[بالي ووڊ]] جا انفرادي ۽ گروهي ناچ ڪلاسيڪي، مقامي ۽ اولهندي مقبول ناچ سميت مختلف روايتن جا اثر ڏيکارين ٿا. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري برطانوي ڏکڻ ايشيائي موسيقي ۽ ناچ ۾ پيدا ٿيل نون رجحانن، جهڙوڪ پوسٽ-ڀنگڙا، پڻ واپس ڀارت جي ناچ تي اثر وڌو.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Kathakali BNC.jpg|[[ڪيرالا]] جو [[ڪٿڪلي]] ناچ.
File:Bharatanatyam 1.jpg|[[تامل ناڊو]] جو [[ڀارت ناٽيم]] ناچ.
File:Kathak Dance India November 2011.jpg|اتر ڀارت جو [[ڪٿڪ]] ناچ، جنهن [[مغل سلطنت|مغل دور]] ۾ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر قبول ڪيا.
&lt;/gallery&gt;

=== لباس ===
{{Main|ڀارت جو لباس}}

قديم دور کان جديد دور جي شروعات تائين ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ عام روايتي لباس ويڙهي پائڻ وارو ڪپڙو رهيو آهي. عورتن لاءِ اهو [[ساڙي]] جي صورت اختيار ڪري ٿو، جيڪو ڪيترن والن جي ڊيگهه وارو ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو هوندو آهي. روايتي طور ساڙي جسم جي هيٺئين حصي ۽ ڪلهي جي چوڌاري ويڙهي ويندي هئي. جديد صورت ۾ ان سان هيٺيون گهگرو يا ڀارتي پيٽي ڪوٽ پاتو وڃي ٿو، جنهن جي چيلهه ۾ ساڙي کي مضبوطيءَ سان اٽڪايو ويندو آهي. ان سان عام طور [[چولي]] يا ڀارتي بلائوز پڻ پاتو ويندو آهي، جيڪو جسم جي مٿئين حصي جو بنيادي لباس آهي؛ ساڙيءَ جو آخري حصو ڪلهي تان گذري پيٽ جي وچئين حصي کي ڍڪيندو آهي. مردن لاءِ اهڙي ئي پر نسبتاً ننڍي ڪپڙي، [[ڌوتي]]، کي جسم جي هيٺئين حصي جي لباس طور استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي.

ڀارت ۾ سبايل ڪپڙن جو استعمال [[دهلي سلطنت]] جي مسلمان حڪمراني قائم ٿيڻ کان پوءِ، لڳ ڀڳ 1300ع کان، وڏي پيماني تي پکڙيو ۽ [[مغل سلطنت]]، لڳ ڀڳ 1525ع کان، دوران جاري رهيو. ان دور ۾ متعارف ٿيل ۽ اڄ به عام استعمال ٿيندڙ لباسن ۾ [[شلوار]] ۽ پاجاما، جيڪي ٻن قسمن جون سٿڻون آهن، ۽ [[ڪُرتو]] ۽ [[قميص]] جهڙا مٿيان لباس شامل آهن.

شلوار چيلهه وٽ غيرمعمولي طور ويڪري، پر هيٺان سوڙهي هوندي آهي. ان کي اڳٺ وسيلي ٻڌو ويندو آهي، جنهن سبب چيلهه جي چوڌاري گهنج پيدا ٿيندا آهن. جڏهن سٿڻ تمام سوڙهي ۽ ترڇي ڪٽ سان تيار ڪئي وڃي ته ان کي [[چوڙي دار]] چيو ويندو آهي. قميص هڪ ڊگهي قميص يا مٿيون لباس آهي، جنهن جون پاسن واريون سلائيون چيلهه کان هيٺ کليل ڇڏيون وينديون آهن. ڪُرتو روايتي طور بنا ڪالر جي، ڪپهه يا ريشم مان ٺهيل هوندو آهي؛ اهو سادو يا [[چڪن ڪاري]] جهڙي ڀرت سان سينگاريل ٿي سگهي ٿو ۽ عام طور گوڏن کان ٿورو مٿي يا هيٺ تائين پهچي ٿو.

گذريل پنجاهه سالن ۾ ڀارت جي لباس جي فيشن ۾ وڏي تبديلي آئي آهي. اتر ڀارت جي شهري علائقن ۾ ساڙي هاڻي روزمره جي لباس طور اڳ جيتري عام ناهي، جيتوڻيڪ رسمي موقعن تي اڃا به مقبول آهي. نوجوان شهري عورتن ۾ روايتي شلوار قميص جي جاءِ تي چوڙي دار يا جينز جو استعمال وڌيو آهي. آفيسن ۾ وڏي پيماني تي ايئر ڪنڊيشننگ سبب مرد سڄو سال اسپورٽس جيڪٽ پائي سگهن ٿا. شادين ۽ رسمي موقعن تي وچولي ۽ مٿئين طبقن جا مرد اڪثر [[بند گلا]] يا ننڍيون [[نهرو جيڪٽ]]ون پتلون سان پائين ٿا، جڏهن ته گهوٽ ۽ سندس ساٿي [[شيرواني]] ۽ چوڙي دار پائين ٿا.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Dhoti-clad man in Varanasi.jpg|[[وارانسي]] ۾ [[ڌوتي]] ۽ اوني شال پاتل هڪ مرد.
File:Manipuri women in traditional dress.jpg|[[مني پور]] جون عورتون روايتي شال ۽ [[فنيڪ]] ۾؛ فنيڪ جسم جي هيٺئين حصي جو [[سارونگ]] جهڙو لباس آهي.
File:Women in salwar kameez in Pondicherry.jpg|[[پڊوچيري]] ۾ [[شلوار قميص]] پاتل عورتون.
&lt;/gallery&gt;

=== مصوري ===
{{Main|ڀارتي فن}}

جيتوڻيڪ ڀارت ۾ گهڻي عرصي تائين [[مجسمه سازي]] کي مصوريءَ کان وڌيڪ اعليٰ فن سمجهيو ويندو هو، تنهن هوندي به هتي قديم زماني کان مصوريءَ جي هڪ انتهائي ترقي يافته روايت موجود رهي آهي. قبل از تاريخ مصوري ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي سينگاريل ٺڪر جي ٿانون کان سواءِ، ڀارتي مصوريءَ جا سڀ کان قديم محفوظ مثال [[گپتا سلطنت|گپتا دور]] سان واسطو رکن ٿا. [[اجنتا غارون|اجنتا جي غارن]] جون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل ڀت مصوريون هن دور جا شاهڪار سمجهيون وڃن ٿيون. اجنتا جون پوءِ واري دور جون مصوريون ۽ [[ايلورا غارون|ايلورا جي غارن]] ۾ موجود هندو، جين ۽ ٻڌ ڌرم جون تصويرون گپتا طرز جي روايت کي اڳتي وڌائين ٿيون.

[[File:Raga Shri, Ragamala, Deccan.jpg|thumb|''راڳ شري''، دکن طرز جي [[راڳ مالا]] مصوري، لڳ ڀڳ 1595ع.]]

ٻارهين صديءَ کان [[اسلام]] جي آمد سان فارسي روايت کان متاثر درٻاري فن طور مصوريءَ جي اهميت آهستي آهستي وڌڻ لڳي. ان فن پنهنجي ترقيءَ جي عروج کي سورهن کان ارڙهين صديءَ دوران [[مغل مصوري|مغل طرز]] ۾ حاصل ڪيو. خاص طور [[ننڍي تصويرڪشي|مينيئيچر مصوري]] وڏي ترقي ڪئي. انهن تصويرن جا موضوع گهڻو ڪري غير مذهبي هوندا هئا، تنهنڪري سلطنت جي اهم شخصيتن جا پورٽريٽ، درٻاري زندگيءَ جا منظر ۽ اهم تاريخي واقعا نمايان موضوع هئا. ڀارت جي ٻين اسلامي اثر هيٺ علائقن ۾ پڻ مينيئيچر مصوري ترقي ڪئي. [[دکن سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي درٻارن ۾ هڪ الڳ مصوريءَ جو انداز وجود ۾ آيو.

مغل طرز [[راجپوت مصوري]] جي ترقيءَ تي پڻ اثر وڌو، جيڪا [[راجسٿان]] جي ڪيترين نوابي ۽ راڄواڙن جي درٻارن ۾ پروان چڙهي. راجپوت مصوريءَ جا موضوع، تنهن هوندي به، گهڻو ڪري هندو روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ۾ ''[[مهاڀارت]]'' ۽ ''[[رامائڻ]]'' جهڙن وڏن هندو رزمي داستانن، [[پراڻ|پراڻن]] ۽ سڃاتل ليکڪن جي ادبي تخليقن جون تصويري تشريحون شامل هيون. [[ڪرشن]] جي زندگيءَ جا منظر خاص طور مشهور هئا.

راجپوت حڪمرانن جي درٻارن جي گهڻائيءَ سبب مصوريءَ جا ڪيترائي الڳ مڪتب وجود ۾ آيا. هر مڪتب پنهنجون مخصوص خصوصيتون پيدا ڪيون، پر وڏين سطحن تي واضح نقش نگاري ۽ چمڪندڙ رنگ انهن سڀني ۾ عام هئا. انساني شڪلين کي اڪثر پاڇي کان سواءِ پيش ڪيو ويندو هو. موسيقيءَ کان متاثر ننڍين تصويرن جي هڪ خاص صنف کي [[راڳ مالا]] چيو ويندو هو.

اولهندي [[هماليه]] ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران [[پهاڙي مصوري]] وڏي ترقي ڪئي. ان ۾ پڻ هندو موضوع غالب رهيا ۽ ٿورين انساني شڪلين سان قدرتي منظرن جي عڪاسي ان جي اهم خصوصيت هئي.

[[برطانوي راڄ]] دوران اولهندي اثرن ڀارتي مصوريءَ ۾ وڏيون تبديليون آنديون. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين روايتي ڀارتي مصوري زوال جو شڪار ٿيڻ لڳي. ان جي بدران [[راجا روي ورما]] جهڙن مصورن يورپي فني اندازن، خاص طور [[حقيقت نگاري (فن)|حقيقت نگاري]]، کي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ويهين صديءَ جي شروعات کان پوءِ روايتي ڀارتي فني عنصر ٻيهر ڀارتي مصورن جي تخليقن ۾ ظاهر ٿيڻ لڳا. انهن ۾ [[ابنيندرناٿ ٽيگور]] سان لاڳاپيل [[بنگال اسڪول آف آرٽ|بنگال فني مڪتب]] خاص اهميت رکي ٿو.

جديد ڀارتي مصوري اولهندي فن جي مختلف تحريڪن مان اثر وٺندي رهي آهي، پر ساڳئي وقت ڀارتي فني روايتن کي برقرار رکي انهن کي وڌيڪ ترقي پڻ ڏني آهي. جديد دور جي سڀ کان مشهور ڀارتي مصورن مان [[مقبول فدا حسين]] هڪ آهي.

ڀارت ۾ لوڪ مصوريءَ جي پڻ هميشه مضبوط روايت رهي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ گهرن کي اڪثر تفصيلي نمونن ۽ تصويرن سان سينگاريو ويندو آهي. [[بهار]] جي [[مڌوبني مصوري]] خاص طور مشهور آهي. ڀارت جي [[آديواسي|قبائلي آباديءَ]] جي فن کي پڻ وڌندڙ سڃاڻپ حاصل ٿي رهي آهي.


=== فلم ===
{{Main|ڀارتي سئنيما}}

[[File:Bollywood dance.jpg|thumb|[[بالي ووڊ]] ڀارتي فلمي صنعت جو سڀ کان مشهور حصو آهي.]]

[[فلم]] جديد ڀارتي روزمره ثقافت جي اهم ترين حصن مان هڪ آهي. ساليانو هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺهڻ سبب ڀارتي فلمي صنعت دنيا جي سڀ کان وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. ڀارت جو ثقافتي ۽ خاص طور لساني تنوع فلمي صنعت ۾ پڻ نمايان نظر اچي ٿو. ملڪ جي تقريباً هر وڏي علائقائي ٻوليءَ جي پنهنجي فلمي صنعت موجود آهي.

[[هندي سئنيما]] سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهي ٿي. ان جو مرڪز [[ممبئي]] آهي ۽ ان جي تجارتي فلمي صنعت عام طور [[بالي ووڊ]] جي نالي سان مشهور آهي. [[شاهه رخ خان]]، [[اميتاب بچن]] ۽ [[راني مکرجي]] بالي ووڊ جي مشهور اداڪارن ۾ شامل آهن.

[[بنگالي سئنيما|بنگالي]]، [[ڪنڙ سئنيما|ڪنڙ]]، [[تامل سئنيما|تامل]]، [[تيلگو سئنيما|تيلگو]] ۽ [[مليالم سئنيما|مليالم]] فلمي صنعتون پڻ تمام مشهور آهن ۽ وڏو ناظرين جو حلقو رکن ٿيون. تفريحي فلمن جون بنيادي خصوصيتون گهڻين علائقائي صنعتن ۾ هڪجهڙيون آهن. اڪثر ٽي ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ ڊگهيون فلمون موسيقي ۽ ناچ جي ڪيترن منظرن تي مشتمل هونديون آهن، جيڪي تجارتي فلمن جو اهم حصو سمجهيا وڃن ٿا.

ڪڏهن ڪڏهن فلم جي موسيقي فلم جي نمائش کان اڳ جاري ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن اها موسيقي ڪامياب ٿئي ته فلم جي باڪس آفيس تي ڪاميابيءَ جا امڪان پڻ وڌي ويندا آهن. اداڪارن کان ناچ ڪرڻ جي صلاحيت جي توقع ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته گيت اڪثر پيشور [[پلي بيڪ ڳائڻو|پلي بيڪ ڳائڻا]] ڳائيندا آهن. ڀارتي تجارتي فلمن ۾ مزاح، رومانس، ڊرامي ۽ ايڪشن جو گڏيل استعمال پڻ نمايان خصوصيت آهي.

ان سان گڏ [[آرٽ فلم]] ۽ هدايتڪار مرڪز سئنيما کي پڻ وڏي سڃاڻپ حاصل آهي. بنگالي هدايتڪارن [[ستياجيت راءِ]] ۽ [[مرنال سين]] کي عالمي سطح تي خاص شهرت حاصل ٿي.


=== راندين ===
{{Main|ڀارت ۾ راندين}}
{{See also|ڀارت ۾ ڪرڪيٽ|پولو|ڪيرم|ڪبڊي}}

[[File:Kabaddi in Bagepalli Karnataka.jpg|thumb|[[ڪرناٽڪ]] جي [[باگيپلي]] ۾ 2005ع دوران [[ڪبڊي]] جي راند.]]

[[File:Performing mallakhamb.jpg|thumb|روايتي ڀارتي راند [[ملکهَمب]] جو مظاهرو.]]

[[لگوري]] ۽ [[ڪبڊي]] ڀارت جون تمام قديم روايتي رانديون آهن، جيڪي جديد دور ۾ ٻيهر مقبول ٿي رهيون آهن. لگوريءَ ۾ شيون هڪ ٻئي مٿان رکڻ ۽ انهن کي بال سان ڪيرائڻ جا عنصر شامل آهن، جڏهن ته ڪبڊي ڊوڙ، پڪڙڻ ۽ ڪشتيءَ جي عنصرن تي ٻڌل هڪ ٽيم راند آهي. ڪبڊيءَ ۾ حملي دوران رانديگر کي مقرر وقت تائين مسلسل هڪ ئي ساهه ۾ پنهنجي حملي کي مڪمل ڪرڻو پوندو آهي. پهرين [[ڪبڊي عالمي ڪپ]] جو انعقاد 2004ع ۾ [[ممبئي]] ۾ ٿيو، جنهن ۾ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جون قومي ٽيمون شريڪ ٿيون.

[[ملکهَمب]] هڪ قديم ڀارتي جسماني راند ۽ فني مظاهرو آهي، جنهن ۾ يوگا جون جسماني حالتون، جمناسٽڪ ۽ جنگي فن جا عنصر گڏ ڪيا ويندا آهن. ان جو نالو ''مل''، يعني پهلوان، ۽ ''کَمب''، يعني ٿنڀي، مان نڪتل آهي. هن راند ۾ جسماني هم آهنگي، توازن، طاقت ۽ خلا ۾ جسماني رخ جي سڃاڻپ کي تربيت ڏني ويندي آهي.

ڀارت ۾ کيڏجندڙ ڪيتريون جديد رانديون [[انگلينڊ]] مان آيون ۽ [[برطانوي راڄ]] دوران ملڪ ۾ پکڙيون. انهن مان [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. [[ڀارت جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 1983ع ۽ 2011ع ۾ [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] کٽيو، جڏهن ته 2003ع ۽ 2023ع ۾ ٻئي نمبر تي رهي. 1987ع، 1996ع، 2011ع ۽ 2023ع جا ڪرڪيٽ عالمي ڪپ، 2016ع ۽ 2026ع جا مردن جا ٽي20 عالمي ڪپ ۽ 2006ع جي چيمپيئنز ٽرافي جا مقابلا مڪمل يا جزوي طور ڀارت ۾ منعقد ٿيا. 2029ع جي چيمپيئنز ٽرافي ۽ 2031ع جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ، جنهن جي ميزباني ڀارت [[بنگلاديش]] سان گڏ ڪندو، پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيڻا آهن.

ڀارتي قومي ٽيم 2007ع، 2024ع ۽ 2026ع ۾ [[آءِ سي سي مردن جو ٽي20 عالمي ڪپ]] پڻ کٽيو. ٽيم 2002ع ۾ [[سري لنڪا]] سان گڏيل طور، 2013ع ۽ 2025ع ۾ [[آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي]] کٽي. ڀارت 1984ع، 1988ع، 1990ع، 1995ع، 2010ع، 2016ع، 2018ع، 2023ع ۽ 2025ع جا [[ايشيا ڪپ]] پڻ کٽيا. ڀارت ٻه ڀيرا [[آءِ سي سي ورلڊ ٽيسٽ چيمپيئن شپ]] جي فائنل تائين پهتو، پر 2021ع ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ 2023ع ۾ [[آسٽريليا]] کان هارائي ويو. [[ڀارت جي عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 2025ع ۾ پنهنجي ملڪ ۾ عورتن جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽيو.

[[انڊين پريميئر ليگ]] (آءِ پي ايل) دنيا جي سڀ کان مشهور ڪرڪيٽ ليگن مان هڪ آهي ۽ خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] سان گڏ ڏکڻ آفريڪا، برطانوي ٻيٽن ۽ ڪيريبين ۾ پڻ وڏي تعداد ۾ ڏٺي وڃي ٿي.

[[File:Indian hockey team 1936 Olympics.jpg|thumb|1936ع جي [[برلن]] اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم، جنهن سونو تمغو حاصل ڪيو.]]

[[هاڪي]] ڀارت جي ٻئي اهم راندين مان هڪ آهي ۽ تاريخي طور ملڪ جي سڀ کان ڪامياب اولمپڪ راند رهي آهي. [[ڀارت جي مردن جي قومي هاڪي ٽيم]] اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ اٺ سونا، هڪ چاندي ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا. ڀارت 1975ع ۾ مردن جو [[هاڪي عالمي ڪپ]] کٽيو ۽ 1973ع ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. ڀارت 1982ع، 2010ع، 2018ع ۽ 2023ع ۾ هن عالمي ڪپ جي ميزباني پڻ ڪئي.

[[گوا]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[اولهه بنگال]] سميت ملڪ جي ڪجهه علائقن ۾ [[فٽبال]] پڻ تمام گهڻي مقبول آهي.

[[چنائي]] سان تعلق رکندڙ [[نارائن ڪارتيڪيان]] ڀارت جو پهريون [[فارمولا ون]] ڊرائيور هو. 2011ع کان 2013ع تائين [[ڀارتي گرانڊ پري]] [[ٻڌ انٽرنيشنل سرڪٽ]] تي منعقد ٿيو ۽ [[سيبسٽين ويٽل]] ٽئي مقابلا کٽيا. 2007ع ۾ [[فورس انڊيا]] نالي ڀارت سان لاڳاپيل فارمولا ون ٽيم پڻ وجود ۾ آئي.

ڀارت دنيا جا ڪيترائي ممتاز [[شطرنج]] رانديگر پيدا ڪيا آهن، جن ۾ اڳوڻو عالمي شطرنج چيمپيئن [[وشوناٿن آنند]] شامل آهي. [[روهن بوپنا]] ڀارت جي مشهور ۽ ڪامياب [[ٽينس]] رانديگرن مان هڪ آهي.

ڀارتي رانديگرن اولمپڪ راندين ۾ تاريخي طور ڪيترائي تمغا حاصل ڪيا آهن. 1928ع کان 1964ع تائين ڀارتي هاڪي ٽيم اولمپڪ راندين ۾ غالب قوت رهي ۽ انهن اٺن مقابلن ۾ ست سونا ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو. [[ابھينو بندرا]] ڀارت لاءِ انفرادي مقابلي ۾ سونو اولمپڪ تمغو حاصل ڪندڙ رانديگرن مان هڪ آهي. [[نارمن پرچرڊ]]، [[خاشابا جادھو]]، [[لينڊر پيس]]، [[ڪرنم مليشوري]]، [[راجياورڌن سنگهه راٺوڙ]]، [[سشيل ڪمار]] ۽ [[وجيندر سنگهه]] پڻ ڀارت لاءِ اولمپڪ تمغا حاصل ڪيا.

[[اسپيشل اولمپڪس ڀارت]] 1988ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت ڪيترائي ڀيرا [[اسپيشل اولمپڪس عالمي رانديون|اسپيشل اولمپڪس عالمي راندين]] ۾ حصو ورتو آهي.

2010ع ۾ [[ڪامن ويلٿ رانديون]] [[نئين دهلي]] ۾ منعقد ٿيون. 1951ع ۽ 1982ع جون [[ايشيائي رانديون]] پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيون.


=== يوگا ===
{{Main|يوگا}}

[[يوگا]] جي لڳ ڀڳ ٻه هزار سال پراڻي روايت جون جسماني حالتون، جن کي [[آسن]] چيو وڃي ٿو، اولهندي دنيا ۾ يوگا جو سڀ کان وڌيڪ مشهور حصو آهن، خاص طور [[هٺ يوگا]] جي صورت ۾. آٽوجينڪ تربيت ۽ ٻيون لاڳاپيل جسماني مشقون پڻ يوگا کان متاثر رهيون آهن.

يوگا [[مراقبو|مراقبي]] لاءِ جسم ۽ ذهن کي تيار ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو ۽ مختلف مذهبي روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ان کي پاڻ لازمي طور ڪو الڳ مذهب نٿو سمجهيو وڃي. مثال طور [[سوريا نمسڪار]]، جنهن کي سج کي سلام پڻ چيو وڃي ٿو، جسماني حرڪتن جو هڪ متحرڪ سلسلو آهي ۽ ساڳئي وقت ڀارتي روايت ۾ [[سوريا]]، يعني سج، جي علامتي تعظيم سان پڻ لاڳاپيل آهي.

[[آسن]] ۽ [[ايوَرويد]] قديم ڀارتي روايتن جا حصا آهن، جن ۾ جسماني صحت سان گڏ مجموعي صحت، ذهني توازن ۽ روحاني تجربي کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.

=== کاڌو ===
{{Main|ڀارتي کاڌو}}

هڪ عام ڀارتي کاڌي جو بنياد سادي نموني پچايل اناج تي هوندو آهي، جنهن سان ذائقي دار کاڌا گڏ پيش ڪيا ويندا آهن. پچايل اناج ۾ ٻاڦ تي پچايل چانور؛ [[چپاتي]]، يعني سنهي خمير کان سواءِ ماني؛ [[اڊلي]]، يعني ٻاڦ تي پچايل ناشتي جي ڪيڪ جهڙي خوراڪ؛ يا [[ڊوسا]]، يعني تئي تي پچايل سنهو پين ڪيڪ شامل ٿي سگهن ٿا.

ذائقي دار کاڌن ۾ [[دال]]، ٻج واريون ڀاڄيون، ڀاڄيون، گوشت، مرغي ۽ مڇي شامل ٿي سگهن ٿا، جن ۾ عام طور [[ادرڪ]] ۽ [[ٿوم]] سان گڏ [[ڌاڻا]]، [[جيرو]]، [[هيڊ]]، [[دارچيني]]، [[ڦوٽو|ڦوٽو]] ۽ ٻيا مصالحا استعمال ٿيندا آهن. ڪجهه کاڌن ۾ اهي جزا پچائڻ دوران پاڻ ۾ ملائي تيار ڪيا ويندا آهن. ڀارت ۾ سبزي خوريءَ جون الڳ ۽ نمايان کاڌي جون روايتون پڻ موجود آهن، جن مان هر هڪ پنهنجي پيروڪارن جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. ڀارت جي لڳ ڀڳ 20 کان 39 سيڪڙو آبادي کي [[سبزي خور]] سمجهيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ گوشت وڏي پيماني تي کاڌو وڃي ٿو، پر مجموعي خوراڪ ۾ ان جو تناسب نسبتاً گهٽ آهي.

گذريل هزار سال دوران ڀارت ۾ کاڌو پچائڻ جي طريقن تي سڀ کان اهم ٻاهرين اثر [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ آيو، جڏهن اتر اولهه وارن علائقن کان ڪيترائي طريقا اتر ڀارت تائين پهتا، جن سان [[پلائو]] جهڙا کاڌا پڻ آيا. فارسي روايت جي سادي ڏهي واري اچار ۾ بصر، ٿوم، بادام ۽ مصالحا شامل ڪيا ويا. هڪ ٻي فارسي طريقي تحت چانورن کي جزوي طور پچائي، ڀُڃيل گوشت سان تهن ۾ رکيو ويندو هو، ديڳ کي مضبوطيءَ سان بند ڪري آهستي پچايو ويندو هو؛ ان طريقي مان [[برياني]] تيار ٿيندي آهي، جيڪا ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ تهواري ۽ خاص موقعن جي کاڌي جو اهم حصو آهي.

دنيا ۾ پيش ٿيندڙ ڀارتي کاڌي جي حقيقي تنوع کي ڪنهن حد تائين [[پنجابي کاڌو|پنجابي کاڌي]] جي عالمي مقبوليت لڪائي ڇڏيو آهي. [[تندوري ڪڪڙ]] جي مقبوليت 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌي. اهو [[تندور]] ۾ پچايو ويندو آهي، جيڪو روايتي طور پنجاب ۽ دهلي جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور مسلمانن ۾، ماني پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيتوڻيڪ تندور جو اصل تعلق [[وچ ايشيا]] سان آهي. تندوري ڪڪڙ جي تيزيءَ سان وڌندڙ مقبوليت ۾ 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] سبب لڏپلاڻ ڪندڙ پنجابين جي ڪاروباري سرگرمين اهم ڪردار ادا ڪيو.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:South Indian thali.jpg|ڏکڻ ڀارت جي سبزي خور [[ٿالي]]، يعني مختلف کاڌن تي مشتمل ٿال.
File:Machher Jhol.jpg|[[مڇير جهول]]، مصالحيدار مڇيءَ جي ڪَري، جيڪا اوڀر ڀارت، [[نيپال]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ کاڌي وڃي ٿي.
File:Mangoes - single and halved.jpg|[[انب]]، ڀارت جو قومي ميوو، جيڪو اونهاري جي مهينن ۾ وڏي پيماني تي کاڌو وڃي ٿو.
&lt;/gallery&gt;


{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!  نالو !! انگريزي نالو !! تصوير !!  نالو !! انگريزي نالو !! تصوير
|-
| پسندو || Pasanda || [[File:Pasanda Curry.JPG|120px]]
| قورما || Korma || [[File:Navratan Korma (Mughal Kitchen).JPG|120px]]
|-
| نرگسي ڪوفتو || Nargisi Kofta || [[File:Fish Kofta..JPG|120px]]
| بٽر چڪن || Butter chicken || [[File:Chicken makhani.jpg|120px]]
|-
| ڪچوڙي || Kachori || [[File:Kachoris - Kolkata 2012-01-13 8321.JPG|120px]]
| دال موٺ || Dalmoth || [[File:Chenachur.jpg|120px]]
|-
| جليبي || Jalebi ||
| ڪلفي || Kulfi || [[File:Strawbeerry kulfi.JPG|120px]]
|-
| بمبئي مڪس || Bombay mix || [[File:Bombaymix.jpg|120px]]
| ڪٺي رول || Kathi roll || [[File:Kathiroll.jpg|120px]]
|-
| مومو || Momo || [[File:Momo nepal.jpg|120px]]
| پاپڙي چاٽ || Papri Chaat || [[File:Papdi-chaat.jpg|120px]]
|-
| رس ملائي || Ras malai || [[File:Ras Malai 2.JPG|120px]]
| ساڳ || Saag || [[File:Punjabi Sarsoon Ka Saag.JPG|120px]]
|-
| گلاب جامن || Gulab jamun || [[File:Gulaab Jamun (homemade!) bright.jpg|120px]]
| روغن جوش || Rogan josh || [[File:Rogan josh02.jpg|120px]]
|-
| تنوري چڪن || Tandoori chicken || [[File:Chickentandoori.jpg|120px]]
| چڪن ٽڪا مصالحو || Chicken tikka masala || [[File:Chicken tikka masala.jpg|115px]]
|}

=== موڪلون ۽ تهوار ===
ڀارت ۾ 26 جنوري تي [[جمهوريه ڏينهن (ڀارت)|جمهوريه ڏينهن]] قومي موڪل طور ملهايو ويندو آهي. هن ڏينهن 1950ع ۾ [[ڀارت جو آئين|ڀارت جو آئين]] لاڳو ٿيو هو. اهڙيءَ طرح 15 آگسٽ تي [[ڀارت جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزاديءَ جو ڏينهن]] ملهايو ويندو آهي، جيڪو 1947ع ۾ [[برطانوي راڄ]] جي خاتمي ۽ ڀارت جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو. آزاديءَ جي ڏينهن جي ڀيٽ ۾ جمهوريه ڏينهن جون تقريبون وڌيڪ وڏي پيماني تي ٿينديون آهن ۽ [[نئين دهلي]] ۾ هڪ وڏي قومي پريڊ منعقد ڪئي ويندي آهي، جنهن جي سلامي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] وٺندو آهي.

[[مهاتما گانڌي|موهنداس ڪرمچند ”مهاتما“ گانڌي]] جي جنم ڏينهن جي مناسبت سان 2 آڪٽوبر تي [[گانڌي جينتي]] پڻ سڄي ملڪ ۾ سرڪاري موڪل هوندي آهي. ان کان سواءِ مختلف مذهبن جا ڪيترائي اهم تهوار پڻ ملڪ گير سرڪاري موڪلن طور ملهايا وڃن ٿا. ڀارت جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ مذهبي تهوارن کي تمام وڏي اهميت حاصل آهي.

[[هندومت|هندن]] جي اهم تهوارن ۾ روشنين جو تهوار [[ديوالي]]، [[دشهره]]، جنهن ۾ [[رام]] جي راڪاس راجا [[راوڻ]] تي فتح جي ياد ملهائي ويندي آهي، بهار جا تهوار [[هولي]] ۽ [[وسنت پنچمي]]، [[گڻيش]] جي مانَ ۾ [[گڻيش چترٿي]] ۽ ڀاءُ ڀيڻ جي ”حفاظتي ٻنڌڻ“ جو تهوار [[رکشا ٻنڌن]] شامل آهن. ان کان سواءِ مختلف ديوتائن جي مانَ ۾ ڪيتريون ئي [[پوجا]] جون مذهبي رسمون پڻ ادا ڪيون وينديون آهن.

[[اسلام|مسلمان]] [[حج]] جي موقعي تي [[مڪو|مڪي]] ۾ حج جي پڄاڻيءَ سان لاڳاپيل [[عيد الاضحيٰ]] ۽ [[رمضان]] جي روزن جي مهيني جي پڄاڻيءَ تي [[عيد الفطر]] ملهائين ٿا.

[[سک ڌرم|سکن]] جي اهم مذهبي ڏينهن ۾ سندن ڌرم جي باني [[گرو نانڪ]] جي جنم ڏينهن سان لاڳاپيل [[گرو نانڪ گرپورب]] شامل آهي. [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم]] جا پيروڪار [[گوتم ٻڌ]] سان لاڳاپيل [[ويساک|ٻڌ پورنيما]] ملهائين ٿا، جڏهن ته [[جين ڌرم|جين]] [[مهاوير]] جي جنم ڏينهن جي مناسبت سان [[مهاوير جينتي]] ملهائين ٿا. [[عيسائيت|عيسائي]] خاص طور [[ايسٽر]] ۽ [[ڪرسمس]] ملهائين ٿا.

ملڪ گير تهوارن کان سواءِ ڀارت ۾ علائقائي ۽ مقامي تهوارن جو پڻ تمام وڏو تعداد آهي. فصل لڻڻ جي موسم ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ مختلف [[فصل جو تهوار|فصلي تهوار]] ملهايا وڃن ٿا. [[تامل ماڻهو|تاملن]] ۾ [[پونگل (تهوار)|پونگل]]، [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] ۾ [[لوهڙي]] ۽ [[ڪيرالا]] ۾ [[اونم]] اهم تهوار آهن، جڏهن ته ملڪ جي ٻين ڪيترن علائقن ۾ ساڳئي عرصي دوران [[مڪر سنڪرانتي]] ملهايو ويندو آهي.

[[اونم]] اصل ۾ مذهبي نوعيت جو تهوار هو، پر موجوده دور ۾ ان دوران [[ڪيرالا]] جي ثقافت، روايتن ۽ مقامي سڃاڻپ کي پڻ وڏي اهميت ڏني وڃي ٿي.

هر سال فيبروريءَ جي پڇاڙيءَ کان مارچ جي شروعات تائين [[کجوراهو]] جي مندرن جي پسمنظر ۾ ستن ڏينهن جو [[کجوراهو ناچ ميلو]] منعقد ٿيندو آهي. اهي مندر [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي]] ۾ شامل آهن.

=== رانديون ===
{{Main|ڀارت ۾ رانديون}}
{{See also|ڀارت ۾ ڪرڪيٽ|پولو|ڪيرم|ڪبڊي}}

[[File:IPL T20 Chennai vs Kolkata.JPG|thumb|2008ع ۾ [[انڊين پريميئر ليگ]] جي ٽوئنٽي20 مقابلي ۾ [[چنائي سپر ڪنگز]] ۽ [[ڪولڪتا نائيٽ رائيڊرز]] وچ ۾ ميچ.]]

ڀارت ۾ جديد توڙي روايتي راندين جي وسيع روايت موجود آهي. [[ڪرڪيٽ]] ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي، جڏهن ته [[هاڪي]]، [[فٽبال]]، [[ٽينس]]، [[شطرنج]]، [[ڪبڊي]]، [[خو خو]]، [[لگوري]]، [[گلي ڊنڊا]] ۽ [[ملکهَمب]] پڻ مختلف علائقن ۾ وڏي مقبوليت رکن ٿيون.

==== ڪرڪيٽ ====
ڀارت ۾ کيڏجندڙ ڪيترين جديد راندين وانگر [[ڪرڪيٽ]] پڻ [[انگلينڊ]] مان آئي ۽ [[برطانوي راڄ]] دوران ملڪ ۾ پکڙي. اڄ اها ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي.

[[ڀارت جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 1983ع ۽ 2011ع ۾ [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] کٽيو، جڏهن ته 2003ع ۽ 2023ع ۾ ٻئي نمبر تي رهي. ڀارت 1987ع، 1996ع، 2011ع ۽ 2023ع جي ڪرڪيٽ عالمي ڪپن جي مڪمل يا جزوي ميزباني ڪئي. 2031ع جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ پڻ ڀارت [[بنگلاديش]] سان گڏ ميزبان ملڪ طور منعقد ڪندو.

ڀارتي قومي ٽيم 2007ع، 2024ع ۽ 2026ع ۾ [[آءِ سي سي مردن جو ٽي20 عالمي ڪپ]] پڻ کٽيو. ڀارت 2002ع ۾ [[سري لنڪا]] سان گڏيل طور، ۽ 2013ع ۽ 2025ع ۾ [[آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي]] کٽي. ڀارت 1984ع، 1988ع، 1990ع، 1995ع، 2010ع، 2016ع، 2018ع، 2023ع ۽ 2025ع جا [[ايشيا ڪپ]] پڻ کٽيا.

ڀارت ٻه ڀيرا [[آءِ سي سي ورلڊ ٽيسٽ چيمپيئن شپ]] جي فائنل تائين پهتو، پر 2021ع ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ 2023ع ۾ [[آسٽريليا]] کان شڪست کاڌي. [[ڀارت جي عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 2025ع ۾ پنهنجي ملڪ ۾ عورتن جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽيو.

ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري کي [[ڀارتي ڪرڪيٽ ڪنٽرول بورڊ]] (بي سي سي آءِ) چيو ويندو آهي. ملڪي سطح تي [[رانجي ٽرافي]]، [[دليپ ٽرافي]]، [[ديودهر ٽرافي]]، [[ايراني ٽرافي]] ۽ [[چيلنجر سيريز]] اهم مقابلا آهن.

[[انڊين پريميئر ليگ]] (آءِ پي ايل) دنيا جي سڀ کان مشهور ڪرڪيٽ ليگن مان هڪ آهي. ان جا ناظرين خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، برطانوي ٻيٽن ۽ ڪيريبين ۾ وڏي تعداد ۾ آهن.

==== روايتي رانديون ====
[[File:Kabaddi in Bagepalli Karnataka.jpg|thumb|[[ڪرناٽڪ]] جي [[باگيپلي]] ۾ 2005ع دوران [[ڪبڊي]] جي راند.]]

[[File:Performing mallakhamb.jpg|thumb|روايتي ڀارتي راند [[ملکهَمب]] جو مظاهرو.]]

[[ڪبڊي]]، [[خو خو]]، [[لگوري]] ۽ [[گلي ڊنڊا]] ڀارت جون قديم روايتي رانديون آهن، جيڪي اڄ به ملڪ جي مختلف حصن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. ڪبڊيءَ ۾ ڊوڙ، پڪڙڻ ۽ ڪشتيءَ جا عنصر گڏ ٿيل آهن ۽ حملي ڪندڙ رانديگر مقرر وقت تائين مسلسل هڪ ئي ساهه ۾ پنهنجي حملي کي مڪمل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. پهرين [[ڪبڊي عالمي ڪپ]] جو انعقاد 2004ع ۾ [[ممبئي]] ۾ ٿيو، جنهن ۾ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جون قومي ٽيمون شريڪ ٿيون.

[[لگوري]] ۾ عام طور پٿرن يا ٽڪرن کي هڪ ٻئي مٿان رکي پوءِ بال سان ڪيرائڻ ۽ ٻيهر ٺاهڻ جا عنصر شامل آهن.

[[ملکهَمب]] هڪ قديم ڀارتي جسماني راند ۽ فني مظاهرو آهي، جنهن ۾ [[يوگا]] جون جسماني حالتون، جمناسٽڪ ۽ جنگي فن جا عنصر گڏ ڪيا ويندا آهن. ان جو نالو ''مل''، يعني پهلوان، ۽ ''کَمب''، يعني ٿنڀي، مان نڪتل آهي. هيءَ راند جسماني هم آهنگي، توازن، طاقت ۽ خلا ۾ جسماني رخ جي سڃاڻپ کي بهتر بڻائي ٿي.

==== هاڪي ====
[[File:Indian-Hockey-Team-Berlin-1936.jpg|thumb|1936ع جي [[برلن]] اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم، جنهن سونو تمغو حاصل ڪيو.]]
[[File:1936 Olympics Indian hockey team.jpg|thumb|1936ع جي اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم.]]

[[هاڪي]] ڀارت جي تاريخي طور سڀ کان ڪامياب اولمپڪ راندين مان هڪ آهي. [[ڀارت جي مردن جي قومي هاڪي ٽيم]] اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ اٺ سونا، هڪ چاندي ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا آهن.

ڀارت 1975ع ۾ مردن جو [[هاڪي عالمي ڪپ]] کٽيو ۽ 1973ع ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. ڀارت 1982ع، 2010ع، 2018ع ۽ 2023ع ۾ هن عالمي ڪپ جي ميزباني پڻ ڪئي.

1928ع کان 1964ع تائين ڀارتي هاڪي ٽيم اولمپڪ راندين ۾ غالب قوت رهي ۽ انهن اٺن مقابلن ۾ ست سونا ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو.

=== فٽبال ===
[[فٽبال]] خاص طور [[اتر اوڀر ڀارت]]، [[اولهه بنگال]]، [[گوا]] ۽ [[ڪيرالا]] ۾ تمام گهڻي مقبول آهي.&lt;ref name=&quot;Soccer&quot;&gt;{{Harvnb|Majumdar|Bandyopadhyay|2006|pp=1–5}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي قومي فٽبال ٽيم]] ڪيترائي ڀيرا ڏکڻ ايشيائي فٽبال فيڊريشن جا مقابلا کٽي چڪي آهي.

=== شطرنج ۽ ٽينس ===
[[شطرنج]] جي ابتدائي صورتن جو جنم ڀارت سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد دور ۾ پڻ ڀارت دنيا جا ڪيترائي ممتاز شطرنج رانديگر پيدا ڪيا آهن. انهن ۾ اڳوڻو عالمي شطرنج چيمپيئن [[وشوناٿن آنند]] شامل آهي. تازن ڏهاڪن ۾ ڀارتي [[گرانڊ ماسٽر]]ن جي تعداد ۾ نمايان واڌ ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Anand crowned World champion&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.rediff.com/sports/2008/oct/29anand.htm|title=آنند عالمي چيمپيئن قرار|date=29 October 2008|publisher=Rediff|accessdate=29 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=سري رام |first=سڌارتھ |title=85 گرانڊ ماسٽر ۽ ڳڻپ جاري: ڀارت ۾ شطرنج جي ٻيهر عروج جي ڪهاڻي |website=نيوز18 |date=2024-12-13 |url=https://www.news18.com/sports/85-grandamsters-and-counting-how-chess-rose-to-prominence-once-again-in-modern-india-d-gukesh-world-chess-championship-viswanathan-anand-9155155.html}}&lt;/ref&gt;

[[روهن بوپنا]] ڀارت جي مشهور ۽ ڪامياب [[ٽينس]] رانديگرن مان هڪ آهي. ڀارت ۾ ٽينس جي مقبوليت خاص طور [[ڀارت ڊييوس ڪپ ٽيم]] جي ڪاميابين کان پوءِ وڌي.

=== موٽر ريسنگ ===
[[چنائي]] سان تعلق رکندڙ [[نارائن ڪارتيڪيان]] ڀارت جو پهريون [[فارمولا ون]] ڊرائيور هو. 2011ع کان 2013ع تائين [[ڀارتي گرانڊ پري]] [[ٻڌ انٽرنيشنل سرڪٽ]] تي منعقد ٿيو، ۽ [[سيبسٽين ويٽل]] اهي ٽئي مقابلا کٽيا. 2007ع ۾ [[فورس انڊيا]] نالي ڀارت سان لاڳاپيل فارمولا ون ٽيم پڻ وجود ۾ آئي.

=== اولمپڪ ۽ ٻيون گهڻ راندين واريون رانديون ===
ڀارتي رانديگرن اولمپڪ راندين ۾ تاريخي طور ڪيترائي تمغا حاصل ڪيا آهن. [[ابھينو بندرا]] ڀارت لاءِ انفرادي مقابلي ۾ سونو اولمپڪ تمغو حاصل ڪندڙ مشهور رانديگرن مان هڪ آهي. [[نارمن پرچرڊ]]، [[خاشابا جادھو]]، [[لينڊر پيس]]، [[ڪرنم مليشوري]]، [[راجياورڌن سنگهه راٺوڙ]]، [[سشيل ڪمار]] ۽ [[وجيندر سنگهه]] پڻ ڀارت لاءِ اولمپڪ تمغا حاصل ڪيا آهن.

[[اسپيشل اولمپڪس ڀارت]] 1988ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت ڪيترائي ڀيرا [[اسپيشل اولمپڪس عالمي رانديون|اسپيشل اولمپڪس عالمي راندين]] ۾ حصو ورتو آهي.

2010ع ۾ [[ڪامن ويلٿ رانديون]] [[نئين دهلي]] ۾ منعقد ٿيون. 1951ع ۽ 1982ع جون [[ايشيائي رانديون]] پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيون.

== ميڊيا ==
1950ع جي [[ڀارت جو آئين|آئين]] موجب ڀارت ۾ [[اظهار جي آزادي]] ۽ [[پريس جي آزادي]] کي تسليم ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ [[ڪشمير]] ۽ [[اتر اوڀر ڀارت]] جي ڪجهه تڪراري علائقن ۾ انهن آزادين تي پابنديون لاڳو رهيون آهن. ڀارت جي گهڻ رخي ۽ گهڻ ثقافتي سماج سبب ملڪ ۾ ميڊيا جو منظرنامو تمام وسيع ۽ متنوع آهي.

[[رپورٽرز ود آئوٽ بارڊرز]] پاران جاري ڪيل 2017ع جي پريس فريڊم انڊيڪس ۾ ڀارت 180 ملڪن مان 130هين نمبر تي هو، جڏهن ته پاڙيسري [[پاڪستان]] 139هين ۽ [[بنگلاديش]] 146هين نمبر تي هئا.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/rangliste/2017/ |titel=Rangliste der Pressefreiheit |hrsg=Reporter ohne Grenzen |abruf=2017-08-13}}&lt;/ref&gt; 2017ع دوران ڀارت ۾ چار صحافي قتل ٿيا. رپورٽرز ود آئوٽ بارڊرز موجب انهن صحافين جي موت جو سندن صحافتي سرگرمين سان سڌو تعلق هو.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=Reporter ohne Grenzen e.&amp;nbsp;V. |url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/barometer/2017/journalisten-getoetet/ |titel=Journalisten getötet |abruf=2017-12-13}}&lt;/ref&gt;

==== ڇپيل ميڊيا ====
ڀارت جي پهرين اخبار، انگريزي ٻوليءَ جي ''[[هيڪيز بنگال گزيٽ|بنگال گزيٽ]]''، 1780ع ۾ [[ڪولڪتا]] مان شايع ٿي. اڄ ڀارت ۾ ڇپيل ميڊيا جو منظرنامو انتهائي متنوع آهي. ڀارتي پريس کي تنقيدي نوعيت واري سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان ۾ موضوعن جو دائرو پڻ تمام وسيع آهي. ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 55,000 [[اخبار|اخبارون]] ۽ [[رسالو|رسالا]] شايع ٿين ٿا، جيڪو دنيا جي ڪنهن به ٻئي ملڪ کان وڌيڪ انگ آهي، ۽ انهن جي گڏيل اشاعت 14 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. انهن ۾ 5,000 کان وڌيڪ روزاني اخبارون شامل آهن.

گهڻا ڇپيل ميڊيا ادارا [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ مواد شايع ڪن ٿا، جنهن جو مجموعي پريس مارڪيٽ ۾ لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو حصو آهي. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اخبارن جو حصو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي، جڏهن ته باقي حصو 100 کان وڌيڪ ٻولين ۽ لهجن ۾ شايع ٿيندڙ ميڊيا تي مشتمل آهي.

ڀارت جون اهم [[خبرن جي ايجنسي|خبرن ۽ پريس جون ايجنسيون]] ''[[پريس ٽرسٽ آف انڊيا]]'' (پي ٽي آءِ) ۽ ''[[يونائيٽيڊ نيوز آف انڊيا]]'' (يو اين آءِ) آهن.

2013ع جي ''انڊين ريڊرشپ سروي'' موجب ڀارت جون سڀ کان وڌيڪ پڙهيون ويندڙ روزاني اخبارون ۽ رسالا هيٺ ڏنل هئا. انگريزي ٻوليءَ جي اخبارن مان ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جا 70 لک کان وڌيڪ پڙهندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;IRS-2013&quot;&gt;MRUC, RSCI, Nielsen: ''Indian Readership Survey.'' 2013, S. 8–16 (englisch; [https://www.mruc.net/sites/default/files/irs_2013_topline_findings.pdf PDF: 623&amp;nbsp;kB, 18 Seiten] auf mruc.net).&lt;/ref&gt;

{| style=&quot;margin-top:-10px;&quot;
|style=&quot;vertical-align:top; padding-right:25px;&quot;|
{| class=&quot;wikitable sortable zebra&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
! 
! روزاني اخبار
! ٻولي
! data-sort-type=&quot;number&quot;|پڙهندڙ
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 1 || ''[[دينيڪ جاگرڻ]]'' || [[هندي ٻولي|هندي]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 15.527 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 2 || ''[[هندستان (اخبار)|هندستان]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 14.246 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 3 || ''[[دينيڪ ڀاسڪر]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 12.857 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 4 || ''[[مليالا منورما]]'' || [[مليالم ٻولي|مليالم]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 8.565 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 5 || ''[[دينا ٿانتي]]'' || [[تامل ٻولي|تامل]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 8.156 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 6 || ''[[راجسٿان پتريڪا]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 7.665 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 7 || ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 7.254 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 8 || ''[[امر اجالا]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 7.071 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 9 || ''[[ماترڀومي]]'' || مليالم ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 6.136 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 10 || ''[[لوڪمت]]'' || [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 5.601 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| … || ''[[هندستان ٽائمز|دي هندستان ٽائمز]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.335 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| … || ''[[دي هندو]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.473 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| … || ''[[ممبئي مرر]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.084 ملين
|}
|style=&quot;vertical-align:top; padding-right:30px;&quot;|
{| class=&quot;wikitable sortable zebra&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
!
! رسالو
! ٻولي
! data-sort-type=&quot;number&quot;|پڙهندڙ
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 1 || ''[[ونيتا (رسالو)|ونيتا]]'' || [[مليالم ٻولي|مليالم]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 2.762 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 2 || ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' (انگريزي) || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.532 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 3 || ''[[پرتيوگيتا درپن]]'' || [[هندي ٻولي|هندي]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.457 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 4 || ''[[سرس سليل]]''، عورتن جو رسالو || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.174 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 5 || ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' (هندي) || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.151 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 6 || ''[[سامانيا گيان درپن]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.094 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 7 || ''[[منورما توزيل ويدي]]'' || مليالم ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.012 ملين
|}
|}

==== ريڊيو ====
1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين [[ريڊيو]] ڀارت جو غالب اليڪٽرانڪ ميڊيا هو. لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ ٻڌندڙن جي باوجود هاڻي ان جي رسائي ٽيليويزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن تائين آهي.

سرڪاري ريڊيو اداري ''[[آڪاشواڻي (ريڊيو)|آڪاشواڻي]]'' جي اڳوڻي اجاره داري پڻ نجي [[ايف ايم ريڊيو|ايف ايم]] اسٽيشنن جي وڌندڙ تعداد سبب ختم ٿي چڪي آهي. آڪاشواڻي 23 ٻولين ۽ 179 لهجن ۾ نشريات ڪري ٿي. ان جون نشريات سڄي ملڪ ۾ ٻڌي سگهجن ٿيون ۽ [[شارٽ ويو ريڊيو|شارٽ ويو]]، [[نشرياتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽ]] ۽ [[انٽرنيٽ]] تي [[لائيو اسٽريمنگ]] ذريعي پڻ دستياب آهن.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://prasarbharati.gov.in/homepage-air/ |titel=Homepage AIR {{!}} Prasar Bharati |abruf=2023-04-20}}&lt;/ref&gt; وڏن شهرن ۾ نجي ريڊيو اسٽيشنون ٻڌندڙن جي لحاظ کان سرڪاري ريڊيو کان اڳتي نڪري چڪيون آهن.

==== ٽيليويزن ====
ڀارت ۾ [[ٽيليويزن]] پهريون ڀيرو 15 سيپٽمبر 1959ع تي [[دهلي]] واري علائقي ۾ متعارف ڪرايو ويو، جڏهن ته باقاعده پروگرامنگ 1965ع کان شروع ٿي. 1982ع ۾ [[1982ع جون ايشيائي رانديون|نئين دهليءَ ۾ ٿيندڙ ايشيائي راندين]] جي موقعي تي رنگين ٽيليويزن متعارف ڪرايو ويو. ساڳئي سال ٽيليويزن پروگرامن جي [[سيٽلائيٽ]] ذريعي نشريات پڻ شروع ٿي.

شروعات ۾ ٽيليويزن رڳو هڪ ننڍڙي ۽ خوشحال اقليت تائين محدود هو، پر 1980ع واري ڏهاڪي دوران ان جي ڏسندڙن جي تعداد ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي ۽ اڄ اهو ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ مقبول عوامي ميڊيا آهي.

سرڪاري ٽيليويزن اداري ''[[دوردرشن]]'' کي 1991ع تائين اجاره داري حاصل هئي، پر هاڻي ان جي مقابلي ۾ وڏي تعداد ۾ نجي [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ]] ۽ [[ڪيبل ٽيليويزن|ڪيبل چينل]] موجود آهن. نجي چينلن جا ڏسندڙ خاص طور نوجوان شهري آباديءَ ۾ وڌيڪ آهن. لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ ٽيليويزن گهرن مان اٽڪل اڌ وٽ ڪيبل ڪنيڪشن موجود آهي. وڏي ڏسندڙن واري نجي چينلن ۾ ''[[اسٽار پلس]]''، ''[[سوني انٽرٽينمينٽ ٽيليويزن]]''، ''[[سب ٽي وي]]''، ''[[انڊيا ٽي وي]]''، ''[[ڪلرز ٽي وي]]'' ۽ ''[[زي ٽي وي]]'' شامل آهن.

==== انٽرنيٽ ====
ڀارت جي وچولي ۽ مٿئين طبقي ۾ [[انٽرنيٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي پکڙيل آهي. 2016ع ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ 34 سيڪڙو آباديءَ کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي. استعمال ڪندڙن جو تعداد تيزيءَ سان وڌندو رهيو، جنهن ۾ وڌندڙ [[انٽرنيٽ ڪيفي|انٽرنيٽ ڪيفين]] پڻ ڪردار ادا ڪيو.

ڀارت جون وڏيون روزاني اخبارون پنهنجي آن لائن نسخن سان انٽرنيٽ تي موجود آهن. سماجي ميڊيا استعمال ڪندڙن جو انگ 15 ڪروڙ 30 لک ڄاڻايو ويو هو. مجموعي آباديءَ جي لحاظ کان اهو تناسب نسبتاً گهٽ هو، پر گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 45 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ سان استعمال ڪندڙن جو انگ تيزيءَ سان وڌي رهيو هو.

==== اشاعت ۽ ڪتابن جي منڊي ====
ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 12,000 پبلشر هر سال 18 کان وڌيڪ ٻولين ۾ لڳ ڀڳ 90,000 ڪتابي عنوان شايع ڪن ٿا. ڀارت انگريزي ٻوليءَ جي اشاعتن جي دنيا جي ٽئين وڏي منڊي آهي، جنهن کي سيڙپڪاريءَ تي پابنديون لڳائيندڙ قانون ختم ٿيڻ کان پوءِ خاص فائدو پهتو.

صنعتي ملڪن مان اشاعتي ڪم جا مختلف حصا، خاص طور پيداوار، انگريزي ٻوليءَ سان لاڳاپيل ڪم ۽ آن لائن اشاعت، وڌندڙ مقدار ۾ ڀارت ڏانهن منتقل ڪيا ويا آهن. ''ويليو نوٽس'' موجب ان شعبي جو واپار 122 ارب ڀارتي رپين تائين پهتو، جنهن ۾ خاص طور سائنسي، فني ۽ طبي ادب سان لاڳاپيل اشاعتي ڪم اهم آهي.

دنيا جي وڏين [[ڪتاب ميلو|ڪتابي ميلن]] مان ٻه هر سال ڀارت ۾ منعقد ٿين ٿا: [[ڪولڪتا ڪتاب ميلو]] [[ڪولڪتا]] ۾ ۽ [[نئين دهلي عالمي ڪتاب ميلو]] [[نئين دهلي]] ۾.

== عام ڄاڻ ==
ڀارت هڪ انتهائي وسيع ۽ گهڻ رخو ملڪ آهي، جنهن جي جينياتي، لساني، خوراڪي ۽ لباس جي تنوع کي هڪ مڪمل براعظم سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{يادکرد وب|ويبگاه=بي‌بي‌سي فارسي|نشاني=http://www.bbc.com/persian/world/2014/04/140405_an_india_important_facts|عنوان=۱۰ نکته دربارهٔ هند}}&lt;/ref&gt;

* پکيڙ: 3,287,263 چورس ڪلوميٽر – اندريون پاڻي: 6.9٪  
* آبادي: 1,422,000,000 ماڻهو (2023 جو اندازو)&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|نشاني=https://www.worldometers.info/world-population/india-population/|عنوان=Indian Official Population Clock|زبان=انگريزي}}&lt;/ref&gt;  
آبادي جي واڌ: لڳ ڀڳ 1٪. امڪان آهي ته ڀارت جي آبادي 2028 تائين چين جي آبادي جي برابر ٿي وڃي، جنهن وقت ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ 1.45 ارب هوندي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

* ڪرنسي: [[ڀارت جي روپيو]]، جيڪو سئو [[پيسا]] تي مشتمل آهي. مارچ 2004 کان مارچ 2014 تائين هر آمريڪي ڊالر جي مقابلي ۾ روپئي جي قيمت 39 کان 69 روپين جي وچ ۾ رهي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kitco.com/gold_currency/index.html?currency=inr&amp;timePeriod=10y 10 Year USD vs Indian Rupee]{{مئل ڳنڍڻو|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Kitco&lt;/ref&gt;

* قومي پرچم: ڀارت جو قومي پرچم ٽن افقي رنگن تي ٻڌل آهي؛ مٿان کان هيٺ [[زعفراني]]، [[سفيد]] ۽ [[سائو]]. پرچم جي وچ ۾ 24 پرن واري هڪ ڦيٿو [[سرمائي]] رنگ ۾ آهي، جنهن کي [[ڌرم چڪرو]] چيو وڃي ٿو. زعفراني رنگ بهادري ۽ قرباني، اڇو رنگ پاڪيزگي ۽ سچائي، جڏهن ته سائو رنگ ايمان، زرخيزِي ۽ پيداوار جي علامت آهي. 
ڌرم چڪرو ٻڌ ڌرم جو هڪ قديم نشان آهي، جيڪو بادشاهه [[اشوڪا]] جي دور ۾ قانون ۽ انصاف جي علامت طور استعمال ٿيندو هو.

* آزادي ۽ جمهوريه ڏينهن: ڀارت 15 آگسٽ 1947 تي آزادي حاصل ڪئي. ملڪ جو آئين 26 نومبر 1949 تي منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950 تي لاڳو ڪيو ويو. هي ڏينهن ڀارت ۾ ”يومِ جمهوريه“ طور ملهايو ويندو آهي.

* دنيا جي 10 وڏن وڏن شهرن مان ٽي شهر ڀارت ۾ واقع آهن. گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب، [[نئين دهلي]] دنيا جو ٻيون نمبر وڏو شهري علائقو آهي، [[ممبئي]] ستون نمبر تي آهي ۽ [[ڪولڪاتا]] ڏهون نمبر رکي ٿو. دهلي ۽ ان جي ويجهن علائقن جي آبادي 22.65 ملين کان وڌيڪ آهي. تيز آبادي واڌ سبب پاڻي، رهائش ۽ بنيادي سهولتن تي دٻاءُ وڌي رهيو آهي. ڀارت جا ٻيا وڏا شهر، جهڙوڪ [[چنائي]]، [[بنگلور]]، [[حيدرآباد (ڀارت)|حيدرآباد]]، [[احمدآباد]]، [[پونه]] ۽ [[سورت]] پڻ گڏيل قومن جي وڏن شهري علائقن جي فهرست ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

* ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت طور سڃاتو وڃي ٿو. 2009 جي پارلياماني چونڊن ۾ 417,037,606 ماڻهن شرڪت ڪئي، ۽ ووٽرن جي شرڪت جي شرح لڳ ڀڳ 60٪ هئي. ان موقعي تي ملڪ ۾ 830,866 ووٽنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

==پڻ ڏسندا==
[[Image:Noia 64 apps xeyes.png|30px]]
* [[هندستان جا صَدر]]
* [[هندستان جا وزيراعظم]]

== حوالا  ۽ حاشيا==
{{Notelist}}

== ٻيون ويب سائيٽون ==
{{Sister project links|c=India|commonscat=India |display=ڀارت |m=India |s=India |v=India |voy=India |wikt=India }}

; حڪومت
* [http://india.gov.in/ سرڪاري داخلا پورٽل] – ڀارتي حڪومت
* [http://www.nic.in سرڪاري ڊائريڪٽري] – ڀارتي سرڪاري ويب سائيٽون

{{asia}}
{{Countries bordering the Arabian Sea}}
{{Commonwealth nations}}
{{Arab League}}
{{Authority control}}

[[Category:ڀارت| ]]
[[Category:گونڊوانا]]
[[Category:1947ع ۾ ايشيا ۾ قيام]]
[[Category:ڪامن ويلٿ جا رڪن ملڪ]]
[[Category:انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪ]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
*[http://goidirectory.nic.in/ هندستان جي سرڪاري ويب سائيٽ]
{{Geography of India}}  
{{سارڪ}}
{{ڪچو}}


[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:بي آر آءِ سي ايس قومون]]
[[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]]
[[زمرو:اي7 قومون]]
[[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]

&lt;references/&gt;

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>f3rwewaed1pap83pi5lp5c5sdvcwd0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413560</id>
      <parentid>413489</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267776" sha1="lflgbm7kh6e0a2j2zprsp6wx0qksnn8" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = جمھوريہ ھند
| common_name            = ڀارت
| native_name            = {{IAST|Bhārat Gaṇarājya}} &lt;!--Do NOT remove this from the infobox as infobox translations and transliterations do not fall under [[WP:INDICSCRIPT]].--&gt;

| image_flag             = India flag-XL-anim.gif
| alt_flag               = مٿان کان ھيٺان تائين ٽن افقي پٽن وارو جھنڊو: ڳاڙھو زعفراني، اڇو، ۽ سائو؛ اڇي پٽي جي وچ ۾ نيري رنگ جو ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو.
| image_coat             = Emblem of India.svg
| symbol_width           = 60px
| alt_coat               = ٽي شينھن (کاٻي، ساڄي ۽ سامھون ڏسندڙ) ھڪ فرِيز تي؛ جنھن ۾ ڊوڙندڙ گھوڙو، ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو، ۽ ھاتھي ڏيکاريل؛ ھيٺ نعرو لکيل: «ستيميو جيوتي».
| symbol_type            = [[رياستي نشان]]

| other_symbol           = {{native phrase|sa|&quot;[[وندي ماترم]]&quot;|italics=off}}{{efn|«وندي ماترم» جي ٻولي [[wikt:combination|ميلاپ]] آھي [[سنسڪرت]] ۽ [[بينگالي]] جو.}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;ماتا، مان توکي جھڪان ٿو&quot;}}{{lower|0.2em|{{efn|&quot;[...] ''جانا گانا مانا'' ڀارت جو قومي ترانو آھي، جنھن ۾ لفظن جي اھڙين ترميمن جي اجازت آھي جيئن حڪومت وقت بوقت منظور ڪري؛ ۽ ''وندي ماترم''، جنھن ڀارتي آزاديءَ جي جدوجھد ۾ تاريخي ڪردار ادا ڪيو، ان کي ''جانا گانا مانا'' جي برابر عزت ۽ برابر حيثيت حاصل ھوندي.&quot; {{harv|Constituent Assembly of India|1950}}.&lt;!--end efn:--&gt;}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}&lt;!--end lower:--&gt;&lt;ref name=&quot;india.gov.in&quot; /&gt;}}
| other_symbol_type      = قومي گيت

| national_motto         = {{native phrase|sa|&quot;[[ستيو ميو جيوتي]]&quot;|italics=off}}
| englishmotto           = &quot;سچ ئي فتح يابي ٿئي ٿو&quot;{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}}

| national_anthem        = {{native phrase|hi|&quot;[[جانا گانا مانا]]&quot;|italics=off|paren=omit}}{{efn|«جانا گانا مانا» جي ٻولي شروعاتي صورت ۾ [[wikt:combination|ميلاپ]] ھئي [[سنسڪرت]] ۽ [[بينگالي]] جو؛ ان کي ھندي ترجمي واري صورت ۾ قومي ترانو اختيار ڪيو ويو.}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;تون سڀني ماڻھن جي منن جو حڪمران آھين&quot;}}{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}&lt;ref name=&quot;india.gov.in&quot;&gt;{{Cite web |title=قومي نشان |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 |access-date=1 March 2017 |publisher=[[India.gov.in]] |quote=The National Anthem of India Jana Gana Mana, composed originally in Bengali by Rabindranath Tagore, was adopted in its Hindi version by the Constituent Assembly as the National Anthem of India on 24 January 1950.}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]&lt;/div&gt;

| image_map              = India (orthographic projection).svg
| map_width              = 250px
| alt_map                = دنيا جي گولي جو نقشو، جنھن جي مرڪز ۾ ڀارت نمايان ٿيل آھي.
| map_caption            = ڀارت جي قبضي ھيٺ علائقا چٽي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن؛ جيڪي علائقا ڀارت دعويٰ ڪري ٿو پر قبضي ۾ ناھن سي ھلڪي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن.

| capital                = [[نيو دهلي]]
| coordinates            = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}}
| largest_city           = {{plainlist|
* [[ممبئي]] (شھر جي حدن اندر)
* [[دهلي]] (ميٽروپوليٽن علائقو)
}}

| official_languages     = {{hlist|[[ھندي]]|[[انگريزي]]{{efn|ڀارت جي آئين جي حصي ۱۷ موجب ديو ناگري لِپيءَ ۾ معياري ھندي مرڪزي حڪومت جي سرڪاري ٻولي آھي، ۽ انگريزي اضافي سرڪاري ٻولي آھي؛ رياستون ۽ يونين ٽيرٽريون پنھنجون سرڪاري ٻوليون به مقرر ڪري سگھن ٿيون.{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}&lt;ref name=&quot;india.gov.in2&quot;&gt;{{Cite web |title=پروفائيل |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 |access-date=23 August 2013 |publisher=[[India.gov.in]]}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آئين جون دفعيون: سرڪاري ٻولي (حصو ۱۷) |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021 |access-date=18 April 2021 |website=[[Department of Official Language]] ذريعي [[Government of India]]}}&lt;/ref&gt;}}

| regional_languages     = {{collapsible list
 |titlestyle = background:transparent;color: inherit; text-align:left;
 |title = اٺين شيڊيول&lt;ref name=&quot;langoff&quot;&gt;{{Cite web |title=ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر جي ۵۰ھين رپورٽ (جولاءِ ۲۰۱۲ کان جون ۲۰۱۳) |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=26 December 2014 |publisher=ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر، [[Ministry of Minority Affairs]]، [[Government of India]]}}&lt;/ref&gt;
 |1= {{hlist
 | [[آسامي ٻولي|آسامي]]
 | [[بينگالي ٻولي|بينگالي]]
 | [[بودو ٻولي|بودو]]
 | [[ڊوگري ٻولي|ڊوگري]]
 | [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]
 | [[ھندي]]
 | [[ڪناڊا]]
 | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
 | [[ڪونڪني ٻولي|ڪونڪني]]
 | [[مئٿيلي ٻولي|مئٿيلي]]
 | [[ملايم]]
 | [[ميئتي ٻولي|ميئتي]]
 | [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]
 | [[نيپالي ٻولي|نيپالي]]
 | [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]
 | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
 | [[سنسڪرت]]
 | [[سنتالي ٻولي|سنتالي]]
 | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
 | [[تامل ٻولي|تامل]]
 | [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]
 | [[اردو]]
}}
}}&lt;br/&gt;

| languages_type         = مادري ٻوليون
| languages              = [[ڀارت جون ٻوليون|۴۴۷ ٻوليون]]{{efn|مختلف ماخذ مختلف انگ ڏين ٿا. [[Ethnologue]] موجب ڀارت ۾ ۴۶۱ ٻوليون آھن (دنيا ۾ ۶,۹۱۲ مان). انھن مان ۴۴۷ زنده ٻوليون ۽ ۱۴ ناپيد ٻوليون آھن.&lt;ref name=&quot;Ethnologue&quot;&gt;{{Cite web |year=2014 |editor-last=Lewis, M. Paul |editor2-last=Simons, Gary F. |editor3-last=Fennig, Charles D. |title=Ethnologue: Languages of the World : India |work=Ethnologue (Free All) |url=https://www.ethnologue.com/country/IN |access-date=15 December 2014 |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |edition=17th |location=Dallas, Texas}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ethnologue2&quot;&gt;{{Cite web |title=Ethnologue (Seventeenth edition): Statistical Summaries |url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area |archive-date=17 December 2014 |access-date=17 December 2014 |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International}}&lt;/ref&gt;}}

| demonym                = {{hlist|[[ڀارتي ماڻھو|ڀارتي]]}}
| government_type        = [[وفاق]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني جمھوريت]]

| leader_title1          = [[صدر]]
| leader_name1           = [[دروپدي مرمو]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=صدر |url=https://www.presidentofindia.gov.in/ |publisher=صدر ڀارت جو دفتر}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2          = [[نائب صدر]]
| leader_name2           = [[سي. پي. رادھاڪرشڻن]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=نائب صدر |url=https://www.presidentofindia.gov.in/ |publisher=صدر ڀارت جو دفتر}}&lt;/ref&gt;
| leader_title3          = [[وزيراعظم]]
| leader_name3           = [[نريندر مودي]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=وزيراعظم |url=https://www.pmindia.gov.in/en/ |publisher=وزيراعظم جو دفتر}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4          = [[چيف جسٽس آف انڊيا|چيف جسٽس]]
| leader_name4           = [[سوريا ڪانت]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=سپريم ڪورٽ: ججن جي فھرست |url=https://www.sci.gov.in/judges/ |publisher=سپريم ڪورٽ آف انڊيا}}&lt;/ref&gt;
| leader_title5          = [[لوڪ سڀا جو اسپيڪر]]
| leader_name5           = [[اوم برلا]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=لوڪ سڀا اسپيڪر اوم برلا بابت خبر |url=https://m.economictimes.com/ |publisher=The Economic Times}}&lt;/ref&gt;

| legislature            = [[پارليامينٽ آف انڊيا|پارليامينٽ]]
| upper_house            = [[راجيه سڀا]]
| lower_house            = [[لوڪ سڀا]]

| sovereignty_type       = [[ڀارت جي آزادي]]
| sovereignty_note       = [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] کان
| established_event1     = [[ڊومينين]]
| established_date1      = ۱۵ آگسٽ ۱۹۴۷
| established_event2     = [[ريپبلڪ]]
| established_date2      = ۲۶ جنوري ۱۹۵۰

| area_km2               = 3,287,263&lt;ref name=&quot;india.gov.in&quot; /&gt;
| area_rank              = 7th
| percent_water          = 9.6

| population_estimate    = {{increaseNeutral}} 1,428,627,663&lt;ref name=&quot;WPP UN&quot;&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects – Population Division – United Nations |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 July 2023 |website=population.un.org}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 1st
| population_census      = {{increaseNeutral}} 1,210,854,977&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آباديءَ جا حتمي انگ |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |archive-date=22 May 2016 |access-date=17 June 2016 |website=2011 Census Data |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر جو دفتر]]}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2011
| population_density_rank = 30th

| GDP_PPP                = {{increase}} {{nowrap|$14.594 trillion}}&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=534,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, April Edition (India) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=16 April 2024|access-date=16 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 3rd
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $10,123&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 125th
| GDP_nominal            = {{increase}} {{nowrap|$3.937 trillion}}&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 5th
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,731&lt;ref name=&quot;IMFWEO.IN&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 136th

| Gini                   = 32.8
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=جني انڊيڪس (ورلڊ بئنڪ اندازو) – ڀارت |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN |publisher=[[World Bank]]}}&lt;/ref&gt;

| HDI                    = 0.644
| HDI_year               = 2022
| HDI_change             = increase
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=13 March 2024}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = {{ordinal|134}}

| currency               = [[انڊين روپيو]] (₹)
| currency_code          = INR
| time_zone              = [[انڊين معياري وقت|آءِ ايس ٽي]]
| utc_offset             = +05:30
| DST_note               = ''[[ڏينھن جي روشني بچت وارو وقت|ڊي ايس ٽي]] لاڳو ناھي''
| date_format            = {{nowrap|dd-mm-yyyy}}
| drives_on              = کاٻي پاسي
| calling_code           = +91
| cctld                  = [[.in]]

| religion_year          = 2011
| religion               = {{ubl
 | 79.8% [[ڀارت ۾ ھندو ازم|ھندو ازم]]
 | 14.2% [[ڀارت ۾ اسلام|اسلام]]
 | 2.3% [[عيسائيت]]
 | 1.7% [[ڀارت ۾ سک ازم|سک ازم]]
 | 0.7% [[ٻڌازم]]
 | 0.4% [[جين ازم]]
 | 0.23% [[غيرمذهبي|غيرمذهبي]]
 | 0.65% [[ڀارت ۾ مذهب|ٻيا]]&lt;ref name=&quot;Census2011religion&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |title=آبادي: ۲۰۱۱ ۾ مذھبي برادريءَ موجب |publisher=[[Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner]] |access-date=25 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015}}&lt;/ref&gt;
 }}

{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ '''جمھوريہ انڊيا جا قومي (سرڪاري) نشان'''
|-
! قومي درجو
! نالو
! علامت
|-
! '''قومي جانور'''
| بنگال ٽائيگر (ببر شير)
| [[File:Panthera tigris tigris.jpg|60px]]
|-
! '''قومي پکي'''
| مور (Indian Peacock)
| [[File:Indian Peacock (Pavo cristatus).jpg|60px]]
|-
! '''قومي وڻ'''
| برگد (Banyan)
| [[File:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|60px]]
|-
! '''قومي گل'''
| ڪمل (Lotus)
| [[File:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|60px]]
|-
! '''قومي آبي جانور'''
| گنگا ڊولفن
| [[File:Platanista gangetica.jpg|60px]]
|-
! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور'''
| ڪنگ ڪوبرا
| [[File:King Cobra (Ophiophagus hannah).jpg|60px]]
|-
! '''قومي ورثي وارو مماليہ'''
| حنومان لنگور
| [[File:Hanuman Langur.jpg|60px]]
|-
! '''قومي ميوو'''
| آم
| [[File:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|60px]]
|-
! '''قومي درياء'''
| گنگا ندي
| [[File:River Ganges near Varanasi.jpg|60px]]
|-
! '''قومي جبل'''
| نندا ديوي
| [[File:Nanda Devi 2006.JPG|60px]]
|}

| official_website       = {{url|https://www.india.gov.in}}
| iso3166code            = IN
}}


'''ڀارت''' ({{lang-en| '''India, Hindustan'''}}) جنهن کي هند، هندستان ۽ انڊيا پڻ سڏيو ويندو آهي، [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع آهي. هيءُ [[ڏکڻ ايشيا]] جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ڀارت [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي وڏن ملڪن]] ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ڀارت جا هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهو هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهائيندا آهن. ڀارت جي اوڀر ۾ [[بنگلا ديش]] ۽ [[ميانمار]] ([[برما]])، اتر ۾ [[ڀوٽان]] ۽ [[چين]] ۽ [[نيپال]] ۽ اولهه ۾ [[پاڪستان]] اهن. ان کان سواءِ ڏکڻ اوڀر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] آهي.

{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ جمھوريہ انڊيا جا قومي(سرڪاري) نشان 
|-
! ''' قومي جانور'''
| 
| [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي پکي'''
| 
| [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]]
|-
! '''قومي وڻ'''
| 
| [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي گل'''
| 
| [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]]
|-
! '''قومي ورثي وارو جانور'''
| 
| [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''قومي آبي&lt;br&gt; سامونڊي جانور
'''
| 
| [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور'''
| 
| [[Image:King-Cobra.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي ورثي وارو مماليہ'''
| 
| [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]]
|-
! '' قومي ميوو'''
| 
| [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]]
|-
! '''قومي مندر'''
| 
| [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]]
|-
! ''' قومي درياء'''
| 
| [[Image:River Ganges.JPG|50px]]
|-
! '''قومي جبل'''
| 
| [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]]
|-
|}

جديد انسان اٽڪل 55,000 سال اڳ [[آفريڪا]] کان [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ پهتا. شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ طور سندن ڊگهي ۽ الڳ ٿلڳ رهائش هن خطي کي انتهائي گهڻ رخو بڻائي ڇڏيو. آباد زندگيءَ جي شروعات اٽڪل &lt;small&gt;9,000&lt;/small&gt; سال اڳ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] جي طاس جي اولهندي ڪنارن تي ٿي، جيڪا ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ترقي ڪري [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] بڻجي وئي. 1200 ق.م. تائين [[سنسڪرت]] جي هڪ قديم صورت اتر اولهه کان ڀارت ۾ پکڙجي وئي، جنهن جي ڀڄنن ۾ [[هندومت]] جي شروعاتي اوسر جا آثار ملن ٿا. اتر جون [[دراوڙي ٻوليون]] آهستي آهستي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي جاءِ وٺڻ سبب محدود ٿي ويون. &lt;small&gt;400&lt;/small&gt; ق.م. تائين هندومت اندر [[ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ذات پات جو نظام]] اڀري آيو، جڏهن ته [[ٻڌمت]] ۽ [[جين مت]] وجود ۾ آيا، جن اهڙن سماجي نظامن جو پرچار ڪيو، جيڪي موروثيت سان ڳنڍيل نه هئا. نسبتاً ڍلي انتظامي بناوٽ رکندڙ [[موريا سلطنت|مورِيا]] ۽ [[گپتا سلطنت|گپتا سلطنتن]] ۾ فن، اڏاوت ۽ لکڻ جي فن ترقي ڪئي، عورتن جي سماجي حيثيت گهٽجي وئي ۽ [[ڇوت ڇات]] منظم صورت اختيار ڪئي. [[ڏکڻ ڀارت]] ۾ وچئين دور جي بادشاهتن دراوڙي ٻولين جا رسم الخط ۽ ثقافتون [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تائين پهچايون. پهرين هزار سال عيسويءَ دوران [[يهوديت]]، [[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[زرتشتي مذھب|زرتشت مذهب]] ڀارت جي ڏاکڻين ۽ اولهندي سامونڊي ڪنارن تي قائم ٿي ويا.

ٻئي هزار سال عيسويءَ جي شروعات ۾ [[وچ ايشيا]] کان ٿيندڙ مسلمانن جي فتحن [[دھلي سلطنت|دهلي سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن اتر ڀارت کي اسلامي دنيا سان ڳنڍي ڇڏيو. ڏکڻ ڀارت ۾ [[وجيانگر سلطنت]] هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ گڏيل هندو ثقافت کي جنم ڏنو، جڏهن ته [[پنجاب]] ۾ [[سک مت]] اڀريو، جنهن اداراتي مذهب کي رد ڪيو. [[مغل سلطنت]] ٻن صدين جي معاشي واڌ ويجهه ۽ نسبتاً امن جو دور آندو ۽ پنهنجي پٺيان اڏاوتي ورثي جو وڏو خزانو ڇڏيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي آهستي آهستي وڌندڙ حڪمراني ڀارت کي نوآبادياتي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، پر ساڳئي وقت ان جي علائقائي اقتدار کي پڻ مضبوط ۽ يڪجا ڪيو. سال &lt;small&gt;1858&lt;/small&gt;ع ۾ [[برطانوي راڄ]] شروع ٿيو. ڀارتين سان واعدو ڪيل حق آهستي آهستي ڏنا ويا، پر ساڳئي وقت ٽيڪنالاجيءَ ۾ تبديليون آنديون ويون ۽ جديد تعليم توڙي عوامي زندگيءَ جون پاڙون پختيون ٿيڻ لڳيون. ڀارت ۾ هڪ [[قومپرستي|قومپرست تحريڪ]] اڀري، جيڪا غير يورپي [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] ۾ پنهنجي نوعيت جي پهرين تحريڪ هئي. &lt;small&gt;1920&lt;/small&gt;ع کان پوءِ اها [[عدم تشدد|عدم تشدد واري مزاحمت]] سبب مشهور ٿي ۽ نيٺ برطانوي راڄ جي خاتمي جو بنيادي ڪارڻ بڻجي وئي. &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ [[برطانوي هندستان]] کي ٻن آزاد ڊومينين: هندو اڪثريت واري [[ڀارت]] ۽ مسلمان اڪثريت واري [[پاڪستان]] ۾ ورهايو ويو. [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] سان وڏي پيماني تي جاني نقصان ۽ تاريخ جي هڪ غير معمولي وڏي لڏپلاڻ ٿي.

&lt;small&gt;1950&lt;/small&gt;ع کان ڀارت هڪ [[وفاق|وفاقي جمهوريه]] آهي، جنهن جو انتظام جمهوري [[پارلياماني نظام]] تحت هلي ٿو. اهو هڪ گهڻ ثقافتي، گهڻ لساني ۽ گهڻ نسلي سماج آهي. ڀارت جي آبادي &lt;small&gt;1951&lt;/small&gt;ع ۾ &lt;small&gt;36&lt;/small&gt; ڪروڙ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; لک (&lt;small&gt;361&lt;/small&gt; ملين) مان وڌي &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع ۾ هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ ٿي وئي. ان جي تيزيءَ سان وڌندڙ معيشت [[انفارميشن ٽيڪنالوجي|انفارميشن ٽيڪنالاجي]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ ملڪ جو وچولو طبقو مسلسل وڌي رهيو آهي. ڀارت غربت گهٽائڻ ۾ اڳڀرائي ڪئي آهي، پر ان سان گڏ معاشي اڻبرابري پڻ وڌي آهي. اهو [[ايٽمي هٿيار رکندڙ رياستن جي فهرست|ايٽمي هٿيار رکندڙ رياست]] آهي ۽ فوجي خرچن جي لحاظ کان به دنيا جي اهم ملڪن مان هڪ آهي. [[ڪشمير تڪرار|ڪشمير بابت]] ان جا 20هين صديءَ جي وچ کان هلندڙ تڪرار پاڙيسري ملڪن [[پاڪستان]] ۽ [[چين]] سان اڃا تائين حل نه ٿيا آهن. ملڪ جي سماجي ۽ معاشي مسئلن ۾ صنفي اڻبرابري، ٻارن ۾ غذائي کوٽ ۽ وڌندڙ [[هوائي آلودگي]] شامل آهن. ڀارت جي انتهائي حياتياتي تنوع واري سرزمين ۾ حياتياتي تنوع جا چار اهم مرڪز موجود آهن. ملڪ جي جهنگلي جيوت کي محفوظ رهائشي علائقن ۾ تحفظ حاصل آهي ۽ روايتي طور ان ڏانهن ثقافتي رواداريءَ وارو رويو پڻ رکيو ويو آهي.

== نالي جي اصليت ==

'''آڪسفورڊ انگريزي لغت''' (ٽيون ايڊيشن، 2009ع) مطابق، نالو ''انڊيا'' ڪلاسيڪي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] نالي ''انڊيا'' مان ورتل آهي، جيڪو شروعات ۾ [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] ۽ ان جي اوڀر وارن علائقن لاءِ استعمال ٿيندو هو. لاطيني ٻوليءَ اهو نالو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ''انڊيا'' ({{lang|grc|Ἰνδία}}) مان ورتو، جيڪو يوناني ''انڊوس'' ({{lang|grc|Ἰνδός}}) مان نڪتل هو. يوناني نالو وري [[پراڻي فارسي ٻولي|پراڻي فارسي]] لفظ ''هندوش'' مان نڪتل هو، جيڪو [[اخميندي سلطنت]] جي اوڀرئين صوبي لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نالي جو بنياد [[سنسڪرت]] لفظ ''سنڌو'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنيٰ ”ندي“ آهي ۽ جيڪو خاص طور [[سنڌو درياهه]] لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=India (noun) |url=https://www.oed.com/view/Entry/94384#eid677811 |work=آڪسفورڊ انگريزي لغت |year=2009 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Thieme|1970|pp=447–450}} قديم يوناني ڀارت جي ماڻهن کي ''انڊوئي'' ({{lang|grc|Ἰνδοί}}) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ ”سنڌو درياهه جا ماڻهو“ هئي.{{sfn|Kuiper|2010|p=86}}

''ڀارت'' ({{lang|hi|भारत}}) نالو ڀارتي رزمي ادب ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] ٻنهي ۾ ملي ٿو.{{sfn|Clémentin-Ojha|2014}}&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Constitution of India |date=1 December 2007 |url=https://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |access-date=3 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909230437/https://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |url-status=dead |publisher=ڀارت جي قانون ۽ انصاف واري وزارت |quote=Article 1(1): India, that is Bharat, shall be a Union of States. |archive-date=9 September 2014}}&lt;/ref&gt; هي نالو ڀارت جي مختلف ٻولين ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو. ''ڀارت'' قديم نالي ''ڀارت ورش'' ({{lang|sa|भारतवर्ष}}) جي جديد صورت آهي، جيڪو شروعاتي طور ڀارت جي اترئين حصي لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Jha2014&quot;&gt;{{Citation |last=Jha |first=Dwijendra Narayan |title=Rethinking Hindu Identity |url=https://books.google.com/books?id=dqDgBQAAQBAJ&amp;pg=PA11 |page=11 |year=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-49034-0}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Singh|2017|p=253}} اوڻيهين صديءَ جي وچ کان پوءِ ''ڀارت'' نالو ملڪ لاءِ وڏي پيماني تي مقبول ٿيو.{{sfn|Clémentin-Ojha|2014}}{{sfn|Barrow|2003}}

''هندستان'' [[وچولي فارسي ٻولي|وچولي فارسي]] مان نڪتل نالو آهي، جيڪو ڀارت لاءِ استعمال ٿيندو رهيو ۽ تيرهين صديءَ کان وڌيڪ مقبول ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Paturi |first1=Joseph |url=https://books.google.com/books?id=oCo5DAAAQBAJ |title=World Religions &amp; Cults Volume 2 |last2=Patterson |first2=Roger |date=2016 |publisher=New Leaf Publishing Group |isbn=978-0-89051-922-6 |pages=59–60}}&lt;/ref&gt; هي نالو خاص طور [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Hindustan |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/266465/Hindustan |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا |access-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;

سنڌي عالم [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] موجب، [[رگ ويد]] واري زماني ۾ قديم آريائي ماڻهو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي ڀرتي ڪندڙ شاخن جي ڪنارن تي آباد هئا. قديم ايرانين سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ ''سنڌو'' نالو استعمال ڪيو، پر ايراني ٻولين ۾ ”س“ جي آواز جي ”هه“ ۾ تبديليءَ سبب ان جو اچار ''هندو'' ٿيو. ان لحاظ کان ''هندو'' جو اصل مفهوم سنڌو درياهه جي علائقي يا ان جي رهاڪن سان لاڳاپيل هو. آڏواڻي موجب، قديم ايرانين سنڌو ماٿري، يعني سنڌ ۽ پنجاب جي علائقي لاءِ ''هندستان'' جو نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''هند'' سان فارسي پڇاڙي ''ستان'' ملائي وئي ۽ ان جي معنيٰ ”هند يا سنڌوءَ جو ملڪ“ ٿي.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;&gt;{{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |year=2004 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}&lt;/ref&gt;

قديم ايرانين وسيلي سنڌو ۽ ڀارت بابت ڄاڻ يونانين تائين پهتي. يونانين سنڌو درياهه کي ''انڊوس'' ۽ ان جي علائقي جي ماڻهن کي ''انڊوئي'' سڏيو، جڏهن ته ملڪ لاءِ ''انڊيا'' جو نالو استعمال ٿيڻ لڳو. اهڙيءَ طرح سنسڪرت ''سنڌو'' مان پراڻي فارسي ''هندوش'' ۽ پوءِ يوناني ''انڊوس'' ۽ ''انڊيا'' جهڙيون صورتون وجود ۾ آيون.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;/&gt; وقت گذرڻ سان ''هندو'' لفظ جي مفهوم ۾ پڻ تبديلي آئي ۽ مسلمان حڪمرانن جي دور ۾ اهو لفظ خاص طور [[هندومت|هندو ڌرم]] جي پيروڪارن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;/&gt;

=== ”انڊيا“ ۽ ”سنڌ“ ===

''انڊيا'' نالي جي تاريخي پاڙ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] جي نالي سان ڳنڍيل آهي. سنسڪرت ''سنڌو'' پراڻي فارسيءَ ۾ صوتياتي تبديليءَ سان ''هندو'' يا ''هندوش'' جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته يونانين وٽ اهو ''انڊوس'' ۽ ''انڊيا'' جي صورت ۾ رائج ٿيو. پوءِ لاطينيءَ ۾ ''انڊيا'' جي صورت برقرار رهي، جنهن مان جديد يورپي ٻولين، جن ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] به شامل آهي، ملڪ جو نالو ''انڊيا'' ورتو.&lt;ref name=&quot;قديم سنڌ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=India (noun) |url=https://www.oed.com/view/Entry/94384#eid677811 |work=آڪسفورڊ انگريزي لغت |year=2009 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{main|ڀارت جي تاريخ}}

=== قديم ڀارت ===

{{multiple image
|perrow=2
|total_width=200
|image1=Periodo gupta, vishnu con sridevi e bhudevi, da mathura, V secolo.jpg
|image2=Flag of Maurya Empire.pvg.png
|image3=Meister des Râmâyana-Manuskripts 001.jpg
|image4=Cave 26, Ajanta.jpg
|align=left
|direction=vertical
|caption_align=center
|caption1=گپتا دور جو مجسمو، [[گپتا سلطنت]]
|caption2=[[سواستيڪا]] جو نشان، [[موريا سلطنت]] جي جهنڊي ۾
|caption3=تقريباً 1650ع جو [[سنسڪرت]] رزمي داستان ''[[رامائڻ]]'' جو قلمي نسخو؛ هي رزمي داستان تقريباً 400 ق.م کان 300ع جي وچ واري عرصي دوران داستاني روايتن وسيلي مرتب ٿيو.
|caption4=[[اجنتا غارون|اجنتا غار]] نمبر 26، پٿر کي تراشي ٺاهيل هڪ [[ٻڌمت|ٻڌ]] چيتيا گرهه يا عبادتگاهه.
}}


ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ انساني موجودگيءَ جو پسمنظر لکين سال پراڻو آهي، پر جسماني لحاظ کان جديد انسانن، يعني ''[[هومو سيپيئنس]]''، جي هتي موجودگيءَ بابت [[مائيٽوڪانڊريل ڊي اين اي]] ۽ [[وائي ڪروموسوم]] جي انگن اکرن مان وڌيڪ واضح ڄاڻ ملي ٿي. انهن جي گڏيل تجزيي جي بنياد تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته جديد انسانن جا اڄ تائين موجود سڀ کان قديم نسلي سلسلا [[آفريڪا]] مان 80,000 کان 50,000 سال اڳ [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] ۾ پهتا هئا، ۽ گهڻي امڪان سان اها آمد لڳ ڀڳ 55,000 سال اڳ ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=پيٽراليا
 |first1=مائيڪل ڊي.
 |last2=آلچن
 |first2=برجٽ
 |year=2007
 |chapter=انساني ارتقا ۽ ثقافتي تبديلي ڀارتي برصغير ۾
 |editor1-last=پيٽراليا
 |editor1-first=مائيڪل ڊي.
 |editor2-last=آلچن
 |editor2-first=برجٽ
 |title=دي ايووليوشن اينڊ هسٽري آف هيومن پاپوليشنز اِن سائوٿ ايشيا: انٽرڊسپلنري اسٽڊيز اِن آرڪيالاجي، بايولاجيڪل اينٿروپالاجي، لنگوئسٽڪس اينڊ جينيٽڪس
 |publisher=اسپرنگر پبلشنگ
 |isbn=978-1-4020-5562-1
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=Qm9GfjNlnRwC
}}&lt;/ref&gt; شروعاتي طور [[شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] ماڻهن جي حيثيت ۾ مختلف صورتن ۾ هڪ ٻئي کان الڳ رهندي سندن ڊگهي عرصي واري آباديءَ هن خطي کي انساني جينياتي لحاظ کان انتهائي گهڻ رخو بڻايو؛ انساني جينياتي گوناگونيت جي لحاظ کان هي علائقو آفريڪا کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. تنهن هوندي به، [[ڏکڻ ايشيا]] مان معلوم ٿيل جديد انسانن جا سڀ کان قديم پنڊ پهڻ لڳ ڀڳ 30,000 سال پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |page=1
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌو درياهه]] جي طاس جي اولهندي ڪنارن تي، موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع [[مهرڳڙهه]] مان [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جا آثار 7000 ق.م کان پوءِ جا ملن ٿا. هتي اناج ڏيندڙ ٻوٽن، جن ۾ [[جَوَ]] شامل هئا، ۽ جانورن، جن ۾ ڪٻ وارو [[زيبو ڍڳو]] شامل هو، کي گهريلو بڻايو ويو. اهي ثقافتون آهستي آهستي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۾ تبديل ٿيون، جيڪا 2500 کان 1900 ق.م دوران موجوده پاڪستان ۽ اولهندي ڀارت ۾ عروج تي پهتي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رائيٽ
 |first=ريتا پي.
 |year=2010
 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي
 |pages=45, 51
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-521-57219-4
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt; [[موهن جو دڙو]]، [[هڙپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[گنويريوالا]] ۽ [[راکي ڳڙهي]] جهڙا شهر ان جا اهم مرڪز هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رائيٽ
 |first=ريتا پي.
 |year=2010
 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي
 |page=107
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-521-57219-4
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt; هن تهذيب جون نمايان خاصيتون معياري وزن، [[اسٽيٽائٽ]] جون مهرون، لکڻيءَ جو نظام، شهري رٿابندي، عوامي تعميراتي ڪم ۽ دستڪاريون هيون، جن ۾ ٺڪر جا مخصوص نمونا، پڪل مٽيءَ جون انساني شڪليون ۽ جانورن جا مجسما شامل هئا. انهن شهرن جي چوڌاري نئين زرعي ۽ مالوند معيشت تي ٻڌل شهرن ۽ ڳوٺن جا ڄار وجود ۾ آيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رائيٽ
 |first=ريتا پي.
 |year=2010
 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي
 |pages=145–146
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-521-57219-4
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt;

1500 ق.م کان 1200 ق.م جي وچ ۾ [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي]] [[سنسڪرت]] جي هڪ قديم صورت اتر اولهه کان ڀارت ۾ پکڙجي وئي. ان جو قديم ترين موجود ثبوت ''[[رگ ويد]]'' ۾ ملي ٿو، جيڪو پوءِ [[هندومت]] سان لاڳاپيل سڀ کان قديم مذهبي متن بڻيو. رگ ويد انهن [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي ڳالهائيندڙ قبيلن مرتب ڪيو، جيڪي اڄوڪي اتر [[افغانستان]] کان اوڀر طرف لڏي [[پنجاب]] واري علائقي ۾ پهتا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=لو
 |first=جان جے.
 |year=2015
 |title=پارٽيسيپلز اِن رِگ ويدڪ سنسڪرت: دي سينٽيڪس اينڊ سيمينٽڪس آف ايڊجيڪٽائول ورب فارمز
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-100505-3
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=L07CBwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; آرين ۽ هند-آريائي ٻولين جي ڦهلاءَ ڀارتي ننڍي کنڊ جي ٻولين، مذهبي روايتن، ادب ۽ سماجي ڍانچي جي ايندڙ ارتقا تي گهرو اثر وڌو.

ايندڙ هزار سالن دوران [[گنگا درياهه]] جي ميداني علائقن ۾ آبادي پکڙجندي وئي. درياهي نظام سان لڳندڙ وسيع علائقن مان ٻيلن کي صاف ڪيو ويو؛ ڪڏهن باهه ڏئي ۽ پوءِ لوهه جي اوزارن جي استعمال سان زمين کي زراعت لاءِ تيار ڪيو ويو. هن آبادڪاريءَ دوران ممڪن آهي ته اڳ ۾ رهندڙ ماڻهن کي سندن علائقن مان بي دخل ڪيو ويو هجي يا غلام بڻايو ويو هجي. ڀارت جي اترين حصن ۾ [[دراوڙي ٻوليون]] آهستي آهستي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي جاءِ ورتي، جنهن سان هڪ وسيع لساني ورهاست وجود ۾ آئي: هند-آريائي ٻوليون خاص طور اتر ۽ اولهه ۾، جڏهن ته دراوڙي ٻوليون اوڀر ڀارت جي ڪجهه حصن ۽ ڏکڻ جي گهڻي ڀاڱي ۾ ڳالهائجڻ لڳيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;

پهرين هزارين سال ق.م جي وچ ڌاري سنسڪرت جي وڌيڪ سڌريل ۽ معياري وياڪرڻي صورت، يعني [[ڪلاسيڪي سنسڪرت]]، وجود ۾ آئي، جنهن کي [[پاڻيني]] پنهنجي ''[[اشٽاڌيايي]]''، يعني ”اٺ باب“، ۾ قاعدن هيٺ آندو. سنسڪرت جا ٻه وڏا رزمي داستان، ''[[مهاڀارت]]'' ۽ ''[[رامائڻ]]''، ان جي ابتڙ زباني داستان گوئيءَ جي مختلف لهجن ۾ مرتب ٿيا، جن کي ”رزمي سنسڪرت“ چيو وڃي ٿو. اها ٻولي اتر ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 400 ق.م کان 300ع تائين استعمال ٿيندي رهي ۽ تقريباً ڪلاسيڪي سنسڪرت جي همعصر هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=لو
 |first=جان جے.
 |year=2017
 |title=ٽرينسِٽو نائونز اينڊ ايڊجيڪٽوز: ايويڊنس فرام ارلي اِنڊو-آريئن
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-879357-1
 |page=58
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=nSgmDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;

400 ق.م تائين ڏکڻ ايشيا ۾ شهري آباديءَ جي هڪ ٻي وڏي لهر اڀري، هن ڀيري خاص طور گنگا جي ميدان ۾. قلعي بند شهرن ۾ [[ذات پات جو نظام|ذات]] يا ''[[ورڻ]]'' جي بنياد تي سماجي ورهاست نمايان ٿيڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |page=16
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين سال ق.م جي وچ ڌاري ٻه نوان اخلاقي ۽ سماجي نظام وجود ۾ اچي چڪا هئا: [[مهاوير]] جي تعليم تي ٻڌل [[جين مت]] ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي تعليم تي ٻڌل [[ٻڌمت]]. ٻنهي مذهبن عدم تشدد تي زور ڏنو، [[برهمڻ مت]] ۾ ٿيندڙ جانورن جي قربانيءَ کي رد ڪيو ۽ پيدائش جي بنياد تي مقرر ورڻ واري سماجي حيثيت کان مختلف تصور پيش ڪيو. انهن مذهبن موجب عام ماڻهو به اخلاقي زندگي گذاري سماجي ۽ روحاني لحاظ کان بلند ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=فشر
 |first=مائيڪل ايڇ.
 |year=2018
 |title=اين انوائرونمينٽل هسٽري آف انڊيا: فرام ارليئسٽ ٽائمز ٽو دي ٽوئنٽي فرسٽ سينچري
 |page=59
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |location=ڪيمبرج ۽ نيو يارڪ
 |isbn=978-1-107-11162-2
 |doi=10.1017/9781316276044
 |lccn=2018021693
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=kZVuDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; گوتم ٻڌ جي زندگيءَ کي قلمبند ڪرڻ ڀارت ۾ تحرير ٿيل تاريخ جي شروعاتي مرحلن جو هڪ اهم حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=اسٽائن
 |first=بي.
 |year=2010
 |title=اے هسٽري آف انڊيا
 |edition=2
 |editor-last=آرنلڊ
 |editor-first=ڊي.
 |publisher=وائلي-بليڪ ويل
 |location=آڪسفورڊ
 |isbn=978-1-4051-9509-6
 |pages=21, 61–62
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC
}}&lt;/ref&gt;

انهن ٻنهي مذهبن جي عروج واري پسمنظر ۾ ڏکڻ ايشيا جي پهرين وڏي، جيتوڻيڪ ڍلي مرڪزي جوڙجڪ واري، علائقائي طاقت [[موريا سلطنت]] وجود ۾ آئي. [[چندرگپت موريا]] جي قائم ڪيل هن سلطنت هيٺ ڀارتي ننڍي کنڊ جو هڪ وڏو حصو پهريون ڀيرو هڪ وڏي مرڪزي سياسي طاقت هيٺ آيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Maurya dynasty
 |url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html
 |author=Jona Lendering
 |accessdate=17 June 2007
 |archive-date=8 February 2012
 |archive-url=https://www.webcitation.org/65IEUKA7W?url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ان کان اڳ 327–326 ق.م دوران [[سڪندر مقدوني]] ننڍي کنڊ جي اتر اولهندي حصن تي حملو ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=Chronology of Iranian History Part One|ناشر=Iranica}}&lt;/ref&gt;

موريا سلطنت جي بانيءَ جي پوٽي [[اشوڪ اعظم|اشوڪ]] جي راڄ، تقريباً 268 کان 232 ق.م، دوران سلطنت ٿوري عرصي لاءِ انتهائي ڏکڻ کان سواءِ ننڍي کنڊ جي اهم شهري مرڪزن ۽ آمدرفت جي وڏن رستن تي ڪنٽرول قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڊائسن
 |first=ٽِم
 |year=2018
 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي
 |pages=16–17
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |isbn=978-0-19-882905-8
 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt; موريا دور فن، اڏاوت، لکتن ۽ ادبي متنن ۾ تخليقي سرگرمين جي ڪري نمايان رهيو، پر ساڳئي وقت هند-آريائي ٻولي ڳالهائيندڙ مکيه علائقن ۾ عورتن جي حقن ۾ گهٽتائي پڻ ٿي.

[[ڪلنگ جي جنگ]] ۾ اشوڪ جي فوجن هٿان وڏي جاني نقصان کان پوءِ اشوڪ ٻڌمت اختيار ڪيو. ان کان پوءِ هن ''ڌم'' جي پاليسي اختيار ڪئي ۽ سڄي موريا سلطنت ۾ ڪيترائي پٿريلا ۽ ٿنڀن تي لکيل [[اشوڪ جا فرمان|فرمان]] جاري ڪرايا، جن جو مقصد اخلاقي رويو، عدم تشدد ۽ سماجي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ هو. انهن فرمانن ۾ جهنگلي جانورن کي مارڻ ۽ ٻيلن کي تباهه ڪرڻ تي پابنديون پڻ شامل هيون، جنهن ڪري ڪجهه جديد ماحولياتي مورخ اشوڪ کي ماحولياتي سوچ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهن ٿا.

ڏکڻ ڀارت ۾ [[تامل ٻولي|تامل]] ٻوليءَ ۽ ادب جي پڻ تمام قديم روايت موجود آهي. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي خاندان]] جي قديم ادبي ٻولين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |url=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/dravidian-language-family-is-4500-years-old-study/article23314180.ece
 |title=Dravidian language family is 4,500 years old: study
 |date=21 March 2018
 |work=The Hindu
 |access-date=25 April 2019
 |others=PTI
 |issn=0971-751X
}}&lt;/ref&gt; [[سنگم ادب]] مان معلوم ٿئي ٿو ته تقريباً 200 ق.م کان 200ع تائين ڏاکڻي اپٻيٽ ۾ [[چيرا گهراڻو|چيرا]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا]] بالترتيب [[ڪاويري درياهه]] جي ماٿريءَ جي اولهندي ۽ اوڀرندي ميداني علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته وڌيڪ ڏکڻ ۾ [[وائيگائي درياهه]] جي ماٿريءَ ۾ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] حڪمران هئا.

چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ تائين [[گپتا سلطنت]] گنگا جي وسيع ميدان ۾ انتظام ۽ محصول وصوليءَ جو هڪ پيچيده نظام قائم ڪيو، جيڪو پوءِ ايندڙ ڀارتي بادشاهتن لاءِ نمونو بڻيو. گپتا سلطنت ڀارتي ننڍي کنڊ جي وڏي حصي کي سياسي طور متحد ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. هن دور کي روايتي طور ڀارت جي ”سونهري دور“ سان پڻ تشبيهه ڏني وئي آهي، ڇاڪاڻ ته هن زماني ۾ فن، ادب، مذهب، سائنس ۽ رياضيءَ ۾ اهم ترقيون ٿيون. گپتا دور ۾ رسمن جي انتظام بدران عقيدت ۽ ڀڳتيءَ تي زور ڏيندڙ نئين سر اُڀرندڙ هندومت وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو، جنهن سان فن، ادب ۽ سائنس جي ترقي پڻ ڳنڍيل هئي.

گپتا دور سان گڏ ۽ ان کان پوءِ ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ ٻيون به ڪيتريون علائقائي بادشاهتون ۽ سلطنتون موجود رهيون، جن ۾ [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]]، [[پلو سلطنت|پلو]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=South India
 |url=http://www.webindia123.com/history/MEDIEVAL/history%20south.htm
 |accessdate=19 June 2007
 |publisher=Suni System Ltd.
 |year=2007
}}&lt;/ref&gt; ڇهين صديءَ تائين پلو هڪ اهم علائقائي طاقت بڻجي چڪا هئا. ساڳئي وقت [[ٻڌمت]] ۽ [[جين مت]] جي اثر ۾ گهٽتائي آئي ۽ مخصوص هنڌن سان لاڳاپيل ديوتائن ڏانهن شاهي عقيدت وڌڻ لڳي، جيڪا پوءِ [[ڀڳتي تحريڪ]] جي نمايان خاصيت بڻجي وئي. پلو حڪمرانن خاص طور [[رومي سلطنت]]، اولهه ايشيا ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] سان وڏي پيماني تي واپار ڪيو.

ڏکڻ ڀارت جون رياستون سامونڊي واپار، علم، ادب ۽ فنن ۾ پڻ اهم رهيون. خاص طور [[چولا گهراڻو]]، جنهن جي اهم مرڪزن مان [[تنجاور]] هڪ هو، هڪ وڏي سامونڊي طاقت بڻيو. چولا حڪمرانن ۽ واپارين جو اثر ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پکڙيو ۽ [[ملايا]]، [[بورنيو]] ۽ ٻين علائقن سان سندن سياسي، تجارتي ۽ ثقافتي لاڳاپا قائم ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.enotes.com/homework-help/what-were-main-achievements-raja-raja-chola-285062
 |title=What were the main achievements of Raja Raja Chola and Rajendra Chola of the Chola dynasty in south India
 |website=eNotes
 |accessdate=26 August 2017
 |archive-date=6 November 2016
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161106165149/http://www.enotes.com/homework-help/what-were-main-achievements-raja-raja-chola-285062
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; انهن ۽ ٻين ڏکڻ ڀارتي بادشاهتن جي واپار، مذهبي رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو اثر بعد ۾ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] جي ڪيترن علائقن جي ٻولين، فن، مذهبي روايتن ۽ سياسي ثقافت تي پڻ پيو.

هندستان، دنيا جي تاريخ ۾ عظيم الشان درجي جو مالڪ آهي. پهرين دؤر ۾ هن سنسڪرت جهڙي ٻولي پيدا ڪئي، '''ڪليلا و دمنا''' جهڙو حڪمت وارو ڪتاب لکيو. فوجي مشقن واري راند شطرنج ايجاد ڪئي. رياضيءَ ۾ يونان سان مقابلو ڪيائين. الاهيات ۾ ويدانت فلاسافي سيکارڻ ۾ جڳت گرو بڻيو. ان سان ويدڪ ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم پکڙيا. هندوستان مها راجا اشوڪ جهڙا حڪمران پيدا ڪيا. ٻئين دؤر ۾ قديم انسانيت جي علمبردار جلال الدين اڪبر پيدا ڪيو. هن ڏکڻ ايشيا جي ٻولين کي ملائي اردوءَ جهڙي انٽرنيشنل ٻولي ٺاهي. هندوستان محي الدين عالمگير جهڙو سلطان ۽ [[شاهه ولي الله]] جهڙو فلاسافر پيدا ڪيو.
&lt;ref&gt;{{Citation |title=مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون (مولانا عبيدالله سنڌي / ثناءُ الله سومرو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=313 |accessdate=2016-09-19 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912101731/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=313 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب: مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون&lt;/ref&gt; ھندستان جي تاريخ پهريائين پهريائين آنربل مائونٽ سٽيوئرٽ ايلفنسٽن تيار ڪئي هئي، جا پهريون گهمرو 1841ع ۾ ڇپجي پڌري ٿي هئي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page10.html#_ftn4}}}
&lt;/ref&gt;

=== وچئين دور جو ڀارت ===
{{Main|وچئين دور جو ڀارت}}

[[File:1010 CE Brihadishwara Temple, gopuram Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|thumb|[[بريهديسور مندر]]، جيڪو [[چولا گهراڻو|چولا]] حڪمران [[راجاراجا چولا پهريون]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.]]

[[File:Qutb Minar Minaret Delhi India.jpg|thumb|[[قطب مينار]] تي عربي خطاطي؛ مينار جي اڏاوت [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ 1199ع کان شروع ٿي.]]

ڀارت جي شروعاتي وچئين دور، يعني تقريباً 600ع کان 1200ع تائين، جي خاص سڃاڻپ علائقائي بادشاهتن ۽ ثقافتي گوناگونيت هئي. هن دور جو ڪو به حڪمران اهڙي سلطنت قائم نه ڪري سگهيو، جيڪا پنهنجي بنيادي علائقي کان گهڻو پري پکڙيل زمينن تي مستقل ڪنٽرول قائم رکي سگهي. ان عرصي دوران وڌندڙ زرعي معيشت لاءِ جن مالوند ۽ خانه بدوش ماڻهن جون زمينون صاف ڪيون ويون هيون، تن کي [[ذات پات جو نظام|ذات پات واري سماج]] ۾ شامل ڪيو ويو؛ اهڙيءَ طرح نوان ۽ غير روايتي حڪمران طبقا پڻ ان سماجي نظام جو حصو بڻيا. نتيجي ۾ ذات پات واري نظام ۾ علائقائي فرق نمايان ٿيڻ لڳا.

ڇهين ۽ ستين صديءَ دوران پهريان عقيدت ڀريا مذهبي گيت [[تامل ٻولي]] ۾ لکيا ويا. پوءِ سڄي ڀارت ۾ انهن جي پيروي ڪئي وئي، جنهن سان هڪ طرف [[هندومت]] جي نئين سر اُڀار کي هٿي ملي ۽ ٻئي طرف ننڍي کنڊ جي جديد ٻولين جي ترقيءَ تي به اثر پيو. ننڍين توڙي وڏين ڀارتي بادشاهتن جا حڪمران ۽ سندن سرپرستيءَ هيٺ هلندڙ مندر وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي گاديءَ وارن شهرن ڏانهن ڇڪيندا هئا، جنهن سبب اهي شهر اهم معاشي مرڪز بڻجي ويا. ڀارت ۾ شهري آباديءَ جي هڪ ٻي لهر سان گڏ مختلف جسامت جا مندرن وارا شهر ملڪ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ وجود ۾ اچڻ لڳا.

اٺين ۽ نائين صديءَ تائين انهن تبديلين جا اثر [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تائين پهچي چڪا هئا. ڏکڻ ڀارت جي ثقافت ۽ سياسي نظام انهن علائقن تائين پهتا، جيڪي اڄوڪي [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[لائوس]]، [[برونائي]]، [[ڪمبوڊيا]]، [[ويٽنام]]، [[فلپائن]]، [[ملائيشيا]] ۽ [[انڊونيشيا]] جو حصو آهن. هن ثقافتي منتقليءَ ۾ ڀارتي واپاري، عالم ۽ ڪڏهن ڪڏهن فوجون پڻ شامل هيون. ساڳئي وقت ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ماڻهن پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو؛ انهن مان ڪيترائي ڀارت جي مذهبي ۽ تعليمي مرڪزن ۾ اچي رهيا ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ]] ۽ [[هندومت|هندو]] متنن کي پنهنجين ٻولين ۾ ترجمو ڪندا هئا.

ڏهين صديءَ کان پوءِ [[وچ ايشيا]] جي مسلمان خانه بدوش قبيلن، تيز رفتار گهوڙيسوار فوجن ۽ نسلي بنيادن تي گڏ ڪيل وڏين فوجن جي مدد سان، بار بار ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهندي ميداني علائقن تي حملا ڪيا. انهن سياسي ۽ فوجي تبديلين جي نتيجي ۾ آخرڪار 1206ع ۾ اسلامي [[دهلي سلطنت]] قائم ٿي. دهلي سلطنت اتر ڀارت جي وڏي حصي تي ڪنٽرول قائم ڪيو ۽ ڏکڻ ڀارت ۾ پڻ ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. جيتوڻيڪ شروعاتي دور ۾ سلطنت جي قيام سبب ڀارتي حڪمران طبقن لاءِ وڏيون تبديليون آيون، پر سلطنت پنهنجي وسيع غير مسلم رعيت کي گهڻي حد تائين پنهنجن قانونن ۽ ريتن رسمن مطابق زندگي گذارڻ جي اجازت ڏني.

تيرهين صديءَ ۾ دهلي سلطنت بار بار ٿيندڙ [[منگول سلطنت|منگول]] حملن کي ناڪام بڻايو، جنهن ڪري ڀارت ان وڏي تباهيءَ کان گهڻي حد تائين محفوظ رهيو جيڪا منگول حملن سبب [[اولهه ايشيا]] ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ٿي هئي. ان صورتحال سبب انهن علائقن مان ڀڄي ايندڙ سپاهي، عالم، صوفي، واپاري، فنڪار ۽ ڪاريگر صدين تائين ڀارتي ننڍي کنڊ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. ان عمل جي نتيجي ۾ اتر ڀارت ۾ هڪ گڏيل [[هند-اسلامي ثقافت]] وجود ۾ آئي.

دهلي سلطنت جي ڏکڻ ڀارت تي حملن ۽ اتان جي علائقائي بادشاهتن جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي [[وجي نگر سلطنت]] جي اڀار لاءِ راهه هموار ٿي. وجي نگر سلطنت مضبوط [[شيو مت|شيوائي]] روايت اختيار ڪئي ۽ دهلي سلطنت جي فوجي ٽيڪنالاجيءَ مان پڻ فائدو ورتو. سلطنت آهستي آهستي ڀارتي اپٻيٽ جي وڏي حصي تي پنهنجو ڪنٽرول قائم ڪيو ۽ ان جو ڏکڻ ڀارت جي سماج ۽ ثقافت تي ڊگهي عرصي تائين اثر برقرار رهيو.

=== شروعاتي جديد ڀارت ===

[[File:TombSalimChisti.jpg|thumb|[[فتح پور سيڪري]] ۾ صوفي بزرگ [[سليم چشتي]] جو مقبرو، جيڪو [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر اعظم|اڪبر]] تعمير ڪرايو.]]

[[File:India 1835 2 Mohurs (obv).jpg|thumb|1835ع جو [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] وارو سونو ٻه مُهر سڪو، جنهن تي [[وليم چوٿون]] جي تصوير آهي.]]

[[File:India 1835 2 Mohurs (rev).jpg|thumb|1835ع واري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻن مُهرن واري سوني سڪي جو پٺيون پاسو.]]


سورهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر ڀارت، جيڪو ان وقت گهڻو ڪري مسلمان حڪمرانن جي قبضي هيٺ هو، هڪ ڀيرو ٻيهر [[وچ ايشيا]] مان آيل جنگجوئن جي نئين نسل جي وڌيڪ تيز چرپر ۽ بهتر بارودي هٿيارن آڏو شڪست کاڌي. ان جي نتيجي ۾ قائم ٿيل [[مغل سلطنت]] پنهنجي قبضي هيٺ آيل مقامي سماجن کي ختم نه ڪيو، بلڪه نون انتظامي طريقن ۽ گوناگون توڙي جامع حڪمران طبقن وسيلي انهن وچ ۾ توازن قائم ڪري کين پنهنجي نظام ۾ شامل ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ وڌيڪ منظم، مرڪزي ۽ هڪجهڙو حڪومتي نظام وجود ۾ آيو. خاص طور [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ مغلن قبائلي لاڳاپن ۽ صرف اسلامي سڃاڻپ تي ڀاڙڻ بدران، پنهنجي پري پري تائين پکڙيل علائقن کي هڪ اهڙي شهنشاهه سان وفاداريءَ ذريعي متحد ڪيو، جنهن کي فارسي رنگ ۾ رڱيل درٻاري ثقافت اندر تقريباً خدائي مرتبو حاصل هو.

مغل رياست جون معاشي پاليسيون گهڻو ڪري زراعت مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ تي ٻڌل هيون، جڏهن ته محصول هڪ منظم چانديءَ جي سڪي ۾ ادا ڪرڻ لازمي هو. ان نظام سبب هاري ۽ ڪاريگر وڏين منڊين سان وڌيڪ ڳنڍجڻ لڳا. سترهين صديءَ جي گهڻي عرصي دوران سلطنت ۾ قائم رهندڙ نسبتاً امن ڀارت جي معاشي واڌ ويجهه جو هڪ اهم سبب بڻيو. ان معاشي خوشحاليءَ سان [[مصوري]]، ادب جي مختلف صنفن، ڪپڙي جي صنعت ۽ [[مغل طرز تعمير|اڏاوتي فن]] کي وڌيڪ سرپرستي ملي.

مغل دور دوران اتر ۽ اولهه ڀارت ۾ نوان ۽ وڌيڪ منظم سماجي گروهه، جهڙوڪ [[مراٺا]]، [[راڄپوت]] ۽ [[سک]]، فوجي ۽ حڪومتي خواهشون رکڻ لڳا. مغلن سان سهڪار يا مخالفت ٻنهي صورتن ۾ انهن گروهن کي سياسي سڃاڻپ ۽ فوجي تجربو حاصل ٿيو. مغل دور ۾ وڌندڙ واپار ڏکڻ ۽ اوڀر ڀارت جي سامونڊي ڪنارن تي نون ڀارتي واپاري ۽ سياسي اشرافيه طبقن جي اڀار جو سبب پڻ بڻيو. سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ارڙهين صديءَ دوران شاهي مرڪزي اختيار آهستي آهستي ڪمزور ۽ ٽڪرن ۾ ورهائجڻ لڳو، جنهن سان اختيارن جي غير مرڪزيت جو عمل شروع ٿيو ۽ صوبائي اشرافيه کي مقامي خودمختياري اختيار ڪرڻ ۽ پنهنجن علائقائي معاملن تي ڪنٽرول مضبوط ڪرڻ جو موقعو مليو.

ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين واپاري ڪاروبار ۽ سياسي اقتدار جي وچ واري حد تيزيءَ سان ڌنڌلي ٿيڻ لڳي. يورپ جي شاهي فرمان هيٺ قائم ٿيل واپاري ڪمپنين، خاص طور [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، سامونڊي ڪنارن تي قلعي بند واپاري چوڪين وسيلي پنهنجي موجودگي مضبوط ڪئي. ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي سمنڊن تي حاصل برتري، وڌيڪ مالي وسيلا ۽ بهتر فوجي تربيت ۽ ٽيڪنالاجيءَ سبب پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ جو موقعو مليو. ان طاقت سبب ڀارتي اشرافيه جي هڪ حصي لاءِ به ڪمپنيءَ سان اتحاد فائديمند بڻجي ويو. اهي عنصر 1765ع تائين ڪمپنيءَ کي [[بنگال]] تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۽ ٻين يورپي ڪمپنين کي پوئتي ڌڪڻ ۾ اهم ثابت ٿيا.

بنگال جي دولت تائين رسائيءَ کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج جي طاقت ۽ جسامت وڌيڪ وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ 1820ع واري ڏهاڪي تائين ڪمپني ڀارت جي گهڻي حصي کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ يا تابع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. ڀارت، جيڪو ڊگهي عرصي تائين تيار ٿيل شيون ٻاهر موڪليندو رهيو هو، هاڻي آهستي آهستي [[برطانوي سلطنت]] لاءِ خام مال فراهم ڪندڙ ملڪ بڻجڻ لڳو. ڪيترائي تاريخدان هن مرحلي کي ڀارت جي نوآبادياتي دور جي شروعات سمجهن ٿا.

ان وقت تائين [[برطانيا جي پارليامينٽ]] ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي آزاد معاشي طاقت کي گهڻو محدود ڪري ڇڏيو هو ۽ ڪمپني عملي طور برطانوي انتظاميا جي هڪ اداري جي صورت اختيار ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ ڪمپني وڌيڪ شعوري نموني خالص معاشي سرگرمين کان ٻاهر ٻين شعبن ۾ پڻ مداخلت ڪرڻ لڳي، جن ۾ [[ڀارت ۾ تعليم|تعليم]]، سماجي سڌارا ۽ ثقافت شامل هئا.

=== جديد ڀارت ===
{{Main|ڀارت جي تاريخ (1947ع–هاڻوڪو دور)}}

[[File:Mahatma Gandhi leaves Presidency Jail in Calcutta.jpg|thumb|[[مهاتما گانڌي]]، اپريل 1938ع ۾ [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] جي پريزيڊنسي جيل ۾ سياسي قيدين سان ملاقات کان پوءِ ٻاهر نڪرندي.]]

[[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|thumb|[[چنڊي ڳڙهه]] جو [[چنڊي ڳڙهه ڪيپيٽل ڪمپليڪس|ڪيپيٽل ڪمپليڪس]]؛ جنهن جي اڏاوت جو منصوبو 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|ڀارت جي ورهاڱي]] کان پوءِ شروع ڪيو ويو.]]

1848ع ۾ [[لارڊ ڊلهوزي]] جي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي گورنر جنرل طور مقرريءَ سان اهڙين تبديلين لاءِ راهه هموار ٿي، جيڪي هڪ جديد رياست جي قيام لاءِ ضروري هيون: خودمختياريءَ کي مضبوط ڪرڻ ۽ ان جون حدون مقرر ڪرڻ، آباديءَ جي نگراني ڪرڻ ۽ شهرين کي تعليم ڏيڻ. ٽيڪنالاجيءَ جي ميدان ۾ پڻ تبديليون آنديون ويون، جن ۾ [[ڀارت ۾ ريل آمدرفت|ريلوي]]، واهه ۽ [[ٽيليگراف]] شامل هئا؛ اهي سهولتون يورپ ۾ متعارف ٿيڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ڀارت ۾ پڻ متعارف ڪرايون ويون.

ان ئي دور ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف بي اطميناني پڻ وڌندي وئي، جيڪا آخرڪار [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي. هن بغاوت پٺيان مختلف قسم جون ناراضگيون ۽ خدشا هئا، جن ۾ برطانوي طرز جا مداخلت ڪندڙ سماجي سڌارا، زمين تي سخت محصول ۽ ڪجهه امير زميندارن ۽ نوابن سان سخت ورتاءُ شامل هئا. بغاوت اتر ۽ وچ ڀارت جي ڪيترن ئي علائقن کي لوڏي ڇڏيو ۽ ڪمپنيءَ جي راڄ جا بنياد ڪمزور ڪري ڇڏيا.

1858ع ۾ بغاوت دٻائڻ کان پوءِ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ختم ڪيو ويو ۽ [[برطانوي حڪومت]] ڀارت جو سڌو سنئون انتظام سنڀاليو. نون حڪمرانن هڪ وحداني رياست ۽ برطانوي طرز جي تدريجي، پر محدود، پارلياماني نظام جو اعلان ڪيو. ساڳئي وقت، مستقبل ۾ ممڪن بغاوتن خلاف جاگيرداراڻي تحفظ طور نوابن، راجائن ۽ زميندار اشرافيه جي مفادن کي به محفوظ ڪيو ويو. ايندڙ ڏهاڪن دوران ڀارت ۾ عوامي ۽ سياسي زندگي آهستي آهستي وڌندي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ نيٺ 1885ع ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] قائم ٿي.

اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ٽيڪنالاجيءَ جي تيز پکيڙ ۽ زراعت جي واپاري نوعيت اختيار ڪرڻ سان گڏ معاشي مشڪلاتون پڻ پيدا ٿيون ۽ ڪيترائي ننڍا هاري پري وارين منڊين جي لاٿ چاڙهه جا محتاج بڻجي ويا. وڏي پيماني تي [[ڀارت ۾ ڏڪار|ڏڪارن]] جو تعداد وڌيو ۽ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ جا مالي بار ڀارتي محصول ڏيندڙن تي پوڻ باوجود ڀارتين لاءِ صنعتي روزگار جا تمام ٿورا موقعا پيدا ٿيا. تنهن هوندي به، واپاري فصلن جي پوک، خاص طور نون واهن سان سيراب ٿيندڙ [[پنجاب]] ۾، ملڪ اندر استعمال لاءِ خوراڪ جي پيداوار وڌائي. ريلوي نظام ڏڪار دوران امداد پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، سامان جي آمدرفت جا خرچ نمايان طور گهٽايا ۽ ڀارتين جي ملڪيت هيٺ نئين اڀرندڙ صنعتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪئي.

[[File:British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|thumb|250x250px|left|1909ع ۾ [[برطانوي راڄ]]]]

[[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ، جنهن ۾ 13 لک کان وڌيڪ ڀارتين خدمتون سرانجام ڏنيون، هڪ نئون دور شروع ٿيو. هن دور ۾ هڪ پاسي برطانوي سڌارا ٿيا ته ٻئي پاسي جابراڻا قانون پڻ لاڳو ڪيا ويا. ساڳئي وقت ڀارتين پاران خود حڪمرانيءَ جا مطالبا وڌيڪ سگهارا ٿيا ۽ [[مهاتما گانڌي]] جي اڳواڻيءَ ۾ عدم تشدد تي ٻڌل [[عدم تعاون تحريڪ]] جي شروعات ٿي.

1930ع واري ڏهاڪي دوران برطانوي حڪومت آهستي آهستي قانوني سڌارا متعارف ڪرايا ۽ انهن جي نتيجي ۾ ٿيل چونڊن ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ڪاميابيون حاصل ڪيون. ايندڙ ڏهاڪو ڪيترن ئي بحرانن سان ڀريل رهيو، جن ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ ڀارت جي شموليت، ڪانگريس پاران برطانوي راڄ سان عدم تعاون جي آخري وڏي مهم ۽ [[مسلم قومپرستي|مسلم قومپرستيءَ]] جو تيزيءَ سان اڀار شامل هئا. اهي سڀ واقعا 1947ع ۾ آزاديءَ تي منتج ٿيا، پر آزاديءَ سان گڏ [[ورهاڱو هندستان|ڀارت جو ورهاڱو]] پڻ ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻه آزاد رياستون، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]]، وجود ۾ آيون.

[[File:Jawaharlal Nehru with Sardar Vallabhbhai Patel.jpg|thumb|[[جواهر لعل نهرو]]، [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل]] سان گڏ؛ ٻئي آزاديءَ کان پوءِ ڀارت جي سياسي جوڙجڪ ۾ اهم شخصيتون هئا.]]

آزاديءَ کان پوءِ [[جواهر لعل نهرو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڀارت پارلياماني جمهوريت سان گڏ رياستي رٿابندي ۽ وڏي سرڪاري شعبي تي ٻڌل مخلوط معاشي نظام اختيار ڪيو. 1950ع ۾ [[ڀارت جو آئين]] لاڳو ٿيو، جنهن ڀارت کي هڪ خودمختيار جمهوري جمهوريه بڻايو؛ آئين ۾ بعد ۾ 1976ع ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ڪيا ويا. ڀارت جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پڻ غير وابستگيءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ملڪ [[غير وابسته تحريڪ]] جي باني ملڪن مان هڪ بڻيو. ڀارت [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.

آزاديءَ کان پوءِ ڀارت ڪيترن ئي هٿياربند تڪرارن ۽ جنگين ۾ شامل رهيو. [[1947ع–1948ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|1947ع–48ع]]، [[1965ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|1965ع]] ۽ [[1971ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|1971ع]] ۾ پاڪستان سان جنگيون ٿيون، جڏهن ته 1962ع ۾ [[چين-ڀارت جنگ]] لڳي. 1999ع ۾ ڀارت ۽ پاڪستان وچ ۾ [[ڪارگل جنگ]] پڻ ٿي. 1961ع ۾ ڀارتي فوج [[گوئا]]، [[دمن ۽ ديو]] تي پرتگالي راڄ ختم ڪري انهن علائقن کي ڀارت ۾ شامل ڪيو. ڀارت جا [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ڪجهه علائقائي تڪرار اڃا تائين حل نه ٿيا آهن.

آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ڀارتي سياست تي حاوي رهي. [[جواهر لعل نهرو]] 1964ع ۾ پنهنجي وفات تائين وزيراعظم رهيو. ان کان پوءِ [[لال بهادر شاستري]] ٿوري عرصي لاءِ وزيراعظم ٿيو ۽ سندس وفات کان پوءِ [[اندرا گانڌي]] اقتدار ۾ آئي. اندرا گانڌيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس 1967ع ۽ 1971ع جي چونڊن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. 1975ع ۾ ملڪ ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|ايمرجنسي]] لاڳو ڪئي وئي، جنهن دوران شهري آزادين تي پابنديون لڳايون ويون. ان خلاف وڌندڙ عوامي ردعمل جي نتيجي ۾ 1977ع جي چونڊن ۾ ڪانگريس شڪست کاڌي ۽ [[جنتا پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. [[مرارجي ديسائي]] وزيراعظم بڻيو ۽ بعد ۾ [[چرن سنگهه]] مختصر عرصي لاءِ حڪومت جي سربراهي ڪئي.

1980ع ۾ ڪانگريس ٻيهر اقتدار ۾ آئي. 1984ع ۾ اندرا گانڌيءَ جي قتل کان پوءِ سندس پٽ [[راجيو گانڌي]] وزيراعظم بڻيو ۽ ساڳئي سال ٿيل چونڊن ۾ ڪانگريس وڏي اڪثريت حاصل ڪئي. 1989ع ۾ ڪانگريس اقتدار وڃائي ويٺي ۽ [[وي. پي. سنگهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ حڪومت قائم ٿي، جنهن کان پوءِ [[چندر شيکر]] مختصر عرصي لاءِ وزيراعظم رهيو. 1991ع جي چونڊن کان پوءِ [[پي. وي. نرسمها رائو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس اقليتي حڪومت قائم ڪئي.

1991ع ڀارت جي معاشي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو. ادائگين جي توازن جي بحران کان پوءِ نرسمها رائو جي حڪومت، ناڻي واري وزير [[منموهن سنگهه]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[ڀارت ۾ معاشي لبرلائزيشن|معاشي لبرلائزيشن]] جون وسيع پاليسيون متعارف ڪرايون. انهن سڌارن سان لائسنسن ۽ سرڪاري پابندين ۾ گهٽتائي، پرڏيهي سيڙپڪاريءَ لاءِ وڌيڪ گنجائش ۽ ڀارتي معيشت جي عالمي منڊين سان وڌيڪ ڳانڍاپي جو عمل شروع ٿيو. ان کان پوءِ ڀارت دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ وڏين معيشتن مان هڪ بڻجي ويو ۽ هڪ وڏو شهري وچولو طبقو پڻ اڀريو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author=Montek S. Ahluwalia
 |title=Economic Reforms in India since 1991: Has Gradualism Worked?
 |publisher=Journal of Economic Perspectives
 |year=2002
 |url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc
 |format=MS Word
 |accessdate=13 June 2007
 |archive-date=4 March 2010
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304170307/http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

ڀارت 1974ع ۾ پنهنجو پهريون [[ڀارت ۽ وڏي تباهي وارا هٿيار|ايٽمي تجربو]] ڪيو ۽ 1998ع ۾ وڌيڪ ايٽمي تجربا ڪيا، جنهن کان پوءِ ملڪ پاڻ کي ايٽمي هٿيار رکندڙ رياست طور واضح طور سامهون آندو.&lt;ref name=&quot;India is a Nuclear State&quot;&gt;{{cite web
 |title=India Profile
 |url=http://www.nti.org/e_research/profiles/India/index.html
 |accessdate=20 June 2007
 |year=2003
 |publisher=NTI
}}&lt;/ref&gt;

جديد دور ۾ معاشي ترقي، شهري آباديءَ جي واڌ، صنعتي ۽ خدمتي شعبن جي توسيع ۽ [[ڀارت ۾ معلوماتي ٽيڪنالاجي|معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي صنعت ڀارت جي معاشي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آنديون آهن. تنهن هوندي به، ملڪ کي ڳوٺاڻن توڙي شهري علائقن ۾ [[ڀارت ۾ غربت|غربت]]، معاشي اڻبرابري، مذهب ۽ [[ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ذات پات]] سان لاڳاپيل تشدد، [[نڪسلائيٽ–مائوسٽ بغاوت|نڪسلائيٽ–مائوسٽ بغاوت]] ۽ مختلف علائقائي ۽ علحدگي پسند تحريڪن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.

===ڀارت جي حوالي سان چوڻي===
ڀارت جي حوالي سان سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ چوڻي به مشهور آهي، جيڪا اصل ۾ ته هندي جي چوڻي آهي پر هاڻي سنڌي ٻولي ۾ ڪتب اچي ٿي. 
چوڻي اهي ته ”جيڪي مھا ڀارت ۾ آهي، سو ڀارت ۾ ڪانھي.“ معنا ته مھاڀارت، هڪ مڪمل معلوماتي ۽ مذهبي ڪتاب آهي. ڀارت کنڊ جون مُک ۽ هڙئي ڳالھيون، منجھس لکيل آهن. ٻين لفظن ۾ سندن خيال آھي؛ مھا ڀارت ۾ اھي ڳالھيون به لکيل آھن، جيڪي ڀارت ملڪ ۾ ڪونھن. مطلب اهو ته ڌرمي ڪتاب، به انسان کي گھڻو ڪجهه سيکارين ٿا.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
{{Main|ڀارت جي جاگرافي}}

[[فائل:Indiarivers.png|thumb|ڀارت جون اهم نديون]]

ڀارت زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو ستون وڏو ملڪ آهي ۽ [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ڀارت جون زميني سرحدون اولهه ۾ [[پاڪستان]]، اتر ۾ [[چين]]، [[نيپال]] ۽ [[ڀوٽان]]، جڏهن ته اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] ۽ [[ميانمار]] سان ملن ٿيون. [[هندي سمنڊ]] ۾ ڀارت [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ويجهو واقع آهي. ڀارت جو [[مرڪزي علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقو]] [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] پڻ [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[انڊونيشيا]] جي ويجهو واقع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Andaman and Nicobar Islands · India|url=https://www.google.com/maps/place/Andaman+and+Nicobar+Islands,+India/@10.213225,91.00633,7z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x3064a00f2b650ff3:0xce80055648fccb2c!8m2!3d11.7400867!4d92.6586401?hl=en|access-date=3 June 2021|website=Andaman and Nicobar Islands · India|language=en-AU}}&lt;/ref&gt;

=== ارضياتي ۽ زميني بناوٽ ===
ڀارت [[ڀارتي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي، جيڪا [[هند-آسٽريليائي پليٽ]] جو هڪ حصو آهي. ڀارت جي موجوده ارضياتي بناوٽ جا بنيادي عمل لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ سال اڳ شروع ٿيا، جڏهن ڀارتي پليٽ، جيڪا ان وقت ڏاکڻي عظيم کنڊ [[گونڊوانا]] جو حصو هئي، پنهنجي ڏکڻ اولهندي پاسي سامونڊي فرش جي پکڙجڻ سبب اتر اوڀر طرف سرڪڻ لڳي. ساڳئي وقت ان جي اتر اوڀر ۾ موجود وسيع [[ٽيٿيس سمنڊ]] جي سامونڊي پرت [[يوريسيا پليٽ]] جي هيٺان وڃڻ لڳي.

ڀارتي براعظمي پرت جو هيٺيون حصو ۽ مينٽل يوريسيا جي هيٺان ڌڪجندا ويا، جڏهن ته مٿيون حصو دٻجي پرت در پرت گڏ ٿيڻ لڳو. هن ٽڪر جي نتيجي ۾ جبل سازيءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ [[هماليه]] وجود ۾ آيا. ڀارت جي اترئين حصي ۾ پکڙيل هماليه دنيا جي سڀ کان اوچن جبل سلسلن مان هڪ آهي ۽ هتي دنيا جون ڪيتريون ئي بلند چوٽيون موجود آهن.

ساڳئي وقت ڀارتي پليٽ جو وچيون ۽ وڌيڪ سخت حصو [[تبت]] ڏانهن ڌڪيندو رهيو، جنهن سان [[تبتي پليٽو]] جي زميني پرت ٿلهي ٿيندي وئي. اڀرندڙ هماليه جي بلڪل ڏکڻ ۾ پليٽن جي حرڪت سبب هلالي شڪل جي هڪ وڏي کڏ ٺهي، جيڪا درياهن کڻي آيل تلڇٽن سان تيزيءَ سان ڀرجي وئي ۽ اڄ [[هند-گنگا ميدان]] جي صورت ۾ موجود آهي.

قديم ڀارتي پليٽ جو مٿاڇري تي پهريون نمايان ظهور [[اراولي جبل سلسلو|اراولي سلسلي]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جيڪو [[دهلي رِج]] کان ڏکڻ اولهه طرف پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جنهن جي اوڀر طرف واڌ کي اراولي جبلن محدود ڪيو آهي.

ڀارتي پليٽ جو باقي وڏو حصو [[جزيري نما ڀارت]] جي صورت ۾ موجود آهي، جيڪو ڀارت جو سڀ کان قديم ۽ ارضياتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مستحڪم علائقو آهي. اهو اتر ۾ [[ستپورا جبل سلسلو|ستپورا]] ۽ [[ونڌيا جبل سلسلو|ونڌيا]] تائين پکڙيل آهي. اهي لڳ ڀڳ متوازي جبل سلسلا اولهه ۾ [[گجرات]] جي [[عربي سمنڊ]] واري ڪناري کان اوڀر ۾ [[جهارکنڊ]] جي ڪوئلي سان مالا مال [[ڇوٽا ناگپور پليٽو]] تائين پکڙيل آهن.

انهن جبلن جي ڏکڻ ۾ [[دکن پليٽو]] واقع آهي، جنهن جي اولهندي ۽ اوڀرندي ڪنارن تي بالترتيب [[اولهندي گهاٽ]] ۽ [[اوڀرندي گهاٽ]] واقع آهن. دکن پليٽو ۾ ڀارت جون سڀ کان قديم پٿريليون بناوٽون موجود آهن، جن مان ڪجهه هڪ ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻيون آهن. ڀارت [[خط استوا]] جي اتر ۾ تقريباً 6°44′ کان 35°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°7′ کان 97°25′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي.

ڀارت انتظامي طور [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|28 رياستن ۽ 8 مرڪزي علائقن]] ۾ ورهايل آهي.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Panorama of Garhwal Peaks as seen from Brahmatal trek.jpg|[[ڳڙهوال]] ۽ [[ڪمائون هماليه]] جو وسيع منظر. نمايان چوٽين ۾ [[ترسول]]، [[نندا ديوي]] ۽ [[نندا ڪوٽ]] شامل آهن. نندا ديوي مڪمل طور ڀارت جي سرحدن اندر واقع سڀ کان اوچي چوٽي آهي. انهن جبلن جي پويان [[تبتي پليٽو]] ۽ [[سنڌو–يارلنگ سيوچر زون]] جو حصو واقع آهي، جتي [[ڀارتي ٽيڪٽونڪ پليٽ|ڀارتي پليٽ]] [[يوريسيا پليٽ]] سان ملي ٿي. [[تبت]] جي [[ٽرانس هماليه]] علائقي ۾ واقع [[ڪيلاش جبل]] ۽ [[مانسرور ڍنڍ]]، جيڪي [[هندومت]] ۽ [[ٻڌمت]] جي مذهبي روايتن ۾ مقدس آهن، انهن جبلن جي پويان ساڄي پاسي واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ۽ [[يارلنگ سانگپو]]، يعني مٿيون [[برهمپترا درياهه]]، جيڪي هماليه سلسلي جون ترتيبوار اولهنديون ۽ اوڀرنديون حدون ظاهر ڪن ٿا، هن ڍنڍ جي ڀرپاسي مان نڪرن ٿا.
File:Tungabhadra River and Coracle Boats.JPG|پٿريلي اڀارن جي وچ مان وهندڙ [[تونگڀدرا درياهه]]، جيڪو اڳتي هلي جزيري نما ڀارت جي [[ڪرشنا درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
File:Havelock Island, Mangrove tree on the beach, Andaman Islands.jpg|[[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي [[هيولڪ ٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري تي هڪ [[مينگروو]] وڻ.
&lt;/gallery&gt;

=== سامونڊي ڪنارو ۽ ٻيٽ ===
ڀارت هڪ وڏي [[اپٻيٽ]] تي مشتمل ملڪ آهي، جنهن جو مکيه زميني حصو ٽن پاسن کان سمنڊ سان گهيريل آهي: اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[هندي سمنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهن.

ڀارت جو ڪُل [[سامونڊي ڪنارو]] {{Convert|7517|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} ڊگهو آهي.&lt;ref name=&quot;sanilkumar&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kumar|first1=V. Sanil|last2=Pathak|first2=K. C.|last3=Pednekar|first3=P.|last4=Raju|first4=N. S. N.|year=2006|title=Coastal processes along the Indian coastline|url=http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf|journal=Current Science|volume=91|issue=4|pages=530–536}}&lt;/ref&gt; ان مان {{Convert|5423|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} جزيري نما ڀارت جي مکيه زميني حصي سان، جڏهن ته {{Convert|2094|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} [[انڊمان ٻيٽ]]، [[نڪوبار ٻيٽ]] ۽ [[لڪشديپ]] جي ٻيٽاري سلسلن سان لاڳاپيل آهي.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}}

[[ڀارتي نيوي]] جي [[هائيڊروگرافي|هائيڊروگرافڪ]] نقشن موجب، مکيه زميني سامونڊي ڪناري جو 43٪ حصو [[وارياسو سامونڊي ڪنارو|وارياسن سامونڊي ڪنارن]]، 11٪ پٿريلي ڪنارن ۽ ٽڪرين، جڏهن⁠تہ 46٪ گپ وارن ميدانن يا [[دلدل|دلدلي ڪنارن]] تي مشتمل آهي.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}}

ڀارت جي اهم سامونڊي جاگرافيائي بناوٽن ۾ اولهه ڀارت جو دلدلي [[رن آف ڪڇ]] ۽ اوڀر ڀارت جو تلڇٽي [[سندربن ڊيلٽا]] شامل آهن؛ سندربن جو حصو [[بنگلاديش]] ۾ پڻ واقع آهي. ڀارت جا ٻه اهم ٻيٽاري سلسلا آهن: ڏکڻ اولهندي سامونڊي ڪناري کان پري [[لڪشديپ]] جا [[مرجاني اٽول]] ۽ [[انڊمان سمنڊ]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، جيڪي آتش فشاني اصل واري ٻيٽاري سلسلي جو حصو آهن.

=== آبهوا ===
{{Main|ڀارت جي آبهوا}}

ڀارت ۾ مختلف قسم جون آبهواون ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 4&quot;&gt;{{cite book
|title=Concise Encyclopedia
|publisher=Dorling Kindersley Limited
|year=1997
|page=333
|isbn=0-7513-5911-4}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي آبهوا تي [[هماليه]] ۽ [[ٿر ريگستان]] جو گهرو اثر آهي؛ اهي ٻئي ڀارت جي معاشي ۽ ثقافتي زندگيءَ لاءِ انتهائي اهم اونهاري ۽ سياري جي [[چوماسي]] نظام تي اثرانداز ٿين ٿا.{{sfn|Chang|1967|pp=391–394}}

ڀارت ۾ آبهوا جا چار مکيه قسم غالب آهن: [[اڀرندي آبهوا|اڀرندي گهميل]]، اڀرندي خشڪ، [[مرطوب نيم اڀرندي آبهوا|مرطوب نيم اڀرندي]] ۽ [[جابلو آبهوا|جابلو آبهوا]].{{sfn|Heitzman|Worden|1996|p=97}} [[ڏکڻ ڀارت]] جي گهڻي حصي ۾ آبهوا اڀرندي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو گرم ۽ سيارو نسبتاً هلڪو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 4&quot; /&gt; اتر ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ [[نيم اڀرندي آبهوا]] ملي ٿي، جڏهن ته بلند جبلن، خاص طور [[هماليه]] ۾، [[جابلو آبهوا|جابلو]] ۽ اوچين علائقن ۾ [[الپائن آبهوا]] ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 4&quot; /&gt;

هماليه [[وچ ايشيا]] مان ايندڙ ٿڌين [[ڪيٽابيٽڪ هوائون|ڪيٽابيٽڪ هوائن]] کي [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] ڏانهن وهڻ کان روڪي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي کنڊ جو وڏو حصو ساڳين [[ويڪرائي ڦاڪ|ويڪرائي ڦاڪن]] تي واقع دنيا جي ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گرم رهي ٿو.{{sfn|Posey|1994|p=118}}{{sfn|Wolpert|2003|p=4}} اولهندي سامونڊي ڪناري ۽ اوڀر هماليه جي هيٺاهين علائقن ۾ برسات گهڻي پوي ٿي، جڏهن ته اولهه ڀارت جي اندرين حصن، خاص طور ٿر ريگستان ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي.

==== چوماسو ====

ڀارت جي آبهوا ۾ [[چوماسي]] کي بنيادي اهميت حاصل آهي. [[ٿر ريگستان]] گهم سان ڀريل ڏکڻ اولهندي اونهاري جي چوماسي هوائن کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهي هوائون [[هندي سمنڊ]] ۽ ڀرپاسي جي گرم سامونڊي علائقن مان گهم کڻي ڀارت ڏانهن اچن ٿيون ۽ جون کان آڪٽوبر تائين ملڪ جي سالياني برسات جو وڏو حصو آڻين ٿيون.{{sfn|Chang|1967|pp=391–394}} چوماسي جي برسات جي دير سان اچڻ يا معمول کان گهٽ پوڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ [[ڏڪار]] پيدا ٿي سگهي ٿو.

1901ع کان 2018ع جي وچ ۾ ڀارت جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|0.7|C-change|F-change}} وڌيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Sharma
|first=Vibha
|date=15 June 2020
|title=Average temperature over India projected to rise by 4.4 degrees Celsius: Govt report on impact of climate change in country
|work=The Tribune
|archive-date=21 September 2020
|access-date=30 November 2020
}}&lt;/ref&gt; هن واڌ کي [[ڀارت ۾ موسمياتي تبديلي|موسمياتي تبديليءَ]] سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. [[هماليه]] جي [[گليشيئر|گليشيئرن]] جي پوئتي هٽڻ سان هماليائي علائقي جي وڏن درياهن، جن ۾ [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[برهمپترا درياهه|برهمپترا]] شامل آهن، جي وهڪري تي ناڪاري اثر پيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Sethi
|first=Nitin
|date=3 February 2007
|title=Global warming: Mumbai to face the heat
|work=The Times of India
|archive-date=23 October 2012
|access-date=11 March 2021
}}&lt;/ref&gt; ڪجهه موجوده اڳڪٿين موجب هلندڙ صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين ڀارت ۾ ڏڪارن جي تعداد ۽ شدت ۾ نمايان واڌ ٿيڻ جو امڪان آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Gupta
|first1=Vivek
|last2=Jain
|first2=Manoj Kumar
|year=2018
|title=Investigation of multi-model spatiotemporal mesoscale drought projections over India under climate change scenario
|journal=Journal of Hydrology
|volume=567
|pages=489–509
|doi=10.1016/j.jhydrol.2018.10.012
}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Coral Tree Monsoon Mallalli Falls Hassan Jun24 A7CR 01575.jpg|[[ڪرناٽڪ]] جي [[حسن ضلعو|حسن ضلعي]] ۾ [[ملالي آبشار]] وٽ ڏکڻ اولهندي چوماسي جي ڌنڌ دوران گلن سان ٽمٽار [[ايريٿرينا ويريگيٽا|ڀارتي مرجاني وڻ]].
File:Dromedary in Thar desert.jpg|[[ٿر ريگستان]] ۾ هڪ [[هڪ ٿوهو اٺ]].
File:Baspa Valley at Sangla, Himachal Pradesh, India.jpg|[[هماچل پرديش]] جي [[سانگلا]] ۾ [[بسپا ماٿري]] تي تازي پيل برف.
&lt;/gallery&gt;

=== حياتياتي گوناگونيت ===
{{Main|ڀارت ۾ ٻيلا|ڀارت جي جهنگلي جيوت}}

ڀارت دنيا جي [[گهڻي حياتياتي گوناگونيت وارا ملڪ|گهڻي حياتياتي گوناگونيت وارن ملڪن]] مان هڪ آهي. هي اصطلاح دنيا جي انهن 17 ملڪن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جتي حياتياتي گوناگونيت تمام گهڻي آهي ۽ ڪيترائي [[مقامي نسل|مقامي]] يا رڳو انهن علائقن تائين محدود نسل ملن ٿا. ڀارت ۾ دنيا جي سڀني [[ٿڻائتا|ٿڻائتن]] جي نسلن جو 8.6 سيڪڙو، [[پکي|پکين]] جو 13.7 سيڪڙو، [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|ريڙهيون پائيندڙ جانورن]] جو 7.9 سيڪڙو، [[ايمفيبين|ايمفيبينن]] جو 6 سيڪڙو، [[مڇي|مڇين]] جو 12.2 سيڪڙو ۽ دنيا جي سڀني [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] جي نسلن جو 6 سيڪڙو ملي ٿو. ڀارت جي ٻوٽن جي نسلن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو مقامي آهي.

ڀارت جو علائقو دنيا جي 34 [[حياتياتي گوناگونيت جو اهم علائقو|حياتياتي گوناگونيت جي اهم علائقن]] مان چئن سان ملي ٿو. اهڙن علائقن ۾ مقامي نسلن جو انگ تمام گهڻو هوندو آهي، پر ساڳئي وقت انهن جي قدرتي رهائشگاهن کي وڏي پيماني تي نقصان پهتل هوندو آهي.

ڀارت جا سڀ کان گهاٽا ٻيلا، جن ۾ [[انڊمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] جا اڀرندي گهميل ٻيلا، [[اولهندي گهاٽ]] ۽ [[اتر اوڀر ڀارت]] جا ٻيلا شامل آهن، ملڪ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو حصي تي پکڙيل آهن. وچولي گهاٽائي وارا ٻيلا، جن ۾ وڻن جي ڇٽيءَ جي گهاٽائي 40 کان 70 سيڪڙو جي وچ ۾ هوندي آهي، ڀارت جي زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.39 سيڪڙو والارين ٿا. اهڙا ٻيلا خاص طور [[هماليه]] جي معتدل [[سوئي دار ٻيلا|سوئي دار ٻيلن]]، اوڀر ڀارت جي گهميل پن ڇاڻيندڙ [[سال وڻ|سال]] جي ٻيلن ۽ وچ ۽ ڏکڻ ڀارت جي خشڪ پن ڇاڻيندڙ [[ساڳوان]] جي ٻيلن ۾ ملن ٿا.

ڀارت ۾ ڪنڊيدار ٻيلن جا ٻه قدرتي علائقا آهن. انهن مان هڪ [[دکن پليٽو]] ۾ [[اولهندي گهاٽ]] جي بلڪل اوڀر طرف واقع آهي، جڏهن ته ٻيو [[هند-گنگا ميدان]] جي اولهندي حصي ۾ هو. پوئين علائقي جو وڏو حصو آبپاشيءَ وسيلي زرخيز زرعي زمين ۾ تبديل ٿي چڪو آهي، جنهن ڪري ان جي اصل قدرتي بناوٽ هاڻي گهڻي ڀاڱي نظر نٿي اچي.

[[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي نمايان مقامي وڻن ۾ ڪسارو ذائقو رکندڙ ''[[اَزاديراختا انڊيڪا]]''، يعني [[نيم]]، شامل آهي، جيڪو ڀارت جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي جڙي ٻوٽين واري علاج ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. ٻيو مشهور وڻ ''[[فائڪس ريليجيوسا]]''، يعني [[پيپل]]، آهي، جنهن جون تصويرون [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي قديم مهرن تي پڻ ملن ٿيون. [[پالي ڪينن]] موجب [[گوتم ٻڌ]] پڻ اهڙي وڻ هيٺ [[ٻوڌي|روحاني روشني]] حاصل ڪرڻ جي جستجو ڪئي هئي.

ڀارت جا ڪيترائي حياتياتي نسل [[گونڊوانا]] جي انهن نسلن مان ارتقا پذير ٿيا آهن، جيڪي ان ڏاکڻي عظيم کنڊ ۾ موجود هئا، جنهن کان ڀارت 10 ڪروڙ سال کان به وڌيڪ اڳ الڳ ٿيو. بعد ۾ ڀارت جي [[يوريسيا]] سان ٽڪر سبب ٻنهي علائقن جي نسلن جي وڏي پيماني تي ڏي وٺ ٿي. تنهن هوندي به، پوءِ ٿيندڙ [[آتش فشاني سرگرمي|آتش فشاني سرگرمين]] ۽ موسمي تبديلين سبب ڀارت جا ڪيترائي مقامي حياتياتي نسل ناپيد ٿي ويا.

ان کان پوءِ [[ٿڻائتا]] جانور [[ايشيا]] مان هماليه جي ٻنهي پاسن تي موجود ٻن [[حيواني جاگرافي|حيواني-جاگرافيائي]] لنگهن وسيلي ڀارت ۾ داخل ٿيا. انهيءَ ڪري ڀارت جي ٿڻائتن ۾ مقامي نسلن جو تناسب گهٽجي 12.6 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾ اهو 45.8 سيڪڙو ۽ ايمفيبينن ۾ 55.8 سيڪڙو آهي. ڀارت جي نمايان مقامي نسلن ۾ خطري هيٺ آيل [[هوڊڊ ليف منڪي]] ۽ [[اولهندي گهاٽ]] جو خطري هيٺ آيل [[بيڊوم جو ٽوڊ]] شامل آهن.

ڀارت ۾ [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] پاران خطري هيٺ قرار ڏنل جانورن جا 172 نسل موجود آهن، جيڪي خطري هيٺ آيل نسلن جو لڳ ڀڳ 2.9 سيڪڙو آهن. انهن ۾ خطري هيٺ آيل [[بنگالي شينهن]] ۽ [[گنگا درياهي ڊولفن]] شامل آهن. انتهائي خطري هيٺ آيل نسلن ۾ [[گهڙيال]]، [[وڏو ڀارتي بسٽرڊ]] ۽ [[ڀارتي اڇي پٺ وارو ڳجهه]] شامل آهن. اڇي پٺ وارو ڳجهه انهن ڍورن جا مردار کائڻ سبب تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ڪناري تي پهتو، جن کي [[ڊائيڪلوفينڪ]] دوا ڏني ويندي هئي.

[[پنجاب]] جي ڪنڊيدار ٻيلن کي وڏي پيماني تي زراعت ۽ انساني آبادڪاريءَ لاءِ صاف ڪرڻ کان اڳ انهن جي وچ ۾ کليل گاهه جا ميدان موجود هئا، جتي [[ڪارو هرڻ|ڪارن هرڻن]] جا وڏا ڌڻ چرندا هئا ۽ [[ايشيائي چيتو]] انهن جو شڪار ڪندو هو. ڪارو هرڻ هاڻي پنجاب ۾ موجود ناهي ۽ ڀارت ۾ سخت خطري کي منهن ڏئي رهيو آهي، جڏهن ته ايشيائي چيتو ڀارت مان ناپيد ٿي ويو هو.

گذريل ڏهاڪن دوران انساني آبادڪاريءَ جي مسلسل پکيڙ ۽ قدرتي رهائشگاهن ۾ مداخلت ڀارت جي جهنگلي جيوت کي شديد ماحولياتي نقصان پهچايو آهي. ان جي جواب ۾ [[قومي پارڪ|قومي پارڪن]] ۽ [[محفوظ علائقو|محفوظ علائقن]] جو نظام، جيڪو پهريون ڀيرو 1935ع ۾ قائم ڪيو ويو هو، وڏي پيماني تي وڌايو ويو. 1972ع ۾ ڀارت [[جهنگلي جيوت تحفظ قانون، 1972ع]] لاڳو ڪيو ۽ اهم قدرتي علائقن ۽ [[بنگالي شينهن|شينهن]] جي تحفظ لاءِ [[پروجيڪٽ ٽائيگر]] شروع ڪيو. [[ٻيلن جي تحفظ وارو قانون، 1980ع]] 1980ع ۾ لاڳو ڪيو ويو، جنهن ۾ 1988ع ۾ ترميمون ڪيون ويون.

ڀارت ۾ پنج سؤ کان وڌيڪ [[جهنگلي جيوت پناهه گاهه|جهنگلي جيوت پناهه گاهون]] ۽ 18 [[حياتي ڪُرو|حياتي ڪُرا]] موجود آهن، جن مان چار [[حياتي ڪُرن جو عالمي نيٽ ورڪ|حياتي ڪُرن جي عالمي نيٽ ورڪ]] جو حصو آهن. ڀارت جون 89 [[آبي زمين|آبي زمينون]] [[رامسر معاهدو|رامسر معاهدي]] هيٺ درج ٿيل آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Attacus taprobanis-Kadavoor-2018-07-13-001.jpg|[[ڪيرالا]] جي [[ڪداوور]] ۾ ''[[اٽيڪس ٽيپروبينس]]'' پتنگو.
File:003 Purple sunbird in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg|[[اتراکنڊ]] جي [[جم ڪاربٽ قومي پارڪ]] ۾ ڀارتي مرجاني وڻ تي ويٺل [[واڱڻائي سن برڊ]].
File:Crested hawk-eagle (Nisaetus cirrhatus cirrhatus) with Indian garden lizard.jpg|[[مڌيا پرديش]] جي [[ستپورا قومي پارڪ]] ۾ ڀارتي باغي ڇپڪليءَ سان [[ڪرسٽيڊ هاڪ ايگل]].
File:Saltwater crocodile in Sundarbans National Park September 2024 by Tisha Mukherjee 03.jpg|[[اولهه بنگال]] جي [[سندربن قومي پارڪ]] ۾ [[کاري پاڻيءَ جو واڳون]].
&lt;/gallery&gt;

ڀارت ۾ دنيا جي جهنگلي [[شينهن|شينهنن]] جي اڪثريت رهي ٿي؛ 2022ع ۾ ملڪ ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 3,170 هو.

== حڪومت ۽ سياست ==

=== سياست ===
{{Main|ڀارت جي سياست}}
{{See also|ڀارت ۾ جمهوريت}}

{{multiple image
|perrow=1
|total_width=250
|image1=Rashtrapati Bhavan Wide New Delhi India.jpg
|caption1=[[نئين دهلي]] ۾ واقع [[راشٽرپتي ڀون]] [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] جي سرڪاري رهائشگاهه آهي.
|image2=Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg
|caption2=[[نئين دهلي]] ۾ واقع [[نئون پارليامينٽ هائوس، نئين دهلي|پارليامينٽ هائوس]] (''سنسد ڀون'')، جتي [[ڀارت جي پارليامينٽ]] جا اجلاس ٿيندا آهن.
}}

ڀارت هڪ [[پارلياماني جمهوريه]] ۽ [[گهڻ جماعتي نظام]] رکندڙ وفاقي ملڪ آهي.{{sfn|Burnell|Calvert|1999|p=125}} آباديءَ جي لحاظ کان ڀارت کي دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;largestdem1&quot;&gt;{{cite web
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1154019.stm
|title=Country profile: India
|accessdate=14 March 2019
|date=19 April 2012
|publisher=BBC
}}&lt;/ref&gt; ملڪ ۾ قومي سطح تي تسليم ٿيل سياسي جماعتن سان گڏ وڏي تعداد ۾ علائقائي ۽ مقامي جماعتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. انهن ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (بي جي پي) سڀ کان اهم قومي جماعتن مان آهن، جڏهن ته پنجاهه کان وڌيڪ علائقائي جماعتون پڻ ڀارتي سياست ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿيون.{{sfn|Election Commission of India}} ڀارتي سياسي ثقافت ۾ ڪانگريس کي عام طور مرڪزي ڌارا جي جماعت سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sáez |first1=Lawrence |last2=Sinha |first2=Aseema |year=2010 |title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000 |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91 |journal=[[British Journal of Political Science]] |volume=40 |issue=1 |pages=91–113 |doi=10.1017/s0007123409990226 |s2cid=154767259 |issn=0007-1234}}&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ بي جي پي کي ساڄي ڌر جي سياست سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Malik|Singh|1992|pp=318–336}}{{sfn|Banerjee|2005|p=3118}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Halarnkar |first=Samar |date=13 June 2012 |title=Narendra Modi makes his move |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532}}&lt;/ref&gt;

15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ [[جواهر لعل نهرو]] [[ڊومينين آف انڊيا]] جو وزيراعظم بڻيو. 26 جنوري 1950ع تي ڀارت جمهوريه بڻيو، پر نهرو وزيراعظم طور برقرار رهيو.{{sfn|Judd|2004|pp=170–171}} 1951ع، 1957ع ۽ 1962ع جي عام چونڊن ۾ نهرو جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي.{{sfn|Judd|2004|p=172}}

مئي 1964ع ۾ نهرو جي وفات کان پوءِ [[لال بهادر شاستري]] وزيراعظم بڻيو. 1965ع جي [[1965ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ|ڀارت-پاڪستان جنگ]] کان پوءِ [[تاشقند اعلان]] تي صحيحن جي ٿوري ئي عرصي بعد هو جنوري 1966ع ۾ وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ [[اندرا گانڌي]] وزيراعظم بڻي. سندس اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس 1967ع ۽ 1971ع جي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي. 1971ع جي چونڊن واري دور ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي شڪست ڀارتي سياست تي گهرو اثر ڇڏيو.

1975ع ۾ اندرا گانڌي [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|ايمرجنسي]] لاڳو ڪئي، جنهن دوران ڪيترين شهري آزادين تي پابنديون لڳايون ويون. ايمرجنسيءَ خلاف عوامي ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ 1977ع جي چونڊن ۾ ڪانگريس اقتدار وڃائي ويٺي ۽ [[جنتا پارٽي]] حڪومت قائم ڪئي. [[مرارجي ديسائي]] ۽ پوءِ [[چرن سنگهه]] وزيراعظم رهيا. 1980ع ۾ ڪانگريس ٻيهر اقتدار ۾ آئي.

1984ع ۾ [[سونهري مندر]] ۾ سک ويڙهاڪن خلاف فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ، 31 آڪٽوبر تي اندرا گانڌي کي سندس هڪ سک محافظ قتل ڪري ڇڏيو. سندس جاءِ تي [[راجيو گانڌي]] وزيراعظم بڻيو ۽ ساڳئي سال جي آخر ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪانگريس وڏي اڪثريت حاصل ڪئي.

1989ع ۾ [[نيشنل فرنٽ (ڀارت)|نيشنل فرنٽ]] ۽ ان سان لاڳاپيل اتحادن جي ڪاميابيءَ کان پوءِ [[وي. پي. سنگهه]] ۽ پوءِ [[چندر شيکر]] وزيراعظم رهيا.{{sfn|Bhambhri|1992|pp=118,143}} 1991ع جي عام چونڊن دوران راجيو گانڌي هڪ سري لنڪائي تامل علحدگي پسند تنظيم جي ميمبر هٿان قتل ٿيو. چونڊن کان پوءِ ڪانگريس سڀ کان وڏي جماعت طور سامهون آئي ۽ [[پي. وي. نرسمها رائو]] اقليتي حڪومت قائم ڪئي، جنهن پنهنجو مڪمل پنجن سالن جو مدو پورو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |date=24 December 2004 |title=Narasimha Rao Passes Away |work=The Hindu |archive-date=13 February 2009 |access-date=2 November 2008}}&lt;/ref&gt;

1996ع ۾ بي جي پي ٿوري عرصي لاءِ حڪومت ٺاهي، جنهن کان پوءِ [[يونائيٽيڊ فرنٽ (ڀارت)|يونائيٽيڊ فرنٽ]] جون اتحادي حڪومتون قائم ٿيون ۽ [[ايڇ. ڊي. ديوي گوڙا]] ۽ [[آءِ. ڪي. گجرال]] وزيراعظم رهيا. 1998ع جي چونڊن کان پوءِ [[اٽل بهاري واجپائي]] وزيراعظم بڻيو، پر سندس پهرين حڪومت مختصر رهي. 1999ع ۾ بي جي پي [[نيشنل ڊيموڪريٽڪ الائنس (ڀارت)|نيشنل ڊيموڪريٽڪ الائنس]] (اين ڊي اي) جي اڳواڻيءَ ۾ ٻيهر حڪومت ٺاهي ۽ واجپائي پهريون غير ڪانگريسي وزيراعظم بڻيو، جنهن مڪمل پنجن سالن جو مدو پورو ڪيو.{{sfn|Dunleavy|Diwakar|Dunleavy|2007}}

[[2004ع جون ڀارتي عام چونڊون|2004ع جي عام چونڊن]] ۾ اين ڊي اي کي شڪست ملي ۽ ڪانگريس جي اڳواڻيءَ ۾ [[يونائيٽيڊ پروگريسيو الائنس]] (يو پي اي) ٺهيو. [[منموهن سنگهه]] وزيراعظم ٿيو. [[2009ع جون ڀارتي عام چونڊون|2009ع جي چونڊن]] ۾ يو پي اي وڌيڪ سيٽن سان ٻيهر اقتدار ۾ آيو.{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p=384}} منموهن سنگهه، 1962ع ۾ نهرو کان پوءِ، مڪمل مدو پورو ڪرڻ کان پوءِ ٻيهر چونڊجي ايندڙ پهريون وزيراعظم بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite news |year=2009 |title=Manmohan first PM since Nehru to return to power after full term |work=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

[[2014ع جون ڀارتي عام چونڊون|2014ع جي عام چونڊن]] ۾ [[نريندر مودي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بي جي پي 1984ع کان پوءِ پهرين جماعت بڻجي، جنهن پنهنجي سر مڪمل اڪثريت حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |date=16 May 2014 |title=BJP first party since 1984 to win parliamentary majority on its own |work=DNA |agency=Indo-Asian News Service |archive-date=21 May 2014 |access-date=20 May 2014}}&lt;/ref&gt; [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع]] ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت وڌيڪ وڌائي. [[2024ع جون ڀارتي عام چونڊون|2024ع جي چونڊن]] ۾ پارٽي پنهنجي انفرادي اڪثريت وڃائي ويٺي، پر اين ڊي اي جي اتحادي جماعتن سان گڏجي ٻيهر حڪومت قائم ڪئي. نريندر مودي غير ڪانگريسي وزيراعظمن مان سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدو سنڀاليندڙ وزيراعظم آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Mashal |first=Mujib |date=4 June 2024 |title=Modi Wins 3rd Term in India Election With Closer Results Than Expected |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي ''وي-ڊيم ڊيموڪريسي رپورٽ'' ڀارت جي جمهوريت بابت جمهوري پوئتي هٽڻ جي نشاندهي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite report |year=2026 |title=Democracy Report 2026: Unraveling The Democratic Era? |publisher=V-Dem Institute |format=PDF |archive-date=17 March 2026 |access-date=17 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== حڪومت ===
{{Main|ڀارت جي حڪومت|ڀارت جون رياستي حڪومتون|ڀارت ۾ مقامي حڪومت}}
{{See also|ڀارت جو آئين}}

[[File:THE CONSTITUTION OF INDIA PREAMBLE.pdf|thumb|1950ع واري [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اصل تمهيد. 1976ع جي [[ڀارت جي آئين جي ٻائيتاليهين ترميم|ٻائيتاليهين ترميم]] سان تمهيد ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ڪيا ويا.]]

[[ڀارت جو آئين]] [[ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي]] 1946ع کان 1949ع جي وچ ۾ تيار ڪيو.{{sfn|Spear|1990|p=242}} [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] آئين جي ڪيترن انتظامي ۽ وفاقي حصن لاءِ بنيادي نموني طور استعمال ٿيو.{{sfn|Spear|1990|p=242}} آئين 26 نومبر 1949ع تي منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950ع کان نافذ ٿيو.{{sfn|Pylee|2003a|p=4}}

شروعاتي آئين ڀارت کي ”خودمختيار جمهوري جمهوريه“ قرار ڏنو؛ 1976ع جي ٻائيتاليهين ترميم کان پوءِ تمهيد ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ٿيا. ڀارت جو نظام وفاقي آهي، پر مرڪزي حڪومت کي نسبتاً وڌيڪ مضبوط اختيار حاصل آهن، جنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن ”نيم وفاقي“ نظام به چيو ويندو آهي.{{sfn|Wheare|1980|p=28}} مرڪزي حڪومت دفاع، پرڏيهي معاملن، ڪرنسي، ريلوي ۽ ٻين ڪيترن قومي معاملن تي اهم اختيار استعمال ڪري ٿي.{{sfn|Spear|1990|p=242}}

==== حڪومت جا شعبا ====
ڀارت جي مرڪزي حڪومت جا ٽي بنيادي شعبا آهن: [[قانون ساز ادارو|قانون ساز]]، [[انتظاميه]] ۽ [[عدليه]].&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;[[s:Constitution of India (2020)|ڀارت جو آئين]]&lt;/ref&gt; انهن ادارن جا بنيادي مرڪز [[نئين دهلي]] ۾ آهن.

===== قانون ساز ادارو =====
[[ڀارت جي پارليامينٽ]] ({{lang|hi|संसद}}، ''سنسد'') ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: مٿيون ايوان [[راجيا سڀا]]، يعني رياستن جي ڪائونسل، ۽ هيٺيون ايوان [[لوڪ سڀا]]، يعني عوام جو ايوان.{{sfn|Gledhill|1970|p=127}}

لوڪ سڀا جا ميمبر سڌي ريت عام چونڊن وسيلي چونڊيا وڃن ٿا ۽ عام طور ان جو مدو پنج سال هوندو آهي. راجيا سڀا هڪ مستقل ايوان آهي؛ ان جا گهڻا ميمبر رياستن ۽ ڪجهه مرڪزي علائقن جي چونڊيل اسيمبلين وسيلي اڻ سڌي طرح چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ميمبر صدر نامزد ڪري ٿو.{{sfn|Sharma|2007|pp=143,161–162}}

===== انتظاميه =====
[[ڀارت جو صدر]] ملڪ جو آئيني [[رياستي سربراهه]] آهي، جڏهن ته [[ڀارت جو وزيراعظم]] [[حڪومتي سربراهه]] ۽ عملي طور انتظاميا جو مرڪزي شخص هوندو آهي.{{sfn|Sharma|2007|pp=31,162}} صدر کي پنجن سالن لاءِ هڪ [[انتخابي ڪاليج (ڀارت)|انتخابي ڪاليج]] چونڊيندو آهي، جنهن ۾ پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن جا چونڊيل ميمبر ۽ رياستن توڙي اهل مرڪزي علائقن جي اسيمبلين جا چونڊيل ميمبر شامل هوندا آهن.{{sfn|Sharma|2007|p=138}}{{sfn|Gledhill|1970|p=112}}

وزيراعظم کي صدر مقرر ڪندو آهي، پر عملي طور اهو شخص وزيراعظم بڻجي ٿو، جنهن کي لوڪ سڀا ۾ اڪثريتي جماعت يا اتحاد جي حمايت حاصل هجي.{{sfn|Sharma|1950}}{{sfn|Sharma|2007|p=162}} [[ڀارت جي مرڪزي وزيرن جي ڪائونسل|مرڪزي وزيرن جي ڪائونسل]] وزيراعظم جي اڳواڻيءَ ۾ ڪم ڪري ٿي، ۽ ڪابينا ان جو بنيادي فيصلا ڪندڙ حصو آهي. پارلياماني نظام ۾ وزيراعظم ۽ وزيرن جي ڪائونسل لوڪ سڀا آڏو گڏيل طور جوابده آهن.{{sfn|Mathew|2003|p=524}}

[[File:Official Photograph of Prime Minister Narendra Modi Portrait (crop).png|thumb|[[نريندر مودي]]، 2014ع کان ڀارت جو وزيراعظم.]]

===== صدارت =====
[[ڀارت جو صدر]] سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل نه هوندو آهي، بلڪه هڪ انتخابي ڪاليج وسيلي چونڊيو ويندو آهي. صدر جو مدو پنج سال آهي. آئين تحت صدر ملڪ جو آئيني سربراهه ۽ [[ڀارتي هٿياربند فوجون|هٿياربند فوجن]] جو سپريم ڪمانڊر آهي، پر سندس گهڻا اختيار وزيراعظم ۽ وزيرن جي ڪائونسل جي صلاح تي استعمال ٿيندا آهن.

صدر وٽ مخصوص آئيني حالتن ۾ محفوظ اختيار به آهن، جن ۾ ڪنهن رياست ۾ آئيني مشينري ناڪام ٿيڻ جي صورت ۾ مرڪزي انتظام لاڳو ڪرڻ بابت ڪردار شامل آهي.{{sfn|Spear|1990|p=242}}

=== عدالتي نظام ===
{{Main|ڀارت جي عدليا}}

[[File:Supreme Court of India 01.jpg|thumb|[[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]]]]

ڀارت ۾ هڪ متحد ۽ آزاد عدالتي نظام موجود آهي،{{sfn|Neuborne|2003|p=478}} جنهن جي چوٽيءَ تي [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] آهي. ان کان هيٺ [[ڀارت جون هاءِ ڪورٽون|هاءِ ڪورٽون]] ۽ وڏي تعداد ۾ ضلعي، سيشن، ديواني، فوجداري ۽ ٻين ماتحت عدالتن جا درجا آهن.

سپريم ڪورٽ جي سربراهي [[ڀارت جو چيف جسٽس]] ڪري ٿو. عدالت کي بنيادي حقن سان لاڳاپيل معاملن، مرڪزي حڪومت ۽ رياستن جي وچ ۾ آئيني تڪرارن ۽ هاءِ ڪورٽن جي فيصلن خلاف اپيلن تي مختلف قسم جا اصل ۽ اپيلي اختيار حاصل آهن.{{sfn|Sharma|2007|pp=238,255}}

سپريم ڪورٽ ۽ هاءِ ڪورٽن وٽ [[عدالتي جائزو]] جو اختيار آهي، جنهن تحت اهي مرڪزي يا رياستي قانونن کي آئين سان ٽڪراءُ جي صورت ۾ ڪالعدم قرار ڏئي سگهن ٿيون.{{sfn|Sripati|1998|pp=423–424}}{{sfn|Pylee|2003b|p=314}} عدليه انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آئيني طور آزاد آهي.

=== مقامي حڪومت ===
ڀارت جي آئين ۾ [[پنچائت]] ۽ ٻين مقامي ادارن جي تصور کي پڻ جاءِ ڏني وئي آهي.{{sfn|Spear|1990|p=243}} ڳوٺاڻن علائقن ۾ [[پنچائتي راج]] ۽ شهري علائقن ۾ ميونسپل ادارا مقامي انتظام ۽ نمائندگيءَ جا بنيادي ڍانچا آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي آئيني ترميمن کان پوءِ انهن ادارن کي وڌيڪ باقاعده آئيني حيثيت ۽ اختيار مليا.

آئين [[ڇوت ڇات]] کي آرٽيڪل 17 تحت غيرقانوني قرار ڏئي ٿو ۽ ذات پات، مذهب، جنس ۽ ٻين بنيادن تي رياستي امتياز خلاف تحفظ مهيا ڪري ٿو.{{sfn|Spear|1990|p=243}}

=== فوج ===
{{Main|ڀارتي هٿياربند فوج}}

ڀارتي هٿياربند فوج ڀارت جي فوجي طاقت آهي. اها ٽن مکيه شاخن تي مشتمل آهي: [[ڀارتي فوج]]، [[ڀارتي بحريه]]، ۽ [[ڀارتي هوائي فوج]]. ان کان علاوه نيم فوجي دستا ۽ حڪمتِ عمليءَ وارو ايٽمي ڪمانڊ پڻ هن نظام جو حصو آهن. ڀارتي هٿياربند فوج جو ڪمانڊر اِن چيف [[ڀارت جو صدر]] هوندو آهي، جڏهن⁠تہ فوج جي انتظامي ذميواري [[دفاع واري وزارت]] وٽ هوندي آهي.
سال 2010ع ۾ ڀارتي هٿياربند فوج ۾ تقريبن 1.32 ملين فعال اهلڪار شامل هئا، جنهن سبب اها دنيا جي سڀ کان وڏي فوجن مان هڪ شمار ٿيندي هئي.&lt;ref&gt;IISS 2010, pp. 358&lt;/ref&gt;
ڀارتي فوج وقت سان گڏ جديد بڻجي رهي آهي، نوان هٿيار خريد ڪري رهي آهي ۽ گهريلو سطح تي به هٿيار تيار ڪري رهي آهي. ان سان گڏ ٻين ملڪن جي ميزائلن خلاف بچاءَ جا نظام به تيار ڪيا پيا وڃن.&lt;ref&gt;[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/06/18/MNRR11AJK9.DTL&amp;type=science ڀارتي فوج جو فوجي خلائي پروگرام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321084758/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F06%2F18%2FMNRR11AJK9.DTL&amp;type=science |date=2012-03-21 }} ''سين فرانسسڪو ڪرانيڪل''.&lt;/ref&gt; سن 2018 کان 2022 تائين ڀارت دنيا جو سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2023-03-27|title=ڀارت 2018–2022 دوران سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ، پر دفاعي برآمدات 2022–23 ۾ تاريخي بلند ترين سطح تي پهتيون|url=https://theprint.in/defence/india-largest-arms-importer-in-2018-2022-but-defence-exports-hit-all-time-high-of-rs-13399-cr-in-2022-23/1475142/|access-date=2023-10-02|website=ThePrint}}&lt;/ref&gt;
سن 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت [[پاڪستان]] سان چار جنگيون وڙهي چڪو آهي ۽ [[چين]] سان به هڪ جنگ لڙي چڪو آهي.

=== انتظامي ورهاست ===
{{Main|ڀارت جي انتظامي ورهاست}}
{{See also|ڀارت جو سياسي انضمام}}

[[File:India states and union territories map.svg|thumb|ڀارت جي 28 رياستن ۽ 8 مرڪزي علائقن جو نقشو.]]

ڀارت هڪ [[وفاقي اتحاد]] آهي، جيڪو 28 [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياستن]] ۽ 8 [[مرڪزي علائقو|مرڪزي علائقن]] تي مشتمل آهي. سڀني رياستن سان گڏ [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[پڊوچيري]] ۽ [[دهلي جو قومي گادي وارو علائقو]] چونڊيل قانون ساز ادارا ۽ حڪومتون رکن ٿا، جيڪي [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي اصولن مطابق ڪم ڪن ٿيون. باقي مرڪزي علائقا مرڪزي حڪومت طرفان مقرر ڪيل منتظمين وسيلي سڌي طرح هلائجن ٿا.

1956ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع]] تحت ڀارت جي رياستن جي حدبندي وڏي پيماني تي لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏني وئي.{{sfn|Sharma|2007|p=49}} ڀارت ۾ شهرن، قصبن، ضلعن، بلاڪن ۽ ڳوٺن جي سطح تي اڍائي لک کان وڌيڪ مقامي حڪومتي ادارا موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=India
|website=Commonwealth Local Government Forum
|archive-date=15 July 2019
|access-date=7 September 2019
}}&lt;/ref&gt;

==== رياستون ====
{{div col|colwidth=20em}}
* [[آنڌرا پرديش]]
* [[اروناچل پرديش]]
* [[آسام]]
* [[بِھار|بھار]]
* [[ڇتيس ڳڙھ]]
* [[گوا]]
* [[گجرات]]
* [[هريانا]]
* [[هماچل پرديش]]
* [[جهارکنڊ]]
* [[ڪرناٽڪا]]
* [[ڪيرالا]]
* [[مڌيا پرديش]]
* [[مهاراشٽر]]
* [[مني پور]]
* [[ميگهاليا]]
* [[ميزورام]]
* [[ناگالينڊ]]
* [[اوڙيسيا]]
* [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]]
* [[راجستان]]
* [[سڪم]]
* [[تامل ناڊو]]
* [[تلنگانا]]
* [[تريپورا]]
* [[اتر پرديش]]
* [[اتراکنڊ]]
* [[اولهه بنگال]]
{{div col end}}

==== مرڪزي علائقا ====
{{div col|colwidth=22em}}
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]
* [[چنڊي ڳڙهه]]
* [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]
* [[ڄمون ۽ ڪشمير]]
* [[لداخ]]
* [[لڪشديپ]]
* [[دهلي جو قومي گادي وارو علائقو]]
* [[پڊوچيري]]
{{div col end}}

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{Main|ڀارت جا پرڏيهي لاڳاپا}}

[[File:Jawaharlal Nehru, Nasser and Tito at the Conference of Non-Aligned Nations held in Belgrade.jpg|thumb|1961ع ۾ [[بلغراد]] ۾ غير وابسته ملڪن جي ڪانفرنس دوران، کاٻي کان [[جمال عبدالناصر]]، [[جوزپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[جواهر لعل نهرو]].]]

ڀارت 1950ع ۾ جمهوريه بڻجڻ کان پوءِ به [[دولت مشترڪه]] جو رڪن رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Storm
|first=Eric
|year=2024
|title=Nationalism: A World History
|publisher=Princeton University Press
|isbn=978-0-691-23309-3
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=The London Declaration
|publisher=Commonwealth of Nations
|date=26 April 1949
|archive-date=6 July 2010
|access-date=4 July 2013
}}&lt;/ref&gt; 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڀارت [[آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] ۾ نوآبادياتي راڄ جي خاتمي جي تحريڪن جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ [[غير وابسته تحريڪ]] ۾ اڳواڻي وارو ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Rothermund|2000|pp=48,227}} [[جواهر لعل نهرو]]، [[جمال عبدالناصر]] ۽ [[جوزپ بروز ٽيٽو]] غير وابسته تحريڪ جي شروعاتي اڳواڻن مان هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Dinkel
|first=Jürgen
|year=2018
|title=The Non-Aligned Movement: Genesis, Organization and Politics (1927–1992)
|publisher=Brill
|pages=92–93
|isbn=978-90-04-33613-1
}}&lt;/ref&gt;

1950ع واري ڏهاڪي جي گهڻي حصي دوران [[چين]] سان ڀارت جا لاڳاپا نسبتاً سٺا رهيا، پر سرحدي اختلاف وڌڻ کان پوءِ 1962ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ [[چين-ڀارت جنگ]] ٿي، جنهن ۾ ڀارت کي وڏي فوجي ناڪاميءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Guyot-Réchard
|first=Bérénice
|year=2017
|title=Shadow States: India, China and the Himalayas, 1910–1962
|publisher=Cambridge University Press
|page=235
|isbn=978-1-107-17679-9
}}&lt;/ref&gt; 1967ع ۾، تنهن هوندي به، ڀارتي فوج [[سڪم]] واري سرحد تي چيني فوجي اڳڀرائين کي روڪڻ ۾ ڪامياب رهي.

ڀارت جا پنهنجي اولهندي پاڙيسري [[پاڪستان]] سان لاڳاپا گهڻو ڪري ڇڪتاڻ وارا رهيا آهن. ٻنهي ملڪن وچ ۾ 1947ع–48ع، 1965ع، 1971ع ۽ 1999ع ۾ هٿياربند جنگيون ٿيون. انهن مان ٽي جنگيون [[ڪشمير تڪرار]] سان سڌي يا اهم طور لاڳاپيل هيون. 1965ع جي جنگ کان پوءِ ڀارت [[سوويت يونين]] سان فوجي ۽ معاشي لاڳاپا وڌيڪ ويجها ڪيا ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ڀارت جو سڀ کان وڏو هٿيار فراهم ڪندڙ بڻجي ويو.

[[چين جو ايٽمي پروگرام|چين جي 1964ع واري ايٽمي تجربي]] ۽ 1965ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ دوران پاڪستان جي حمايت ۾ چيني مداخلت جي خدشن ڀارت جي ايٽمي پاليسيءَ تي گهرو اثر وڌو. ڀارت 1974ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪيو ۽ 1998ع ۾ وڌيڪ زيرزمين ايٽمي تجربا ڪيا. ڀارت نه [[جامع ايٽمي تجربن تي پابندي وارو معاهدو]] ۽ نه ئي [[ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ وارو معاهدو]] تي صحيح ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀارت انهن معاهدن کي غيرمنصفاڻو ۽ امتيازي سمجهي ٿو.

ڀارت سرڪاري طور [[پهريون ايٽمي استعمال نه ڪرڻ]] جي پاليسي جو اعلان ڪري چڪو آهي ۽ پنهنجي ”گهٽ ۾ گهٽ قابلِ اعتبار روڪٿام“ واري نظريي تحت [[ايٽمي ٽرائيڊ]] صلاحيت قائم ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي.

[[سرد جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ ڀارت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] سان اقتصادي، حڪمت عملي ۽ فوجي سهڪار وڌايو. 2008ع ۾ ڀارت ۽ آمريڪا وچ ۾ شهري ايٽمي سهڪار وارو معاهدو عمل ۾ آيو. جيتوڻيڪ ڀارت وٽ ان وقت ايٽمي هٿيار موجود هئا ۽ اهو ايٽمي عدم پکيڙ واري معاهدي جو رڪن نه هو، تنهن هوندي به [[بين الاقوامي ائٽمي توانائي ايجنسي]] ۽ [[ايٽمي فراهم ڪندڙن جو گروپ]] ڀارت لاءِ مخصوص رعايتون منظور ڪيون، جنهن سان ڀارت جي شهري ايٽمي ٽيڪنالاجي ۽ واپار تي لڳل اڳوڻيون پابنديون گهٽجي ويون. ان کان پوءِ ڀارت [[روس]]، [[فرانس]]، [[برطانيا]] ۽ [[ڪينيڊا]] سان پڻ شهري ايٽمي توانائيءَ بابت سهڪار جا معاهدا ڪيا.

== معيشت ==
{{main|ڀارت جي معيشت}}


{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 200
| image1 = Reliance Industries Airbus A319-115X CJ.jpg
| width1 = 300
| height1 =
| image2 = Tata_Limited_18_Grosvenor_Place.JPG
| width2 = 300
| height2 =
| image3 = ICICI Towers, BKC (289443859).jpg
| width3 = 300
| height3 =
| image4 = ONGC_Oil_Platform.jpg
| width4 = 300
| height4 =
| footer =
| align = left
| caption1 = [[ريلائنس انڊسٽريز]]
| caption2 = [[ٽاٽا گروپ]]
| caption3 = [[آئي سي آئي سي آئي بئنڪ]]
| caption4 = [[قدرتي تيل ۽ گئس ڪمپني]]
| caption_align = center
| header =
| header_background = gray
| direction = vertical
| image5 = India_Money.jpg
| caption5 = [[ڀارت جي رپيو]]
}}

ڀارت جي معيشت دنيا جي چوٿين وڏي معيشت سمجهي وڃي ٿي. ڀارت عالمي معاشي مندي جي باوجود گذريل ڪجھ سالن دوران سراسري طور اٺ سيڪڙو کان وڌيڪ معاشي واڌ سان ھڪ وڏي معاشي قوت بڻجي ويو آھي. ھي واڌ ويجھ پاڙيسري ملڪ چين جي معاشي واڌ جي ويجھو آھي. [[برابري طاقت خريد]] بابت ڪيل ماپ موجب، ڀارت جي [[مجموعي گھريلو پيداوار]] (جي ڊي پي) ڇهه سئو يارنهن ڏهائي ٽي ٽريلين ڊالر ھئڻ سبب، [[فهرست ملڪ بر بنياد مجموعي گھريلو پيداوار|چوٿين درجي]] تي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;سي آئي اي&quot;/&gt;
ڀارت جي معيشت شايد ھڪ تاريخي اوج جي شروعاتي مرحلن ۾ ھجي. تازن شايع ٿيل انگن اکرن موجب، سال ٻه ھزار ٽئي ويھ جي ٽئين ٽه ماهي ۾ معاشي واڌ سالياني شرح ست ڏهائي ڇهه سيڪڙو تائين پھتي آھي. گذريل ڪجھ ھفتن ۾ چار بين الاقوامي اڳڪٿين پنھنجي سالياني واڌ جي اڳڪٿي سراسري پنج ڏهائي نَو سيڪڙو مان وڌائي ڇهه ڏهائي پنج سيڪڙو ڪري ڇڏي آھي. ڀارت جي قومي اسٽاڪ مٽاسٽا ھاڻي ھانگ ڪانگ جي اسٽاڪ مٽاسٽا سان گڏجي دنيا جي ستين وڏي اسٽاڪ مارڪيٽ جي حيثيت لاءِ ھم قدم ٿي چڪي آھي.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|نشانی=https://www.eghtesadonline.com/fa/news/816017/نارندرا-مودی-در-سودای-تبدیل-هند-به-یک-ابرقدرت-اقتصادی-آیا-هند-می‌تواند-یک-قدرت-بزرگ-اقتصادی-در-کنار-چین-و-ایالات-متحده-شود|عنوان=ڀارت جي معاشي واڌ}}&lt;/ref&gt;
ان جي باوجود، لکين ماڻھو اڃا بہ شديد غربت ۾ زندگي گذاري رھيا آھن، ۽ آمدني في ڪس ست سئو ويھ آمريڪي ڊالر، يعني ٽن سئو پينسٺ پائونڊ ساليانو آھي. بنيادي ڍانچي جون ڏکيائون بہ ڀارت ۾ جاري آھن.
جيتوڻيڪ اڃا بہ ڀارت جي آبادي مان چوٽيھ سيڪڙو کان وڌيڪ حصو روزانو ھڪ [[آمريڪي ڊالر]] کان گھٽ آمدني رکي ٿو (دنيا ۾ ٻاويھين درجي تي)، ۽ لڳ ڀڳ اسي سيڪڙو ماڻھو روزانو ٻن ڊالرن کان گھٽ ۾ زندگي گذارين ٿا (دنيا ۾ سورهين درجي تي)، ۽ ٽن سئو ملين کان وڌيڪ ماڻھو غربت واري ليڪ کان ھيٺ رھن ٿا، پر ھن ملڪ جي ڪجھ سالن جي وڏي معاشي اڳڀرائي معاشي واڌ کي اٺ سيڪڙو تائين پھچايو آھي. ماهرن جي اڳڪٿي آھي تہ ايندڙ سالن ۾ ڀارت سالياني ڏھ سيڪڙو تائين بہ واڌ حاصل ڪري سگھي ٿو.
جيڪڏھن ھڪ زماني ۾ ڀارت جو نالو غربت ۽ تنگدستي ياد ڏياري ٿو، تہ ھاڻي ھن ملڪ جي معاشي اڳڀرائي ۽ علمي جاڳرتا سڀني جي توجهه پاڻ ڏانھن ڇڪي رھي آھي. وڏي پيماني تي پرڏيھي سيڙپڪاري ھتي مدت کان عام ڳالھ بڻجي چڪي آھي، ۽ ڀارتي شين جي عالمي مارڪيٽن ۾ وڪري ۾ بہ گھڻو اضافو ٿيو آھي.
ماهرن ڀارت جي معاشي اڳڀرائي جي شروعات جو سال 1991ع ڄاڻائن ٿا. ان سال [[منموھن سنگھ]]، جيڪو ان وقت ڀارت جو ناڻي وارو وزير ھو، [[حڪمي معيشت]] مان نڪرڻ لاءِ پروگرام منظور ڪرايا ۽ تدريجي طور لاڳو ڪيا. ان کان پوءِ آھستي آھستي سخت ٽيڪسي قانون ختم ڪيا ويا، برآمد ۽ درآمد جا قاعدا نرم ڪيا ويا، پرڏيھي سيڙپڪاري جي اجازت ملي، ۽ ملڪي سرمائي جي تحفظ جا بندوبست مضبوط ٿيا. منموھن سنگھ ان کان پوءِ ڀارت جو وزيراعظم ٿيو، ۽ جيڪي منصوبا ھن شروع ڪيا ھئا تن جي واڌاري کي جاري رکي ٿو.
چين ڀارت جو سڀ کان وڏو واپاري شريڪ آھي.&lt;ref name=&quot;بي بي سي&quot;&gt;{{یادکرد وب|عنوان=برطانيا ۽ ڀارت جا معاشي لاڳاپا ڪيئن آھن؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/business/2015/11/151112_l03_india_uk_economic_ties|وبگاه=بي بي سي نيوز فارسي|تاریخ=2015-11-12|بازبینی=2024-09-30|کد زبان=fa}}&lt;/ref&gt;

=== صنعت ===
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 200
| image1 = ITC Kohenur on Inorbit Mall Road (2).jpg
| width1 = 300
| height1 =
| image2 = Mahindra Bilbao- 08 Marzo 30.jpg
| width2 = 300
| height2 =
| image3 = S3 and S4 Building SJP2 Wipro Sarjapur office Photo 182805.jpg
| width3 = 300
| height3 =
| image4 = Bharat_Biotech_Covaxin_Bangalore_BESTpedia.jpg
| width4 = 300
| height4 =
| footer =
| align = left
| caption1 = [[آءِ ٽي سي لميٽيڊ]]
| caption2 = ڀارتي گاڏي، ڪمپني [[ماهيـنـدرا]] جي تيار ڪيل
| caption3 = [[وِپرو]]
| caption4 = [[ڀارت بايوٽيڪ]] ڪمپني پاران تيار ڪيل ڪووِڊ-۱۹ ويڪسين
| caption_align = center
| header =
| header_background = gray
| direction = vertical
| caption5 =
}}


[[File:Bagmane Tech Park, Bangalore (2024) 199.jpg|thumb|[[بنگلورو]] ۾ [[باگماني ٽيڪ پارڪ]] جو گيٽ نمبر 1. هن ڪاروباري مرڪز ۾ ڪيترين عالمي ڪمپنين جا تحقيق ۽ ترقيءَ جا مرڪز ۽ آفيسون موجود آهن.]]

ڀارت [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] ۽ ڪاروباري عملن جي انتظام، يعني آءِ ٽي-بي پي ايم، جو هڪ اهم عالمي مرڪز آهي. هي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.5 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ خدمتن جي برآمدن جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فراهم ڪري ٿو. هن صنعت جي واڌ جو هڪ اهم بنياد وڏي تعداد ۾ فني مهارت رکندڙ ۽ انگريزي ڳالهائيندڙ افرادي قوت آهي. مالي سال 2026ع تائين هن شعبي جي آمدني 300 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌي وئي. شروعاتي دور ۾ هي صنعت خاص طور ٽيليفون ڪال مرڪزن ۽ بنيادي سافٽ ويئر خدمتن سان لاڳاپيل هئي، پر هاڻوڪي دور ۾ ان جو وڏو حصو [[ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ|ڪلائوڊ ڍانچي]]، [[مصنوعي ذهانت]] ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جي عالمي قابليتي مرڪزن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي.

[[بنگلورو]]، جيڪو شروعاتي طور گهٽ خرچ واري آف شور خدمتن جي مرڪز طور اڀريو هو، هاڻي عالمي ڪمپنين جي [[تحقيق ۽ ترقي]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ واقع [[باگماني ٽيڪ پارڪ]] سميت ڪيترن ڪاروباري مرڪزن ۾ عالمي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي ڪمپنين جون آفيسون ۽ تحقيقاتي سهولتون موجود آهن. 0

ڀارت جي [[ڀارت ۾ گاڏين جي صنعت|گاڏين جي صنعت]] ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 7.1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ هر سال لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 80 لک گاڏيون تيار ڪري ٿي. پيداوار ۾ [[ٻه ڦيٿي گاڏي|ٻه ڦيٿي گاڏين]] جو حصو لڳ ڀڳ 77 سيڪڙو آهي، جڏهن ته مسافر گاڏيون لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو حصو رکن ٿيون. ملڪ ۾ هر هزار ماڻهن تي لڳ ڀڳ 34 ڪارون ۽ 185 ٻه ڦيٿي گاڏيون آهن. هي صنعت لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ 90 لک ماڻهن جي روزگار سان لاڳاپيل آهي ۽ هر سال 53 لک تائين گاڏيون برآمد ڪري ٿي. 2023ع ۾ ڀارت وڪرو جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين وڏي موٽر گاڏي منڊي بڻجي ويو، جڏهن ته خريد ڪندڙن ۾ [[اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏي|ايس يو ويز]] ڏانهن لاڙو وڌيو.

ڀارت جي [[ڀارت ۾ دواسازي صنعت|دواسازي صنعت]] گهٽ خرچ تي دوائن جي پيداوار ڪندڙ ڪارخانن ۽ ملڪي ڪمپنين جي وسيع ڄار تي مشتمل آهي. پيداوار جي مقدار جي لحاظ کان ڀارت دنيا ۾ [[عام دوا|جنيرڪ دوائن]] ۽ [[ويڪسين|ويڪسينن]] جو هڪ وڏو فراهم ڪندڙ آهي. تنهن هوندي به، صنعت کي خام مال جي فراهميءَ بابت خطرا درپيش آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فعال دوائي جزن جي وڏي مقدار، خاص طور 70 سيڪڙو کان وڌيڪ، چين مان درآمد ڪئي وڃي ٿي. ان سان گڏ ڀارتي دواسازي ڪارخانن جي معيار بابت بين الاقوامي ريگيوليٽري ادارا باقاعده جاچ ۽ آڊٽ پڻ ڪندا رهن ٿا.

ڀارت جي بجلي پيدا ڪرڻ جي نصب ٿيل گنجائش لڳ ڀڳ 300 گيگاواٽ آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 42 گيگاواٽ قابل تجديد ذريعن مان آهي. ملڪ ۾ [[ڪوئلو|ڪوئلي]] جو وسيع استعمال ڀارت جي [[گرين هائوس گيس]] اخراج جو هڪ اهم سبب آهي، جيتوڻيڪ [[قابل تجديد توانائي]] جي پيداوار تيزيءَ سان وڌي رهي آهي. ڀارت دنيا جي گرين هائوس گيسن جي ڪل اخراج جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو. في ماڻهو اخراج لڳ ڀڳ 2.5 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ساليانو آهي، جيڪو عالمي سراسريءَ جي لڳ ڀڳ اڌ جي برابر آهي. ملڪ جي توانائي پاليسيءَ ۾ بجليءَ تائين پهچ وڌائڻ ۽ [[مائع پيٽروليم گيس]] ذريعي صاف سٿري رڌ پچاءَ جون سهولتون فراهم ڪرڻ اهم ترجيحن ۾ شامل رهيون آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Temi tea garden.jpg|[[سڪم]] ۾ [[تيمي چانهه باغ]]. ڀارت دنيا جي وڏن [[چانهه]] پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي، ۽ ملڪ ۾ چانهه جي گهريلو واپرائڻ جو مقدار پڻ تمام وڏو آهي.
File:Chinese fishing nets in Kochi, Kerala.jpg|[[ڪيرالا]] جي [[ڪوچي]] ۾ روايتي [[چيني مڇي مارڻ جا ڄار]]. ڀارت ۾ [[مڇيگيري]] لکين ماڻهن جي روزگار ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهي.
&lt;/gallery&gt;

[[File:Bagmane Tech Park, Bangalore (2024) 199.jpg|thumb|[[بنگلورو]] ۾ [[باگماني ٽيڪ پارڪ]] جو گيٽ نمبر 1. هن ڪاروباري مرڪز ۾ ڪيترين عالمي ڪمپنين جا تحقيق ۽ ترقيءَ جا مرڪز ۽ آفيسون موجود آهن.]]

=== ٽيلي ڪميونيڪيشن ===
ڀارت جي [[مخابراتي صنعت]] دنيا جي ٻي وڏي صنعت آهي، جنهن جا 1.2 ارب کان وڌيڪ گراهڪ آهن، ۽ اها ڀارت جي [[مجموعي قومي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 6.5 سيڪڙو حصو وجهي ٿي۔
2017ع جي ٽئين ٽه ماهي کان پوءِ، هن شعبي ۾ ڀارت [[آمريڪا]] کان اڳتي نڪري ويو ۽ [[چين]] کان پوءِ دنيا جي ٻئي وڏي اسمارٽ فون مارڪيٽ بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Indian Telecom Industry - Telecom Sector, FDI, Opportunities|url=https://www.investindia.gov.in/sector/telecom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Danish|last=Khan|title=Indian smartphone market grows 23% to overtake US in Q3; Samsung, Xiaomi drive shipments|url=https://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/indian-smartphone-market-grows-23-to-overtake-us-in-q3-samsung-xiaomi-drive-shipments/61255184}}&lt;/ref&gt;

=== موٽر گاڏين جي صنعت===
{{Main|ڀارت جي خودروسازي صنعت}}

[[ڀارت جي خودروسازي صنعت]] دنيا جي تيزي سان وڌندڙ صنعتن مان ٻي وڏي صنعت آهي۔ 2009ع کان 2010ع دوران هن صنعت جي گهريلو وڪري ۾ 26 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن ته 2008ع کان 2009ع دوران برآمدات ۾ 36 سيڪڙو اضافو ٿيو، جيڪو انتهائي مثبت رجحان آهي۔

دنيا جون معروف گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپنيون جهڙوڪ [[بي ايم ڊبليو]]، [[مرسڊيز-بينز]]، [[آئوڊي]]، [[ٽيسلا موٽرز]] وغيره ڀارت ۾ سرگرم آهن ۽ هتي گاڏين جي تياري ڪن ٿيون۔

=== معلوماتي ٽيڪنالاجي ===
2011ع جي آخر تائين، ڀارت جي معلوماتي ٽيڪنالاجي صنعت ۾ 2.8 ملين ماهر ملازم ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ لڳ ڀڳ 100 ارب آمريڪي ڊالر آمدني پيدا ٿي، جيڪا ڀارت جي مجموعي قومي پيداوار جو 7.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ملڪ جي برآمدات جو 26 سيڪڙو به هن شعبي سان لاڳاپيل هو۔&lt;ref&gt;{{cite news|author=Vishal Dutta|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending|title=Indian biotech industry at critical juncture, global biotech stabilises: Report|access-date=2026-02-08|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116214810/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending|dead-url=yes|accessdate=2026-02-08|archivedate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116214810/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending}}&lt;/ref&gt;

=== دواسازي ===
ڀارت جي دواسازي صنعت دنيا جي اهم ابھرتن مارڪيٽن مان هڪ آهي۔ ماهرن جي خيال موجب، ڀارت جي دوائن واري مارڪيٽ جي ماليت 2020ع تائين 48.5 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اميد هئي۔ ڀارت دنيا جي ٻارهن اهم بايوٽيڪنالاجي منزلن مان هڪ آهي۔
2012ع کان 2013ع دوران، ڀارت جي بايوٽيڪنالاجي صنعت 15.1 سيڪڙو واڌ ڪئي ۽ پنهنجي آمدني 204.4 ارب ڀارتي روپين مان وڌائي 235.24 ارب ڀارتي روپين تائين آندي، جيڪا جون 2013ع جي مٽاسٽا شرح موجب تقريباً 3.94 ارب آمريڪي ڊالر هئي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.differding.com/page/biotechnology_in_india_2013_biospectrum_able_survey/f1.html|title=Differding Consulting Publi 6}}&lt;/ref&gt;

=== فلمي صنعت===
ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي فلمي صنعت رکندڙ ملڪ آهي. هندي ٻوليءَ جي فلمي صنعت کي [[باليووڊ]] سڏيو ويندو آهي، جيڪا بنيادي طور [[بمبئي]] (هاڻي [[ممبئي]]) ۾ قائم آهي. ان کان علاوه ٻين علائقائي فلمي صنعتن ۾ [[ٽولي ووڊ]]، [[ڪولي ووڊ]]، [[سئنڊل ووڊ]]، [[مالي ووڊ]]، [[جولي ووڊ]]، [[ڍولي ووڊ]] وغيره شامل آهن. ڀارت هر سال لڳ ڀڳ 1000 فلمون ٺاهي ٿو، جيڪي [[هالي ووڊ]] جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/bollywood-100-how-big-indias-mammoth-film-industry-1236299|title=Bollywood at 100: How Big is India's Mammoth Film Industry|work=International Business Times|date=3 May 2013}}&lt;/ref&gt;

=== پئسو ===
{{Main|ڀارت جي رپيو}}

ھن ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي [[رپيو]] آھي، ۽ ان جا جزا پئيسا آھن (رپئي جو سئوون حصو).
ھر ڀارتي رپيو ڏهائي صفر هڪ ٽي آمريڪي ڊالر جي برابر آھي، ۽ ھر [[آمريڪي ڊالر]] ڇھهتر ڏهائي ٽي رپين جي برابر آھي (اپريل ٻه ھزار ٻاويھ).&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=ڪرنسي مٽاسٽا شرحون، بين الاقوامي رقم منتقلي|نشانی=https://www.xe.com/|وبگاه=www.xe.com|بازبینی=2022-04-14}}&lt;/ref&gt;

=== پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري ===
{{Main|ڀارت ۾ پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري}}

ڀارت وڏي معيشت ۽ گھڻي انساني قوت سبب، [[سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري]] لاءِ بھترين ۽ پسنديده منزلن مان ھڪ سمجھيو وڃي ٿو. ڀارت وٽ [[اطلاعاتي ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين شعبن جھڙوڪ خودڪاري حصا، [[ڪيميائي مادا]]، [[ڪپڙا]]، [[دوا سازي]] ۽ [[زيور]]ات ۾ وڏي سگھ موجود آھي.
ڀارت ھميشه عالمي سيڙپڪارَن لاءِ وسيلن ۽ صلاحيتن جو ھڪ وڏو مرڪز رھيو آھي. اڳ ۾ ھن ملڪ جي سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري بابت سخت پاليسيون ھن ميدان ۾ وڏي رڪاوٽ ھيون. پر مارچ ٻه ھزار پنج ۾ حڪومت قانونن ۾ سڌارا ۽ نرمي آڻي، واپار ۽ معيشت ۾ سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري کي سئو سيڪڙو تائين جائز قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|نشانی=http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|عنوان=دي ھندو آن لائن|بازبینی=2008-04-27|archive-date=2005-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050405032727/http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور حڪومت جي نگراني گھٽائڻ ۽ پرڏيھي سيڙپڪاري کي وڌائڻ لاءِ ڪيل مثبت معاشي سڌارن ڀارت کي ايشيا ۽ پيسفڪ علائقي جي اڳرو ملڪن مان ھڪ بڻايو آھي، جيڪو تيزي سان وڌي ۽ اڳتي وڌي رھيو آھي.

=== واڌ ===
ڀارت جي معيشت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ آهي. نالي ماتر [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (nominal GDP) جي لحاظ کان ڀارت دنيا جو ستون نمبر وڏو ملڪ آهي، جنهن جي معيشت جو قدر تقريباً [[ڊالر|$]]2,250&amp;nbsp;ارب ([[آمريڪي ڊالر|USD]]) آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; جڏهن⁠تہ [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڀارت جي معيشت دنيا جي ٽئين نمبر وڏي معيشت آهي، جنهن جو مجموعي قدر لڳ ڀڳ US$8.720&amp;nbsp;ٽريلين آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|title=List of Countries by Projected GDP|url=http://statisticstimes.com/economy/countries-by-projected-gdp.php|work=Statistics Times|date=21 October 2016|accessdate=30 March 2017}}&lt;/ref&gt;  
مالي سال 2010 دوران ڀارت جي معاشي واڌ جي [[شرح]] 8.25٪ رهي. تنهن هوندي به، في ماڻهو سالياني آمدني (PPP موجب) لڳ ڀڳ $3678 هئي.

=== شعبا ===
ڀارت جي معيشت هيٺين شعبن تي ٻڌل آهي:
* [[سروس شعبي]]: 43٪
* صنعتون: 41٪
* [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]: 7٪
* زراعت: 7٪
* [[آئوٽ سورسنگ]]: 2٪

ڀارت جي معيشت گهڻ رخي آهي. اهم صنعتي شعبن ۾ [[گاڏيون]]، [[سيمينٽ]]، [[ڪيميائي مادا]]، [[گهريلو اليڪٽرانڪس]]، [[کاڌي جي پروسيسنگ]]، [[مشينري]]، [[کاڻيون]]، [[پيٽروليم]]، [[دواسازي]]، [[اسٽيل]]، آمدورفت جو سامان، ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |title=India |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/#geography |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=13 July 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220713164703/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/#geography |archivedate=13 July 2022 |language=en |date=1 July 2022}}&lt;/ref&gt;


=== توانائي ===
[[File:KolkiwadiDam.jpg|thumb|کاٻي|240px|ڀارت ۾ توانائي جي فراهمي ۾ بندن جو اهم ڪردار آهي.]]

هن وقت تيل جي قيمتن ۾ واڌ، ڀارت جي محدود تيل ذخيرن ۽ ترقي پذير ملڪ طور توانائي جي وڌندڙ ضرورتن کي نظر ۾ رکندي، هن ملڪ جي معيشت لاءِ سڀ کان وڏو خطرو سمجهيو وڃي ٿو. هن مسئلي جي حل لاءِ ڀارت، آمريڪا جي مدد سان [[ايٽمي توانائي]] جي پيداوار ڏانهن ڌيان ڏئي رهيو آهي.
سال 2024ع ۾ ڀارت ۾ بجلي جي پيداوار ۾ [[نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي|نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي]] جو حصو لڳ ڀڳ 46 سيڪڙو هو. هند جي حڪومت، وزيراعظم [[نريندر مودي]] جي اڳواڻي هيٺ، سنه 2070ع تائين خالص صفر ڪاربن اخراج حاصل ڪرڻ جا وڏا ۽ اهم هدف مقرر ڪيا آهن. انهن مان هڪ اهم هدف سنه 2030ع تائين 500 گيگاواٽ نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي جي گنجائش حاصل ڪرڻ آهي. انهن هدفن جي حاصلات لاءِ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ۽ صاف توانائي ڏانهن منتقلي کي تيز ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششن جي ضرورت آهي.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|نشاني=https://masireqtesad.ir/197141/تامین-46-درصد-برق-تولیدی-هند-از-منابع-تجد/|عنوان=هند جي توانائي جو مستقبل}}&lt;/ref&gt;

ڀارت سنه 1974ع ۾ پنهنجو پهريون [[ڀارت جي ايٽمي صلاحيت|ايٽم بم]] آزمائي چڪو هو ۽ تازن سالن ۾ پنهنجي ايٽمي صلاحيت ۾ نمايان واڌ ڪئي آهي. هن وقت ڀارت وٽ ٻاويهه ايٽمي بجلي گهر آهن، جن مان ڪي روس، آمريڪا يا فرانس جي مدد سان تعمير ڪيا ويا آهن ۽ ڪي، جهڙوڪ [[ڪاڪراپار ايٽمي بجلي گهر]]، مقامي ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|نشاني=https://m.economictimes.com/industry/energy/power/indias-third-home-built-700-mwe-nuclear-reactor-achieves-criticality/articleshow/113522142.cms|عنوان=هند جو مقامي ايٽمي ريئڪٽر}}&lt;/ref&gt;
وچ اوڀر جي ملڪن، جهڙوڪ ايران ۽ [[قطر]]، کان گئس خريد ڪرڻ ۽ پائيپ لائين ٺاهڻ به هند جي منصوبن ۾ شامل آهي. هندين وٽ نون توانائي ذريعن، جهڙوڪ [[حياتياتي گئس]] (فضلي مان گئس پيدا ڪرڻ)، جي استعمال جو ڊگهو ۽ ڪامياب تجربو پڻ موجود آهي.

=== زراعت ===
{{Main|ڀارت ۾ زراعت}}
[[File:Boild_rice.jpg|کاٻي|thumb|ڀارت جو چانور زرعي شين مان اهم برآمدات ۾ شمار ٿئي ٿو.]]

ڀارت، زرعي پيداوار جي مجموعي قدر جي لحاظ کان، چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ آهي. سنه 2005ع ۾ هن ملڪ جي زرعي شين جي قدر ۱۵۰ ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ اندازي وئي هئي.
هند 979،000 ٽن [[چانھ]] جي پيداوار سان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانهه پيدا ڪندڙ ۽ [[ڪينيا]]، [[سري لنڪا]] ۽ چين کان پوءِ چوٿون نمبر وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. ٻين اوڀر ايشيائي ملڪن وانگر هند جي هارين جي مکيه فصل [[چانور]] آهي، ۽ هي ملڪ چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانور پيدا ڪندڙ آهي. [[فائو]] سنه ۲۰۲۰ع ۾ ڀارت جي چانور جي پيداوار 178 ملين ٽن اندازي ڪئي هئي. ڀارت دنيا ۾ [[ڪيلا]]، [[ٻاجھري]]، [[سڻي]] ۽ [[مڱ ڦري]] جي پيداوار ۾ پهريون نمبر، ۽ [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ جي کنڊ]] ۽ [[ڀنگ]] جي پيداوار ۾ ٻيو نمبر رکي ٿو. سنه 2020ع ۾ 31 ملين 504 هزار ٽن ڪيلي جي پيداوار سان، ڀارت هن فصل جو دنيا جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=FAOSTAT|نشاني=https://www.fao.org/faostat/en/|وبگاه=www.fao.org|بازبيني=2022-05-12}}&lt;/ref&gt;
ڀارت ۾ سوين ملين [[ڳئون]] هجڻ سبب، هي ملڪ دنيا ۾ هن جانور جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. ڀارت جي آئين جي آرٽيڪل 48 تحت ڳئون کي ذبح ڪرڻ تي پابندي آهي&lt;ref&gt;[http://indiankanoon.org/doc/237570/ The Constitution Of India 1949]&lt;/ref&gt;، جيتوڻيڪ هندو ڌرم ۾ ڳئون جو گوشت کائڻ منع آهي، پر انهن جي [[کير]] جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو.

=== غربت ===
تيز معاشي واڌ جي باوجود، ڀارت اڃا تائين [[ڀارت ۾ غربت|غربت]] جي مسئلي کي منهن ڏئي رهيو آهي. سال 2004–2005 دوران، آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو (27.5٪) غربت جي ليڪ کان هيٺ زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.planningcommission.gov.in/news/prmar07.pdf|title=Poverty estimates for 2004-05|publisher=Planning Commission, Government of India|accessdate=12 August 2009|archive-date=14 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914014726/http://www.planningcommission.gov.in/news/prmar07.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  
2007–2008 دوران، آبادي جو 80.4٪ حصو روزانو US $2 کان گهٽ آمدني تي گذارو ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/24.html|title=Human Development Report 2007/2008 - Population living below $2 a day (%)|accessdate=12 August 2009|publisher=United Nations Development Programme|archive-date=21 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221190342/http://hdrstats.undp.org/indicators/24.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  
سال 2009 تائين هي شرح گهٽجي 68٪ ٿي وئي.&lt;ref&gt;Central Intelligence Agency. The World Factbook. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html FIELD LISTING: POPULATION BELOW POVERTY LINE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221103537/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html |date=21 December 2016 }}&lt;/ref&gt;

=== ٽيڪنالاجي ===
[[File:Indian Space Research Organisation Logo.svg|thumb|ISRO جو لوگو]]
2014ع ۾ ڀارت پهريون ڀيرو [[مريخ]] ڏانهن خلائي مشن موڪليو، جنهن کي [[مريخ اوربيٽر مشن]] چيو ويو. اهڙي طرح ڀارت چوٿون ۽ ايشيا جو پهريون ملڪ بڻيو جنهن هي ڪاميابي حاصل ڪئي.
[[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم|اسرو]] هڪ ئي مشن ۾ 104 سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪلي عالمي رڪارڊ قائم ڪيو. ان کان پوءِ [[چندرَيآن-3]] مشن ڪاميابيءَ سان چنڊ جي ڏکڻ قطب تي لهڻ وارو دنيا جو پهريون مشن بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=22 August 2023|title=Chandrayaan 3 Mission: Detailed timeline|work=Times Of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/science/chandrayaan-3-mission-detailed-timeline/articleshow/102953638.cms}}&lt;/ref&gt;

== قومي نشان ==
[[File:Emblem of India.svg|left|thumb|ڀارت جو قومي نشان]]

=== قومي نشان (Emblem) ===
ڀارت جي قومي نشان ۾ چار [[شير]] پٺيءَ سان پٺيءَ ملائي بيٺل ڏيکاريل آهن. اهي شير طاقت، [[فخر]]، اعتماد ۽ [[همت]] جي علامت آهن. ”اسٽيٽ ايمبلم آف انڊيا (غلط استعمال جي ممانعت) ايڪٽ، 2005ع“ موجب، هن قومي نشان جو استعمال صرف سرڪاري ادارن کي ڪرڻ جي اجازت آهي.

=== نالو ===
”انڊيا“ نالو يوناني لفظ ''انڊس'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ سنسڪرت لفظ ''سندهو'' مان آيو. وقت سان گڏ هي لفظ ”هند“، [[هندي ٻولي|هندي]] يا [[هندومت|هندو]] جهڙن نالن ۾ تبديل ٿيو.

ڀارت جو پسنديده [[انڊونِم]] (يعني اهو نالو جيڪو ملڪ جا پنهنجا ماڻهو استعمال ڪن ٿا) ”ڀارت“ آهي، جيڪو [[هندي]] ۽ ٻين ڀارتي ٻولين ۾ استعمال ٿيندو آهي. هي نالو انهن نالن کان مختلف آهي جيڪي ٻاهرين قومون هن ملڪ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.

=== قومي نشانين ===
ڀارت جون ڪجهه اهم قومي نشانيون هي آهن:
* [[قومي ترانو]]: [[جانا گانا مانا]]
* قومي گيت: [[وندي ماترم]]
* قومي جانور: [[شير بنگالي|چيتو شير]]
* قومي پکي: [[مور]]
* قومي گل: [[نيلمبو|ڪنول]]
* قومي وڻ: [[بنيان]]
* قومي درياهه: [[گنگا]]
* قومي آبي جانور: [[گنگا درياهه ڊولفن]]
* قومي ميوو: [[آم]]
* قومي ورثي وارو جانور: [[هاٿي]]
* قومي ورثي وارو پکي: ڀارتي [[عقاب]]

&lt;gallery&gt;
File:Bengal Tiger Karnataka.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Panthera tigris]]'' &lt;br&gt;چيتو شير&lt;br&gt;(قومي جانور)&lt;/div&gt;
File:Peacock, East Park, Hull - panoramio.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Pavo cristatus]]''&lt;br&gt;مور&lt;br&gt;(قومي پکي)&lt;/div&gt;
File:Lotus Nelumbo nucifera Flower Close 2048px.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Nelumbo]] nucifera'' &lt;br&gt;ڪنول&lt;br&gt;(قومي گل)&lt;/div&gt;
File:Banyan 02 in Tenganan by Line1.jpg|&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;''[[Ficus benghalensis]]''&lt;br&gt;بنيان&lt;br&gt;(قومي وڻ)&lt;/div&gt;
File:Sunset on river Ganges 02.jpg|[[گنگا]]
File:GangeticDolphin.jpg|[[گنگا درياهه ڊولفن]]
File:Mango hedgehog.jpg|[[آم]]
File:Indian Spotted Eagle near Nalsarovar Bird Sanctuary.jpg|ڀارتي [[عقاب]]
&lt;/gallery&gt;

== سرحدي تڪرار ==
ڀارت جي سرحدن بابت مختلف ملڪن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/05/indian_pakistani_and_chinese_border_disputes |title=Fantasy frontiers |date=8 February 2012 |publisher=The Economist Newspaper Limited |accessdate=6 November 2016}}&lt;/ref&gt; مثال طور، ڀارت [[ڄمون ۽ ڪشمير]] کي پنهنجي رياست سمجهي ٿو،&lt;ref name=&quot;ipbdMOI&quot; /&gt; جڏهن⁠تہ [[پاڪستان]] ۽ [[چين]] هن علائقي کي ڀارت جو حصو تسليم نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;ipbdMOI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/jammu-kashmir/india-pakistan-border-dispute.html |title=India - Pakistan Border Dispute |publisher=Maps of India |accessdate=6 November 2016}}&lt;/ref&gt; اهڙي طرح، ڀارت پاڪستاني ۽ چيني انتظام هيٺ ڪشمير جي علائقن کي به تسليم نٿو ڪري.

1914ع ۾ [[برطانوي ڀارت]] ۽ [[تبت]] وچ ۾ [[مڪ موهن لائين]] بابت معاهدو ٿيو، جيڪو [[شملا معاهدو (1914ع)]] جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;simlaCFR&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cfr.org/tibet/convention-between-great-britain-china-tibet-simla-accord/p16007 |title=Convention Between Great Britain, China, and Tibet (Simla Accord) |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=6 November 2016}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۽ تبت هن لائين کي سرڪاري سرحد سمجهن ٿا، پر چين جولاءِ 1914ع ۾ هن معاهدي مان الڳ ٿي ويو. نه ته مين لينڊ چين ۽ نه ئي [[تائيوان]] [[اروناچل پرديش]] کي ڀارت جو حصو تسليم ڪن ٿا. انهن موجب هي علائقو ”ڏکڻ تبت“ جو حصو آهي، جيڪو چين سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/china/2005/china-050405-irna01.htm|title=China revives claims on Indian territory}}&lt;/ref&gt;

== ماڻهو ==
{{Main|ڀارت جي آبادي}}

[[File:India population density map en.svg|thumb|ڀارت ۾ آباديءَ جي گهڻائي جو نقشو.]]

2023ع جي اندازي موجب ڀارت جي آبادي 1,428,627,663 هئي، جنهن سان اهو [[دنيا جي آبادي|دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] بڻجي ويو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان [[چين]] کي پوئتي ڇڏي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=World Population Dashboard|url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard|access-date=2023-05-26|publisher=United Nations Population Fund}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|title=India will surpass China in population next year, UN projects|url=https://www.axios.com/2022/07/11/china-india-world-population-trends|date=July 11, 2022}}&lt;/ref&gt; 2011ع جي عبوري آدمشماري رپورٽ ۾ ملڪ جي آبادي 1,210,193,422 ڄاڻائي وئي هئي. 2020ع ۾ ڀارت جي آباديءَ جي وچين عمر 28.7 سال هئي.

گذريل پنجاهه سالن دوران طبي سهولتن ۾ ترقي ۽ [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي نتيجي ۾ زرعي پيداوار ۾ ٿيل واڌ ڀارت جي آباديءَ جي تيز واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به، ڏهن سالن وارن عرصن ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح آهستي آهستي گهٽجي رهي آهي. 2001ع کان 2011ع تائين آبادي 17.64 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته ان کان اڳ 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي ۾ واڌ جي شرح 21.54 سيڪڙو هئي. آزاديءَ کان پوءِ ڀارت جي پهرين آدمشماري 1951ع ۾ ٿي، جنهن ۾ ملڪ جي آبادي 36 ڪروڙ 10 لک ڳڻپ ڪئي وئي.

[[ڄمڻ وقت متوقع عمر]] 1970ع–1975ع دوران 49.7 سالن مان وڌي 2023ع ۾ 72.0 سال ٿي وئي. ساڳئي طرح پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح ۾ پڻ نمايان گهٽتائي آئي؛ 1994ع ۾ اها شرح هر 1,000 زنده ڄاول ٻارن مان 113 هئي، جيڪا 2018ع ۾ گهٽجي 41.1 في 1,000 زنده ڄاول ٻارن تائين پهتي.

2011ع جي آدمشماري موجب ڀارت ۾ [[انساني جنسي تناسب|جنسي تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 940 عورتون هو. ڀارت ۾ ڇوڪرين جي ٻاروتڻ ۾ قتل ۽، وڌيڪ تازن ڏهاڪن ۾، جنس جي چونڊ جي بنياد تي مادي جنين جي خاتمي جهڙن عملن صنفي تناسب ۾ عدم توازن پيدا ڪيو آهي. 1964ع کان 2014ع جي وچ واري عرصي ۾ ملڪ ۾ آباديائي انگن اکرن موجب ”گم ٿيل عورتن“ جو اندازي وارو تعداد ڏيڍ ڪروڙ مان وڌي 6 ڪروڙ 30 لک ٿي ويو، جيڪا ساڳئي عرصي دوران مجموعي آباديءَ جي واڌ کان وڌيڪ تيز واڌ هئي. ڀارتي حڪومت جي هڪ مطالعي موجب وڌيڪ 2 ڪروڙ 10 لک ڇوڪريون اهڙيون هيون، جن کي خاندانن ۾ گهربل اولاد جي برابر حيثيت حاصل نه هئي ۽ کين مناسب سنڀال نه ملي رهي هئي. جنس جي چونڊ جي بنياد تي جنين جي خاتمي تي سرڪاري پابندي باوجود اهو عمل مڪمل طور ختم نه ٿيو آهي.

ڳوٺاڻن علائقن کان شهرن ڏانهن [[لڏپلاڻ]] ڀارت جي جديد آباديائي تاريخ جي هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. 1991ع کان 2001ع جي وچ ۾ شهري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي تعداد ۾ 31.2 سيڪڙو واڌ ٿي. 2001ع ۾ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Census&quot;&gt;{{cite web|title=Census of India 2001|url=http://www.censusindia.net/results/index.html}}&lt;/ref&gt; [[شهري آبادي|شهري آباديءَ]] جو تناسب 2001ع جي آدمشماريءَ ۾ 27.81 سيڪڙو مان وڌي 2011ع ۾ 31.16 سيڪڙو ٿي ويو. 1991ع کان پوءِ ملڪ جي مجموعي آباديءَ جي واڌ جي رفتار ۾ گهٽتائيءَ جو هڪ اهم سبب ڳوٺاڻن علائقن ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح ۾ تيز گهٽتائي هئي.

2011ع جي آدمشماريءَ وقت ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ 53 شهري مجموعا موجود هئا. آباديءَ جي لحاظ کان انهن مان وڏن شهري مجموعن ۾ [[ممبئي]]، [[دهلي]]، [[ڪولڪتا]]، [[چنائي]]، [[بنگلورو]]، [[حيدرآباد، ڀارت|حيدرآباد]] ۽ [[احمدآباد]] شامل هئا.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Mumbai, India, Taj Mahal Palace Hotel and Gateway of India.jpg|[[ممبئي]] ڀارت جي سڀ کان وڏي شهري مجموعن مان هڪ آهي. تصوير ۾ کاٻي پاسي [[تاج محل پيلس هوٽل]] ۽ [[گيٽ وي آف انڊيا]] نظر اچن ٿا.
File:Bangalore Panorama.jpg|[[بنگلورو]] جو وسيع منظر. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] ڀارت ۾ پنهنجا مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا، تڏهن علائقي ۾ ماهر گريجوئيٽن جي وڏي انگ ۽ سائنس ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي تعليمي ادارن جي موجودگيءَ سبب بنگلورو انهن لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻيو.
&lt;/gallery&gt;

=== ٻوليون ===
{{Main|ڀارت جون ٻوليون}}

ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون ڪيترن ئي [[ٻولي خاندان|ٻولي خاندانن]] سان تعلق رکن ٿيون. ڀارتي حڪومت پاران ڪرايل آخري [[2011ع جي ڀارت جي آدمشماري|2011ع جي آدمشماري]] موجب، ملڪ جي ٻولين ۽ انهن جي ڳالهائيندڙن جي ورهاست هن ريت آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ڀارت ۾ ٻولي خاندان ۽ ڳالهائيندڙ
! درجو
! ٻولي خاندان
! ذيلي خاندان
! ٻولين جو تعداد
! ڳالهائيندڙن جو تعداد
! ڳالهائيندڙن جو سيڪڙو
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 1
| rowspan=&quot;3&quot; | [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]]
| [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]]
| 21
| 945,052,555
| 78.05٪
|-
| [[ايراني ٻوليون|ايراني]]
| 1
| 21,677
| 0٪
|-
| [[جرمنڪ ٻوليون|جرمنڪ]]
| 1
| 259,678
| 0.02٪
|-
| 2
| [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]]
| —
| 17
| 237,840,116
| 19.64٪
|-
| 3
| [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي]]
| —
| 14
| 13,493,080
| 1.11٪
|-
| 4
| [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي]]
| —
| 66
| 12,257,382
| 1.01٪
|-
| 5
| [[سامي-حامي ٻوليون|سامي-حامي]]
| —
| 1
| 54,947
| 0٪
|}

ان کان سواءِ ڀارت ۾ [[تائي-ڪادائي ٻوليون|تائي-ڪادائي]]، [[انڊماني ٻوليون|انڊماني]] ۽ ٻين ننڍن ٻولي خاندانن توڙي [[ٻولي اڪيلائي|اڪيلين ٻولين]] جا ڳالهائيندڙ پڻ ٿوري تعداد ۾ موجود آهن.

ڀارت جي ڪاغذي ڪرنسي نوٽن جي پٺئين پاسي، کاٻي طرف هڪ ٻولي پينل ۾ نوٽ جي ماليت 15 ٻولين ۾ لکيل هوندي آهي، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نوٽ جي ٻين حصن تي وڌيڪ نمايان نموني ڏنل هونديون آهن. انهن 15 ٻولين ۾ ترتيبوار [[آسامي ٻولي|آسامي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[نيپالي ٻولي|نيپالي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنسڪرت]]، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[اردو]] شامل آهن.

ڀارت جي وفاقي حڪومت جي سرڪاري ٻوليءَ بابت فيصلو [[ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي]] سيپٽمبر 1949ع ۾ ڪيو. اهو فيصلو ٽن سالن تائين هلندڙ بحث کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ ٻه اهم موقف سامهون هئا. هنديءَ جا حامي چاهيندا هئا ته [[ديوناگري لپي]] ۾ لکيل هندي کي ڀارت جي واحد ”قومي ٻولي“ بڻايو وڃي، جڏهن ته [[ڏکڻ ڀارت]] جا نمائندا چاهيندا هئا ته انگريزيءَ کي پڻ آئين ۾ جاءِ ڏني وڃي.

آخرڪار ٿيل ٺاهه موجب ديوناگري لپيءَ ۾ هندي کي ڀارت جي وفاقي حڪومت جي ”سرڪاري ٻولي“ قرار ڏنو ويو، جڏهن ته انگريزيءَ کي شروعاتي طور 15 سالن لاءِ ساٿي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي، جنهن عرصي دوران هنديءَ جي رسمي ۽ انتظامي لفظيات کي ترقي ڏيڻي هئي. ساڳئي ٺاهه تحت [[هندو-عربي انگ|هندو-عربي انگن]] جي بين الاقوامي صورت کي سرڪاري انگن طور قبول ڪيو ويو. اهي انتظام 26 جنوري 1950ع تي لاڳو ٿيل [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي آرٽيڪلن 343 کان 351 تائين شامل ڪيا ويا.

1965ع ۾ هنديءَ کي واحد سرڪاري ٻولي بڻائڻ خلاف ڏکڻ ڀارت ۾ سخت مخالفت کان پوءِ هڪ نئون ٺاهه ٿيو، جنهن تحت انگريزيءَ جو ساٿي سرڪاري ٻوليءَ طور استعمال غيرمعين عرصي تائين جاري رکيو ويو.

[[ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول|ڀارتي آئين جي اٺين شيڊيول]] ۾ 22 ٻولين کي تسليم ڪيو ويو آهي. انهن ۾ هندي شامل آهي، پر انگريزي شامل ناهي. حڪومت تي انهن ٻولين جي ترقيءَ لاءِ قدم کڻڻ جي ذميواري آهي ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن ”شيڊيول ٿيل ٻوليون“ چيو ويندو آهي. هن فهرست ۾ وڏيون علائقائي ٻوليون شامل آهن، پر [[سنسڪرت]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن، جنهن جا ڀارت ۾ هاڻي پهرين ٻولي طور ڳالهائيندڙ ناهن، ۽ [[اردو]] پڻ شامل آهي، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص علائقي تائين محدود ناهي؛ انهن ٻولين کي ڀارت جي ثقافتي ورثي ۾ سندن اهميت سبب شامل ڪيو ويو آهي.

1950ع ۾ اٺين شيڊيول ۾ 14 ٻوليون شامل هيون: [[آسامي ٻولي|آسامي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[هندي ٻولي|هندي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنسڪرت]]، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[اردو]]. بعد وارن ڏهاڪن ۾ آئيني ترميمن ذريعي وڌيڪ ٻوليون شامل ڪيون ويون: [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 1967ع ۾؛ [[نيپالي ٻولي|نيپالي]]، [[منيپوري ٻولي|منيپوري]] ۽ [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 1992ع ۾؛ ۽ [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]، [[ڊوگري ٻولي|ڊوگري]]، [[سنتالي ٻولي|سنتالي]] ۽ [[بوڊو ٻولي|بوڊو]] 2004ع ۾.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;260&quot;&gt;
File:Language region maps of India.svg|ڀارت جي مکيه ٻولين جي پهرين ٻولي طور ڳالهائجڻ وارا علائقا.
File:Indian Languages Map.jpg|ڳالهائيندڙن جي نسبتي تعداد موجب ڀارت جون مکيه ٻوليون.
&lt;/gallery&gt;

=== مذهب ===
{{Main|ڀارت ۾ مذهب}}

ڀارت ۾ مذهب عقيدن ۽ مذهبي عملن جي وڏي تنوع سان سڃاتو وڃي ٿو. ڀارت جي سڄي تاريخ ۾ مذهب ان جي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. [[ڀارتي ننڍو کنڊ]] دنيا جي چئن وڏن مذهبن، [[ٻڌ ڌرم]]، [[هندو ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[سک ڌرم]]، جي جنم ڀومي آهي.

ڀارت ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي هندو، سک ۽ جين آبادي رهي ٿي. مسلمانن جي آباديءَ جي لحاظ کان ڀارت، [[انڊونيشيا]] ۽ [[پاڪستان]] کان پوءِ دنيا ۾ ٽئين نمبر تي آهي، جڏهن ته ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي آباديءَ جي لحاظ کان نائين نمبر تي آهي. ڀارت ۾ [[زرتشتي مذهب]] جي پيروڪارن، جن ۾ [[پارسي]] ۽ ايراني شامل آهن، ۽ [[بهائي مذهب]] جي پيروڪارن جون پڻ دنيا جون سڀ کان وڏيون آباديون موجود آهن.

[[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي تمهيد ڀارت کي هڪ [[سيڪيولر رياست]] قرار ڏئي ٿي، جڏهن ته [[مذهبي آزادي]] کي بنيادي حق جي حيثيت حاصل آهي. آئين ۾ فڪر، اظهار، عقيدي، ايمان ۽ عبادت جي آزاديءَ جي ضمانت ڏني وئي آهي.

[[2011ع جي ڀارت جي آدمشماري|2011ع جي آدمشماري]] موجب ڀارت جي آباديءَ مان 79.8 سيڪڙو ماڻهو [[هندو ڌرم]]، 14.2 سيڪڙو [[اسلام]]، 2.3 سيڪڙو [[عيسائيت]]، 1.7 سيڪڙو [[سک ڌرم]]، 0.7 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم]] ۽ 0.4 سيڪڙو [[جين ڌرم]] جا پيروڪار هئا. ڀارت ۾ ڪيترائي قبائلي ۽ مقامي مذهب پڻ موجود آهن، جن ۾ [[ساناماهي مذهب]]، [[سرنا مذهب]] ۽ [[نيامترے]] شامل آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Jain pilgrim, Shravanabelagola.jpg|[[شراونابيلگولا]] ۾ هڪ [[جين ڌرم|جين]] ياتري.
File:Front Judes Church Chinnathurai Tamil Nadu Mar24 A7C 10007.jpg|[[چنناٿورائي]] ۾ [[سينٽ جوڊ چرچ، چنناٿورائي|سينٽ جوڊ چرچ]] جو ٻاهريون منظر.
File:Maneckji Seth Agiary, Mumbai.jpg|[[ممبئي]] ۾ [[زرتشتي آتشڪدو|زرتشتي آگياري]].
File:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|[[امرتسر]] جي [[سونهري مندر]] ۾ هڪ [[سک ڌرم|سک]] ياتري.
File:Magen David Synagogue, Kolkata.jpg|[[ڪولڪتا]] ۾ [[ميگن ڊيوڊ سيناگاگ]] جو اندريون منظر.
&lt;/gallery&gt;

=== تعليم ===
{{Main|ڀارت ۾ تعليم}}
{{See also|ڀارت ۾ خواندگي|ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ تعليم جي تاريخ}}

2011ع ۾ ڀارت جي [[خواندگي]] جي شرح 74.04 سيڪڙو هئي؛ عورتن ۾ اها شرح 65.46 سيڪڙو ۽ مردن ۾ 82.14 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي خواندگيءَ جي شرح ۾ فرق، جيڪو 2001ع ۾ 21.2 سيڪڙو پوائنٽ هو، 2011ع ۾ گهٽجي 16.1 سيڪڙو پوائنٽ رهجي ويو. ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح ۾ سڌارو شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ ٻيڻو رهيو. 2011ع ۾ [[ڪيرالا]] ۾ خواندگيءَ جي شرح سڀ کان وڌيڪ 93.91 سيڪڙو هئي، جڏهن ته [[بهار]] ۾ سڀ کان گهٽ 63.82 سيڪڙو هئي.

1981ع ۾ مجموعي آبادي، مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جون شرحون ترتيبوار 41 سيڪڙو، 53 سيڪڙو ۽ 29 سيڪڙو هيون. 1951ع ۾ اهي شرحون ترتيبوار 18 سيڪڙو، 27 سيڪڙو ۽ 9 سيڪڙو، 1921ع ۾ 7 سيڪڙو، 12 سيڪڙو ۽ 2 سيڪڙو، جڏهن ته 1891ع ۾ 5 سيڪڙو، 9 سيڪڙو ۽ 1 سيڪڙو هيون. [[لتيڪا چوڌري]] موجب 1911ع ۾ هر ڏهن ڳوٺن جي مقابلي ۾ ٽن کان به گهٽ پرائمري اسڪول موجود هئا. انگن اکرن موجب ذات پات ۽ مذهبي تنوع ۾ واڌ سان تعليم تي خانگي خرچ گهٽ ٿيندو هو. پرائمري اسڪولن جو بنيادي مقصد پڙهڻ ۽ لکڻ سيکارڻ هو، تنهنڪري مقامي سماجي تنوع انهن جي واڌ کي محدود ڪيو.

ڀارت جو تعليمي نظام دنيا جو ٻيو نمبر وڏو تعليمي نظام آهي. ملڪ ۾ 900 کان وڌيڪ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]]، 40,000 کان وڌيڪ [[ڪاليج]] ۽ لڳ ڀڳ 15 لک [[اسڪول]] موجود آهن. ڀارت جي [[اعليٰ تعليم]] واري نظام ۾ تاريخي طور پٺتي پيل طبقن لاءِ [[مثبت امتيازي عمل]] جي پاليسين تحت وڏي تعداد ۾ سيٽون مخصوص ڪيون وڃن ٿيون. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران ڀارت جي تعليمي نظام ۾ آيل بهتريءَ کي ملڪ جي [[ڀارت جي معيشت|اقتصادي ترقيءَ]] ۾ حصو وٺندڙ اهم عنصرن مان هڪ قرار ڏنو ويندو رهيو آهي.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:47 Raika School - eating together (3384824242).jpg|[[گجرات]] جي رائڪا (رائيڪا) ڳوٺ ۾ ٻار اسڪول جي منجهند جي مانيءَ جو انتظار ڪندي. ڪاري تختي تي لکيل سلام ”جئه ڀيم“ قانوندان، سماجي سڌارڪ ۽ [[دلت]] اڳواڻ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] کي خراج پيش ڪري ٿو.
File:Madrasah1.jpg|[[ڪرناٽڪ]] جي [[سريرنگاپٽنا]] ۾ [[مسجدِ اعليٰ]] جو مدرسو، جيڪو [[ٽيپو سلطان]] جي حڪمرانيءَ دوران 1786ع–1787ع ۾ تعمير ٿيو.
File:ThomasonCollegeOfEngineeringRoorkeeEst1847.jpg|[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي رورڪي|آءِ آءِ ٽي رورڪي]]، جيڪو اڳ [[ٿامسن ڪاليج آف سول انجنيئرنگ]] جي نالي سان مشهور هو، ڀارت جو سڀ کان پراڻو انجنيئرنگ ڪاليج آهي. اهو 1847ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي حڪمرانيءَ دوران [[گنگا واهه]] جي تعمير ۾ ڪم ڪندڙ عملي کي تربيت ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو.
&lt;/gallery&gt;

=== صحت ===
{{Main|ڀارت ۾ صحت}}

[[File:Female health workers in India (34332433890).jpg|thumb|2006ع ۾ وچڙندڙ بيمارين خلاف [[ويڪسينيشن]] جي مهم شروع ڪرڻ لاءِ تيار صحت ڪارڪن. اٺن سالن کان پوءِ، ۽ ڀارت ۾ [[پوليو]] جو آخري ڪيس سامهون اچڻ کان ٽي سال پوءِ، [[عالمي صحت تنظيم]] ڀارت کي پوليو کان پاڪ قرار ڏنو.]]

ڀارت تي دنيا جي [[تپ دق]] جي ڪيسن جو غيرمتناسب طور وڏو بار آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] جي 2022ع جي انگن اکرن موجب ڀارت ۾ هر سال لڳ ڀڳ 28 لک نوان تپ دق جا انفيڪشن ٿين ٿا، جيڪي دنيا جي مجموعي نون ڪيسن جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو آهن. اندازو لڳايو ويو آهي ته ڀارت جي لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو آبادي تپ دق جي انفيڪشن سان متاثر آهي.

2018ع تائين [[دل جي بيماري]] کان پوءِ [[دائمي رڪاوٽي ڦڦڙن جي بيماري]] موت جو ٻيو وڏو سبب هئي. دنيا جا ڏهه سڀ کان وڌيڪ آلودگيءَ وارا شهر ڀارت ۾ واقع هئا، جڏهن ته 14 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو اهڙي هوا ۾ ساهه کڻي رهيا هئا، جنهن ۾ آلودگيءَ جي سطح [[عالمي صحت تنظيم]] جي محفوظ حد کان ڏهه ڀيرا يا ان کان به وڌيڪ هئي.

2026ع تائين هوا جي معيار بابت رپورٽن موجب ڀارت جو ڪو به شهر عالمي صحت تنظيم جي هوا جي معيار بابت محفوظ هدايتن تي پورو نه لٿو. [[دهلي]] ۾ شديد [[هوائي آلودگي]] جي واقعن دوران اهڙي هوا ۾ ساهه کڻڻ کي روزانو لڳ ڀڳ 25 کان 30 سگريٽ پيئڻ جي برابر قرار ڏنو ويو آهي. 2017ع ۾ هوائي آلودگي ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 12 لک 40 هزار ماڻهن جي موت جو سبب بڻي.

== ثقافت ==
=== سماج ===
{{Main|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ صنفي اڻ برابري}}

[[File:Indian_culture_and_society.jpg|thumb|ساڄي|ڀارت جي ثقافت ۽ سماج جا مختلف پهلو.]]

ڀارتي سماج ۾ [[ذات پات جو نظام]] تاريخي طور هڪ اهم سماجي ادارو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ذات پات جهڙي سماجي درجابندي ٻين ثقافتن ۽ مذهبن ۾ پڻ ملي ٿي، پر ڀارتي ذات پات جو نظام خاص طور هندو سماجي روايت سان گهرو لاڳاپو رکي ٿو. روايتي هندو سماجي نظام ۾ ماڻهن کي وسيع طور چئن [[ورڻ (هندومت)|ورڻن]] ۾ ورهايو ويندو هو: سڀ کان مٿي [[برهمڻ]]، يعني پادري ۽ مذهبي عالم؛ انهن کان هيٺ [[ڪشتريه]]، يعني حڪمران ۽ ويڙهاڪ؛ ان کان پوءِ [[ويشيه]]، يعني واپاري ۽ هاري؛ ۽ آخر ۾ [[شودر]]، يعني خدمتي ۽ پورهيت طبقو.

روايتي ورڻ نظام کان ٻاهر اهي برادريون پڻ رهيون آهن، جن کي تاريخي طور ”ذات کان خارج ٿيل“ يا ”[[ڇوت ڇات|اڻ ڇهڻ لائق]]“ سڏيو ويندو هو. موجوده ڀارتي آئيني ۽ قانوني نظام ۾ اهڙين ڪيترين برادرين لاءِ [[شيڊيولڊ ڪاسٽ]] جو اصطلاح استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته [[دلت]] پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خود سڃاڻپ وارو اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”دٻايل“ يا ”پيڙهيل“ آهي.

هر ورڻ ۽ سماجي گروهه اندر وڌيڪ ننڍيون برادريون يا [[جاتي (هندومت)|جاتيون]] موجود رهيون آهن، جن مان گهڻيون تاريخي طور مخصوص پيشن سان لاڳاپيل هيون. [[اندروني شادي]]، يعني پنهنجي ئي جاتي يا سماجي گروهه اندر شادي ڪرڻ جي روايت، ذاتي سڃاڻپ کي پيشي جي چونڊ بدران وڏي حد تائين موروثي بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح ذات پات جو نظام ڀارتي سماج ۾ گهريون پاڙون پختيون ڪندو ويو.

[[ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي]] آزاديءَ کان پوءِ ڇوت ڇات جي خاتمي لاءِ قدم کنيا ۽ 1950ع ۾ نافذ ٿيل [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي آرٽيڪل 17 تحت [[ڇوت ڇات]] کي ختم ڪري ان جي ڪنهن به صورت ۾ عمل کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو. ان کان پوءِ ڀارت ذات پات جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف مختلف قانون ۽ تاريخي طور محروم طبقن لاءِ سماجي ڀلائي ۽ [[مثبت امتيازي عمل]] جون پاليسيون اختيار ڪيون آهن. تنهن هوندي به ذات پات جي بنياد تي اڻ برابري، امتيازي سلوڪ، سماجي علحدگي ۽ تشدد جا واقعا اڃا تائين ڀارتي سماج ۾ موجود آهن.

[[File:Indian_People_-_Mosaic.jpg|thumb|کاٻي|[[ڀارت جا ماڻهو|ڀارتي ماڻهن]] جي سماجي ۽ ثقافتي تنوع جو عڪس.]]

ڀارت ۾ ڪيترين نسلن تي مشتمل [[پدري نسب|پدري نسب وارا]] گڏيل خاندان روايتي طور عام رهيا آهن، جيتوڻيڪ شهري علائقن ۾ [[ننڍو خاندان|ننڍا خاندان]] وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن. ڀارت ۾ وڏي تعداد ۾ شاديون والدين يا خاندان جي وڏن جي شموليت سان طئي ٿينديون آهن. شاديءَ کي روايتي طور ڊگهي مدي وارو خانداني رشتو سمجهيو ويندو آهي ۽ ملڪ ۾ طلاق جي شرح نسبتاً گهٽ رهي آهي.

قانوني پابندين باوجود [[ٻارن جي شادي]] جا واقعا، خاص طور ڪجهه ڳوٺاڻن ۽ سماجي طور پٺتي پيل علائقن ۾، اڃا تائين ٿين ٿا. اتر ڀارت جي ڪيترن هندو سماجن ۾ علائقائي [[ٻاهرين شادي]] جي روايت پڻ رهي آهي، جنهن تحت ڪنوار پنهنجي اباڻي ڳوٺ کان ٻاهر شادي ڪندي آهي. [[رکشا ٻنڌن]] جهڙيون خانداني رسمون شادي شده عورتن ۽ سندن اباڻن خاندانن وچ ۾ سماجي ۽ جذباتي لاڳاپا برقرار رکڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿيون.

ڀارت ۾ [[عورتن خلاف تشدد]] ۽ [[جنسي تشدد]] پڻ اهم سماجي مسئلا رهيا آهن. سرڪاري انگن اکرن ۾ هر سال وڏي تعداد ۾ [[جنسي زيادتي]] جا ڪيس درج ٿين ٿا، جڏهن ته سماجي بدنامي، خانداني دٻاءَ ۽ ٻين سببن جي ڪري ڪيترن واقعن جي رپورٽ نه ٿيڻ بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويندا رهيا آهن. عورتن جي تحفظ، جنسي ڏوهن جي روڪٿام ۽ متاثرن کي قانوني تحفظ فراهم ڪرڻ لاءِ ڀارت ۾ وقت بوقت فوجداري قانونن ۾ تبديليون ۽ ٻيا قانوني قدم کنيا ويا آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Potrait-2.jpg|[[تلنگانا]] جي [[جينور]] ۾ [[دنداري ميلو|دنداري ميلي]] دوران [[گونڊ ماڻهو|گونڊ قبيلي]] جو هڪ فرد. [[گونڊ مذهب]] جي تاريخ پهرين هزار سال ق.م. جي وچ ڌاري ٿيل هندو مذهبي امتزاج کان به اڳ جي آهي.
File:A smiling member of the Ramnami Samaj.jpg|[[رامنامي سماج]] جو هڪ فرد؛ هيءَ [[دلت]] برادريءَ ۾ پيدا ٿيل هڪ مذهبي تحريڪ آهي، جنهن جا پيروڪار هندو ديوتا [[رام]] جي پوڄا ڪن ٿا ۽ سندس نالو پنهنجي جسمن تي نقش ڪرائين ٿا.
File:Hindu Bride, Ahmedabad, Gujarat.jpg|[[گجرات]] جي [[احمدآباد]] ۾ هڪ [[هندو ڌرم|هندو]] ڪنوار.
&lt;/gallery&gt;

=== بصري فن ===
{{Main|ڀارتي فن}}

ڀارت ۾ [[ڀارتي فن|فن]] جي هڪ انتهائي قديم روايت موجود آهي، جنهن خاص طور پهرين هزار سال دوران باقي [[يوريسيا]] سان ڪيترن ئي فني اثرن جي ڏي وٺ ڪئي. هن دور ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] فن ڀارتي مذهبن سان گڏ [[وچ ايشيا]]، [[اوڀر ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تائين پکڙيو؛ ڏکڻ اوڀر ايشيا جو فن [[هندو فن]] کان پڻ وڏي پيماني تي متاثر ٿيو.

ٽئين هزار سال ق.م. جي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] مان هزارين مهرون مليون آهن، جن تي عام طور جانورن جون شڪليون اُڪريل آهن، جڏهن ته ڪجهه مهرن تي انساني شڪليون پڻ موجود آهن. 1928ع–1929ع ۾ موجوده [[پاڪستان]] جي [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان کوٽائيءَ دوران مليل [[پشوپتي مهر]] انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. سنڌو ماٿري جي تهذيب کان پوءِ هڪ ڊگهي عرصي جو تمام ٿورو فن محفوظ رهي سگهيو آهي. ان کان پوءِ محفوظ رهيل قديم ڀارتي فن جو وڏو حصو پائيدار مواد مان ٺهيل مختلف قسمن جي مذهبي مجسمن يا سڪن تي مشتمل آهي. امڪان آهي ته اصل ۾ ڪاٺ مان ٺهيل فني ڪم جو مقدار گهڻو وڌيڪ هو، پر اهو وقت سان گڏ ضايع ٿي ويو. اتر ڀارت ۾ [[موريا فن]] پهرين وڏي شاهي فني تحريڪ طور سامهون آيو.

ايندڙ صدين دوران انساني جسم کي مجسمي ۾ پيش ڪرڻ جو هڪ نمايان ڀارتي انداز وجود ۾ آيو. ان ۾ قديم [[قديم يوناني فن|يوناني مجسمي سازي]] جي ڀيٽ ۾ جسماني بناوٽ جي بلڪل صحيح تشريح تي گهٽ زور ڏنو ويو، جڏهن ته نرم ۽ روان شڪلين وسيلي [[پراڻ (هندومت)|پراڻ]]، يعني ”ساهه“ يا حياتياتي قوت، جو اظهار ڪيو ويو. ڪيترين مذهبي شڪلين کي گهڻن ٻانهن يا مٿن سان ڏيکارڻ يا هڪ ئي شڪل جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي مختلف جنسن جون خاصيتون پيش ڪرڻ سبب هي انداز وڌيڪ پيچيده بڻجي ٿو؛ [[شو]] ۽ [[پاروتي]] جي گڏيل روپ [[ارڌناريشور]] ان جو مشهور مثال آهي.

قديم دور جا گهڻا وڏا محفوظ مجسما [[ٻڌ فن]] سان تعلق رکن ٿا. انهن مان ڪجهه [[سانچي]]، [[سارناٿ]] ۽ [[امراوتي]] جهڙن [[اسٽوپا|ٻڌ اسٽوپن]] مان مليا آهن، جڏهن ته [[اجنتا غارون|اجنتا]]، [[ڪارلا غارون|ڪارلا]] ۽ [[ايلورا غارون|ايلورا]] جهڙن ماڳن تي پٿرن کي تراشي ٺاهيل اُڀريل نقش پڻ موجود آهن. [[هندو ڌرم|هندو]] ۽ [[جين ڌرم|جين]] مذهبي ماڳ نسبتاً پوءِ وڏي تعداد ۾ ظاهر ٿين ٿا. مذهبي روايتن جي هن پيچيده ميلاپ باوجود، ڪنهن مخصوص دور ۽ علائقي ۾ غالب فني انداز عام طور وڏن مذهبي گروهن ۾ گڏيل رهيو ۽ ممڪن آهي ته مجسمي ساز مختلف مذهبي برادرين لاءِ ڪم ڪندا رهيا هجن.

[[گپتا فن]]، جيڪو لڳ ڀڳ 300ع کان 500ع تائين پنهنجي عروج تي هو، اڪثر ڀارتي فن جو ڪلاسيڪي دور سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان جو اثر ان کان پوءِ ڪيترين صدين تائين جاري رهيو. هن دور ۾ هندو مجسمي سازي وڌيڪ نمايان ٿي، جنهن جو مثال [[ايليفنٽا غارون]] آهن. اتر ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 800ع کان پوءِ مجسمي سازيءَ جو انداز نسبتاً سخت ۽ مقرر نمونن وارو ٿي ويو، جيتوڻيڪ مجسمن جي چوڌاري انتهائي نفيس ۽ تفصيلي اُڪير جو ڪم جاري رهيو.

ڏکڻ ڀارت ۾ [[پلو سلطنت|پلو]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا]] گهراڻن جي دور ۾ پٿر ۽ [[ڪانسي]] ٻنهي ۾ مجسمي سازي هڪ ڊگهي عرصي تائين اعليٰ معيار تي پهتل رهي. [[نٽراج|نٽراج]]، يعني ”رقص جي مالڪ“ جي روپ ۾ [[شو]] جا وڏا چولا ڪانسي جا مجسما ڀارتي فن جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل علامتن مان بڻجي ويا.

قديم ڀارتي [[مصوري]] صرف چند ماڳن تي محفوظ رهي آهي، جن مان [[اجنتا غارون|اجنتا جي غارن]] ۾ شاهي ۽ درٻاري زندگيءَ جا ماڻهن سان ڀريل منظر سڀ کان اهم مثالن مان آهن. ڏهين صديءَ کان پوءِ اوڀر ڀارت مان مذهبي متنن جا رنگين مخطوطا محفوظ آهن؛ شروعاتي مخطوطا گهڻو ڪري ٻڌ ڌرم سان ۽ بعد وارا جين ڌرم سان لاڳاپيل آهن. انهن مصورن بعد جي ڀارتي فني اندازن تي نمايان اثر وڌو.

فارسي اثر هيٺ پيدا ٿيل [[دکن مصوري]]، جيڪا [[مغل ننڍي مصوري]] کان ٿورو اڳ شروع ٿي، ۽ مغل مصوري گڏجي ڀارت ۾ غيرمذهبي مصوريءَ جو پهريون وڏو ذخيرو پيش ڪن ٿيون. انهن ۾ شخصي تصويرن، شاهي تفريح، درٻاري زندگي ۽ جنگين جي منظرن کي خاص اهميت ڏني وئي. هي انداز بعد ۾ هندو شاهي درٻارن، خاص طور [[راچپوت|راجپوتن]]، تائين پکڙيو ۽ ڪيترائي علائقائي انداز وجود ۾ آيا. ننڍيون شاهي رياستون اڪثر فني جدت جا اهم مرڪز بڻيون ۽ [[نهال چند]] ۽ [[نين سُک]] جهڙا ناميارا مصور انهن روايتن سان لاڳاپيل هئا.

ڀارت ۾ رهندڙ يورپين وچ ۾ ڀارتي تصويرن جي منڊي پيدا ٿيڻ سان ڀارتي مصورن [[ڪمپني انداز]] جي مصوري تيار ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي اولهندي فن جو نمايان اثر هو. اوڻيهين صديءَ ۾ ڪاغذ تي ٺاهيل سستيون [[ڪاليگهاٽ مصوري|ڪاليگهاٽ تصويرون]]، جن ۾ ديوتائن ۽ روزمره جي زندگيءَ جا منظر ڏيکاريا ويندا هئا، [[ڪولڪتا]] جي شهري لوڪ فن جو اهم روپ بڻيون. بعد ۾ ڪولڪتا ۾ [[بنگال اسڪول آف آرٽ|بنگال اسڪول آف آرٽ]] وجود ۾ آيو، جنهن تي برطانوي دور ۾ قائم ڪيل فني ڪاليجن جو پڻ اثر هو ۽ جيڪو جديد ڀارتي مصوريءَ جي شروعاتي اهم تحريڪن مان هڪ بڻيو.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Bhutesvara Yakshis Mathura reliefs 2nd century CE front.jpg|[[مٿرا]] جون ٻي صدي عيسويءَ جون [[ڀوتيشور يڪشيون]]؛ ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل اُڀريل نقش.
File:MET DT5237.jpg|[[گپتا سلطنت|گپتا دور]] جو پنجين صديءَ جو ٽيراڪوٽا اُڀريل نقش، جنهن ۾ [[ڪرشن]] کي گهوڙي جي روپ واري راڪاس [[ڪيشي (راڪاس)|ڪيشي]] کي ماريندي ڏيکاريو ويو آهي.
File:Unknown, Kangra, India - Krishna Fluting to the Milkmaids - Google Art Project.jpg|[[ڪانگڙا مصوري|ڪانگڙا مصوري]]، 1775ع–1785ع؛ [[ڪرشن]] گوپين لاءِ بانسري وڄائيندي.
File:Shiva as Lord of the Dance (Nataraja).jpg|[[تامل ناڊو]] جو ڏهين يا يارهين صديءَ جو [[چولا گهراڻو|چولا]] ڪانسي جو مجسمو؛ [[شو]] [[نٽراج]]، يعني ”رقص جي مالڪ“ جي روپ ۾.
&lt;/gallery&gt;
=== ادب ===
{{Main|ڀارتي ادب}}

[[File:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|thumb|upright|[[رابندرناٿ ٽيگور]]، 1913ع جو [[ادب جو نوبل انعام|ادبي نوبل انعام]] ماڻيندڙ؛ تصوير 1909ع جي آهي.]]

[[ڀارتي ادب]] دنيا جي سڀ کان قديم ادبي روايتن مان هڪ آهي. تنهن هوندي به، ڀارت ۾ ڪنهن به دور ۾ رڳو هڪڙي ”ڀارتي ادب“ جي روايت موجود نه رهي آهي؛ ان جي ابتڙ، ملڪ جي ڪيترين ئي قديم ۽ جديد ٻولين ۾ الڳ الڳ ۽ وسيع ادبي روايتون ترقي ڪنديون رهيون آهن.

ڀارت جا سڀ کان قديم ادبي آثار [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] ۾ لکيا ويا. سنسڪرت جي اهم ترين تخليقن ۾ 13هين کان 5هين صدي ق.م. جي وچ واري دور سان لاڳاپيل [[ويد]]، لڳ ڀڳ 700 کان 500 ق.م. جا [[اپنشاد]]، ۽ ٻه وڏا [[رزميه|رزمي داستان]]، ''[[مهاڀارت]]'' ۽ ''[[رامائڻ]]''، شامل آهن. انهن جو مرڪزي موضوع [[هندومت]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ اساطيري روايتون آهن. ان کان سواءِ مذهب، [[فلسفو]]، [[سياست|رياستي حڪمراني]] ۽ [[سائنس]] سميت ڪيترن شعبن ۾ ٻيون اهم تصنيفون پڻ وجود ۾ آيون.

پنجين صدي ق.م. کان [[ٻڌمت]] جي اڀار سان [[پالي ٻولي]] هڪ اهم ادبي ٻولي بڻجي وئي. [[ٿيروادا]] ٻڌمت جا ڪيترائي بنيادي مذهبي متن پاليءَ ۾ ترتيب ڏنا ويا.

ڏکڻ ڀارت ۾ [[تامل ٻولي]] سڀ کان پهرين ڪلاسيڪي ادبي ٻولي طور ترقي ڪئي. ان جا سڀ کان قديم ادبي آثار لڳ ڀڳ ٻه هزار سال پراڻا آهن. شروعاتي تامل ادب جي عروج واري دور کي [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. ان ۾ بادشاهن ۽ جنگين بابت بهادراڻي شاعريءَ سان گڏ خاص طور محبت جي شاعري وڏي اهميت رکي ٿي. بعد ۾ [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] پڻ اهم ادبي ٻوليون بڻجي ويون.

وچئين دور ۾ [[اسلام]] جي اچڻ سان ڀارتي فڪري ۽ ادبي دنيا ۾ هڪ نئون وهڪرو پيدا ٿيو، جنهن ڀارت جي ادب تي گهرو اثر وڌو. سنسڪرت آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي مرڪزي حيثيت وڃائڻ لڳي. سنسڪرت ۽ وچ هند-آريائي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت ٻولين]] مان [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] جهڙيون نيون ٻوليون ترقي ڪري نڪتيون، جن سڀني پنهنجون الڳ ادبي روايتون قائم ڪيون.

هندو مذهبي شاعري به هاڻي علائقائي ٻولين ۾ لکجڻ لڳي، جيئن عام ماڻهو ان کي سمجهي سگهن. اهڙي شاعريءَ ۾ [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]]، يعني خدا سان محبت ۽ عقيدت، کي وڏي اهميت حاصل ٿي. هن دور جي اهم شاعرن ۾ [[تلسي داس]]، [[ڪبير]] ۽ [[ميرا ٻائي]] هنديءَ ۾، [[گيان ديو]] مراٺيءَ ۾ ۽ [[نرسي مهتا]] [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۾ خاص اهميت رکن ٿا.

[[اردو ادب|اردو شاعريءَ]] ۾ اسلامي-فارسي ۽ ڀارتي عنصرن جو ميل خاص طور نمايان آهي. محبت بابت ڪيترائي مشهور ۽ نفيس شعر اردو ۾ لکيا ويا. اردو بعد ۾ [[مغل سلطنت|مغلن]] جي درٻاري ٻولي بڻجي ۽ سترهين صديءَ کان وڏي ادبي عروج تي پهتي. [[مرزا غالب]] جون [[غزل]]ون ۽ [[محمد اقبال]] جون تخليقون اردو ادب جي اهم ترين ورثي ۾ شمار ٿين ٿيون؛ اقبال کي اڄ خاص طور [[پاڪستان]] ۾ وڏي عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو.

اوڻيهين صديءَ ۾ اولهندي فڪر ۽ ادب جو ڀارتي ادب تي اثر وڌيڪ وڌيو. انهن حالتن ۾ خاص طور [[بنگالي ادب]] ۾ وڏي نئين سر واڌ آئي. ان جو سڀ کان مشهور نمائندو [[رابندرناٿ ٽيگور]] هو، جنهن کي اڄ ڀارت جو قومي شاعر پڻ سڏيو وڃي ٿو. هو ڀارت جو پهريون، ۽ هينئر تائين واحد، اهڙو ادبي شخص آهي جنهن [[ادب جو نوبل انعام]] حاصل ڪيو. سندس ٻه نظم بعد ۾ ترتيبوار ڀارت ۽ [[بنگلاديش]] جا قومي ترانا بڻيا.

ويهين صديءَ جي شروعات کان ڪيترن ڀارتي اديبن [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۾ پڻ لکڻ شروع ڪيو. جديد ڀارتي ادب ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين ادبي ٻولين ۾ لکيو وڃي ٿو ۽ ان ۾ موضوعن جو دائرو پڻ تمام وسيع آهي.

معاصر ڀارتي ادب جي مشهور ليکڪن ۾ [[سلمان رشدي]]، [[ارونڌتي راءِ]]، [[آر. ڪي. نارائن]]، [[ملڪ راج آنند]]، [[روهنتن مستري]]، [[رسڪن بانڊ]]، [[امرتا پريتم]]، [[مهاشويتا ديوي]]، [[وڪرم سيٺ]]، [[اميتاو گھوش]]، [[انيتا ديسائي]] ۽ [[ڊوم مورائس]] شامل آهن.
{{multiple image
| align = right
| direction = horizontal
| perrow = 2
| total_width = 300
| image1 = Sarojini_Naidu.png
| image2 = Mahadevi Verma (group photo) (cropped).jpg
| image3 = Rabindranath Tagore.jpg
| image4 = Kamala_das.jpg
| caption1 = [[ساروجني نائڊو]]
| caption2 = [[مها ديوي ورما]]
| caption3 = [[رابندرناٿ ٽيگور]]
| caption4 = [[ڪمالا داس]]
| caption_align = center
| header = {{رنگ|#006931|ڪجهه ڀارتي شاعر ۽ ليکڪ}}
| header_background = #f15b20
}}

=== رياضي ===
{{Main|ڀارتي رياضي|ڪيرالا فلڪيات ۽ رياضي اسڪول}}

ڀارت ۾ اهم رياضياتي ڪم جي شروعات پهرين هزار سال ق.م. ۾ ٿي. [[شُلب سُوتر]]، جنهن جي [[ويدي سنسڪرت]] ۾ لفظي معنيٰ ”رسين جا سُوتر“ آهي ۽ جيڪي لڳ ڀڳ 700 ق.م. کان 400 ق.م. جي وچ واري دور سان تعلق رکن ٿا، انهن ۾ [[فيثاغورث جو نظريو|فيثاغورث جي نظريي]] جو سڀ کان پراڻو محفوظ لفظي بيان ملي ٿو، جيتوڻيڪ امڪان آهي ته اهو نظريو [[قديم بابل]] جي ماڻهن کي ان کان اڳ ئي معلوم هو. لڳ ڀڳ 500 ق.م. تائين سمورو رياضياتي علم زباني روايت وسيلي منتقل ٿيندو رهيو؛ ان کان پوءِ اهو زباني روايت سان گڏ لکيل مخطوطن وسيلي پڻ منتقل ٿيڻ لڳو. ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ تيار ٿيل سڀ کان پراڻو محفوظ رياضياتي دستاويز ستين صدي عيسويءَ جو [[بخشالي مخطوطو]] آهي، جيڪو [[ڀوڄ پتر]] جي ڇل تي لکيل آهي.

ڀارتي رياضيءَ جي ڪلاسيڪي دور، لڳ ڀڳ 400ع کان 1200ع تائين، [[آريه ڀٽ]]، [[برهم گپت]]، [[ڀاسڪر ٻيون]]، [[وراه مهير]] ۽ [[سنگم گرام جو ماڌو|ماڌو]] اهم رياضياتي خدمتون سرانجام ڏنيون. اڄ استعمال ٿيندڙ [[ڏهائي عددي نظام]] جو شروعاتي باقاعده استعمال ڀارتي رياضيءَ ۾ درج ٿيو. ڀارتي رياضيدانن [[ٻڙي (عدد)|ٻڙي]] کي هڪ عدد طور سمجهڻ، [[منفي عدد|منفي انگن]]، [[حساب]] ۽ [[الجبرا]] جي ترقيءَ ۾ شروعاتي ۽ اهم حصو ورتو.

[[ٽڪنڊوميٽري]] کي پڻ ڀارت ۾ وڌيڪ ترقي ڏني وئي ۽ [[سائن]] ۽ [[ڪوسائن]] جون جديد وصفون هتي ئي ترقي پذير ٿيون. اهي رياضياتي تصور بعد ۾ [[وچ اوڀر]]، [[چين]] ۽ [[يورپ]] تائين پهتا. ڀارتي رياضيءَ جي هڪ ٻي اهم اڳڀرائي پندرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪيرالا فلڪيات ۽ رياضي اسڪول|ڪيرالا اسڪول]] جي رياضيدانن طرفان ٽڪنڊوميٽريائي فنڪشنن، يعني سائن، ڪوسائن ۽ [[آرڪ ٽينجنٽ]] لاءِ سلسليوار توسيعن جي ترقي هئي. يورپ ۾ [[ڪلڪيولس]] جي ايجاد کان لڳ ڀڳ ٻه صديون اڳ مڪمل ڪيل سندن ڪم [[طاقتي سلسلو|طاقتي سلسلي]] جي شروعاتي مثالن مان هڪ هو. جديد دور ۾ [[سرينواسا رامانجن]] [[عددي نظريو|عددي نظريي]] ۾ بنيادي اهميت واريون خدمتون سرانجام ڏنيون.

=== موسيقي ===
{{Main|ڀارت جي موسيقي}}

ڀارت ۾ موسيقيءَ جون تمام گهڻيون ۽ متنوع روايتون موجود آهن، جن ۾ مختلف علائقن جون ڪيتريون ئي [[لوڪ موسيقي]] جون روايتون شامل آهن. [[ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقي]] جون پاڙون [[ويد|ويدي]] روايتن ۾ آهن. تيرهين صديءَ ۾ اها ٻن مکيه روايتن، [[هندوستاني ڪلاسيڪي موسيقي|هندوستاني]] ۽ [[ڪرناٽڪ موسيقي|ڪرناٽڪ موسيقيءَ]] ۾ ورهائجي وئي. هندوستاني موسيقي اتر ڀارت سان لاڳاپيل آهي ۽ ان ۾ ترت تخليق ۽ آزاد ادائگيءَ کي وڌيڪ اهميت حاصل آهي؛ [[ستار]] ۽ [[طبلي|طبلو]] ان جا مشهور ساز آهن. ڪرناٽڪ موسيقي ڏکڻ ڀارت سان لاڳاپيل آهي ۽ لکيل موسيقيائي تخليقن، جهڙوڪ [[ڪرتي]]، تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. ٻنهي روايتن ۾ [[راڳ]] جو سُريلو ڍانچو ۽ [[تال (موسيقي)|تال]] جو ردمي نظام جهڙا بنيادي عنصر گڏيل آهن.

ڀارتي موسيقي اولهندي موسيقيءَ جي مختلف صنفن تي پڻ اثر وڌو آهي، جن ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي [[ضد ثقافت]] دوران [[راڪ موسيقي|راڪ]] ۽ [[جاز]] موسيقارن تي پيل اثر خاص طور نمايان آهي.

[[ڀارتي فلمي موسيقي]] ڀارتي سئنيما لاءِ ترتيب ڏنل موسيقي آهي، جيڪا عام طور موسيقي هدايتڪار ترتيب ڏيندا آهن ۽ [[پلي بيڪ ڳائڻ|پلي بيڪ ڳائڻا]] ڳائيندا آهن. جديد ڀارتي [[پاپ موسيقي]] ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ اولهندي پاپ موسيقيءَ مان اثر وٺي ٿي.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:MSSubbulakshmi.jpg|[[ايم. ايس. سُبُلڪشمي]]، [[ڪرناٽڪ موسيقي]] جي نامياري ڳائڻي.
File:Ravi Shankar.jpg|[[روي شنڪر]] 1969ع ۾ [[ووڊ اسٽاڪ ميلو|ووڊ اسٽاڪ موسيقي ميلي]] دوران.
&lt;/gallery&gt;

=== ناچ ===
{{Main|ڀارت ۾ ناچ}}

ڀارت ۾ ناچ جون روايتون وڏي پيماني تي [[ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ]] مان اثر وٺن ٿيون. انهن مان ڪيتريون روايتون مندرن يا ٻين مذهبي ماحولن ۾ وجود ۾ آيون، پر سيڪيولر ۽ جديد ڀارت ۾ پڻ انهن جي سرپرستي ۽ واڌاري جو سلسلو جاري رهيو آهي. ڀارت ۾ مقامي ۽ جديد ناچ جون به ڪيتريون روايتون موجود آهن. ڪنهن ناچ کي ڪلاسيڪي قرار ڏيڻ جو تعين ڀارتي حڪومت جي پرفارمنگ آرٽس واري اداري [[سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي]] طرفان ڪيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ڪجهه ٻيا ناچ به ڪلاسيڪي معيارن تي پورا لهي سگهن ٿا، اڪيڊمي اٺن ناچن کي ڪلاسيڪي ناچن طور تسليم ڪيو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ڀارت جا ڪلاسيڪي ناچ
! ناچ
! اصل رياست
! علائقو
! قسم يا بنياد
! موسيقيائي سنگت
|-
| [[ڀارت ناٽيم]] || [[تامل ناڊو]] || ڏکڻ ڀارت || مندر جو ناچ || چِنا ميلم، [[ڪرناٽڪ موسيقي]]
|-
| [[ڪٿڪ]] || [[اتر پرديش]] || اتر ڀارت || درٻاري ناچ || [[هندوستاني ڪلاسيڪي موسيقي]]
|-
| [[ڪٿڪلي]] || [[ڪيرالا]] || ڏکڻ ڀارت || ناچ-ناٽڪ || مدلم طبلن جا مجموعا؛ سوپانا ڳائڻ
|-
| [[ڪچي پڊي]] || [[آنڌرا پرديش]] || ڏکڻ ڀارت || ناچ-ناٽڪ || ڪرناٽڪ موسيقيءَ جو مجموعو
|-
| [[مني پوري ناچ|مني پوري]] || [[مني پور]] || اتر اوڀر ڀارت || مندر/رسمي ناچ || پُنگ چولوم، بانسريون، بگل، تنبورا، پينا ۽ جهانجهن تي مشتمل مجموعو
|-
| [[موهني اٽم]] || [[ڪيرالا]] || ڏکڻ ڀارت || ناچ-ناٽڪ || ڪرناٽڪ موسيقيءَ جو مجموعو
|-
| [[اوڊيسي]] || [[اوڊيشا]] || اوڀر ڀارت || مندر جو ناچ || پکاوج، ستار، بانسري، جهانجهن ۽ هارمونيم تي مشتمل موسيقيائي مجموعو
|-
| [[ستريا]] || [[آسام]] || اتر اوڀر ڀارت || ناچ-ناٽڪ || بورگيت، کول طبلن ۽ جهانجهن سان
|}

سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪلاسيڪي ناچن مان [[ڀارت ناٽيم]] آهي، جنهن جي شروعات تامل [[ديو داسي|ديو داسين]] جي مندرن واري ناچ مان ٿي. ديو داسين کي ”طوائفن ۽ درٻاري رقاصائن“ سان ڳنڍڻ سبب 1947ع ۾ سندن ناچ تي رسمي پابندي لڳائي وئي. ساڳئي وقت ڀارت ناٽيم کي هڪ ”خالص“ فني صنف طور ٻيهر بحال ڪيو ويو، جنهن ۾ [[رڪمڻي ديوي ارونڊيل]] اهم ڪردار ادا ڪيو. [[تنجاور بالاسرسوتي]] هڪ ديو داسي هئي، جيڪا بعد ۾ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت حاصل ڪندڙ نامياري رقاصا بڻجي.

ڪجهه ذريعا [[جهارکنڊ]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[اوڊيشا]] جي [[ڇائو ناچ|ڇائو]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] جي [[يڪشگانا]] ناچ-ناٽڪن کي پڻ ڪلاسيڪي روايت جو حصو سمجهن ٿا.

ڀارت جون مقامي ناچ روايتون تمام گهڻيون مختلف آهن. ڇائو ۽ يڪشگانا کان سواءِ انهن ۾ اولهندي اتر پرديش جي [[راس ليلا]] ۽ تامل ناڊو جو [[تيروڪوٽو]] جهڙا ناچ-ناٽڪ شامل آهن. موسمي ۽ تهواري ناچن ۾ [[پنجاب]] جو [[ڀنگڙا]]، خاص طور [[ويساکي]] ۽ بهار جي شروعات دوران، ۽ [[گجرات]] جو [[گربا]]، خاص طور [[نوراتري]] دوران، مشهور آهن. قبائلي يا [[آديواسي]] ناچن ۾ [[سانتال ماڻهو|سانتال]] ۽ [[ٽوڊا ماڻهو|ٽوڊا]] ماڻهن جون ناچ روايتون شامل آهن؛ مثال طور ٽوڊا ماڻهو ديوتا [[اون (ٽوڊا ديوتا)|اون]] جي عزت ۾ ناچ ڪن ٿا، جنهن بابت سندن روايت آهي ته هن مينهن کي ڌرتيءَ تي آندو.

ويهين صديءَ جي جديد رخن ۾ [[اُدي شنڪر]] جو جديد ناچ نمايان آهي، جنهن ۾ ڪلاسيڪي انداز استعمال ڪيا ويا پر انهن جي سخت پابندي نه ڪئي وئي. ان جا مثال قديم ڀارتي جانورن جي آکاڻين [[پنچ تنتر]] تي ٻڌل ناچ-ناٽڪ ۽ [[جواهر لعل نهرو]] جي ڀارتي تاريخ بابت ڪتاب ''[[ڀارت جي دريافت]]'' تي ٻڌل ناچ-ناٽڪ آهن.

1930ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي ڳالهائيندڙ فلمن کان وٺي ناچ ڀارتي فلمن جو هڪ بنيادي حصو رهيو آهي. مثال طور [[بالي ووڊ]] جا انفرادي ۽ گروهي ناچ ڪلاسيڪي، مقامي ۽ اولهندي مقبول ناچ سميت مختلف روايتن جا اثر ڏيکارين ٿا. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري برطانوي ڏکڻ ايشيائي موسيقي ۽ ناچ ۾ پيدا ٿيل نون رجحانن، جهڙوڪ پوسٽ-ڀنگڙا، پڻ واپس ڀارت جي ناچ تي اثر وڌو.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Kathakali BNC.jpg|[[ڪيرالا]] جو [[ڪٿڪلي]] ناچ.
File:Bharatanatyam 1.jpg|[[تامل ناڊو]] جو [[ڀارت ناٽيم]] ناچ.
File:Kathak Dance India November 2011.jpg|اتر ڀارت جو [[ڪٿڪ]] ناچ، جنهن [[مغل سلطنت|مغل دور]] ۾ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر قبول ڪيا.
&lt;/gallery&gt;

=== لباس ===
{{Main|ڀارت جو لباس}}

قديم دور کان جديد دور جي شروعات تائين ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ عام روايتي لباس ويڙهي پائڻ وارو ڪپڙو رهيو آهي. عورتن لاءِ اهو [[ساڙي]] جي صورت اختيار ڪري ٿو، جيڪو ڪيترن والن جي ڊيگهه وارو ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو هوندو آهي. روايتي طور ساڙي جسم جي هيٺئين حصي ۽ ڪلهي جي چوڌاري ويڙهي ويندي هئي. جديد صورت ۾ ان سان هيٺيون گهگرو يا ڀارتي پيٽي ڪوٽ پاتو وڃي ٿو، جنهن جي چيلهه ۾ ساڙي کي مضبوطيءَ سان اٽڪايو ويندو آهي. ان سان عام طور [[چولي]] يا ڀارتي بلائوز پڻ پاتو ويندو آهي، جيڪو جسم جي مٿئين حصي جو بنيادي لباس آهي؛ ساڙيءَ جو آخري حصو ڪلهي تان گذري پيٽ جي وچئين حصي کي ڍڪيندو آهي. مردن لاءِ اهڙي ئي پر نسبتاً ننڍي ڪپڙي، [[ڌوتي]]، کي جسم جي هيٺئين حصي جي لباس طور استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي.

ڀارت ۾ سبايل ڪپڙن جو استعمال [[دهلي سلطنت]] جي مسلمان حڪمراني قائم ٿيڻ کان پوءِ، لڳ ڀڳ 1300ع کان، وڏي پيماني تي پکڙيو ۽ [[مغل سلطنت]]، لڳ ڀڳ 1525ع کان، دوران جاري رهيو. ان دور ۾ متعارف ٿيل ۽ اڄ به عام استعمال ٿيندڙ لباسن ۾ [[شلوار]] ۽ پاجاما، جيڪي ٻن قسمن جون سٿڻون آهن، ۽ [[ڪُرتو]] ۽ [[قميص]] جهڙا مٿيان لباس شامل آهن.

شلوار چيلهه وٽ غيرمعمولي طور ويڪري، پر هيٺان سوڙهي هوندي آهي. ان کي اڳٺ وسيلي ٻڌو ويندو آهي، جنهن سبب چيلهه جي چوڌاري گهنج پيدا ٿيندا آهن. جڏهن سٿڻ تمام سوڙهي ۽ ترڇي ڪٽ سان تيار ڪئي وڃي ته ان کي [[چوڙي دار]] چيو ويندو آهي. قميص هڪ ڊگهي قميص يا مٿيون لباس آهي، جنهن جون پاسن واريون سلائيون چيلهه کان هيٺ کليل ڇڏيون وينديون آهن. ڪُرتو روايتي طور بنا ڪالر جي، ڪپهه يا ريشم مان ٺهيل هوندو آهي؛ اهو سادو يا [[چڪن ڪاري]] جهڙي ڀرت سان سينگاريل ٿي سگهي ٿو ۽ عام طور گوڏن کان ٿورو مٿي يا هيٺ تائين پهچي ٿو.

گذريل پنجاهه سالن ۾ ڀارت جي لباس جي فيشن ۾ وڏي تبديلي آئي آهي. اتر ڀارت جي شهري علائقن ۾ ساڙي هاڻي روزمره جي لباس طور اڳ جيتري عام ناهي، جيتوڻيڪ رسمي موقعن تي اڃا به مقبول آهي. نوجوان شهري عورتن ۾ روايتي شلوار قميص جي جاءِ تي چوڙي دار يا جينز جو استعمال وڌيو آهي. آفيسن ۾ وڏي پيماني تي ايئر ڪنڊيشننگ سبب مرد سڄو سال اسپورٽس جيڪٽ پائي سگهن ٿا. شادين ۽ رسمي موقعن تي وچولي ۽ مٿئين طبقن جا مرد اڪثر [[بند گلا]] يا ننڍيون [[نهرو جيڪٽ]]ون پتلون سان پائين ٿا، جڏهن ته گهوٽ ۽ سندس ساٿي [[شيرواني]] ۽ چوڙي دار پائين ٿا.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Dhoti-clad man in Varanasi.jpg|[[وارانسي]] ۾ [[ڌوتي]] ۽ اوني شال پاتل هڪ مرد.
File:Manipuri women in traditional dress.jpg|[[مني پور]] جون عورتون روايتي شال ۽ [[فنيڪ]] ۾؛ فنيڪ جسم جي هيٺئين حصي جو [[سارونگ]] جهڙو لباس آهي.
File:Women in salwar kameez in Pondicherry.jpg|[[پڊوچيري]] ۾ [[شلوار قميص]] پاتل عورتون.
&lt;/gallery&gt;

=== مصوري ===
{{Main|ڀارتي فن}}

جيتوڻيڪ ڀارت ۾ گهڻي عرصي تائين [[مجسمه سازي]] کي مصوريءَ کان وڌيڪ اعليٰ فن سمجهيو ويندو هو، تنهن هوندي به هتي قديم زماني کان مصوريءَ جي هڪ انتهائي ترقي يافته روايت موجود رهي آهي. قبل از تاريخ مصوري ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي سينگاريل ٺڪر جي ٿانون کان سواءِ، ڀارتي مصوريءَ جا سڀ کان قديم محفوظ مثال [[گپتا سلطنت|گپتا دور]] سان واسطو رکن ٿا. [[اجنتا غارون|اجنتا جي غارن]] جون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل ڀت مصوريون هن دور جا شاهڪار سمجهيون وڃن ٿيون. اجنتا جون پوءِ واري دور جون مصوريون ۽ [[ايلورا غارون|ايلورا جي غارن]] ۾ موجود هندو، جين ۽ ٻڌ ڌرم جون تصويرون گپتا طرز جي روايت کي اڳتي وڌائين ٿيون.

[[File:Raga Shri, Ragamala, Deccan.jpg|thumb|''راڳ شري''، دکن طرز جي [[راڳ مالا]] مصوري، لڳ ڀڳ 1595ع.]]

ٻارهين صديءَ کان [[اسلام]] جي آمد سان فارسي روايت کان متاثر درٻاري فن طور مصوريءَ جي اهميت آهستي آهستي وڌڻ لڳي. ان فن پنهنجي ترقيءَ جي عروج کي سورهن کان ارڙهين صديءَ دوران [[مغل مصوري|مغل طرز]] ۾ حاصل ڪيو. خاص طور [[ننڍي تصويرڪشي|مينيئيچر مصوري]] وڏي ترقي ڪئي. انهن تصويرن جا موضوع گهڻو ڪري غير مذهبي هوندا هئا، تنهنڪري سلطنت جي اهم شخصيتن جا پورٽريٽ، درٻاري زندگيءَ جا منظر ۽ اهم تاريخي واقعا نمايان موضوع هئا. ڀارت جي ٻين اسلامي اثر هيٺ علائقن ۾ پڻ مينيئيچر مصوري ترقي ڪئي. [[دکن سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي درٻارن ۾ هڪ الڳ مصوريءَ جو انداز وجود ۾ آيو.

مغل طرز [[راجپوت مصوري]] جي ترقيءَ تي پڻ اثر وڌو، جيڪا [[راجسٿان]] جي ڪيترين نوابي ۽ راڄواڙن جي درٻارن ۾ پروان چڙهي. راجپوت مصوريءَ جا موضوع، تنهن هوندي به، گهڻو ڪري هندو روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ۾ ''[[مهاڀارت]]'' ۽ ''[[رامائڻ]]'' جهڙن وڏن هندو رزمي داستانن، [[پراڻ|پراڻن]] ۽ سڃاتل ليکڪن جي ادبي تخليقن جون تصويري تشريحون شامل هيون. [[ڪرشن]] جي زندگيءَ جا منظر خاص طور مشهور هئا.

راجپوت حڪمرانن جي درٻارن جي گهڻائيءَ سبب مصوريءَ جا ڪيترائي الڳ مڪتب وجود ۾ آيا. هر مڪتب پنهنجون مخصوص خصوصيتون پيدا ڪيون، پر وڏين سطحن تي واضح نقش نگاري ۽ چمڪندڙ رنگ انهن سڀني ۾ عام هئا. انساني شڪلين کي اڪثر پاڇي کان سواءِ پيش ڪيو ويندو هو. موسيقيءَ کان متاثر ننڍين تصويرن جي هڪ خاص صنف کي [[راڳ مالا]] چيو ويندو هو.

اولهندي [[هماليه]] ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران [[پهاڙي مصوري]] وڏي ترقي ڪئي. ان ۾ پڻ هندو موضوع غالب رهيا ۽ ٿورين انساني شڪلين سان قدرتي منظرن جي عڪاسي ان جي اهم خصوصيت هئي.

[[برطانوي راڄ]] دوران اولهندي اثرن ڀارتي مصوريءَ ۾ وڏيون تبديليون آنديون. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين روايتي ڀارتي مصوري زوال جو شڪار ٿيڻ لڳي. ان جي بدران [[راجا روي ورما]] جهڙن مصورن يورپي فني اندازن، خاص طور [[حقيقت نگاري (فن)|حقيقت نگاري]]، کي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ويهين صديءَ جي شروعات کان پوءِ روايتي ڀارتي فني عنصر ٻيهر ڀارتي مصورن جي تخليقن ۾ ظاهر ٿيڻ لڳا. انهن ۾ [[ابنيندرناٿ ٽيگور]] سان لاڳاپيل [[بنگال اسڪول آف آرٽ|بنگال فني مڪتب]] خاص اهميت رکي ٿو.

جديد ڀارتي مصوري اولهندي فن جي مختلف تحريڪن مان اثر وٺندي رهي آهي، پر ساڳئي وقت ڀارتي فني روايتن کي برقرار رکي انهن کي وڌيڪ ترقي پڻ ڏني آهي. جديد دور جي سڀ کان مشهور ڀارتي مصورن مان [[مقبول فدا حسين]] هڪ آهي.

ڀارت ۾ لوڪ مصوريءَ جي پڻ هميشه مضبوط روايت رهي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ گهرن کي اڪثر تفصيلي نمونن ۽ تصويرن سان سينگاريو ويندو آهي. [[بهار]] جي [[مڌوبني مصوري]] خاص طور مشهور آهي. ڀارت جي [[آديواسي|قبائلي آباديءَ]] جي فن کي پڻ وڌندڙ سڃاڻپ حاصل ٿي رهي آهي.


=== فلم ===
{{Main|ڀارتي سئنيما}}

[[File:Bollywood dance.jpg|thumb|[[بالي ووڊ]] ڀارتي فلمي صنعت جو سڀ کان مشهور حصو آهي.]]

[[فلم]] جديد ڀارتي روزمره ثقافت جي اهم ترين حصن مان هڪ آهي. ساليانو هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺهڻ سبب ڀارتي فلمي صنعت دنيا جي سڀ کان وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. ڀارت جو ثقافتي ۽ خاص طور لساني تنوع فلمي صنعت ۾ پڻ نمايان نظر اچي ٿو. ملڪ جي تقريباً هر وڏي علائقائي ٻوليءَ جي پنهنجي فلمي صنعت موجود آهي.

[[هندي سئنيما]] سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهي ٿي. ان جو مرڪز [[ممبئي]] آهي ۽ ان جي تجارتي فلمي صنعت عام طور [[بالي ووڊ]] جي نالي سان مشهور آهي. [[شاهه رخ خان]]، [[اميتاب بچن]] ۽ [[راني مکرجي]] بالي ووڊ جي مشهور اداڪارن ۾ شامل آهن.

[[بنگالي سئنيما|بنگالي]]، [[ڪنڙ سئنيما|ڪنڙ]]، [[تامل سئنيما|تامل]]، [[تيلگو سئنيما|تيلگو]] ۽ [[مليالم سئنيما|مليالم]] فلمي صنعتون پڻ تمام مشهور آهن ۽ وڏو ناظرين جو حلقو رکن ٿيون. تفريحي فلمن جون بنيادي خصوصيتون گهڻين علائقائي صنعتن ۾ هڪجهڙيون آهن. اڪثر ٽي ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ ڊگهيون فلمون موسيقي ۽ ناچ جي ڪيترن منظرن تي مشتمل هونديون آهن، جيڪي تجارتي فلمن جو اهم حصو سمجهيا وڃن ٿا.

ڪڏهن ڪڏهن فلم جي موسيقي فلم جي نمائش کان اڳ جاري ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن اها موسيقي ڪامياب ٿئي ته فلم جي باڪس آفيس تي ڪاميابيءَ جا امڪان پڻ وڌي ويندا آهن. اداڪارن کان ناچ ڪرڻ جي صلاحيت جي توقع ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته گيت اڪثر پيشور [[پلي بيڪ ڳائڻو|پلي بيڪ ڳائڻا]] ڳائيندا آهن. ڀارتي تجارتي فلمن ۾ مزاح، رومانس، ڊرامي ۽ ايڪشن جو گڏيل استعمال پڻ نمايان خصوصيت آهي.

ان سان گڏ [[آرٽ فلم]] ۽ هدايتڪار مرڪز سئنيما کي پڻ وڏي سڃاڻپ حاصل آهي. بنگالي هدايتڪارن [[ستياجيت راءِ]] ۽ [[مرنال سين]] کي عالمي سطح تي خاص شهرت حاصل ٿي.


=== راندين ===
{{Main|ڀارت ۾ راندين}}
{{See also|ڀارت ۾ ڪرڪيٽ|پولو|ڪيرم|ڪبڊي}}

[[File:Kabaddi in Bagepalli Karnataka.jpg|thumb|[[ڪرناٽڪ]] جي [[باگيپلي]] ۾ 2005ع دوران [[ڪبڊي]] جي راند.]]

[[File:Performing mallakhamb.jpg|thumb|روايتي ڀارتي راند [[ملکهَمب]] جو مظاهرو.]]

[[لگوري]] ۽ [[ڪبڊي]] ڀارت جون تمام قديم روايتي رانديون آهن، جيڪي جديد دور ۾ ٻيهر مقبول ٿي رهيون آهن. لگوريءَ ۾ شيون هڪ ٻئي مٿان رکڻ ۽ انهن کي بال سان ڪيرائڻ جا عنصر شامل آهن، جڏهن ته ڪبڊي ڊوڙ، پڪڙڻ ۽ ڪشتيءَ جي عنصرن تي ٻڌل هڪ ٽيم راند آهي. ڪبڊيءَ ۾ حملي دوران رانديگر کي مقرر وقت تائين مسلسل هڪ ئي ساهه ۾ پنهنجي حملي کي مڪمل ڪرڻو پوندو آهي. پهرين [[ڪبڊي عالمي ڪپ]] جو انعقاد 2004ع ۾ [[ممبئي]] ۾ ٿيو، جنهن ۾ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جون قومي ٽيمون شريڪ ٿيون.

[[ملکهَمب]] هڪ قديم ڀارتي جسماني راند ۽ فني مظاهرو آهي، جنهن ۾ يوگا جون جسماني حالتون، جمناسٽڪ ۽ جنگي فن جا عنصر گڏ ڪيا ويندا آهن. ان جو نالو ''مل''، يعني پهلوان، ۽ ''کَمب''، يعني ٿنڀي، مان نڪتل آهي. هن راند ۾ جسماني هم آهنگي، توازن، طاقت ۽ خلا ۾ جسماني رخ جي سڃاڻپ کي تربيت ڏني ويندي آهي.

ڀارت ۾ کيڏجندڙ ڪيتريون جديد رانديون [[انگلينڊ]] مان آيون ۽ [[برطانوي راڄ]] دوران ملڪ ۾ پکڙيون. انهن مان [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. [[ڀارت جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 1983ع ۽ 2011ع ۾ [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] کٽيو، جڏهن ته 2003ع ۽ 2023ع ۾ ٻئي نمبر تي رهي. 1987ع، 1996ع، 2011ع ۽ 2023ع جا ڪرڪيٽ عالمي ڪپ، 2016ع ۽ 2026ع جا مردن جا ٽي20 عالمي ڪپ ۽ 2006ع جي چيمپيئنز ٽرافي جا مقابلا مڪمل يا جزوي طور ڀارت ۾ منعقد ٿيا. 2029ع جي چيمپيئنز ٽرافي ۽ 2031ع جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ، جنهن جي ميزباني ڀارت [[بنگلاديش]] سان گڏ ڪندو، پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيڻا آهن.

ڀارتي قومي ٽيم 2007ع، 2024ع ۽ 2026ع ۾ [[آءِ سي سي مردن جو ٽي20 عالمي ڪپ]] پڻ کٽيو. ٽيم 2002ع ۾ [[سري لنڪا]] سان گڏيل طور، 2013ع ۽ 2025ع ۾ [[آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي]] کٽي. ڀارت 1984ع، 1988ع، 1990ع، 1995ع، 2010ع، 2016ع، 2018ع، 2023ع ۽ 2025ع جا [[ايشيا ڪپ]] پڻ کٽيا. ڀارت ٻه ڀيرا [[آءِ سي سي ورلڊ ٽيسٽ چيمپيئن شپ]] جي فائنل تائين پهتو، پر 2021ع ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ 2023ع ۾ [[آسٽريليا]] کان هارائي ويو. [[ڀارت جي عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 2025ع ۾ پنهنجي ملڪ ۾ عورتن جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽيو.

[[انڊين پريميئر ليگ]] (آءِ پي ايل) دنيا جي سڀ کان مشهور ڪرڪيٽ ليگن مان هڪ آهي ۽ خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] سان گڏ ڏکڻ آفريڪا، برطانوي ٻيٽن ۽ ڪيريبين ۾ پڻ وڏي تعداد ۾ ڏٺي وڃي ٿي.

[[File:Indian hockey team 1936 Olympics.jpg|thumb|1936ع جي [[برلن]] اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم، جنهن سونو تمغو حاصل ڪيو.]]

[[هاڪي]] ڀارت جي ٻئي اهم راندين مان هڪ آهي ۽ تاريخي طور ملڪ جي سڀ کان ڪامياب اولمپڪ راند رهي آهي. [[ڀارت جي مردن جي قومي هاڪي ٽيم]] اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ اٺ سونا، هڪ چاندي ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا. ڀارت 1975ع ۾ مردن جو [[هاڪي عالمي ڪپ]] کٽيو ۽ 1973ع ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. ڀارت 1982ع، 2010ع، 2018ع ۽ 2023ع ۾ هن عالمي ڪپ جي ميزباني پڻ ڪئي.

[[گوا]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[اولهه بنگال]] سميت ملڪ جي ڪجهه علائقن ۾ [[فٽبال]] پڻ تمام گهڻي مقبول آهي.

[[چنائي]] سان تعلق رکندڙ [[نارائن ڪارتيڪيان]] ڀارت جو پهريون [[فارمولا ون]] ڊرائيور هو. 2011ع کان 2013ع تائين [[ڀارتي گرانڊ پري]] [[ٻڌ انٽرنيشنل سرڪٽ]] تي منعقد ٿيو ۽ [[سيبسٽين ويٽل]] ٽئي مقابلا کٽيا. 2007ع ۾ [[فورس انڊيا]] نالي ڀارت سان لاڳاپيل فارمولا ون ٽيم پڻ وجود ۾ آئي.

ڀارت دنيا جا ڪيترائي ممتاز [[شطرنج]] رانديگر پيدا ڪيا آهن، جن ۾ اڳوڻو عالمي شطرنج چيمپيئن [[وشوناٿن آنند]] شامل آهي. [[روهن بوپنا]] ڀارت جي مشهور ۽ ڪامياب [[ٽينس]] رانديگرن مان هڪ آهي.

ڀارتي رانديگرن اولمپڪ راندين ۾ تاريخي طور ڪيترائي تمغا حاصل ڪيا آهن. 1928ع کان 1964ع تائين ڀارتي هاڪي ٽيم اولمپڪ راندين ۾ غالب قوت رهي ۽ انهن اٺن مقابلن ۾ ست سونا ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو. [[ابھينو بندرا]] ڀارت لاءِ انفرادي مقابلي ۾ سونو اولمپڪ تمغو حاصل ڪندڙ رانديگرن مان هڪ آهي. [[نارمن پرچرڊ]]، [[خاشابا جادھو]]، [[لينڊر پيس]]، [[ڪرنم مليشوري]]، [[راجياورڌن سنگهه راٺوڙ]]، [[سشيل ڪمار]] ۽ [[وجيندر سنگهه]] پڻ ڀارت لاءِ اولمپڪ تمغا حاصل ڪيا.

[[اسپيشل اولمپڪس ڀارت]] 1988ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت ڪيترائي ڀيرا [[اسپيشل اولمپڪس عالمي رانديون|اسپيشل اولمپڪس عالمي راندين]] ۾ حصو ورتو آهي.

2010ع ۾ [[ڪامن ويلٿ رانديون]] [[نئين دهلي]] ۾ منعقد ٿيون. 1951ع ۽ 1982ع جون [[ايشيائي رانديون]] پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيون.


=== يوگا ===
{{Main|يوگا}}

[[يوگا]] جي لڳ ڀڳ ٻه هزار سال پراڻي روايت جون جسماني حالتون، جن کي [[آسن]] چيو وڃي ٿو، اولهندي دنيا ۾ يوگا جو سڀ کان وڌيڪ مشهور حصو آهن، خاص طور [[هٺ يوگا]] جي صورت ۾. آٽوجينڪ تربيت ۽ ٻيون لاڳاپيل جسماني مشقون پڻ يوگا کان متاثر رهيون آهن.

يوگا [[مراقبو|مراقبي]] لاءِ جسم ۽ ذهن کي تيار ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو ۽ مختلف مذهبي روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ان کي پاڻ لازمي طور ڪو الڳ مذهب نٿو سمجهيو وڃي. مثال طور [[سوريا نمسڪار]]، جنهن کي سج کي سلام پڻ چيو وڃي ٿو، جسماني حرڪتن جو هڪ متحرڪ سلسلو آهي ۽ ساڳئي وقت ڀارتي روايت ۾ [[سوريا]]، يعني سج، جي علامتي تعظيم سان پڻ لاڳاپيل آهي.

[[آسن]] ۽ [[ايوَرويد]] قديم ڀارتي روايتن جا حصا آهن، جن ۾ جسماني صحت سان گڏ مجموعي صحت، ذهني توازن ۽ روحاني تجربي کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.

=== کاڌو ===
{{Main|ڀارتي کاڌو}}

هڪ عام ڀارتي کاڌي جو بنياد سادي نموني پچايل اناج تي هوندو آهي، جنهن سان ذائقي دار کاڌا گڏ پيش ڪيا ويندا آهن. پچايل اناج ۾ ٻاڦ تي پچايل چانور؛ [[چپاتي]]، يعني سنهي خمير کان سواءِ ماني؛ [[اڊلي]]، يعني ٻاڦ تي پچايل ناشتي جي ڪيڪ جهڙي خوراڪ؛ يا [[ڊوسا]]، يعني تئي تي پچايل سنهو پين ڪيڪ شامل ٿي سگهن ٿا.

ذائقي دار کاڌن ۾ [[دال]]، ٻج واريون ڀاڄيون، ڀاڄيون، گوشت، مرغي ۽ مڇي شامل ٿي سگهن ٿا، جن ۾ عام طور [[ادرڪ]] ۽ [[ٿوم]] سان گڏ [[ڌاڻا]]، [[جيرو]]، [[هيڊ]]، [[دارچيني]]، [[ڦوٽو|ڦوٽو]] ۽ ٻيا مصالحا استعمال ٿيندا آهن. ڪجهه کاڌن ۾ اهي جزا پچائڻ دوران پاڻ ۾ ملائي تيار ڪيا ويندا آهن. ڀارت ۾ سبزي خوريءَ جون الڳ ۽ نمايان کاڌي جون روايتون پڻ موجود آهن، جن مان هر هڪ پنهنجي پيروڪارن جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. ڀارت جي لڳ ڀڳ 20 کان 39 سيڪڙو آبادي کي [[سبزي خور]] سمجهيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ گوشت وڏي پيماني تي کاڌو وڃي ٿو، پر مجموعي خوراڪ ۾ ان جو تناسب نسبتاً گهٽ آهي.

گذريل هزار سال دوران ڀارت ۾ کاڌو پچائڻ جي طريقن تي سڀ کان اهم ٻاهرين اثر [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ آيو، جڏهن اتر اولهه وارن علائقن کان ڪيترائي طريقا اتر ڀارت تائين پهتا، جن سان [[پلائو]] جهڙا کاڌا پڻ آيا. فارسي روايت جي سادي ڏهي واري اچار ۾ بصر، ٿوم، بادام ۽ مصالحا شامل ڪيا ويا. هڪ ٻي فارسي طريقي تحت چانورن کي جزوي طور پچائي، ڀُڃيل گوشت سان تهن ۾ رکيو ويندو هو، ديڳ کي مضبوطيءَ سان بند ڪري آهستي پچايو ويندو هو؛ ان طريقي مان [[برياني]] تيار ٿيندي آهي، جيڪا ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ تهواري ۽ خاص موقعن جي کاڌي جو اهم حصو آهي.

دنيا ۾ پيش ٿيندڙ ڀارتي کاڌي جي حقيقي تنوع کي ڪنهن حد تائين [[پنجابي کاڌو|پنجابي کاڌي]] جي عالمي مقبوليت لڪائي ڇڏيو آهي. [[تندوري ڪڪڙ]] جي مقبوليت 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌي. اهو [[تندور]] ۾ پچايو ويندو آهي، جيڪو روايتي طور پنجاب ۽ دهلي جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور مسلمانن ۾، ماني پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيتوڻيڪ تندور جو اصل تعلق [[وچ ايشيا]] سان آهي. تندوري ڪڪڙ جي تيزيءَ سان وڌندڙ مقبوليت ۾ 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] سبب لڏپلاڻ ڪندڙ پنجابين جي ڪاروباري سرگرمين اهم ڪردار ادا ڪيو.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:South Indian thali.jpg|ڏکڻ ڀارت جي سبزي خور [[ٿالي]]، يعني مختلف کاڌن تي مشتمل ٿال.
File:Machher Jhol.jpg|[[مڇير جهول]]، مصالحيدار مڇيءَ جي ڪَري، جيڪا اوڀر ڀارت، [[نيپال]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ کاڌي وڃي ٿي.
File:Mangoes - single and halved.jpg|[[انب]]، ڀارت جو قومي ميوو، جيڪو اونهاري جي مهينن ۾ وڏي پيماني تي کاڌو وڃي ٿو.
&lt;/gallery&gt;


{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!  نالو !! انگريزي نالو !! تصوير !!  نالو !! انگريزي نالو !! تصوير
|-
| پسندو || Pasanda || [[File:Pasanda Curry.JPG|120px]]
| قورما || Korma || [[File:Navratan Korma (Mughal Kitchen).JPG|120px]]
|-
| نرگسي ڪوفتو || Nargisi Kofta || [[File:Fish Kofta..JPG|120px]]
| بٽر چڪن || Butter chicken || [[File:Chicken makhani.jpg|120px]]
|-
| ڪچوڙي || Kachori || [[File:Kachoris - Kolkata 2012-01-13 8321.JPG|120px]]
| دال موٺ || Dalmoth || [[File:Chenachur.jpg|120px]]
|-
| جليبي || Jalebi ||
| ڪلفي || Kulfi || [[File:Strawbeerry kulfi.JPG|120px]]
|-
| بمبئي مڪس || Bombay mix || [[File:Bombaymix.jpg|120px]]
| ڪٺي رول || Kathi roll || [[File:Kathiroll.jpg|120px]]
|-
| مومو || Momo || [[File:Momo nepal.jpg|120px]]
| پاپڙي چاٽ || Papri Chaat || [[File:Papdi-chaat.jpg|120px]]
|-
| رس ملائي || Ras malai || [[File:Ras Malai 2.JPG|120px]]
| ساڳ || Saag || [[File:Punjabi Sarsoon Ka Saag.JPG|120px]]
|-
| گلاب جامن || Gulab jamun || [[File:Gulaab Jamun (homemade!) bright.jpg|120px]]
| روغن جوش || Rogan josh || [[File:Rogan josh02.jpg|120px]]
|-
| تنوري چڪن || Tandoori chicken || [[File:Chickentandoori.jpg|120px]]
| چڪن ٽڪا مصالحو || Chicken tikka masala || [[File:Chicken tikka masala.jpg|115px]]
|}

=== موڪلون ۽ تهوار ===
ڀارت ۾ 26 جنوري تي [[جمهوريه ڏينهن (ڀارت)|جمهوريه ڏينهن]] قومي موڪل طور ملهايو ويندو آهي. هن ڏينهن 1950ع ۾ [[ڀارت جو آئين|ڀارت جو آئين]] لاڳو ٿيو هو. اهڙيءَ طرح 15 آگسٽ تي [[ڀارت جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزاديءَ جو ڏينهن]] ملهايو ويندو آهي، جيڪو 1947ع ۾ [[برطانوي راڄ]] جي خاتمي ۽ ڀارت جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو. آزاديءَ جي ڏينهن جي ڀيٽ ۾ جمهوريه ڏينهن جون تقريبون وڌيڪ وڏي پيماني تي ٿينديون آهن ۽ [[نئين دهلي]] ۾ هڪ وڏي قومي پريڊ منعقد ڪئي ويندي آهي، جنهن جي سلامي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] وٺندو آهي.

[[مهاتما گانڌي|موهنداس ڪرمچند ”مهاتما“ گانڌي]] جي جنم ڏينهن جي مناسبت سان 2 آڪٽوبر تي [[گانڌي جينتي]] پڻ سڄي ملڪ ۾ سرڪاري موڪل هوندي آهي. ان کان سواءِ مختلف مذهبن جا ڪيترائي اهم تهوار پڻ ملڪ گير سرڪاري موڪلن طور ملهايا وڃن ٿا. ڀارت جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ مذهبي تهوارن کي تمام وڏي اهميت حاصل آهي.

[[هندومت|هندن]] جي اهم تهوارن ۾ روشنين جو تهوار [[ديوالي]]، [[دشهره]]، جنهن ۾ [[رام]] جي راڪاس راجا [[راوڻ]] تي فتح جي ياد ملهائي ويندي آهي، بهار جا تهوار [[هولي]] ۽ [[وسنت پنچمي]]، [[گڻيش]] جي مانَ ۾ [[گڻيش چترٿي]] ۽ ڀاءُ ڀيڻ جي ”حفاظتي ٻنڌڻ“ جو تهوار [[رکشا ٻنڌن]] شامل آهن. ان کان سواءِ مختلف ديوتائن جي مانَ ۾ ڪيتريون ئي [[پوجا]] جون مذهبي رسمون پڻ ادا ڪيون وينديون آهن.

[[اسلام|مسلمان]] [[حج]] جي موقعي تي [[مڪو|مڪي]] ۾ حج جي پڄاڻيءَ سان لاڳاپيل [[عيد الاضحيٰ]] ۽ [[رمضان]] جي روزن جي مهيني جي پڄاڻيءَ تي [[عيد الفطر]] ملهائين ٿا.

[[سک ڌرم|سکن]] جي اهم مذهبي ڏينهن ۾ سندن ڌرم جي باني [[گرو نانڪ]] جي جنم ڏينهن سان لاڳاپيل [[گرو نانڪ گرپورب]] شامل آهي. [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم]] جا پيروڪار [[گوتم ٻڌ]] سان لاڳاپيل [[ويساک|ٻڌ پورنيما]] ملهائين ٿا، جڏهن ته [[جين ڌرم|جين]] [[مهاوير]] جي جنم ڏينهن جي مناسبت سان [[مهاوير جينتي]] ملهائين ٿا. [[عيسائيت|عيسائي]] خاص طور [[ايسٽر]] ۽ [[ڪرسمس]] ملهائين ٿا.

ملڪ گير تهوارن کان سواءِ ڀارت ۾ علائقائي ۽ مقامي تهوارن جو پڻ تمام وڏو تعداد آهي. فصل لڻڻ جي موسم ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ مختلف [[فصل جو تهوار|فصلي تهوار]] ملهايا وڃن ٿا. [[تامل ماڻهو|تاملن]] ۾ [[پونگل (تهوار)|پونگل]]، [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] ۾ [[لوهڙي]] ۽ [[ڪيرالا]] ۾ [[اونم]] اهم تهوار آهن، جڏهن ته ملڪ جي ٻين ڪيترن علائقن ۾ ساڳئي عرصي دوران [[مڪر سنڪرانتي]] ملهايو ويندو آهي.

[[اونم]] اصل ۾ مذهبي نوعيت جو تهوار هو، پر موجوده دور ۾ ان دوران [[ڪيرالا]] جي ثقافت، روايتن ۽ مقامي سڃاڻپ کي پڻ وڏي اهميت ڏني وڃي ٿي.

هر سال فيبروريءَ جي پڇاڙيءَ کان مارچ جي شروعات تائين [[کجوراهو]] جي مندرن جي پسمنظر ۾ ستن ڏينهن جو [[کجوراهو ناچ ميلو]] منعقد ٿيندو آهي. اهي مندر [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي]] ۾ شامل آهن.

=== رانديون ===
{{Main|ڀارت ۾ رانديون}}
{{See also|ڀارت ۾ ڪرڪيٽ|پولو|ڪيرم|ڪبڊي}}

[[File:IPL T20 Chennai vs Kolkata.JPG|thumb|2008ع ۾ [[انڊين پريميئر ليگ]] جي ٽوئنٽي20 مقابلي ۾ [[چنائي سپر ڪنگز]] ۽ [[ڪولڪتا نائيٽ رائيڊرز]] وچ ۾ ميچ.]]

ڀارت ۾ جديد توڙي روايتي راندين جي وسيع روايت موجود آهي. [[ڪرڪيٽ]] ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي، جڏهن ته [[هاڪي]]، [[فٽبال]]، [[ٽينس]]، [[شطرنج]]، [[ڪبڊي]]، [[خو خو]]، [[لگوري]]، [[گلي ڊنڊا]] ۽ [[ملکهَمب]] پڻ مختلف علائقن ۾ وڏي مقبوليت رکن ٿيون.

==== ڪرڪيٽ ====
ڀارت ۾ کيڏجندڙ ڪيترين جديد راندين وانگر [[ڪرڪيٽ]] پڻ [[انگلينڊ]] مان آئي ۽ [[برطانوي راڄ]] دوران ملڪ ۾ پکڙي. اڄ اها ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي.

[[ڀارت جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 1983ع ۽ 2011ع ۾ [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] کٽيو، جڏهن ته 2003ع ۽ 2023ع ۾ ٻئي نمبر تي رهي. ڀارت 1987ع، 1996ع، 2011ع ۽ 2023ع جي ڪرڪيٽ عالمي ڪپن جي مڪمل يا جزوي ميزباني ڪئي. 2031ع جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ پڻ ڀارت [[بنگلاديش]] سان گڏ ميزبان ملڪ طور منعقد ڪندو.

ڀارتي قومي ٽيم 2007ع، 2024ع ۽ 2026ع ۾ [[آءِ سي سي مردن جو ٽي20 عالمي ڪپ]] پڻ کٽيو. ڀارت 2002ع ۾ [[سري لنڪا]] سان گڏيل طور، ۽ 2013ع ۽ 2025ع ۾ [[آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي]] کٽي. ڀارت 1984ع، 1988ع، 1990ع، 1995ع، 2010ع، 2016ع، 2018ع، 2023ع ۽ 2025ع جا [[ايشيا ڪپ]] پڻ کٽيا.

ڀارت ٻه ڀيرا [[آءِ سي سي ورلڊ ٽيسٽ چيمپيئن شپ]] جي فائنل تائين پهتو، پر 2021ع ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ 2023ع ۾ [[آسٽريليا]] کان شڪست کاڌي. [[ڀارت جي عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 2025ع ۾ پنهنجي ملڪ ۾ عورتن جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽيو.

ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري کي [[ڀارتي ڪرڪيٽ ڪنٽرول بورڊ]] (بي سي سي آءِ) چيو ويندو آهي. ملڪي سطح تي [[رانجي ٽرافي]]، [[دليپ ٽرافي]]، [[ديودهر ٽرافي]]، [[ايراني ٽرافي]] ۽ [[چيلنجر سيريز]] اهم مقابلا آهن.

[[انڊين پريميئر ليگ]] (آءِ پي ايل) دنيا جي سڀ کان مشهور ڪرڪيٽ ليگن مان هڪ آهي. ان جا ناظرين خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، برطانوي ٻيٽن ۽ ڪيريبين ۾ وڏي تعداد ۾ آهن.

==== روايتي رانديون ====
[[File:Kabaddi in Bagepalli Karnataka.jpg|thumb|[[ڪرناٽڪ]] جي [[باگيپلي]] ۾ 2005ع دوران [[ڪبڊي]] جي راند.]]

[[File:Performing mallakhamb.jpg|thumb|روايتي ڀارتي راند [[ملکهَمب]] جو مظاهرو.]]

[[ڪبڊي]]، [[خو خو]]، [[لگوري]] ۽ [[گلي ڊنڊا]] ڀارت جون قديم روايتي رانديون آهن، جيڪي اڄ به ملڪ جي مختلف حصن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. ڪبڊيءَ ۾ ڊوڙ، پڪڙڻ ۽ ڪشتيءَ جا عنصر گڏ ٿيل آهن ۽ حملي ڪندڙ رانديگر مقرر وقت تائين مسلسل هڪ ئي ساهه ۾ پنهنجي حملي کي مڪمل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. پهرين [[ڪبڊي عالمي ڪپ]] جو انعقاد 2004ع ۾ [[ممبئي]] ۾ ٿيو، جنهن ۾ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جون قومي ٽيمون شريڪ ٿيون.

[[لگوري]] ۾ عام طور پٿرن يا ٽڪرن کي هڪ ٻئي مٿان رکي پوءِ بال سان ڪيرائڻ ۽ ٻيهر ٺاهڻ جا عنصر شامل آهن.

[[ملکهَمب]] هڪ قديم ڀارتي جسماني راند ۽ فني مظاهرو آهي، جنهن ۾ [[يوگا]] جون جسماني حالتون، جمناسٽڪ ۽ جنگي فن جا عنصر گڏ ڪيا ويندا آهن. ان جو نالو ''مل''، يعني پهلوان، ۽ ''کَمب''، يعني ٿنڀي، مان نڪتل آهي. هيءَ راند جسماني هم آهنگي، توازن، طاقت ۽ خلا ۾ جسماني رخ جي سڃاڻپ کي بهتر بڻائي ٿي.

==== هاڪي ====
[[File:Indian-Hockey-Team-Berlin-1936.jpg|thumb|1936ع جي [[برلن]] اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم، جنهن سونو تمغو حاصل ڪيو.]]
[[File:1936 Olympics Indian hockey team.jpg|thumb|1936ع جي اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم.]]

[[هاڪي]] ڀارت جي تاريخي طور سڀ کان ڪامياب اولمپڪ راندين مان هڪ آهي. [[ڀارت جي مردن جي قومي هاڪي ٽيم]] اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ اٺ سونا، هڪ چاندي ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا آهن.

ڀارت 1975ع ۾ مردن جو [[هاڪي عالمي ڪپ]] کٽيو ۽ 1973ع ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. ڀارت 1982ع، 2010ع، 2018ع ۽ 2023ع ۾ هن عالمي ڪپ جي ميزباني پڻ ڪئي.

1928ع کان 1964ع تائين ڀارتي هاڪي ٽيم اولمپڪ راندين ۾ غالب قوت رهي ۽ انهن اٺن مقابلن ۾ ست سونا ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو.

=== فٽبال ===
[[فٽبال]] خاص طور [[اتر اوڀر ڀارت]]، [[اولهه بنگال]]، [[گوا]] ۽ [[ڪيرالا]] ۾ تمام گهڻي مقبول آهي.&lt;ref name=&quot;Soccer&quot;&gt;{{Harvnb|Majumdar|Bandyopadhyay|2006|pp=1–5}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي قومي فٽبال ٽيم]] ڪيترائي ڀيرا ڏکڻ ايشيائي فٽبال فيڊريشن جا مقابلا کٽي چڪي آهي.

=== شطرنج ۽ ٽينس ===
[[شطرنج]] جي ابتدائي صورتن جو جنم ڀارت سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد دور ۾ پڻ ڀارت دنيا جا ڪيترائي ممتاز شطرنج رانديگر پيدا ڪيا آهن. انهن ۾ اڳوڻو عالمي شطرنج چيمپيئن [[وشوناٿن آنند]] شامل آهي. تازن ڏهاڪن ۾ ڀارتي [[گرانڊ ماسٽر]]ن جي تعداد ۾ نمايان واڌ ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Anand crowned World champion&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.rediff.com/sports/2008/oct/29anand.htm|title=آنند عالمي چيمپيئن قرار|date=29 October 2008|publisher=Rediff|accessdate=29 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=سري رام |first=سڌارتھ |title=85 گرانڊ ماسٽر ۽ ڳڻپ جاري: ڀارت ۾ شطرنج جي ٻيهر عروج جي ڪهاڻي |website=نيوز18 |date=2024-12-13 |url=https://www.news18.com/sports/85-grandamsters-and-counting-how-chess-rose-to-prominence-once-again-in-modern-india-d-gukesh-world-chess-championship-viswanathan-anand-9155155.html}}&lt;/ref&gt;

[[روهن بوپنا]] ڀارت جي مشهور ۽ ڪامياب [[ٽينس]] رانديگرن مان هڪ آهي. ڀارت ۾ ٽينس جي مقبوليت خاص طور [[ڀارت ڊييوس ڪپ ٽيم]] جي ڪاميابين کان پوءِ وڌي.

=== موٽر ريسنگ ===
[[چنائي]] سان تعلق رکندڙ [[نارائن ڪارتيڪيان]] ڀارت جو پهريون [[فارمولا ون]] ڊرائيور هو. 2011ع کان 2013ع تائين [[ڀارتي گرانڊ پري]] [[ٻڌ انٽرنيشنل سرڪٽ]] تي منعقد ٿيو، ۽ [[سيبسٽين ويٽل]] اهي ٽئي مقابلا کٽيا. 2007ع ۾ [[فورس انڊيا]] نالي ڀارت سان لاڳاپيل فارمولا ون ٽيم پڻ وجود ۾ آئي.

=== اولمپڪ ۽ ٻيون گهڻ راندين واريون رانديون ===
ڀارتي رانديگرن اولمپڪ راندين ۾ تاريخي طور ڪيترائي تمغا حاصل ڪيا آهن. [[ابھينو بندرا]] ڀارت لاءِ انفرادي مقابلي ۾ سونو اولمپڪ تمغو حاصل ڪندڙ مشهور رانديگرن مان هڪ آهي. [[نارمن پرچرڊ]]، [[خاشابا جادھو]]، [[لينڊر پيس]]، [[ڪرنم مليشوري]]، [[راجياورڌن سنگهه راٺوڙ]]، [[سشيل ڪمار]] ۽ [[وجيندر سنگهه]] پڻ ڀارت لاءِ اولمپڪ تمغا حاصل ڪيا آهن.

[[اسپيشل اولمپڪس ڀارت]] 1988ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت ڪيترائي ڀيرا [[اسپيشل اولمپڪس عالمي رانديون|اسپيشل اولمپڪس عالمي راندين]] ۾ حصو ورتو آهي.

2010ع ۾ [[ڪامن ويلٿ رانديون]] [[نئين دهلي]] ۾ منعقد ٿيون. 1951ع ۽ 1982ع جون [[ايشيائي رانديون]] پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيون.

== ميڊيا ==
1950ع جي [[ڀارت جو آئين|آئين]] موجب ڀارت ۾ [[اظهار جي آزادي]] ۽ [[پريس جي آزادي]] کي تسليم ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ [[ڪشمير]] ۽ [[اتر اوڀر ڀارت]] جي ڪجهه تڪراري علائقن ۾ انهن آزادين تي پابنديون لاڳو رهيون آهن. ڀارت جي گهڻ رخي ۽ گهڻ ثقافتي سماج سبب ملڪ ۾ ميڊيا جو منظرنامو تمام وسيع ۽ متنوع آهي.

[[رپورٽرز ود آئوٽ بارڊرز]] پاران جاري ڪيل 2017ع جي پريس فريڊم انڊيڪس ۾ ڀارت 180 ملڪن مان 130هين نمبر تي هو، جڏهن ته پاڙيسري [[پاڪستان]] 139هين ۽ [[بنگلاديش]] 146هين نمبر تي هئا.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/rangliste/2017/ |titel=Rangliste der Pressefreiheit |hrsg=Reporter ohne Grenzen |abruf=2017-08-13}}&lt;/ref&gt; 2017ع دوران ڀارت ۾ چار صحافي قتل ٿيا. رپورٽرز ود آئوٽ بارڊرز موجب انهن صحافين جي موت جو سندن صحافتي سرگرمين سان سڌو تعلق هو.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=Reporter ohne Grenzen e.&amp;nbsp;V. |url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/barometer/2017/journalisten-getoetet/ |titel=Journalisten getötet |abruf=2017-12-13}}&lt;/ref&gt;

==== ڇپيل ميڊيا ====
ڀارت جي پهرين اخبار، انگريزي ٻوليءَ جي ''[[هيڪيز بنگال گزيٽ|بنگال گزيٽ]]''، 1780ع ۾ [[ڪولڪتا]] مان شايع ٿي. اڄ ڀارت ۾ ڇپيل ميڊيا جو منظرنامو انتهائي متنوع آهي. ڀارتي پريس کي تنقيدي نوعيت واري سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان ۾ موضوعن جو دائرو پڻ تمام وسيع آهي. ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 55,000 [[اخبار|اخبارون]] ۽ [[رسالو|رسالا]] شايع ٿين ٿا، جيڪو دنيا جي ڪنهن به ٻئي ملڪ کان وڌيڪ انگ آهي، ۽ انهن جي گڏيل اشاعت 14 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. انهن ۾ 5,000 کان وڌيڪ روزاني اخبارون شامل آهن.

گهڻا ڇپيل ميڊيا ادارا [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ مواد شايع ڪن ٿا، جنهن جو مجموعي پريس مارڪيٽ ۾ لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو حصو آهي. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اخبارن جو حصو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي، جڏهن ته باقي حصو 100 کان وڌيڪ ٻولين ۽ لهجن ۾ شايع ٿيندڙ ميڊيا تي مشتمل آهي.

ڀارت جون اهم [[خبرن جي ايجنسي|خبرن ۽ پريس جون ايجنسيون]] ''[[پريس ٽرسٽ آف انڊيا]]'' (پي ٽي آءِ) ۽ ''[[يونائيٽيڊ نيوز آف انڊيا]]'' (يو اين آءِ) آهن.

2013ع جي ''انڊين ريڊرشپ سروي'' موجب ڀارت جون سڀ کان وڌيڪ پڙهيون ويندڙ روزاني اخبارون ۽ رسالا هيٺ ڏنل هئا. انگريزي ٻوليءَ جي اخبارن مان ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جا 70 لک کان وڌيڪ پڙهندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;IRS-2013&quot;&gt;MRUC, RSCI, Nielsen: ''Indian Readership Survey.'' 2013, S. 8–16 (englisch; [https://www.mruc.net/sites/default/files/irs_2013_topline_findings.pdf PDF: 623&amp;nbsp;kB, 18 Seiten] auf mruc.net).&lt;/ref&gt;

{| style=&quot;margin-top:-10px;&quot;
|style=&quot;vertical-align:top; padding-right:25px;&quot;|
{| class=&quot;wikitable sortable zebra&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
! 
! روزاني اخبار
! ٻولي
! data-sort-type=&quot;number&quot;|پڙهندڙ
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 1 || ''[[دينيڪ جاگرڻ]]'' || [[هندي ٻولي|هندي]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 15.527 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 2 || ''[[هندستان (اخبار)|هندستان]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 14.246 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 3 || ''[[دينيڪ ڀاسڪر]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 12.857 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 4 || ''[[مليالا منورما]]'' || [[مليالم ٻولي|مليالم]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 8.565 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 5 || ''[[دينا ٿانتي]]'' || [[تامل ٻولي|تامل]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 8.156 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 6 || ''[[راجسٿان پتريڪا]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 7.665 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 7 || ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 7.254 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 8 || ''[[امر اجالا]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 7.071 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 9 || ''[[ماترڀومي]]'' || مليالم ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 6.136 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 10 || ''[[لوڪمت]]'' || [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 5.601 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| … || ''[[هندستان ٽائمز|دي هندستان ٽائمز]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.335 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| … || ''[[دي هندو]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.473 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| … || ''[[ممبئي مرر]]'' || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.084 ملين
|}
|style=&quot;vertical-align:top; padding-right:30px;&quot;|
{| class=&quot;wikitable sortable zebra&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
!
! رسالو
! ٻولي
! data-sort-type=&quot;number&quot;|پڙهندڙ
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 1 || ''[[ونيتا (رسالو)|ونيتا]]'' || [[مليالم ٻولي|مليالم]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 2.762 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 2 || ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' (انگريزي) || انگريزي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.532 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 3 || ''[[پرتيوگيتا درپن]]'' || [[هندي ٻولي|هندي]] ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.457 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 4 || ''[[سرس سليل]]''، عورتن جو رسالو || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.174 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 5 || ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' (هندي) || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.151 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 6 || ''[[سامانيا گيان درپن]]'' || هندي ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.094 ملين
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;| 7 || ''[[منورما توزيل ويدي]]'' || مليالم ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.012 ملين
|}
|}

==== ريڊيو ====
1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين [[ريڊيو]] ڀارت جو غالب اليڪٽرانڪ ميڊيا هو. لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ ٻڌندڙن جي باوجود هاڻي ان جي رسائي ٽيليويزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن تائين آهي.

سرڪاري ريڊيو اداري ''[[آڪاشواڻي (ريڊيو)|آڪاشواڻي]]'' جي اڳوڻي اجاره داري پڻ نجي [[ايف ايم ريڊيو|ايف ايم]] اسٽيشنن جي وڌندڙ تعداد سبب ختم ٿي چڪي آهي. آڪاشواڻي 23 ٻولين ۽ 179 لهجن ۾ نشريات ڪري ٿي. ان جون نشريات سڄي ملڪ ۾ ٻڌي سگهجن ٿيون ۽ [[شارٽ ويو ريڊيو|شارٽ ويو]]، [[نشرياتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽ]] ۽ [[انٽرنيٽ]] تي [[لائيو اسٽريمنگ]] ذريعي پڻ دستياب آهن.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://prasarbharati.gov.in/homepage-air/ |titel=Homepage AIR {{!}} Prasar Bharati |abruf=2023-04-20}}&lt;/ref&gt; وڏن شهرن ۾ نجي ريڊيو اسٽيشنون ٻڌندڙن جي لحاظ کان سرڪاري ريڊيو کان اڳتي نڪري چڪيون آهن.

==== ٽيليويزن ====
ڀارت ۾ [[ٽيليويزن]] پهريون ڀيرو 15 سيپٽمبر 1959ع تي [[دهلي]] واري علائقي ۾ متعارف ڪرايو ويو، جڏهن ته باقاعده پروگرامنگ 1965ع کان شروع ٿي. 1982ع ۾ [[1982ع جون ايشيائي رانديون|نئين دهليءَ ۾ ٿيندڙ ايشيائي راندين]] جي موقعي تي رنگين ٽيليويزن متعارف ڪرايو ويو. ساڳئي سال ٽيليويزن پروگرامن جي [[سيٽلائيٽ]] ذريعي نشريات پڻ شروع ٿي.

شروعات ۾ ٽيليويزن رڳو هڪ ننڍڙي ۽ خوشحال اقليت تائين محدود هو، پر 1980ع واري ڏهاڪي دوران ان جي ڏسندڙن جي تعداد ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي ۽ اڄ اهو ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ مقبول عوامي ميڊيا آهي.

سرڪاري ٽيليويزن اداري ''[[دوردرشن]]'' کي 1991ع تائين اجاره داري حاصل هئي، پر هاڻي ان جي مقابلي ۾ وڏي تعداد ۾ نجي [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ]] ۽ [[ڪيبل ٽيليويزن|ڪيبل چينل]] موجود آهن. نجي چينلن جا ڏسندڙ خاص طور نوجوان شهري آباديءَ ۾ وڌيڪ آهن. لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ ٽيليويزن گهرن مان اٽڪل اڌ وٽ ڪيبل ڪنيڪشن موجود آهي. وڏي ڏسندڙن واري نجي چينلن ۾ ''[[اسٽار پلس]]''، ''[[سوني انٽرٽينمينٽ ٽيليويزن]]''، ''[[سب ٽي وي]]''، ''[[انڊيا ٽي وي]]''، ''[[ڪلرز ٽي وي]]'' ۽ ''[[زي ٽي وي]]'' شامل آهن.

==== انٽرنيٽ ====
ڀارت جي وچولي ۽ مٿئين طبقي ۾ [[انٽرنيٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي پکڙيل آهي. 2016ع ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ 34 سيڪڙو آباديءَ کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي. استعمال ڪندڙن جو تعداد تيزيءَ سان وڌندو رهيو، جنهن ۾ وڌندڙ [[انٽرنيٽ ڪيفي|انٽرنيٽ ڪيفين]] پڻ ڪردار ادا ڪيو.

ڀارت جون وڏيون روزاني اخبارون پنهنجي آن لائن نسخن سان انٽرنيٽ تي موجود آهن. سماجي ميڊيا استعمال ڪندڙن جو انگ 15 ڪروڙ 30 لک ڄاڻايو ويو هو. مجموعي آباديءَ جي لحاظ کان اهو تناسب نسبتاً گهٽ هو، پر گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 45 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ سان استعمال ڪندڙن جو انگ تيزيءَ سان وڌي رهيو هو.

==== اشاعت ۽ ڪتابن جي منڊي ====
ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 12,000 پبلشر هر سال 18 کان وڌيڪ ٻولين ۾ لڳ ڀڳ 90,000 ڪتابي عنوان شايع ڪن ٿا. ڀارت انگريزي ٻوليءَ جي اشاعتن جي دنيا جي ٽئين وڏي منڊي آهي، جنهن کي سيڙپڪاريءَ تي پابنديون لڳائيندڙ قانون ختم ٿيڻ کان پوءِ خاص فائدو پهتو.

صنعتي ملڪن مان اشاعتي ڪم جا مختلف حصا، خاص طور پيداوار، انگريزي ٻوليءَ سان لاڳاپيل ڪم ۽ آن لائن اشاعت، وڌندڙ مقدار ۾ ڀارت ڏانهن منتقل ڪيا ويا آهن. ''ويليو نوٽس'' موجب ان شعبي جو واپار 122 ارب ڀارتي رپين تائين پهتو، جنهن ۾ خاص طور سائنسي، فني ۽ طبي ادب سان لاڳاپيل اشاعتي ڪم اهم آهي.

دنيا جي وڏين [[ڪتاب ميلو|ڪتابي ميلن]] مان ٻه هر سال ڀارت ۾ منعقد ٿين ٿا: [[ڪولڪتا ڪتاب ميلو]] [[ڪولڪتا]] ۾ ۽ [[نئين دهلي عالمي ڪتاب ميلو]] [[نئين دهلي]] ۾.

== عام ڄاڻ ==
ڀارت هڪ انتهائي وسيع ۽ گهڻ رخو ملڪ آهي، جنهن جي جينياتي، لساني، خوراڪي ۽ لباس جي تنوع کي هڪ مڪمل براعظم سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{يادکرد وب|ويبگاه=بي‌بي‌سي فارسي|نشاني=http://www.bbc.com/persian/world/2014/04/140405_an_india_important_facts|عنوان=۱۰ نکته دربارهٔ هند}}&lt;/ref&gt;

* پکيڙ: 3,287,263 چورس ڪلوميٽر – اندريون پاڻي: 6.9٪  
* آبادي: 1,422,000,000 ماڻهو (2023 جو اندازو)&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|نشاني=https://www.worldometers.info/world-population/india-population/|عنوان=Indian Official Population Clock|زبان=انگريزي}}&lt;/ref&gt;  
آبادي جي واڌ: لڳ ڀڳ 1٪. امڪان آهي ته ڀارت جي آبادي 2028 تائين چين جي آبادي جي برابر ٿي وڃي، جنهن وقت ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ 1.45 ارب هوندي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

* ڪرنسي: [[ڀارت جي روپيو]]، جيڪو سئو [[پيسا]] تي مشتمل آهي. مارچ 2004 کان مارچ 2014 تائين هر آمريڪي ڊالر جي مقابلي ۾ روپئي جي قيمت 39 کان 69 روپين جي وچ ۾ رهي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kitco.com/gold_currency/index.html?currency=inr&amp;timePeriod=10y 10 Year USD vs Indian Rupee]{{مئل ڳنڍڻو|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Kitco&lt;/ref&gt;

* قومي پرچم: ڀارت جو قومي پرچم ٽن افقي رنگن تي ٻڌل آهي؛ مٿان کان هيٺ [[زعفراني]]، [[سفيد]] ۽ [[سائو]]. پرچم جي وچ ۾ 24 پرن واري هڪ ڦيٿو [[سرمائي]] رنگ ۾ آهي، جنهن کي [[ڌرم چڪرو]] چيو وڃي ٿو. زعفراني رنگ بهادري ۽ قرباني، اڇو رنگ پاڪيزگي ۽ سچائي، جڏهن ته سائو رنگ ايمان، زرخيزِي ۽ پيداوار جي علامت آهي. 
ڌرم چڪرو ٻڌ ڌرم جو هڪ قديم نشان آهي، جيڪو بادشاهه [[اشوڪا]] جي دور ۾ قانون ۽ انصاف جي علامت طور استعمال ٿيندو هو.

* آزادي ۽ جمهوريه ڏينهن: ڀارت 15 آگسٽ 1947 تي آزادي حاصل ڪئي. ملڪ جو آئين 26 نومبر 1949 تي منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950 تي لاڳو ڪيو ويو. هي ڏينهن ڀارت ۾ ”يومِ جمهوريه“ طور ملهايو ويندو آهي.

* دنيا جي 10 وڏن وڏن شهرن مان ٽي شهر ڀارت ۾ واقع آهن. گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب، [[نئين دهلي]] دنيا جو ٻيون نمبر وڏو شهري علائقو آهي، [[ممبئي]] ستون نمبر تي آهي ۽ [[ڪولڪاتا]] ڏهون نمبر رکي ٿو. دهلي ۽ ان جي ويجهن علائقن جي آبادي 22.65 ملين کان وڌيڪ آهي. تيز آبادي واڌ سبب پاڻي، رهائش ۽ بنيادي سهولتن تي دٻاءُ وڌي رهيو آهي. ڀارت جا ٻيا وڏا شهر، جهڙوڪ [[چنائي]]، [[بنگلور]]، [[حيدرآباد (ڀارت)|حيدرآباد]]، [[احمدآباد]]، [[پونه]] ۽ [[سورت]] پڻ گڏيل قومن جي وڏن شهري علائقن جي فهرست ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

* ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت طور سڃاتو وڃي ٿو. 2009 جي پارلياماني چونڊن ۾ 417,037,606 ماڻهن شرڪت ڪئي، ۽ ووٽرن جي شرڪت جي شرح لڳ ڀڳ 60٪ هئي. ان موقعي تي ملڪ ۾ 830,866 ووٽنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

==پڻ ڏسندا==
[[Image:Noia 64 apps xeyes.png|30px]]
* [[هندستان جا صَدر]]
* [[هندستان جا وزيراعظم]]

== حوالا  ۽ حاشيا==
{{Notelist}}

== ٻيون ويب سائيٽون ==
{{Sister project links|c=India|commonscat=India |display=ڀارت |m=India |s=India |v=India |voy=India |wikt=India }}

; حڪومت
* [http://india.gov.in/ سرڪاري داخلا پورٽل] – ڀارتي حڪومت
* [http://www.nic.in سرڪاري ڊائريڪٽري] – ڀارتي سرڪاري ويب سائيٽون

{{asia}}
{{Countries bordering the Arabian Sea}}
{{Commonwealth nations}}
{{Arab League}}
{{Authority control}}

[[Category:ڀارت| ]]
[[Category:گونڊوانا]]
[[Category:1947ع ۾ ايشيا ۾ قيام]]
[[Category:ڪامن ويلٿ جا رڪن ملڪ]]
[[Category:انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪ]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
*[http://goidirectory.nic.in/ هندستان جي سرڪاري ويب سائيٽ]
{{Geography of India}}  
{{سارڪ}}
{{ڪچو}}


[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:بي آر آءِ سي ايس قومون]]
[[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]]
[[زمرو:اي7 قومون]]
[[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]

&lt;references/&gt;

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>lflgbm7kh6e0a2j2zprsp6wx0qksnn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قديم مصر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>8141</id>
    <revision>
      <id>413443</id>
      <parentid>406647</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="546" sha1="cxbvz2zfgnkfm6kbc6nwn2cjmrwgfaj" xml:space="preserve">{{cat main}}

{{Commons cat|Ancient Egypt|قديم مصر}}

[[زمرو:قديم تهذيبون|قديم مصر]]
[[زمرو:مصر جي تاريخ|قديم مصر]]
[[زمرو:مصر جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ|قديم مصر]]
[[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|مصر]]
[[زمرو:مصر جي تاريخ بلحاظ دور|01]]
[[زمرو:ڪانسي واري دور جون تهذيبون|قديم مصر]]
[[زمرو:لوهه واري دور جون تهذيبون|قديم مصر]]</text>
      <sha1>cxbvz2zfgnkfm6kbc6nwn2cjmrwgfaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خيرپور ناٿن شاه تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10011</id>
    <revision>
      <id>413553</id>
      <parentid>391116</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24096" sha1="2xrdttm83ru6rwfh4bi9xzuc55ro3d9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| native_name             = خيرپور ناٿن شاهه
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = Taluka_KN_Shah.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = دادو ضلعي جي نقشي ۾ خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.05|67.44|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[دادو ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[خيرپور ناٿن شاهه]]
| area_total_km2          = 2583
| population_total        = 379975
| population_as_of        = 2023
| population_density_km2  = 147.11
| population_urban        = 83546
| population_rural        = 296429
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;Census2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 43.42٪
| blank1_name_sec1        = شهري آبادي
| blank1_info_sec1        = 21.99٪
| blank2_name_sec1        = ٻهراڙي آبادي
| blank2_info_sec1        = 78.01٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''خيرپور ناٿن شاهه تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Khairpur Nathan Shah Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاهه]] شهر آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان تعلقو 2,583 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 379,975 هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

خيرپور ناٿن شاهه دادو ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي؛ باقي ٽي [[دادو تعلقو|دادو]]، [[جوهي تعلقو|جوهي]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] آهن. تعلقي جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهي ٿو ۽ مقامي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل واپار اهم حيثيت رکن ٿا.

== تاريخ ==
موجوده خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي انتظامي تاريخ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي قيام سان ڳنڍيل آهي. دادو ضلعو برطانوي دور ۾ 1931ع ۾ قائم ڪيو ويو. موجوده تعلقي جو علائقو تاريخي طور ڪڪڙ سان پڻ انتظامي طور لاڳاپيل رهيو آهي. وقت سان گڏ انتظامي مرڪز خيرپور ناٿن شاهه ڏانهن منتقل ٿيو ۽ علائقو خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو.

تعلقي جو صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاهه]] مقامي واپار، تعليم، صحت ۽ انتظامي خدمتن جو مرڪز آهي. [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪڪڙ]] پڻ علائقي جي پراڻين ۽ اهم آبادين مان هڪ آهي.

خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي جديد سياسي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[جمهوريت جي بحاليءَ جي تحريڪ]] دوران دادو ضلعي جي ٻين حصن وانگر هن علائقي ۾ به سياسي سرگرميون ٿيون.

== جاگرافي ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقو سنڌ جي وچ-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. تعلقي جي اوڀرندي حصي جو زميني ڍانچو [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته اولهندي طرف زمين آهستي آهستي کيرٿر واري خطي ڏانهن مٿي ٿيندي وڃي ٿي.

تعلقي جي جاگرافيائي ڍانچي ۾ سنڌو درياهه جا ميداني علائقا، آبپاشي هيٺ زرعي زمينون، ٻوڏ کان متاثر ٿيندڙ هيٺاهان علائقا ۽ اولهندي طرف نسبتاً خشڪ زمينون شامل آهن. زمين جي هن فرق سبب آبادي ۽ زرعي سرگرميون پڻ تعلقي جي مختلف حصن ۾ هڪجهڙيون نه آهن.

تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خيرپور ناٿن شاهه]]، [[سيتا روڊ]]، [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪڪڙ]]، [[گوزو]]، [[خانپور (ناٿن شاهه)|خانپور]]، [[ٻٽڙا]] ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون شامل آهن.

=== آبهوا ===
خيرپور ناٿن شاهه جو علائقو گرم ۽ خشڪ آبهوا رکي ٿو. اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ ٿڌو هوندو آهي. مينهن جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي واري عرصي ۾ پوي ٿو. گرمي، گهٽ سالياني برسات ۽ آبپاشيءَ تي دارومدار علائقي جي زرعي نظام جون اهم خاصيتون آهن.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي ڪل آبادي '''379,975''' هئي، جنهن ۾ 192,043 مرد، 187,910 عورتون ۽ 22 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. جنسي تناسب 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

تعلقي جي آباديءَ جي گهاٽائي 147.11 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. 2023ع ۾ سراسري گهراڻي ۾ 4.9 ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
2023ع جي آدمشماريءَ جي تقابلي انگن موجب 2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 334,477 هئي، جيڪا 2023ع تائين وڌي 379,975 ٿي وئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح 2.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#336699; color:white; padding:8px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي آبادي'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تبديلي
|-
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 1998ع
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 253,309
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | —
|-
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 2017ع
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 334,477
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | +32.0٪
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 2023ع
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 379,975
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | +13.6٪
|}

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جا 296,429 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 83,546 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح 78.01 سيڪڙو آبادي ٻهراڙي ۽ 21.99 سيڪڙو شهري هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي
| label1 = ٻهراڙي
| value1 = 78.01
| color1 = #66c2a5
| label2 = شهري
| value2 = 21.99
| color2 = #fc8d62
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot; | '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | ٻهراڙي
| 296,429
| 78.01٪
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | شهري
| 83,546
| 21.99٪
|-
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 379,975
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 100٪
|}

=== جنس ===
2023ع ۾ مرد تعلقي جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 50.54 سيڪڙو ۽ عورتون 49.45 سيڪڙو هيون.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ آبادي جنس موجب
| label1 = مرد
| value1 = 50.54
| color1 = #5b9bd5
| label2 = عورتون
| value2 = 49.45
| color2 = #ed7d9a
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a5acd; color:white;&quot; | '''آبادي جنس موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | جنس
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 192,043
| 50.54٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 187,910
| 49.45٪
|-
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
| 22
| 0.01٪ کان گهٽ
|}

=== خواندگي ===
2023ع ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي ماڻهن ۾ تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.42 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 52.38 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Literacy2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#8e44ad; color:white;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | شرح
|-
| style=&quot;background:#f8f1fb;&quot; | مجموعي
| 43.42٪
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 52.38٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 34.15٪
|}

== شهري آباديون ==
2023ع ۾ تعلقي جي ڪل شهري آبادي 83,546 هئي. شهري آبادي تعلقي جي مجموعي آباديءَ جو 21.99 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

[[خيرپور ناٿن شاهه]] تعلقي جو انتظامي ۽ اهم واپاري مرڪز آهي، جڏهن ته [[سيتا روڊ]] پڻ اهم شهري آبادي آهي. ننڍيون آباديون مقامي زرعي مارڪيٽن، تعليم ۽ روزاني ضرورتن جي فراهميءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.

== ڳوٺاڻيون آباديون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ '''94 ڳوٺاڻيون آباديون''' شمار ڪيون ويون، جن جي گڏيل آبادي 296,429 هئي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن مان 19 آبادين جي آبادي پنج هزار يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن ته 34 آبادين جي آبادي 2,000 کان 4,999 جي وچ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح ڳوٺاڻي آباديءَ جو وڏو حصو نسبتاً وڏن ڳوٺن ۽ آبادين ۾ مرڪوز آهي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%;&quot;
|+ style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot; | '''ڳوٺاڻيون آباديون آباديءَ جي ماپ موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آباديءَ جو درجو
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آبادين جو تعداد
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | گڏيل آبادي
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | 5,000 يا وڌيڪ
| 19
| 136,180
|-
| style=&quot;background:#f1f8e9;&quot; | 2,000–4,999
| 34
| 126,527
|-
| style=&quot;background:#fffde7;&quot; | 1,000–1,999
| 12
| 18,384
|-
| style=&quot;background:#fff8e1;&quot; | 500–999
| 14
| 11,262
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | 200–499
| 10
| 3,379
|-
| style=&quot;background:#fce4ec;&quot; | 200 کان گهٽ
| 5
| 697
|-
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 94
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 296,429
|}

== ديهون ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ 94 ديهون/ڳوٺاڻيون آباديون درج ٿيل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695c; color:white; font-size:110%; padding:7px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جون ديهون'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[آباد جاگير]] || 2 || [[آهوري جاگير]] || 3 || [[آهوري ريئتي]] || 4 || [[آخر ناڙي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 5 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بهادرپور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 6 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بئد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 7 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 8 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا ريئتي]]
|-
| 9 || [[ڀنڀيون]] || 10 || [[بواڻ]] || 11 || [[بيگوديرو (ناٿن شاهه)|بيگوديرو]] || 12 || [[ڀڳڻا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 13 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڀنگر (ناٿن شاهه)|ڀنگر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 14 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 15 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 16 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻورڙي]]
|-
| 17 || [[بگ|بُگَ]] || 18 || [[ٻرڙا جاگير]] || 19 || [[ٻرڙا ريئتي]] || 20 || [[ٻٽڙا|ٻُٽڙا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 21 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇنڊڻ]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 22 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 23 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 24 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[چوکنڊي]]
|-
| 25 || [[ڏنگر]] || 26 || [[ڌڱاڻو]] || 27 || [[ڊوگر]] || 28 || [[ڊرٻ تولان]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 29 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[درمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 30 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[فتح پور (ناٿن شاهه)|فتح پور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 31 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڦيکراٽو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 32 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گاٻڙجي]]
|-
| 33 || [[ڳچل]] || 34 || [[گاڏهي]] || 35 || [[گهارو (ناٿن شاهه)|گهارو]] || 36 || [[ڳجهاپور جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 37 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڳجهاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 38 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گوزو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 39 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ماڇي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 40 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ناريجو جاگير]]
|-
| 41 || [[عيسو ناريجو ريئتي]] || 42 || [[جکرو (ناٿن شاهه)|جکرو]] || 43 || [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪَڪَڙ]] || 44 || [[ڪنڊي چکي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 45 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو غلام الله]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 46 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 47 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 48 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کڏهڙ]]
|-
| 49 || [[خيرپور جاگير]] || 50 || [[کنڀهڻ نانگڻ]] || 51 || [[خانپور (ناٿن شاهه)|خانپور]] || 52 || [[کرڙو ڪنارو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 53 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٽ لشڪر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 54 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٿڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 55 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 56 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 2]]
|-
| 57 || [[کوهه مصري]] || 58 || [[ڪور ٻڍو]] || 59 || [[ڪور حسين]] || 60 || [[ڪرڪٽ جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 61 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪرڪٽ ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 62 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[لاڏو ديرو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 63 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 64 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو ريئتي]]
|-
| 65 || [[ماها]] || 66 || [[مکي سروي]] || 67 || [[مکي غيرسروي]] || 68 || [[مالام 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 69 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[مالام 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 70 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڙي (ناٿن شاهه)|ماڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 71 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 72 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرو ڪلهوڙو]]
|-
| 73 || [[پئي]] || 74 || [[پئي جيهو]] || 75 || [[پسيا]] || 76 || [[قمبر جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 77 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قمبر ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 78 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قومي چارو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 79 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[راهوجا (ناٿن شاهه)|راهوجا]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 80 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[رپ (ناٿن شاهه)|رپ]]
|-
| 81 || [[رپ ڪائنچي]] || 82 || [[ريڊي سروي ٿيل]] || 83 || [[ريڍي اڻسروي ٿيل]] || 84 || [[سالاري 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 85 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 86 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 3]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 87 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 4]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 88 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 5]]
|-
| 89 || [[سير آباد]] || 90 || [[شيهه ويڙهو]] || 91 || [[سکپور (ناٿن شاهه)|سکپور]] || 92 || [[ٿلهو (ناٿن شاهه)|ٿلهو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 93 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وائجي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 94 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وسائي]] || || || ||
|}

== معيشت ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، ننڍي واپار ۽ خدمتن تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ جا روزگار بابت انگ پڻ ڳوٺاڻي معيشت ۾ زرعي سرگرمين ۽ خانداني زرعي محنت جي اهميت ظاهر ڪن ٿا.

تعلقي جو اوڀرندو ۽ وچ وارو ميداني حصو آبپاشيءَ هيٺ اچي ٿو. واهن ۽ شاخن جو نظام زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. علائقي ۾ [[چانور]] اهم فصلن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار سبب خيرپور ناٿن شاهه ۽ ٻين وڏين آبادين ۾ اناج جي واپار، چانورن جي ملن، زرعي سامان ۽ ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ڪاروبار پيدا ٿيا آهن.

ٻهراڙيءَ ۾ مال پالڻ پڻ گهريلو معيشت جو اهم حصو آهي. ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن.

== آمدرفت ==
تعلقي جي اهم آباديون روڊن وسيلي دادو ضلعي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهن. [[انڊس هاءِ وي]] علائقي جي آمدرفت لاءِ اهم شاهراهه آهي ۽ خيرپور ناٿن شاهه کي [[دادو]]، [[ميهڙ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[سيتا روڊ]] تاريخي طور ريلوي ۽ روڊ آمدرفت سان لاڳاپيل اهم آبادي رهي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي رستا زرعي پيداوار کي شهرن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.

== ٻوڏون ==
سنڌو درياهه جي ميداني نظام، هيٺاهين زمين ۽ آبپاشي واهن جي موجودگي سبب خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻوڏ جي خطري وارن علائقن مان هڪ آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
[[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا سخت متاثر ٿيا. پاڻي شهر جي حصن ۾ داخل ٿيو ۽ سرڪاري عمارتن، گهرن، رستن ۽ زرعي زمينن کي نقصان پهتو. ڀرپاسي جا ڪيترائي ڳوٺ پڻ پاڻي هيٺ آيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Floods ravage K.N. Shah, threaten three towns
 |work=Dawn
 |date=4 September 2010
 |url=https://www.dawn.com/news/559906/
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻيهر دادو ضلعي جي سخت متاثر علائقن مان هڪ بڻيو. غيرمعمولي چوماسي برساتن ۽ وڏي پيماني تي گڏ ٿيل ٻوڏ جي پاڻي سبب تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، زرعي زمينن، رستن ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.

ٻوڏ سبب وڏي تعداد ۾ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. پاڻي بيهڻ سبب پيئڻ جي صاف پاڻي، خوراڪ، صحت جي سهولتن ۽ صفائي جا مسئلا پيدا ٿيا. زرعي زمينن جي ٻڏڻ سبب فصلن ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي پڻ نقصان پهتو.

ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ ۾ گهرن، رستن، زرعي زمينن، پاڻي ۽ صفائي جي نظام ۽ صحت جي سهولتن جي بحالي اهم مسئلا رهيا.

== مشهور شخصيتون ==
* [[راز ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر ۽ خطاط
* [[حاجي ظفر لغاري]] — سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير
* [[زيڊ اي چنا]] — جج
* [[احمد خان آصف مصراڻي]] — سنڌي شاعر ۽ اديب
* [[حاجي امير بخش جوڻيجو]] — سياستدان
* [[عاصم ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر
* [[وفا ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر

== پڻ ڏسو ==
* [[خيرپور ناٿن شاهه]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]
* [[ميهڙ تعلقو]]
* [[جوهي تعلقو]]
* [[دادو تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]]
[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:دادو ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>2xrdttm83ru6rwfh4bi9xzuc55ro3d9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413554</id>
      <parentid>413553</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24094" sha1="sq62d8hnckpw5eh3xzc3788sohdp1p9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| native_name             = خيرپور ناٿن شاهه
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = Taluka_KN_Shah.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = دادو ضلعي جي نقشي ۾ خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.05|67.44|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[دادو ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[خيرپور ناٿن شاهه]]
| area_total_km2          = 2583
| population_total        = 379975
| population_as_of        = 2023
| population_density_km2  = 147.11
| population_urban        = 83546
| population_rural        = 296429
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;Census2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 43.42٪
| blank1_name_sec1        = شهري آبادي
| blank1_info_sec1        = 21.99٪
| blank2_name_sec1        = ٻهراڙي آبادي
| blank2_info_sec1        = 78.01٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''خيرپور ناٿن شاهه تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Khairpur Nathan Shah Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاهه]] شهر آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان تعلقو 2,583 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 379,975 هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

خيرپور ناٿن شاهه دادو ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي؛ باقي ٽي [[دادو تعلقو|دادو]]، [[جوهي تعلقو|جوهي]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] آهن. تعلقي جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهي ٿو ۽ مقامي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل واپار اهم حيثيت رکن ٿا.

== تاريخ ==
موجوده خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي انتظامي تاريخ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي قيام سان ڳنڍيل آهي. دادو ضلعو برطانوي دور ۾ 1931ع ۾ قائم ڪيو ويو. موجوده تعلقي جو علائقو تاريخي طور ڪڪڙ سان پڻ انتظامي طور لاڳاپيل رهيو آهي. وقت سان گڏ انتظامي مرڪز خيرپور ناٿن شاهه ڏانهن منتقل ٿيو ۽ علائقو خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو.

تعلقي جو صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاھ]] مقامي واپار، تعليم، صحت ۽ انتظامي خدمتن جو مرڪز آهي. [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪڪڙ]] پڻ علائقي جي پراڻين ۽ اهم آبادين مان هڪ آهي.

خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي جديد سياسي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[جمهوريت جي بحاليءَ جي تحريڪ]] دوران دادو ضلعي جي ٻين حصن وانگر هن علائقي ۾ به سياسي سرگرميون ٿيون.

== جاگرافي ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقو سنڌ جي وچ-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. تعلقي جي اوڀرندي حصي جو زميني ڍانچو [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته اولهندي طرف زمين آهستي آهستي کيرٿر واري خطي ڏانهن مٿي ٿيندي وڃي ٿي.

تعلقي جي جاگرافيائي ڍانچي ۾ سنڌو درياهه جا ميداني علائقا، آبپاشي هيٺ زرعي زمينون، ٻوڏ کان متاثر ٿيندڙ هيٺاهان علائقا ۽ اولهندي طرف نسبتاً خشڪ زمينون شامل آهن. زمين جي هن فرق سبب آبادي ۽ زرعي سرگرميون پڻ تعلقي جي مختلف حصن ۾ هڪجهڙيون نه آهن.

تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خيرپور ناٿن شاهه]]، [[سيتا روڊ]]، [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪڪڙ]]، [[گوزو]]، [[خانپور (ناٿن شاهه)|خانپور]]، [[ٻٽڙا]] ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون شامل آهن.

=== آبهوا ===
خيرپور ناٿن شاهه جو علائقو گرم ۽ خشڪ آبهوا رکي ٿو. اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ ٿڌو هوندو آهي. مينهن جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي واري عرصي ۾ پوي ٿو. گرمي، گهٽ سالياني برسات ۽ آبپاشيءَ تي دارومدار علائقي جي زرعي نظام جون اهم خاصيتون آهن.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي ڪل آبادي '''379,975''' هئي، جنهن ۾ 192,043 مرد، 187,910 عورتون ۽ 22 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. جنسي تناسب 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

تعلقي جي آباديءَ جي گهاٽائي 147.11 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. 2023ع ۾ سراسري گهراڻي ۾ 4.9 ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
2023ع جي آدمشماريءَ جي تقابلي انگن موجب 2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 334,477 هئي، جيڪا 2023ع تائين وڌي 379,975 ٿي وئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح 2.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#336699; color:white; padding:8px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي آبادي'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تبديلي
|-
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 1998ع
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 253,309
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | —
|-
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 2017ع
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 334,477
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | +32.0٪
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 2023ع
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 379,975
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | +13.6٪
|}

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جا 296,429 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 83,546 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح 78.01 سيڪڙو آبادي ٻهراڙي ۽ 21.99 سيڪڙو شهري هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي
| label1 = ٻهراڙي
| value1 = 78.01
| color1 = #66c2a5
| label2 = شهري
| value2 = 21.99
| color2 = #fc8d62
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot; | '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | ٻهراڙي
| 296,429
| 78.01٪
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | شهري
| 83,546
| 21.99٪
|-
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 379,975
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 100٪
|}

=== جنس ===
2023ع ۾ مرد تعلقي جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 50.54 سيڪڙو ۽ عورتون 49.45 سيڪڙو هيون.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ آبادي جنس موجب
| label1 = مرد
| value1 = 50.54
| color1 = #5b9bd5
| label2 = عورتون
| value2 = 49.45
| color2 = #ed7d9a
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a5acd; color:white;&quot; | '''آبادي جنس موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | جنس
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 192,043
| 50.54٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 187,910
| 49.45٪
|-
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
| 22
| 0.01٪ کان گهٽ
|}

=== خواندگي ===
2023ع ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي ماڻهن ۾ تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.42 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 52.38 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Literacy2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#8e44ad; color:white;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | شرح
|-
| style=&quot;background:#f8f1fb;&quot; | مجموعي
| 43.42٪
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 52.38٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 34.15٪
|}

== شهري آباديون ==
2023ع ۾ تعلقي جي ڪل شهري آبادي 83,546 هئي. شهري آبادي تعلقي جي مجموعي آباديءَ جو 21.99 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

[[خيرپور ناٿن شاهه]] تعلقي جو انتظامي ۽ اهم واپاري مرڪز آهي، جڏهن ته [[سيتا روڊ]] پڻ اهم شهري آبادي آهي. ننڍيون آباديون مقامي زرعي مارڪيٽن، تعليم ۽ روزاني ضرورتن جي فراهميءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.

== ڳوٺاڻيون آباديون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ '''94 ڳوٺاڻيون آباديون''' شمار ڪيون ويون، جن جي گڏيل آبادي 296,429 هئي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن مان 19 آبادين جي آبادي پنج هزار يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن ته 34 آبادين جي آبادي 2,000 کان 4,999 جي وچ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح ڳوٺاڻي آباديءَ جو وڏو حصو نسبتاً وڏن ڳوٺن ۽ آبادين ۾ مرڪوز آهي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%;&quot;
|+ style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot; | '''ڳوٺاڻيون آباديون آباديءَ جي ماپ موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آباديءَ جو درجو
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آبادين جو تعداد
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | گڏيل آبادي
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | 5,000 يا وڌيڪ
| 19
| 136,180
|-
| style=&quot;background:#f1f8e9;&quot; | 2,000–4,999
| 34
| 126,527
|-
| style=&quot;background:#fffde7;&quot; | 1,000–1,999
| 12
| 18,384
|-
| style=&quot;background:#fff8e1;&quot; | 500–999
| 14
| 11,262
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | 200–499
| 10
| 3,379
|-
| style=&quot;background:#fce4ec;&quot; | 200 کان گهٽ
| 5
| 697
|-
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 94
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 296,429
|}

== ديهون ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ 94 ديهون/ڳوٺاڻيون آباديون درج ٿيل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695c; color:white; font-size:110%; padding:7px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جون ديهون'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[آباد جاگير]] || 2 || [[آهوري جاگير]] || 3 || [[آهوري ريئتي]] || 4 || [[آخر ناڙي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 5 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بهادرپور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 6 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بئد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 7 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 8 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا ريئتي]]
|-
| 9 || [[ڀنڀيون]] || 10 || [[بواڻ]] || 11 || [[بيگوديرو (ناٿن شاهه)|بيگوديرو]] || 12 || [[ڀڳڻا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 13 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڀنگر (ناٿن شاهه)|ڀنگر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 14 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 15 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 16 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻورڙي]]
|-
| 17 || [[بگ|بُگَ]] || 18 || [[ٻرڙا جاگير]] || 19 || [[ٻرڙا ريئتي]] || 20 || [[ٻٽڙا|ٻُٽڙا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 21 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇنڊڻ]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 22 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 23 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 24 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[چوکنڊي]]
|-
| 25 || [[ڏنگر]] || 26 || [[ڌڱاڻو]] || 27 || [[ڊوگر]] || 28 || [[ڊرٻ تولان]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 29 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[درمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 30 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[فتح پور (ناٿن شاهه)|فتح پور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 31 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڦيکراٽو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 32 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گاٻڙجي]]
|-
| 33 || [[ڳچل]] || 34 || [[گاڏهي]] || 35 || [[گهارو (ناٿن شاهه)|گهارو]] || 36 || [[ڳجهاپور جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 37 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڳجهاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 38 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گوزو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 39 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ماڇي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 40 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ناريجو جاگير]]
|-
| 41 || [[عيسو ناريجو ريئتي]] || 42 || [[جکرو (ناٿن شاهه)|جکرو]] || 43 || [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪَڪَڙ]] || 44 || [[ڪنڊي چکي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 45 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو غلام الله]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 46 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 47 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 48 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کڏهڙ]]
|-
| 49 || [[خيرپور جاگير]] || 50 || [[کنڀهڻ نانگڻ]] || 51 || [[خانپور (ناٿن شاهه)|خانپور]] || 52 || [[کرڙو ڪنارو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 53 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٽ لشڪر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 54 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٿڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 55 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 56 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 2]]
|-
| 57 || [[کوهه مصري]] || 58 || [[ڪور ٻڍو]] || 59 || [[ڪور حسين]] || 60 || [[ڪرڪٽ جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 61 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪرڪٽ ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 62 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[لاڏو ديرو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 63 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 64 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو ريئتي]]
|-
| 65 || [[ماها]] || 66 || [[مکي سروي]] || 67 || [[مکي غيرسروي]] || 68 || [[مالام 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 69 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[مالام 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 70 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڙي (ناٿن شاهه)|ماڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 71 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 72 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرو ڪلهوڙو]]
|-
| 73 || [[پئي]] || 74 || [[پئي جيهو]] || 75 || [[پسيا]] || 76 || [[قمبر جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 77 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قمبر ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 78 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قومي چارو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 79 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[راهوجا (ناٿن شاهه)|راهوجا]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 80 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[رپ (ناٿن شاهه)|رپ]]
|-
| 81 || [[رپ ڪائنچي]] || 82 || [[ريڊي سروي ٿيل]] || 83 || [[ريڍي اڻسروي ٿيل]] || 84 || [[سالاري 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 85 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 86 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 3]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 87 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 4]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 88 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 5]]
|-
| 89 || [[سير آباد]] || 90 || [[شيهه ويڙهو]] || 91 || [[سکپور (ناٿن شاهه)|سکپور]] || 92 || [[ٿلهو (ناٿن شاهه)|ٿلهو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 93 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وائجي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 94 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وسائي]] || || || ||
|}

== معيشت ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، ننڍي واپار ۽ خدمتن تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ جا روزگار بابت انگ پڻ ڳوٺاڻي معيشت ۾ زرعي سرگرمين ۽ خانداني زرعي محنت جي اهميت ظاهر ڪن ٿا.

تعلقي جو اوڀرندو ۽ وچ وارو ميداني حصو آبپاشيءَ هيٺ اچي ٿو. واهن ۽ شاخن جو نظام زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. علائقي ۾ [[چانور]] اهم فصلن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار سبب خيرپور ناٿن شاهه ۽ ٻين وڏين آبادين ۾ اناج جي واپار، چانورن جي ملن، زرعي سامان ۽ ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ڪاروبار پيدا ٿيا آهن.

ٻهراڙيءَ ۾ مال پالڻ پڻ گهريلو معيشت جو اهم حصو آهي. ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن.

== آمدرفت ==
تعلقي جي اهم آباديون روڊن وسيلي دادو ضلعي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهن. [[انڊس هاءِ وي]] علائقي جي آمدرفت لاءِ اهم شاهراهه آهي ۽ خيرپور ناٿن شاهه کي [[دادو]]، [[ميهڙ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[سيتا روڊ]] تاريخي طور ريلوي ۽ روڊ آمدرفت سان لاڳاپيل اهم آبادي رهي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي رستا زرعي پيداوار کي شهرن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.

== ٻوڏون ==
سنڌو درياهه جي ميداني نظام، هيٺاهين زمين ۽ آبپاشي واهن جي موجودگي سبب خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻوڏ جي خطري وارن علائقن مان هڪ آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
[[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا سخت متاثر ٿيا. پاڻي شهر جي حصن ۾ داخل ٿيو ۽ سرڪاري عمارتن، گهرن، رستن ۽ زرعي زمينن کي نقصان پهتو. ڀرپاسي جا ڪيترائي ڳوٺ پڻ پاڻي هيٺ آيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Floods ravage K.N. Shah, threaten three towns
 |work=Dawn
 |date=4 September 2010
 |url=https://www.dawn.com/news/559906/
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻيهر دادو ضلعي جي سخت متاثر علائقن مان هڪ بڻيو. غيرمعمولي چوماسي برساتن ۽ وڏي پيماني تي گڏ ٿيل ٻوڏ جي پاڻي سبب تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، زرعي زمينن، رستن ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.

ٻوڏ سبب وڏي تعداد ۾ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. پاڻي بيهڻ سبب پيئڻ جي صاف پاڻي، خوراڪ، صحت جي سهولتن ۽ صفائي جا مسئلا پيدا ٿيا. زرعي زمينن جي ٻڏڻ سبب فصلن ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي پڻ نقصان پهتو.

ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ ۾ گهرن، رستن، زرعي زمينن، پاڻي ۽ صفائي جي نظام ۽ صحت جي سهولتن جي بحالي اهم مسئلا رهيا.

== مشهور شخصيتون ==
* [[راز ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر ۽ خطاط
* [[حاجي ظفر لغاري]] — سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير
* [[زيڊ اي چنا]] — جج
* [[احمد خان آصف مصراڻي]] — سنڌي شاعر ۽ اديب
* [[حاجي امير بخش جوڻيجو]] — سياستدان
* [[عاصم ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر
* [[وفا ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر

== پڻ ڏسو ==
* [[خيرپور ناٿن شاهه]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]
* [[ميهڙ تعلقو]]
* [[جوهي تعلقو]]
* [[دادو تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]]
[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:دادو ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>sq62d8hnckpw5eh3xzc3788sohdp1p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413555</id>
      <parentid>413554</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24090" sha1="svu9dfsdh6cwtjw3wyxiq16e7deihnx" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| native_name             = خيرپور ناٿن شاهه
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = Taluka_KN_Shah.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = دادو ضلعي جي نقشي ۾ خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.05|67.44|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[دادو ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[خيرپور ناٿن شاھ]]
| area_total_km2          = 2583
| population_total        = 379975
| population_as_of        = 2023
| population_density_km2  = 147.11
| population_urban        = 83546
| population_rural        = 296429
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;Census2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 43.42٪
| blank1_name_sec1        = شهري آبادي
| blank1_info_sec1        = 21.99٪
| blank2_name_sec1        = ٻهراڙي آبادي
| blank2_info_sec1        = 78.01٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''خيرپور ناٿن شاهه تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Khairpur Nathan Shah Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاھ]] شهر آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان تعلقو 2,583 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 379,975 هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

خيرپور ناٿن شاهه دادو ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي؛ باقي ٽي [[دادو تعلقو|دادو]]، [[جوهي تعلقو|جوهي]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] آهن. تعلقي جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهي ٿو ۽ مقامي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل واپار اهم حيثيت رکن ٿا.

== تاريخ ==
موجوده خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي انتظامي تاريخ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي قيام سان ڳنڍيل آهي. دادو ضلعو برطانوي دور ۾ 1931ع ۾ قائم ڪيو ويو. موجوده تعلقي جو علائقو تاريخي طور ڪڪڙ سان پڻ انتظامي طور لاڳاپيل رهيو آهي. وقت سان گڏ انتظامي مرڪز خيرپور ناٿن شاهه ڏانهن منتقل ٿيو ۽ علائقو خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو.

تعلقي جو صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاھ]] مقامي واپار، تعليم، صحت ۽ انتظامي خدمتن جو مرڪز آهي. [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪڪڙ]] پڻ علائقي جي پراڻين ۽ اهم آبادين مان هڪ آهي.

خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي جديد سياسي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[جمهوريت جي بحاليءَ جي تحريڪ]] دوران دادو ضلعي جي ٻين حصن وانگر هن علائقي ۾ به سياسي سرگرميون ٿيون.

== جاگرافي ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقو سنڌ جي وچ-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. تعلقي جي اوڀرندي حصي جو زميني ڍانچو [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته اولهندي طرف زمين آهستي آهستي کيرٿر واري خطي ڏانهن مٿي ٿيندي وڃي ٿي.

تعلقي جي جاگرافيائي ڍانچي ۾ سنڌو درياهه جا ميداني علائقا، آبپاشي هيٺ زرعي زمينون، ٻوڏ کان متاثر ٿيندڙ هيٺاهان علائقا ۽ اولهندي طرف نسبتاً خشڪ زمينون شامل آهن. زمين جي هن فرق سبب آبادي ۽ زرعي سرگرميون پڻ تعلقي جي مختلف حصن ۾ هڪجهڙيون نه آهن.

تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خيرپور ناٿن شاهه]]، [[سيتا روڊ]]، [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪڪڙ]]، [[گوزو]]، [[خانپور (ناٿن شاهه)|خانپور]]، [[ٻٽڙا]] ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون شامل آهن.

=== آبهوا ===
خيرپور ناٿن شاهه جو علائقو گرم ۽ خشڪ آبهوا رکي ٿو. اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ ٿڌو هوندو آهي. مينهن جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي واري عرصي ۾ پوي ٿو. گرمي، گهٽ سالياني برسات ۽ آبپاشيءَ تي دارومدار علائقي جي زرعي نظام جون اهم خاصيتون آهن.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي ڪل آبادي '''379,975''' هئي، جنهن ۾ 192,043 مرد، 187,910 عورتون ۽ 22 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. جنسي تناسب 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

تعلقي جي آباديءَ جي گهاٽائي 147.11 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. 2023ع ۾ سراسري گهراڻي ۾ 4.9 ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
2023ع جي آدمشماريءَ جي تقابلي انگن موجب 2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 334,477 هئي، جيڪا 2023ع تائين وڌي 379,975 ٿي وئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح 2.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#336699; color:white; padding:8px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي آبادي'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تبديلي
|-
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 1998ع
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 253,309
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | —
|-
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 2017ع
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 334,477
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | +32.0٪
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 2023ع
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 379,975
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | +13.6٪
|}

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جا 296,429 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 83,546 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح 78.01 سيڪڙو آبادي ٻهراڙي ۽ 21.99 سيڪڙو شهري هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي
| label1 = ٻهراڙي
| value1 = 78.01
| color1 = #66c2a5
| label2 = شهري
| value2 = 21.99
| color2 = #fc8d62
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot; | '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | ٻهراڙي
| 296,429
| 78.01٪
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | شهري
| 83,546
| 21.99٪
|-
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 379,975
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 100٪
|}

=== جنس ===
2023ع ۾ مرد تعلقي جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 50.54 سيڪڙو ۽ عورتون 49.45 سيڪڙو هيون.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ آبادي جنس موجب
| label1 = مرد
| value1 = 50.54
| color1 = #5b9bd5
| label2 = عورتون
| value2 = 49.45
| color2 = #ed7d9a
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a5acd; color:white;&quot; | '''آبادي جنس موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | جنس
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 192,043
| 50.54٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 187,910
| 49.45٪
|-
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
| 22
| 0.01٪ کان گهٽ
|}

=== خواندگي ===
2023ع ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي ماڻهن ۾ تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.42 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 52.38 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Literacy2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#8e44ad; color:white;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | شرح
|-
| style=&quot;background:#f8f1fb;&quot; | مجموعي
| 43.42٪
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 52.38٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 34.15٪
|}

== شهري آباديون ==
2023ع ۾ تعلقي جي ڪل شهري آبادي 83,546 هئي. شهري آبادي تعلقي جي مجموعي آباديءَ جو 21.99 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

[[خيرپور ناٿن شاهه]] تعلقي جو انتظامي ۽ اهم واپاري مرڪز آهي، جڏهن ته [[سيتا روڊ]] پڻ اهم شهري آبادي آهي. ننڍيون آباديون مقامي زرعي مارڪيٽن، تعليم ۽ روزاني ضرورتن جي فراهميءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.

== ڳوٺاڻيون آباديون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ '''94 ڳوٺاڻيون آباديون''' شمار ڪيون ويون، جن جي گڏيل آبادي 296,429 هئي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن مان 19 آبادين جي آبادي پنج هزار يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن ته 34 آبادين جي آبادي 2,000 کان 4,999 جي وچ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح ڳوٺاڻي آباديءَ جو وڏو حصو نسبتاً وڏن ڳوٺن ۽ آبادين ۾ مرڪوز آهي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%;&quot;
|+ style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot; | '''ڳوٺاڻيون آباديون آباديءَ جي ماپ موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آباديءَ جو درجو
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آبادين جو تعداد
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | گڏيل آبادي
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | 5,000 يا وڌيڪ
| 19
| 136,180
|-
| style=&quot;background:#f1f8e9;&quot; | 2,000–4,999
| 34
| 126,527
|-
| style=&quot;background:#fffde7;&quot; | 1,000–1,999
| 12
| 18,384
|-
| style=&quot;background:#fff8e1;&quot; | 500–999
| 14
| 11,262
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | 200–499
| 10
| 3,379
|-
| style=&quot;background:#fce4ec;&quot; | 200 کان گهٽ
| 5
| 697
|-
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 94
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 296,429
|}

== ديهون ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ 94 ديهون/ڳوٺاڻيون آباديون درج ٿيل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695c; color:white; font-size:110%; padding:7px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جون ديهون'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[آباد جاگير]] || 2 || [[آهوري جاگير]] || 3 || [[آهوري ريئتي]] || 4 || [[آخر ناڙي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 5 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بهادرپور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 6 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بئد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 7 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 8 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا ريئتي]]
|-
| 9 || [[ڀنڀيون]] || 10 || [[بواڻ]] || 11 || [[بيگوديرو (ناٿن شاهه)|بيگوديرو]] || 12 || [[ڀڳڻا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 13 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڀنگر (ناٿن شاهه)|ڀنگر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 14 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 15 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 16 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻورڙي]]
|-
| 17 || [[بگ|بُگَ]] || 18 || [[ٻرڙا جاگير]] || 19 || [[ٻرڙا ريئتي]] || 20 || [[ٻٽڙا|ٻُٽڙا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 21 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇنڊڻ]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 22 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 23 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 24 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[چوکنڊي]]
|-
| 25 || [[ڏنگر]] || 26 || [[ڌڱاڻو]] || 27 || [[ڊوگر]] || 28 || [[ڊرٻ تولان]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 29 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[درمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 30 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[فتح پور (ناٿن شاهه)|فتح پور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 31 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڦيکراٽو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 32 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گاٻڙجي]]
|-
| 33 || [[ڳچل]] || 34 || [[گاڏهي]] || 35 || [[گهارو (ناٿن شاهه)|گهارو]] || 36 || [[ڳجهاپور جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 37 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڳجهاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 38 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گوزو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 39 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ماڇي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 40 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ناريجو جاگير]]
|-
| 41 || [[عيسو ناريجو ريئتي]] || 42 || [[جکرو (ناٿن شاهه)|جکرو]] || 43 || [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪَڪَڙ]] || 44 || [[ڪنڊي چکي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 45 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو غلام الله]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 46 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 47 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 48 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کڏهڙ]]
|-
| 49 || [[خيرپور جاگير]] || 50 || [[کنڀهڻ نانگڻ]] || 51 || [[خانپور (ناٿن شاهه)|خانپور]] || 52 || [[کرڙو ڪنارو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 53 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٽ لشڪر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 54 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٿڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 55 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 56 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 2]]
|-
| 57 || [[کوهه مصري]] || 58 || [[ڪور ٻڍو]] || 59 || [[ڪور حسين]] || 60 || [[ڪرڪٽ جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 61 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪرڪٽ ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 62 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[لاڏو ديرو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 63 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 64 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو ريئتي]]
|-
| 65 || [[ماها]] || 66 || [[مکي سروي]] || 67 || [[مکي غيرسروي]] || 68 || [[مالام 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 69 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[مالام 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 70 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڙي (ناٿن شاهه)|ماڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 71 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 72 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرو ڪلهوڙو]]
|-
| 73 || [[پئي]] || 74 || [[پئي جيهو]] || 75 || [[پسيا]] || 76 || [[قمبر جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 77 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قمبر ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 78 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قومي چارو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 79 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[راهوجا (ناٿن شاهه)|راهوجا]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 80 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[رپ (ناٿن شاهه)|رپ]]
|-
| 81 || [[رپ ڪائنچي]] || 82 || [[ريڊي سروي ٿيل]] || 83 || [[ريڍي اڻسروي ٿيل]] || 84 || [[سالاري 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 85 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 86 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 3]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 87 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 4]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 88 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 5]]
|-
| 89 || [[سير آباد]] || 90 || [[شيهه ويڙهو]] || 91 || [[سکپور (ناٿن شاهه)|سکپور]] || 92 || [[ٿلهو (ناٿن شاهه)|ٿلهو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 93 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وائجي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 94 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وسائي]] || || || ||
|}

== معيشت ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، ننڍي واپار ۽ خدمتن تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ جا روزگار بابت انگ پڻ ڳوٺاڻي معيشت ۾ زرعي سرگرمين ۽ خانداني زرعي محنت جي اهميت ظاهر ڪن ٿا.

تعلقي جو اوڀرندو ۽ وچ وارو ميداني حصو آبپاشيءَ هيٺ اچي ٿو. واهن ۽ شاخن جو نظام زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. علائقي ۾ [[چانور]] اهم فصلن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار سبب خيرپور ناٿن شاهه ۽ ٻين وڏين آبادين ۾ اناج جي واپار، چانورن جي ملن، زرعي سامان ۽ ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ڪاروبار پيدا ٿيا آهن.

ٻهراڙيءَ ۾ مال پالڻ پڻ گهريلو معيشت جو اهم حصو آهي. ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن.

== آمدرفت ==
تعلقي جي اهم آباديون روڊن وسيلي دادو ضلعي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهن. [[انڊس هاءِ وي]] علائقي جي آمدرفت لاءِ اهم شاهراهه آهي ۽ خيرپور ناٿن شاهه کي [[دادو]]، [[ميهڙ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[سيتا روڊ]] تاريخي طور ريلوي ۽ روڊ آمدرفت سان لاڳاپيل اهم آبادي رهي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي رستا زرعي پيداوار کي شهرن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.

== ٻوڏون ==
سنڌو درياهه جي ميداني نظام، هيٺاهين زمين ۽ آبپاشي واهن جي موجودگي سبب خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻوڏ جي خطري وارن علائقن مان هڪ آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
[[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا سخت متاثر ٿيا. پاڻي شهر جي حصن ۾ داخل ٿيو ۽ سرڪاري عمارتن، گهرن، رستن ۽ زرعي زمينن کي نقصان پهتو. ڀرپاسي جا ڪيترائي ڳوٺ پڻ پاڻي هيٺ آيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Floods ravage K.N. Shah, threaten three towns
 |work=Dawn
 |date=4 September 2010
 |url=https://www.dawn.com/news/559906/
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻيهر دادو ضلعي جي سخت متاثر علائقن مان هڪ بڻيو. غيرمعمولي چوماسي برساتن ۽ وڏي پيماني تي گڏ ٿيل ٻوڏ جي پاڻي سبب تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، زرعي زمينن، رستن ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.

ٻوڏ سبب وڏي تعداد ۾ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. پاڻي بيهڻ سبب پيئڻ جي صاف پاڻي، خوراڪ، صحت جي سهولتن ۽ صفائي جا مسئلا پيدا ٿيا. زرعي زمينن جي ٻڏڻ سبب فصلن ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي پڻ نقصان پهتو.

ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ ۾ گهرن، رستن، زرعي زمينن، پاڻي ۽ صفائي جي نظام ۽ صحت جي سهولتن جي بحالي اهم مسئلا رهيا.

== مشهور شخصيتون ==
* [[راز ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر ۽ خطاط
* [[حاجي ظفر لغاري]] — سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير
* [[زيڊ اي چنا]] — جج
* [[احمد خان آصف مصراڻي]] — سنڌي شاعر ۽ اديب
* [[حاجي امير بخش جوڻيجو]] — سياستدان
* [[عاصم ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر
* [[وفا ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر

== پڻ ڏسو ==
* [[خيرپور ناٿن شاهه]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]
* [[ميهڙ تعلقو]]
* [[جوهي تعلقو]]
* [[دادو تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]]
[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:دادو ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>svu9dfsdh6cwtjw3wyxiq16e7deihnx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413556</id>
      <parentid>413555</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24075" sha1="8met8iv43lx1bsgv1w62ft9x2erljla" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| native_name             = خيرپور ناٿن شاهه
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = Taluka_KN_Shah.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = دادو ضلعي جي نقشي ۾ خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.05|67.44|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[دادو ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[خيرپور ناٿن شاھ]]
| area_total_km2          = 2583
| population_total        = 379975
| population_as_of        = 2023
| population_density_km2  = 147.11
| population_urban        = 83546
| population_rural        = 296429
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;Census2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 43.42٪
| blank1_name_sec1        = شهري آبادي
| blank1_info_sec1        = 21.99٪
| blank2_name_sec1        = ٻهراڙي آبادي
| blank2_info_sec1        = 78.01٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''خيرپور ناٿن شاهه تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Khairpur Nathan Shah Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاھ]] شهر آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان تعلقو 2,583 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 379,975 هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

خيرپور ناٿن شاهه دادو ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي؛ باقي ٽي [[دادو تعلقو|دادو]]، [[جوهي تعلقو|جوهي]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] آهن. تعلقي جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهي ٿو ۽ مقامي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل واپار اهم حيثيت رکن ٿا.

== تاريخ ==
موجوده خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي انتظامي تاريخ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي قيام سان ڳنڍيل آهي. دادو ضلعو برطانوي دور ۾ 1931ع ۾ قائم ڪيو ويو. موجوده تعلقي جو علائقو تاريخي طور ڪڪڙ سان پڻ انتظامي طور لاڳاپيل رهيو آهي. وقت سان گڏ انتظامي مرڪز خيرپور ناٿن شاهه ڏانهن منتقل ٿيو ۽ علائقو خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو.

تعلقي جو صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاھ]] مقامي واپار، تعليم، صحت ۽ انتظامي خدمتن جو مرڪز آهي. [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪڪڙ]] پڻ علائقي جي پراڻين ۽ اهم آبادين مان هڪ آهي.

خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي جديد سياسي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[جمهوريت جي بحاليءَ جي تحريڪ]] دوران دادو ضلعي جي ٻين حصن وانگر هن علائقي ۾ به سياسي سرگرميون ٿيون.

== جاگرافي ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقو سنڌ جي وچ-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. تعلقي جي اوڀرندي حصي جو زميني ڍانچو [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته اولهندي طرف زمين آهستي آهستي کيرٿر واري خطي ڏانهن مٿي ٿيندي وڃي ٿي.

تعلقي جي جاگرافيائي ڍانچي ۾ سنڌو درياهه جا ميداني علائقا، آبپاشي هيٺ زرعي زمينون، ٻوڏ کان متاثر ٿيندڙ هيٺاهان علائقا ۽ اولهندي طرف نسبتاً خشڪ زمينون شامل آهن. زمين جي هن فرق سبب آبادي ۽ زرعي سرگرميون پڻ تعلقي جي مختلف حصن ۾ هڪجهڙيون نه آهن.

تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خيرپور ناٿن شاھ]]، [[سيتا روڊ]]، [[ڪڪڙ (شھر)|ڪڪڙ]]، [[گوزو]]، [[خانپور (ناٿن شاھ)|خانپور]]، [[ٻٽڙا]] ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون شامل آهن.

=== آبهوا ===
خيرپور ناٿن شاهه جو علائقو گرم ۽ خشڪ آبهوا رکي ٿو. اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ ٿڌو هوندو آهي. مينهن جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي واري عرصي ۾ پوي ٿو. گرمي، گهٽ سالياني برسات ۽ آبپاشيءَ تي دارومدار علائقي جي زرعي نظام جون اهم خاصيتون آهن.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي ڪل آبادي '''379,975''' هئي، جنهن ۾ 192,043 مرد، 187,910 عورتون ۽ 22 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. جنسي تناسب 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

تعلقي جي آباديءَ جي گهاٽائي 147.11 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. 2023ع ۾ سراسري گهراڻي ۾ 4.9 ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
2023ع جي آدمشماريءَ جي تقابلي انگن موجب 2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 334,477 هئي، جيڪا 2023ع تائين وڌي 379,975 ٿي وئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح 2.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#336699; color:white; padding:8px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي آبادي'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تبديلي
|-
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 1998ع
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 253,309
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | —
|-
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 2017ع
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 334,477
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | +32.0٪
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 2023ع
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 379,975
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | +13.6٪
|}

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جا 296,429 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 83,546 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح 78.01 سيڪڙو آبادي ٻهراڙي ۽ 21.99 سيڪڙو شهري هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي
| label1 = ٻهراڙي
| value1 = 78.01
| color1 = #66c2a5
| label2 = شهري
| value2 = 21.99
| color2 = #fc8d62
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot; | '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | ٻهراڙي
| 296,429
| 78.01٪
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | شهري
| 83,546
| 21.99٪
|-
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 379,975
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 100٪
|}

=== جنس ===
2023ع ۾ مرد تعلقي جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 50.54 سيڪڙو ۽ عورتون 49.45 سيڪڙو هيون.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ آبادي جنس موجب
| label1 = مرد
| value1 = 50.54
| color1 = #5b9bd5
| label2 = عورتون
| value2 = 49.45
| color2 = #ed7d9a
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a5acd; color:white;&quot; | '''آبادي جنس موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | جنس
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 192,043
| 50.54٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 187,910
| 49.45٪
|-
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
| 22
| 0.01٪ کان گهٽ
|}

=== خواندگي ===
2023ع ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي ماڻهن ۾ تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.42 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 52.38 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Literacy2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#8e44ad; color:white;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | شرح
|-
| style=&quot;background:#f8f1fb;&quot; | مجموعي
| 43.42٪
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 52.38٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 34.15٪
|}

== شهري آباديون ==
2023ع ۾ تعلقي جي ڪل شهري آبادي 83,546 هئي. شهري آبادي تعلقي جي مجموعي آباديءَ جو 21.99 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

[[خيرپور ناٿن شاهه]] تعلقي جو انتظامي ۽ اهم واپاري مرڪز آهي، جڏهن ته [[سيتا روڊ]] پڻ اهم شهري آبادي آهي. ننڍيون آباديون مقامي زرعي مارڪيٽن، تعليم ۽ روزاني ضرورتن جي فراهميءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.

== ڳوٺاڻيون آباديون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ '''94 ڳوٺاڻيون آباديون''' شمار ڪيون ويون، جن جي گڏيل آبادي 296,429 هئي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن مان 19 آبادين جي آبادي پنج هزار يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن ته 34 آبادين جي آبادي 2,000 کان 4,999 جي وچ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح ڳوٺاڻي آباديءَ جو وڏو حصو نسبتاً وڏن ڳوٺن ۽ آبادين ۾ مرڪوز آهي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%;&quot;
|+ style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot; | '''ڳوٺاڻيون آباديون آباديءَ جي ماپ موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آباديءَ جو درجو
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آبادين جو تعداد
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | گڏيل آبادي
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | 5,000 يا وڌيڪ
| 19
| 136,180
|-
| style=&quot;background:#f1f8e9;&quot; | 2,000–4,999
| 34
| 126,527
|-
| style=&quot;background:#fffde7;&quot; | 1,000–1,999
| 12
| 18,384
|-
| style=&quot;background:#fff8e1;&quot; | 500–999
| 14
| 11,262
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | 200–499
| 10
| 3,379
|-
| style=&quot;background:#fce4ec;&quot; | 200 کان گهٽ
| 5
| 697
|-
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 94
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 296,429
|}

== ديهون ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ 94 ديهون/ڳوٺاڻيون آباديون درج ٿيل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695c; color:white; font-size:110%; padding:7px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جون ديهون'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[آباد جاگير]] || 2 || [[آهوري جاگير]] || 3 || [[آهوري ريئتي]] || 4 || [[آخر ناڙي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 5 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بهادرپور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 6 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بئد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 7 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 8 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا ريئتي]]
|-
| 9 || [[ڀنڀيون]] || 10 || [[بواڻ]] || 11 || [[بيگوديرو (ناٿن شاهه)|بيگوديرو]] || 12 || [[ڀڳڻا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 13 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڀنگر (ناٿن شاهه)|ڀنگر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 14 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 15 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 16 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻورڙي]]
|-
| 17 || [[بگ|بُگَ]] || 18 || [[ٻرڙا جاگير]] || 19 || [[ٻرڙا ريئتي]] || 20 || [[ٻٽڙا|ٻُٽڙا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 21 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇنڊڻ]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 22 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 23 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 24 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[چوکنڊي]]
|-
| 25 || [[ڏنگر]] || 26 || [[ڌڱاڻو]] || 27 || [[ڊوگر]] || 28 || [[ڊرٻ تولان]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 29 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[درمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 30 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[فتح پور (ناٿن شاهه)|فتح پور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 31 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڦيکراٽو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 32 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گاٻڙجي]]
|-
| 33 || [[ڳچل]] || 34 || [[گاڏهي]] || 35 || [[گهارو (ناٿن شاهه)|گهارو]] || 36 || [[ڳجهاپور جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 37 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڳجهاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 38 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گوزو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 39 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ماڇي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 40 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ناريجو جاگير]]
|-
| 41 || [[عيسو ناريجو ريئتي]] || 42 || [[جکرو (ناٿن شاهه)|جکرو]] || 43 || [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪَڪَڙ]] || 44 || [[ڪنڊي چکي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 45 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو غلام الله]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 46 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 47 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 48 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کڏهڙ]]
|-
| 49 || [[خيرپور جاگير]] || 50 || [[کنڀهڻ نانگڻ]] || 51 || [[خانپور (ناٿن شاهه)|خانپور]] || 52 || [[کرڙو ڪنارو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 53 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٽ لشڪر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 54 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٿڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 55 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 56 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 2]]
|-
| 57 || [[کوهه مصري]] || 58 || [[ڪور ٻڍو]] || 59 || [[ڪور حسين]] || 60 || [[ڪرڪٽ جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 61 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪرڪٽ ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 62 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[لاڏو ديرو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 63 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 64 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو ريئتي]]
|-
| 65 || [[ماها]] || 66 || [[مکي سروي]] || 67 || [[مکي غيرسروي]] || 68 || [[مالام 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 69 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[مالام 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 70 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڙي (ناٿن شاهه)|ماڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 71 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 72 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرو ڪلهوڙو]]
|-
| 73 || [[پئي]] || 74 || [[پئي جيهو]] || 75 || [[پسيا]] || 76 || [[قمبر جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 77 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قمبر ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 78 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قومي چارو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 79 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[راهوجا (ناٿن شاهه)|راهوجا]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 80 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[رپ (ناٿن شاهه)|رپ]]
|-
| 81 || [[رپ ڪائنچي]] || 82 || [[ريڊي سروي ٿيل]] || 83 || [[ريڍي اڻسروي ٿيل]] || 84 || [[سالاري 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 85 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 86 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 3]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 87 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 4]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 88 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 5]]
|-
| 89 || [[سير آباد]] || 90 || [[شيهه ويڙهو]] || 91 || [[سکپور (ناٿن شاهه)|سکپور]] || 92 || [[ٿلهو (ناٿن شاهه)|ٿلهو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 93 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وائجي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 94 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وسائي]] || || || ||
|}

== معيشت ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، ننڍي واپار ۽ خدمتن تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ جا روزگار بابت انگ پڻ ڳوٺاڻي معيشت ۾ زرعي سرگرمين ۽ خانداني زرعي محنت جي اهميت ظاهر ڪن ٿا.

تعلقي جو اوڀرندو ۽ وچ وارو ميداني حصو آبپاشيءَ هيٺ اچي ٿو. واهن ۽ شاخن جو نظام زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. علائقي ۾ [[چانور]] اهم فصلن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار سبب خيرپور ناٿن شاهه ۽ ٻين وڏين آبادين ۾ اناج جي واپار، چانورن جي ملن، زرعي سامان ۽ ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ڪاروبار پيدا ٿيا آهن.

ٻهراڙيءَ ۾ مال پالڻ پڻ گهريلو معيشت جو اهم حصو آهي. ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن.

== آمدرفت ==
تعلقي جي اهم آباديون روڊن وسيلي دادو ضلعي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهن. [[انڊس هاءِ وي]] علائقي جي آمدرفت لاءِ اهم شاهراهه آهي ۽ خيرپور ناٿن شاهه کي [[دادو]]، [[ميهڙ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[سيتا روڊ]] تاريخي طور ريلوي ۽ روڊ آمدرفت سان لاڳاپيل اهم آبادي رهي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي رستا زرعي پيداوار کي شهرن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.

== ٻوڏون ==
سنڌو درياهه جي ميداني نظام، هيٺاهين زمين ۽ آبپاشي واهن جي موجودگي سبب خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻوڏ جي خطري وارن علائقن مان هڪ آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
[[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا سخت متاثر ٿيا. پاڻي شهر جي حصن ۾ داخل ٿيو ۽ سرڪاري عمارتن، گهرن، رستن ۽ زرعي زمينن کي نقصان پهتو. ڀرپاسي جا ڪيترائي ڳوٺ پڻ پاڻي هيٺ آيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Floods ravage K.N. Shah, threaten three towns
 |work=Dawn
 |date=4 September 2010
 |url=https://www.dawn.com/news/559906/
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻيهر دادو ضلعي جي سخت متاثر علائقن مان هڪ بڻيو. غيرمعمولي چوماسي برساتن ۽ وڏي پيماني تي گڏ ٿيل ٻوڏ جي پاڻي سبب تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، زرعي زمينن، رستن ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.

ٻوڏ سبب وڏي تعداد ۾ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. پاڻي بيهڻ سبب پيئڻ جي صاف پاڻي، خوراڪ، صحت جي سهولتن ۽ صفائي جا مسئلا پيدا ٿيا. زرعي زمينن جي ٻڏڻ سبب فصلن ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي پڻ نقصان پهتو.

ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ ۾ گهرن، رستن، زرعي زمينن، پاڻي ۽ صفائي جي نظام ۽ صحت جي سهولتن جي بحالي اهم مسئلا رهيا.

== مشهور شخصيتون ==
* [[راز ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر ۽ خطاط
* [[حاجي ظفر لغاري]] — سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير
* [[زيڊ اي چنا]] — جج
* [[احمد خان آصف مصراڻي]] — سنڌي شاعر ۽ اديب
* [[حاجي امير بخش جوڻيجو]] — سياستدان
* [[عاصم ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر
* [[وفا ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر

== پڻ ڏسو ==
* [[خيرپور ناٿن شاهه]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]
* [[ميهڙ تعلقو]]
* [[جوهي تعلقو]]
* [[دادو تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]]
[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:دادو ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>8met8iv43lx1bsgv1w62ft9x2erljla</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413557</id>
      <parentid>413556</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24073" sha1="qoxfy7l6i5mkd3wurx1u8buxzddyign" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| native_name             = خيرپور ناٿن شاهه
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = Taluka_KN_Shah.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = دادو ضلعي جي نقشي ۾ خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.05|67.44|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[دادو ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[خيرپور ناٿن شاھ]]
| area_total_km2          = 2583
| population_total        = 379975
| population_as_of        = 2023
| population_density_km2  = 147.11
| population_urban        = 83546
| population_rural        = 296429
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;Census2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 43.42٪
| blank1_name_sec1        = شهري آبادي
| blank1_info_sec1        = 21.99٪
| blank2_name_sec1        = ٻهراڙي آبادي
| blank2_info_sec1        = 78.01٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''خيرپور ناٿن شاهه تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Khairpur Nathan Shah Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاھ]] شهر آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان تعلقو 2,583 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 379,975 هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

خيرپور ناٿن شاهه دادو ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي؛ باقي ٽي [[دادو تعلقو|دادو]]، [[جوهي تعلقو|جوهي]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] آهن. تعلقي جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهي ٿو ۽ مقامي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل واپار اهم حيثيت رکن ٿا.

== تاريخ ==
موجوده خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي انتظامي تاريخ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي قيام سان ڳنڍيل آهي. دادو ضلعو برطانوي دور ۾ 1931ع ۾ قائم ڪيو ويو. موجوده تعلقي جو علائقو تاريخي طور ڪڪڙ سان پڻ انتظامي طور لاڳاپيل رهيو آهي. وقت سان گڏ انتظامي مرڪز خيرپور ناٿن شاهه ڏانهن منتقل ٿيو ۽ علائقو خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو.

تعلقي جو صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاھ]] مقامي واپار، تعليم، صحت ۽ انتظامي خدمتن جو مرڪز آهي. [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪڪڙ]] پڻ علائقي جي پراڻين ۽ اهم آبادين مان هڪ آهي.

خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي جديد سياسي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[جمهوريت جي بحاليءَ جي تحريڪ]] دوران دادو ضلعي جي ٻين حصن وانگر هن علائقي ۾ به سياسي سرگرميون ٿيون.

== جاگرافي ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقو سنڌ جي وچ-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. تعلقي جي اوڀرندي حصي جو زميني ڍانچو [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته اولهندي طرف زمين آهستي آهستي کيرٿر واري خطي ڏانهن مٿي ٿيندي وڃي ٿي.

تعلقي جي جاگرافيائي ڍانچي ۾ سنڌو درياهه جا ميداني علائقا، آبپاشي هيٺ زرعي زمينون، ٻوڏ کان متاثر ٿيندڙ هيٺاهان علائقا ۽ اولهندي طرف نسبتاً خشڪ زمينون شامل آهن. زمين جي هن فرق سبب آبادي ۽ زرعي سرگرميون پڻ تعلقي جي مختلف حصن ۾ هڪجهڙيون نه آهن.

تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خيرپور ناٿن شاھ]]، [[سيتا روڊ]]، [[ڪڪڙ (شھر)|ڪڪڙ]]، [[گوزو]]، [[خانپور (ناٿن شاھ)|خانپور]]، [[ٻٽڙا]] ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون شامل آهن.

=== آبهوا ===
خيرپور ناٿن شاهه جو علائقو گرم ۽ خشڪ آبهوا رکي ٿو. اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ ٿڌو هوندو آهي. مينهن جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي واري عرصي ۾ پوي ٿو. گرمي، گهٽ سالياني برسات ۽ آبپاشيءَ تي دارومدار علائقي جي زرعي نظام جون اهم خاصيتون آهن.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي ڪل آبادي '''379,975''' هئي، جنهن ۾ 192,043 مرد، 187,910 عورتون ۽ 22 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. جنسي تناسب 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

تعلقي جي آباديءَ جي گهاٽائي 147.11 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. 2023ع ۾ سراسري گهراڻي ۾ 4.9 ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
2023ع جي آدمشماريءَ جي تقابلي انگن موجب 2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 334,477 هئي، جيڪا 2023ع تائين وڌي 379,975 ٿي وئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح 2.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#336699; color:white; padding:8px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي آبادي'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تبديلي
|-
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 1998ع
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 253,309
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | —
|-
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 2017ع
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 334,477
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | +32.0٪
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 2023ع
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 379,975
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | +13.6٪
|}

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جا 296,429 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 83,546 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح 78.01 سيڪڙو آبادي ٻهراڙي ۽ 21.99 سيڪڙو شهري هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي
| label1 = ٻهراڙي
| value1 = 78.01
| color1 = #66c2a5
| label2 = شهري
| value2 = 21.99
| color2 = #fc8d62
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot; | '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | ٻهراڙي
| 296,429
| 78.01٪
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | شهري
| 83,546
| 21.99٪
|-
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 379,975
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 100٪
|}

=== جنس ===
2023ع ۾ مرد تعلقي جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 50.54 سيڪڙو ۽ عورتون 49.45 سيڪڙو هيون.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ آبادي جنس موجب
| label1 = مرد
| value1 = 50.54
| color1 = #5b9bd5
| label2 = عورتون
| value2 = 49.45
| color2 = #ed7d9a
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a5acd; color:white;&quot; | '''آبادي جنس موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | جنس
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 192,043
| 50.54٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 187,910
| 49.45٪
|-
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
| 22
| 0.01٪ کان گهٽ
|}

=== خواندگي ===
2023ع ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي ماڻهن ۾ تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.42 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 52.38 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Literacy2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#8e44ad; color:white;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | شرح
|-
| style=&quot;background:#f8f1fb;&quot; | مجموعي
| 43.42٪
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 52.38٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 34.15٪
|}

== شهري آباديون ==
2023ع ۾ تعلقي جي ڪل شهري آبادي 83,546 هئي. شهري آبادي تعلقي جي مجموعي آباديءَ جو 21.99 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

[[خيرپور ناٿن شاھ]] تعلقي جو انتظامي ۽ اهم واپاري مرڪز آهي، جڏهن ته [[سيتا روڊ]] پڻ اهم شهري آبادي آهي. ننڍيون آباديون مقامي زرعي مارڪيٽن، تعليم ۽ روزاني ضرورتن جي فراهميءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.

== ڳوٺاڻيون آباديون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ '''94 ڳوٺاڻيون آباديون''' شمار ڪيون ويون، جن جي گڏيل آبادي 296,429 هئي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن مان 19 آبادين جي آبادي پنج هزار يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن ته 34 آبادين جي آبادي 2,000 کان 4,999 جي وچ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح ڳوٺاڻي آباديءَ جو وڏو حصو نسبتاً وڏن ڳوٺن ۽ آبادين ۾ مرڪوز آهي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%;&quot;
|+ style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot; | '''ڳوٺاڻيون آباديون آباديءَ جي ماپ موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آباديءَ جو درجو
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آبادين جو تعداد
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | گڏيل آبادي
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | 5,000 يا وڌيڪ
| 19
| 136,180
|-
| style=&quot;background:#f1f8e9;&quot; | 2,000–4,999
| 34
| 126,527
|-
| style=&quot;background:#fffde7;&quot; | 1,000–1,999
| 12
| 18,384
|-
| style=&quot;background:#fff8e1;&quot; | 500–999
| 14
| 11,262
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | 200–499
| 10
| 3,379
|-
| style=&quot;background:#fce4ec;&quot; | 200 کان گهٽ
| 5
| 697
|-
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 94
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 296,429
|}

== ديهون ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ 94 ديهون/ڳوٺاڻيون آباديون درج ٿيل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695c; color:white; font-size:110%; padding:7px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جون ديهون'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[آباد جاگير]] || 2 || [[آهوري جاگير]] || 3 || [[آهوري ريئتي]] || 4 || [[آخر ناڙي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 5 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بهادرپور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 6 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بئد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 7 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 8 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا ريئتي]]
|-
| 9 || [[ڀنڀيون]] || 10 || [[بواڻ]] || 11 || [[بيگوديرو (ناٿن شاهه)|بيگوديرو]] || 12 || [[ڀڳڻا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 13 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڀنگر (ناٿن شاهه)|ڀنگر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 14 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 15 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 16 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻورڙي]]
|-
| 17 || [[بگ|بُگَ]] || 18 || [[ٻرڙا جاگير]] || 19 || [[ٻرڙا ريئتي]] || 20 || [[ٻٽڙا|ٻُٽڙا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 21 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇنڊڻ]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 22 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 23 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 24 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[چوکنڊي]]
|-
| 25 || [[ڏنگر]] || 26 || [[ڌڱاڻو]] || 27 || [[ڊوگر]] || 28 || [[ڊرٻ تولان]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 29 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[درمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 30 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[فتح پور (ناٿن شاهه)|فتح پور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 31 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڦيکراٽو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 32 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گاٻڙجي]]
|-
| 33 || [[ڳچل]] || 34 || [[گاڏهي]] || 35 || [[گهارو (ناٿن شاهه)|گهارو]] || 36 || [[ڳجهاپور جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 37 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڳجهاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 38 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گوزو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 39 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ماڇي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 40 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ناريجو جاگير]]
|-
| 41 || [[عيسو ناريجو ريئتي]] || 42 || [[جکرو (ناٿن شاهه)|جکرو]] || 43 || [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪَڪَڙ]] || 44 || [[ڪنڊي چکي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 45 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو غلام الله]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 46 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 47 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 48 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کڏهڙ]]
|-
| 49 || [[خيرپور جاگير]] || 50 || [[کنڀهڻ نانگڻ]] || 51 || [[خانپور (ناٿن شاهه)|خانپور]] || 52 || [[کرڙو ڪنارو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 53 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٽ لشڪر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 54 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٿڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 55 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 56 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 2]]
|-
| 57 || [[کوهه مصري]] || 58 || [[ڪور ٻڍو]] || 59 || [[ڪور حسين]] || 60 || [[ڪرڪٽ جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 61 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪرڪٽ ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 62 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[لاڏو ديرو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 63 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 64 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو ريئتي]]
|-
| 65 || [[ماها]] || 66 || [[مکي سروي]] || 67 || [[مکي غيرسروي]] || 68 || [[مالام 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 69 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[مالام 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 70 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڙي (ناٿن شاهه)|ماڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 71 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 72 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرو ڪلهوڙو]]
|-
| 73 || [[پئي]] || 74 || [[پئي جيهو]] || 75 || [[پسيا]] || 76 || [[قمبر جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 77 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قمبر ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 78 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قومي چارو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 79 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[راهوجا (ناٿن شاهه)|راهوجا]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 80 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[رپ (ناٿن شاهه)|رپ]]
|-
| 81 || [[رپ ڪائنچي]] || 82 || [[ريڊي سروي ٿيل]] || 83 || [[ريڍي اڻسروي ٿيل]] || 84 || [[سالاري 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 85 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 86 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 3]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 87 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 4]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 88 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 5]]
|-
| 89 || [[سير آباد]] || 90 || [[شيهه ويڙهو]] || 91 || [[سکپور (ناٿن شاهه)|سکپور]] || 92 || [[ٿلهو (ناٿن شاهه)|ٿلهو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 93 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وائجي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 94 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وسائي]] || || || ||
|}

== معيشت ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، ننڍي واپار ۽ خدمتن تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ جا روزگار بابت انگ پڻ ڳوٺاڻي معيشت ۾ زرعي سرگرمين ۽ خانداني زرعي محنت جي اهميت ظاهر ڪن ٿا.

تعلقي جو اوڀرندو ۽ وچ وارو ميداني حصو آبپاشيءَ هيٺ اچي ٿو. واهن ۽ شاخن جو نظام زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. علائقي ۾ [[چانور]] اهم فصلن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار سبب خيرپور ناٿن شاهه ۽ ٻين وڏين آبادين ۾ اناج جي واپار، چانورن جي ملن، زرعي سامان ۽ ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ڪاروبار پيدا ٿيا آهن.

ٻهراڙيءَ ۾ مال پالڻ پڻ گهريلو معيشت جو اهم حصو آهي. ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن.

== آمدرفت ==
تعلقي جي اهم آباديون روڊن وسيلي دادو ضلعي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهن. [[انڊس هاءِ وي]] علائقي جي آمدرفت لاءِ اهم شاهراهه آهي ۽ خيرپور ناٿن شاهه کي [[دادو]]، [[ميهڙ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[سيتا روڊ]] تاريخي طور ريلوي ۽ روڊ آمدرفت سان لاڳاپيل اهم آبادي رهي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي رستا زرعي پيداوار کي شهرن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.

== ٻوڏون ==
سنڌو درياهه جي ميداني نظام، هيٺاهين زمين ۽ آبپاشي واهن جي موجودگي سبب خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻوڏ جي خطري وارن علائقن مان هڪ آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
[[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا سخت متاثر ٿيا. پاڻي شهر جي حصن ۾ داخل ٿيو ۽ سرڪاري عمارتن، گهرن، رستن ۽ زرعي زمينن کي نقصان پهتو. ڀرپاسي جا ڪيترائي ڳوٺ پڻ پاڻي هيٺ آيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Floods ravage K.N. Shah, threaten three towns
 |work=Dawn
 |date=4 September 2010
 |url=https://www.dawn.com/news/559906/
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻيهر دادو ضلعي جي سخت متاثر علائقن مان هڪ بڻيو. غيرمعمولي چوماسي برساتن ۽ وڏي پيماني تي گڏ ٿيل ٻوڏ جي پاڻي سبب تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، زرعي زمينن، رستن ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.

ٻوڏ سبب وڏي تعداد ۾ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. پاڻي بيهڻ سبب پيئڻ جي صاف پاڻي، خوراڪ، صحت جي سهولتن ۽ صفائي جا مسئلا پيدا ٿيا. زرعي زمينن جي ٻڏڻ سبب فصلن ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي پڻ نقصان پهتو.

ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ ۾ گهرن، رستن، زرعي زمينن، پاڻي ۽ صفائي جي نظام ۽ صحت جي سهولتن جي بحالي اهم مسئلا رهيا.

== مشهور شخصيتون ==
* [[راز ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر ۽ خطاط
* [[حاجي ظفر لغاري]] — سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير
* [[زيڊ اي چنا]] — جج
* [[احمد خان آصف مصراڻي]] — سنڌي شاعر ۽ اديب
* [[حاجي امير بخش جوڻيجو]] — سياستدان
* [[عاصم ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر
* [[وفا ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر

== پڻ ڏسو ==
* [[خيرپور ناٿن شاهه]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]
* [[ميهڙ تعلقو]]
* [[جوهي تعلقو]]
* [[دادو تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]]
[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:دادو ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>qoxfy7l6i5mkd3wurx1u8buxzddyign</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413558</id>
      <parentid>413557</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* مشهور شخصيتون */</comment>
      <origin>413558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24171" sha1="czoday6gxobxuge9jrrgzua9lqq0228" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| native_name             = خيرپور ناٿن شاهه
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = Taluka_KN_Shah.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = دادو ضلعي جي نقشي ۾ خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.05|67.44|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[دادو ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[خيرپور ناٿن شاھ]]
| area_total_km2          = 2583
| population_total        = 379975
| population_as_of        = 2023
| population_density_km2  = 147.11
| population_urban        = 83546
| population_rural        = 296429
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;Census2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 43.42٪
| blank1_name_sec1        = شهري آبادي
| blank1_info_sec1        = 21.99٪
| blank2_name_sec1        = ٻهراڙي آبادي
| blank2_info_sec1        = 78.01٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''خيرپور ناٿن شاهه تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Khairpur Nathan Shah Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاھ]] شهر آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان تعلقو 2,583 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 379,975 هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

خيرپور ناٿن شاهه دادو ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي؛ باقي ٽي [[دادو تعلقو|دادو]]، [[جوهي تعلقو|جوهي]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] آهن. تعلقي جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهي ٿو ۽ مقامي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل واپار اهم حيثيت رکن ٿا.

== تاريخ ==
موجوده خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي انتظامي تاريخ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي قيام سان ڳنڍيل آهي. دادو ضلعو برطانوي دور ۾ 1931ع ۾ قائم ڪيو ويو. موجوده تعلقي جو علائقو تاريخي طور ڪڪڙ سان پڻ انتظامي طور لاڳاپيل رهيو آهي. وقت سان گڏ انتظامي مرڪز خيرپور ناٿن شاهه ڏانهن منتقل ٿيو ۽ علائقو خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو.

تعلقي جو صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاھ]] مقامي واپار، تعليم، صحت ۽ انتظامي خدمتن جو مرڪز آهي. [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪڪڙ]] پڻ علائقي جي پراڻين ۽ اهم آبادين مان هڪ آهي.

خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي جديد سياسي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[جمهوريت جي بحاليءَ جي تحريڪ]] دوران دادو ضلعي جي ٻين حصن وانگر هن علائقي ۾ به سياسي سرگرميون ٿيون.

== جاگرافي ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقو سنڌ جي وچ-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. تعلقي جي اوڀرندي حصي جو زميني ڍانچو [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته اولهندي طرف زمين آهستي آهستي کيرٿر واري خطي ڏانهن مٿي ٿيندي وڃي ٿي.

تعلقي جي جاگرافيائي ڍانچي ۾ سنڌو درياهه جا ميداني علائقا، آبپاشي هيٺ زرعي زمينون، ٻوڏ کان متاثر ٿيندڙ هيٺاهان علائقا ۽ اولهندي طرف نسبتاً خشڪ زمينون شامل آهن. زمين جي هن فرق سبب آبادي ۽ زرعي سرگرميون پڻ تعلقي جي مختلف حصن ۾ هڪجهڙيون نه آهن.

تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خيرپور ناٿن شاھ]]، [[سيتا روڊ]]، [[ڪڪڙ (شھر)|ڪڪڙ]]، [[گوزو]]، [[خانپور (ناٿن شاھ)|خانپور]]، [[ٻٽڙا]] ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون شامل آهن.

=== آبهوا ===
خيرپور ناٿن شاهه جو علائقو گرم ۽ خشڪ آبهوا رکي ٿو. اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ ٿڌو هوندو آهي. مينهن جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي واري عرصي ۾ پوي ٿو. گرمي، گهٽ سالياني برسات ۽ آبپاشيءَ تي دارومدار علائقي جي زرعي نظام جون اهم خاصيتون آهن.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي ڪل آبادي '''379,975''' هئي، جنهن ۾ 192,043 مرد، 187,910 عورتون ۽ 22 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. جنسي تناسب 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

تعلقي جي آباديءَ جي گهاٽائي 147.11 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. 2023ع ۾ سراسري گهراڻي ۾ 4.9 ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
2023ع جي آدمشماريءَ جي تقابلي انگن موجب 2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 334,477 هئي، جيڪا 2023ع تائين وڌي 379,975 ٿي وئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح 2.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#336699; color:white; padding:8px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي آبادي'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تبديلي
|-
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 1998ع
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 253,309
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | —
|-
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 2017ع
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 334,477
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | +32.0٪
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 2023ع
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 379,975
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | +13.6٪
|}

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جا 296,429 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 83,546 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح 78.01 سيڪڙو آبادي ٻهراڙي ۽ 21.99 سيڪڙو شهري هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي
| label1 = ٻهراڙي
| value1 = 78.01
| color1 = #66c2a5
| label2 = شهري
| value2 = 21.99
| color2 = #fc8d62
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot; | '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | ٻهراڙي
| 296,429
| 78.01٪
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | شهري
| 83,546
| 21.99٪
|-
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 379,975
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 100٪
|}

=== جنس ===
2023ع ۾ مرد تعلقي جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 50.54 سيڪڙو ۽ عورتون 49.45 سيڪڙو هيون.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ آبادي جنس موجب
| label1 = مرد
| value1 = 50.54
| color1 = #5b9bd5
| label2 = عورتون
| value2 = 49.45
| color2 = #ed7d9a
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a5acd; color:white;&quot; | '''آبادي جنس موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | جنس
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 192,043
| 50.54٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 187,910
| 49.45٪
|-
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
| 22
| 0.01٪ کان گهٽ
|}

=== خواندگي ===
2023ع ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي ماڻهن ۾ تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.42 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 52.38 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Literacy2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#8e44ad; color:white;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | شرح
|-
| style=&quot;background:#f8f1fb;&quot; | مجموعي
| 43.42٪
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 52.38٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 34.15٪
|}

== شهري آباديون ==
2023ع ۾ تعلقي جي ڪل شهري آبادي 83,546 هئي. شهري آبادي تعلقي جي مجموعي آباديءَ جو 21.99 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

[[خيرپور ناٿن شاھ]] تعلقي جو انتظامي ۽ اهم واپاري مرڪز آهي، جڏهن ته [[سيتا روڊ]] پڻ اهم شهري آبادي آهي. ننڍيون آباديون مقامي زرعي مارڪيٽن، تعليم ۽ روزاني ضرورتن جي فراهميءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.

== ڳوٺاڻيون آباديون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ '''94 ڳوٺاڻيون آباديون''' شمار ڪيون ويون، جن جي گڏيل آبادي 296,429 هئي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن مان 19 آبادين جي آبادي پنج هزار يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن ته 34 آبادين جي آبادي 2,000 کان 4,999 جي وچ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح ڳوٺاڻي آباديءَ جو وڏو حصو نسبتاً وڏن ڳوٺن ۽ آبادين ۾ مرڪوز آهي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%;&quot;
|+ style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot; | '''ڳوٺاڻيون آباديون آباديءَ جي ماپ موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آباديءَ جو درجو
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آبادين جو تعداد
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | گڏيل آبادي
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | 5,000 يا وڌيڪ
| 19
| 136,180
|-
| style=&quot;background:#f1f8e9;&quot; | 2,000–4,999
| 34
| 126,527
|-
| style=&quot;background:#fffde7;&quot; | 1,000–1,999
| 12
| 18,384
|-
| style=&quot;background:#fff8e1;&quot; | 500–999
| 14
| 11,262
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | 200–499
| 10
| 3,379
|-
| style=&quot;background:#fce4ec;&quot; | 200 کان گهٽ
| 5
| 697
|-
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 94
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 296,429
|}

== ديهون ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ 94 ديهون/ڳوٺاڻيون آباديون درج ٿيل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695c; color:white; font-size:110%; padding:7px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جون ديهون'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[آباد جاگير]] || 2 || [[آهوري جاگير]] || 3 || [[آهوري ريئتي]] || 4 || [[آخر ناڙي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 5 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بهادرپور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 6 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بئد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 7 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 8 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا ريئتي]]
|-
| 9 || [[ڀنڀيون]] || 10 || [[بواڻ]] || 11 || [[بيگوديرو (ناٿن شاهه)|بيگوديرو]] || 12 || [[ڀڳڻا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 13 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڀنگر (ناٿن شاهه)|ڀنگر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 14 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 15 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 16 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻورڙي]]
|-
| 17 || [[بگ|بُگَ]] || 18 || [[ٻرڙا جاگير]] || 19 || [[ٻرڙا ريئتي]] || 20 || [[ٻٽڙا|ٻُٽڙا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 21 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇنڊڻ]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 22 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 23 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 24 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[چوکنڊي]]
|-
| 25 || [[ڏنگر]] || 26 || [[ڌڱاڻو]] || 27 || [[ڊوگر]] || 28 || [[ڊرٻ تولان]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 29 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[درمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 30 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[فتح پور (ناٿن شاهه)|فتح پور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 31 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڦيکراٽو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 32 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گاٻڙجي]]
|-
| 33 || [[ڳچل]] || 34 || [[گاڏهي]] || 35 || [[گهارو (ناٿن شاهه)|گهارو]] || 36 || [[ڳجهاپور جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 37 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڳجهاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 38 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گوزو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 39 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ماڇي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 40 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ناريجو جاگير]]
|-
| 41 || [[عيسو ناريجو ريئتي]] || 42 || [[جکرو (ناٿن شاهه)|جکرو]] || 43 || [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪَڪَڙ]] || 44 || [[ڪنڊي چکي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 45 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو غلام الله]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 46 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 47 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 48 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کڏهڙ]]
|-
| 49 || [[خيرپور جاگير]] || 50 || [[کنڀهڻ نانگڻ]] || 51 || [[خانپور (ناٿن شاهه)|خانپور]] || 52 || [[کرڙو ڪنارو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 53 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٽ لشڪر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 54 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٿڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 55 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 56 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 2]]
|-
| 57 || [[کوهه مصري]] || 58 || [[ڪور ٻڍو]] || 59 || [[ڪور حسين]] || 60 || [[ڪرڪٽ جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 61 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪرڪٽ ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 62 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[لاڏو ديرو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 63 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 64 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو ريئتي]]
|-
| 65 || [[ماها]] || 66 || [[مکي سروي]] || 67 || [[مکي غيرسروي]] || 68 || [[مالام 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 69 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[مالام 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 70 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڙي (ناٿن شاهه)|ماڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 71 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 72 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرو ڪلهوڙو]]
|-
| 73 || [[پئي]] || 74 || [[پئي جيهو]] || 75 || [[پسيا]] || 76 || [[قمبر جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 77 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قمبر ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 78 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قومي چارو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 79 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[راهوجا (ناٿن شاهه)|راهوجا]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 80 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[رپ (ناٿن شاهه)|رپ]]
|-
| 81 || [[رپ ڪائنچي]] || 82 || [[ريڊي سروي ٿيل]] || 83 || [[ريڍي اڻسروي ٿيل]] || 84 || [[سالاري 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 85 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 86 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 3]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 87 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 4]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 88 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 5]]
|-
| 89 || [[سير آباد]] || 90 || [[شيهه ويڙهو]] || 91 || [[سکپور (ناٿن شاهه)|سکپور]] || 92 || [[ٿلهو (ناٿن شاهه)|ٿلهو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 93 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وائجي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 94 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وسائي]] || || || ||
|}

== معيشت ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، ننڍي واپار ۽ خدمتن تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ جا روزگار بابت انگ پڻ ڳوٺاڻي معيشت ۾ زرعي سرگرمين ۽ خانداني زرعي محنت جي اهميت ظاهر ڪن ٿا.

تعلقي جو اوڀرندو ۽ وچ وارو ميداني حصو آبپاشيءَ هيٺ اچي ٿو. واهن ۽ شاخن جو نظام زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. علائقي ۾ [[چانور]] اهم فصلن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار سبب خيرپور ناٿن شاهه ۽ ٻين وڏين آبادين ۾ اناج جي واپار، چانورن جي ملن، زرعي سامان ۽ ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ڪاروبار پيدا ٿيا آهن.

ٻهراڙيءَ ۾ مال پالڻ پڻ گهريلو معيشت جو اهم حصو آهي. ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن.

== آمدرفت ==
تعلقي جي اهم آباديون روڊن وسيلي دادو ضلعي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهن. [[انڊس هاءِ وي]] علائقي جي آمدرفت لاءِ اهم شاهراهه آهي ۽ خيرپور ناٿن شاهه کي [[دادو]]، [[ميهڙ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[سيتا روڊ]] تاريخي طور ريلوي ۽ روڊ آمدرفت سان لاڳاپيل اهم آبادي رهي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي رستا زرعي پيداوار کي شهرن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.

== ٻوڏون ==
سنڌو درياهه جي ميداني نظام، هيٺاهين زمين ۽ آبپاشي واهن جي موجودگي سبب خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻوڏ جي خطري وارن علائقن مان هڪ آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
[[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا سخت متاثر ٿيا. پاڻي شهر جي حصن ۾ داخل ٿيو ۽ سرڪاري عمارتن، گهرن، رستن ۽ زرعي زمينن کي نقصان پهتو. ڀرپاسي جا ڪيترائي ڳوٺ پڻ پاڻي هيٺ آيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Floods ravage K.N. Shah, threaten three towns
 |work=Dawn
 |date=4 September 2010
 |url=https://www.dawn.com/news/559906/
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻيهر دادو ضلعي جي سخت متاثر علائقن مان هڪ بڻيو. غيرمعمولي چوماسي برساتن ۽ وڏي پيماني تي گڏ ٿيل ٻوڏ جي پاڻي سبب تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، زرعي زمينن، رستن ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.

ٻوڏ سبب وڏي تعداد ۾ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. پاڻي بيهڻ سبب پيئڻ جي صاف پاڻي، خوراڪ، صحت جي سهولتن ۽ صفائي جا مسئلا پيدا ٿيا. زرعي زمينن جي ٻڏڻ سبب فصلن ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي پڻ نقصان پهتو.

ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ ۾ گهرن، رستن، زرعي زمينن، پاڻي ۽ صفائي جي نظام ۽ صحت جي سهولتن جي بحالي اهم مسئلا رهيا.

== مشهور شخصيتون ==
* [[راز ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر ۽ خطاط
[[فائل:Raz Nathan Shahi.jpg|thumb|left|upright=0.3|راز ناٿن شاھي جي تصوير]]
* [[حاجي ظفر لغاري]] — سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير
* [[زيڊ اي چنا]] — جج
* [[احمد خان آصف مصراڻي]] — سنڌي شاعر ۽ اديب
* [[حاجي امير بخش جوڻيجو]] — سياستدان
* [[عاصم ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر
* [[وفا ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر

== پڻ ڏسو ==
* [[خيرپور ناٿن شاهه]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]
* [[ميهڙ تعلقو]]
* [[جوهي تعلقو]]
* [[دادو تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]]
[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:دادو ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>czoday6gxobxuge9jrrgzua9lqq0228</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413559</id>
      <parentid>413558</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* مشهور شخصيتون */</comment>
      <origin>413559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24171" sha1="60gfyxkz7a3mevahmisvpvgk5dr1hrn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| native_name             = خيرپور ناٿن شاهه
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = Taluka_KN_Shah.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = دادو ضلعي جي نقشي ۾ خيرپور ناٿن شاهه تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.05|67.44|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[دادو ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[خيرپور ناٿن شاھ]]
| area_total_km2          = 2583
| population_total        = 379975
| population_as_of        = 2023
| population_density_km2  = 147.11
| population_urban        = 83546
| population_rural        = 296429
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;Census2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 43.42٪
| blank1_name_sec1        = شهري آبادي
| blank1_info_sec1        = 21.99٪
| blank2_name_sec1        = ٻهراڙي آبادي
| blank2_info_sec1        = 78.01٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''خيرپور ناٿن شاهه تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Khairpur Nathan Shah Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاھ]] شهر آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان تعلقو 2,583 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 379,975 هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

خيرپور ناٿن شاهه دادو ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي؛ باقي ٽي [[دادو تعلقو|دادو]]، [[جوهي تعلقو|جوهي]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] آهن. تعلقي جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهي ٿو ۽ مقامي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل واپار اهم حيثيت رکن ٿا.

== تاريخ ==
موجوده خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي انتظامي تاريخ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي قيام سان ڳنڍيل آهي. دادو ضلعو برطانوي دور ۾ 1931ع ۾ قائم ڪيو ويو. موجوده تعلقي جو علائقو تاريخي طور ڪڪڙ سان پڻ انتظامي طور لاڳاپيل رهيو آهي. وقت سان گڏ انتظامي مرڪز خيرپور ناٿن شاهه ڏانهن منتقل ٿيو ۽ علائقو خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو.

تعلقي جو صدر مقام [[خيرپور ناٿن شاھ]] مقامي واپار، تعليم، صحت ۽ انتظامي خدمتن جو مرڪز آهي. [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪڪڙ]] پڻ علائقي جي پراڻين ۽ اهم آبادين مان هڪ آهي.

خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي جديد سياسي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[جمهوريت جي بحاليءَ جي تحريڪ]] دوران دادو ضلعي جي ٻين حصن وانگر هن علائقي ۾ به سياسي سرگرميون ٿيون.

== جاگرافي ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقو سنڌ جي وچ-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. تعلقي جي اوڀرندي حصي جو زميني ڍانچو [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته اولهندي طرف زمين آهستي آهستي کيرٿر واري خطي ڏانهن مٿي ٿيندي وڃي ٿي.

تعلقي جي جاگرافيائي ڍانچي ۾ سنڌو درياهه جا ميداني علائقا، آبپاشي هيٺ زرعي زمينون، ٻوڏ کان متاثر ٿيندڙ هيٺاهان علائقا ۽ اولهندي طرف نسبتاً خشڪ زمينون شامل آهن. زمين جي هن فرق سبب آبادي ۽ زرعي سرگرميون پڻ تعلقي جي مختلف حصن ۾ هڪجهڙيون نه آهن.

تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خيرپور ناٿن شاھ]]، [[سيتا روڊ]]، [[ڪڪڙ (شھر)|ڪڪڙ]]، [[گوزو]]، [[خانپور (ناٿن شاھ)|خانپور]]، [[ٻٽڙا]] ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون شامل آهن.

=== آبهوا ===
خيرپور ناٿن شاهه جو علائقو گرم ۽ خشڪ آبهوا رکي ٿو. اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ ٿڌو هوندو آهي. مينهن جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي واري عرصي ۾ پوي ٿو. گرمي، گهٽ سالياني برسات ۽ آبپاشيءَ تي دارومدار علائقي جي زرعي نظام جون اهم خاصيتون آهن.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي ڪل آبادي '''379,975''' هئي، جنهن ۾ 192,043 مرد، 187,910 عورتون ۽ 22 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. جنسي تناسب 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

تعلقي جي آباديءَ جي گهاٽائي 147.11 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. 2023ع ۾ سراسري گهراڻي ۾ 4.9 ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
2023ع جي آدمشماريءَ جي تقابلي انگن موجب 2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 334,477 هئي، جيڪا 2023ع تائين وڌي 379,975 ٿي وئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح 2.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#336699; color:white; padding:8px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي آبادي'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تبديلي
|-
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 1998ع
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | 253,309
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | —
|-
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 2017ع
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | 334,477
| style=&quot;background:#edf7ed;&quot; | +32.0٪
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 2023ع
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 379,975
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | +13.6٪
|}

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جا 296,429 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 83,546 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح 78.01 سيڪڙو آبادي ٻهراڙي ۽ 21.99 سيڪڙو شهري هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي
| label1 = ٻهراڙي
| value1 = 78.01
| color1 = #66c2a5
| label2 = شهري
| value2 = 21.99
| color2 = #fc8d62
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot; | '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | ٻهراڙي
| 296,429
| 78.01٪
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | شهري
| 83,546
| 21.99٪
|-
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 379,975
! style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | 100٪
|}

=== جنس ===
2023ع ۾ مرد تعلقي جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 50.54 سيڪڙو ۽ عورتون 49.45 سيڪڙو هيون.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = 2023ع ۾ آبادي جنس موجب
| label1 = مرد
| value1 = 50.54
| color1 = #5b9bd5
| label2 = عورتون
| value2 = 49.45
| color2 = #ed7d9a
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a5acd; color:white;&quot; | '''آبادي جنس موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | جنس
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 192,043
| 50.54٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 187,910
| 49.45٪
|-
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
| 22
| 0.01٪ کان گهٽ
|}

=== خواندگي ===
2023ع ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي ماڻهن ۾ تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.42 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 52.38 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.15 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Literacy2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#8e44ad; color:white;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadcf2;&quot; | شرح
|-
| style=&quot;background:#f8f1fb;&quot; | مجموعي
| 43.42٪
|-
| style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | مرد
| 52.38٪
|-
| style=&quot;background:#fff0f5;&quot; | عورتون
| 34.15٪
|}

== شهري آباديون ==
2023ع ۾ تعلقي جي ڪل شهري آبادي 83,546 هئي. شهري آبادي تعلقي جي مجموعي آباديءَ جو 21.99 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

[[خيرپور ناٿن شاھ]] تعلقي جو انتظامي ۽ اهم واپاري مرڪز آهي، جڏهن ته [[سيتا روڊ]] پڻ اهم شهري آبادي آهي. ننڍيون آباديون مقامي زرعي مارڪيٽن، تعليم ۽ روزاني ضرورتن جي فراهميءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.

== ڳوٺاڻيون آباديون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ '''94 ڳوٺاڻيون آباديون''' شمار ڪيون ويون، جن جي گڏيل آبادي 296,429 هئي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن مان 19 آبادين جي آبادي پنج هزار يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن ته 34 آبادين جي آبادي 2,000 کان 4,999 جي وچ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح ڳوٺاڻي آباديءَ جو وڏو حصو نسبتاً وڏن ڳوٺن ۽ آبادين ۾ مرڪوز آهي.&lt;ref name=&quot;Rural2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%;&quot;
|+ style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot; | '''ڳوٺاڻيون آباديون آباديءَ جي ماپ موجب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آباديءَ جو درجو
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | آبادين جو تعداد
! style=&quot;background:#c8e6c9;&quot; | گڏيل آبادي
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | 5,000 يا وڌيڪ
| 19
| 136,180
|-
| style=&quot;background:#f1f8e9;&quot; | 2,000–4,999
| 34
| 126,527
|-
| style=&quot;background:#fffde7;&quot; | 1,000–1,999
| 12
| 18,384
|-
| style=&quot;background:#fff8e1;&quot; | 500–999
| 14
| 11,262
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | 200–499
| 10
| 3,379
|-
| style=&quot;background:#fce4ec;&quot; | 200 کان گهٽ
| 5
| 697
|-
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 94
! style=&quot;background:#dcedc8;&quot; | 296,429
|}

== ديهون ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي ۾ 94 ديهون/ڳوٺاڻيون آباديون درج ٿيل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695c; color:white; font-size:110%; padding:7px;&quot; | '''خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جون ديهون'''
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | #
! style=&quot;background:#b2dfdb;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[آباد جاگير]] || 2 || [[آهوري جاگير]] || 3 || [[آهوري ريئتي]] || 4 || [[آخر ناڙي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 5 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بهادرپور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 6 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[بئد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 7 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 8 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[باليندرا ريئتي]]
|-
| 9 || [[ڀنڀيون]] || 10 || [[بواڻ]] || 11 || [[بيگوديرو (ناٿن شاهه)|بيگوديرو]] || 12 || [[ڀڳڻا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 13 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڀنگر (ناٿن شاهه)|ڀنگر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 14 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 15 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻوڙي 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 16 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ٻورڙي]]
|-
| 17 || [[بگ|بُگَ]] || 18 || [[ٻرڙا جاگير]] || 19 || [[ٻرڙا ريئتي]] || 20 || [[ٻٽڙا|ٻُٽڙا]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 21 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇنڊڻ]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 22 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 23 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڇڄاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 24 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[چوکنڊي]]
|-
| 25 || [[ڏنگر]] || 26 || [[ڌڱاڻو]] || 27 || [[ڊوگر]] || 28 || [[ڊرٻ تولان]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 29 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[درمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 30 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[فتح پور (ناٿن شاهه)|فتح پور]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 31 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڦيکراٽو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 32 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گاٻڙجي]]
|-
| 33 || [[ڳچل]] || 34 || [[گاڏهي]] || 35 || [[گهارو (ناٿن شاهه)|گهارو]] || 36 || [[ڳجهاپور جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 37 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڳجهاپور ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 38 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[گوزو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 39 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ماڇي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 40 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[عيسو ناريجو جاگير]]
|-
| 41 || [[عيسو ناريجو ريئتي]] || 42 || [[جکرو (ناٿن شاهه)|جکرو]] || 43 || [[ڪڪڙ (ناٿن شاهه)|ڪَڪَڙ]] || 44 || [[ڪنڊي چکي]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 45 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو غلام الله]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 46 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 47 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪڙيو مٺو زنگيجو ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 48 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کڏهڙ]]
|-
| 49 || [[خيرپور جاگير]] || 50 || [[کنڀهڻ نانگڻ]] || 51 || [[خانپور (ناٿن شاهه)|خانپور]] || 52 || [[کرڙو ڪنارو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 53 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٽ لشڪر]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 54 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کاٿڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 55 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 1]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 56 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[کربي 2]]
|-
| 57 || [[کوهه مصري]] || 58 || [[ڪور ٻڍو]] || 59 || [[ڪور حسين]] || 60 || [[ڪرڪٽ جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 61 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ڪرڪٽ ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 62 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[لاڏو ديرو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 63 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو جاگير]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 64 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڏو ريئتي]]
|-
| 65 || [[ماها]] || 66 || [[مکي سروي]] || 67 || [[مکي غيرسروي]] || 68 || [[مالام 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 69 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[مالام 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 70 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ماڙي (ناٿن شاهه)|ماڙي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 71 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرمحمد]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 72 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[ميرو ڪلهوڙو]]
|-
| 73 || [[پئي]] || 74 || [[پئي جيهو]] || 75 || [[پسيا]] || 76 || [[قمبر جاگير]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 77 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قمبر ريئتي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 78 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[قومي چارو]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 79 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[راهوجا (ناٿن شاهه)|راهوجا]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 80 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[رپ (ناٿن شاهه)|رپ]]
|-
| 81 || [[رپ ڪائنچي]] || 82 || [[ريڊي سروي ٿيل]] || 83 || [[ريڍي اڻسروي ٿيل]] || 84 || [[سالاري 1]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 85 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 2]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 86 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 3]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 87 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 4]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 88 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[سالاري 5]]
|-
| 89 || [[سير آباد]] || 90 || [[شيهه ويڙهو]] || 91 || [[سکپور (ناٿن شاهه)|سکپور]] || 92 || [[ٿلهو (ناٿن شاهه)|ٿلهو]]
|-
| style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 93 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وائجي]] || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | 94 || style=&quot;background:#f5fbfa;&quot; | [[وسائي]] || || || ||
|}

== معيشت ==
خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، ننڍي واپار ۽ خدمتن تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ جا روزگار بابت انگ پڻ ڳوٺاڻي معيشت ۾ زرعي سرگرمين ۽ خانداني زرعي محنت جي اهميت ظاهر ڪن ٿا.

تعلقي جو اوڀرندو ۽ وچ وارو ميداني حصو آبپاشيءَ هيٺ اچي ٿو. واهن ۽ شاخن جو نظام زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. علائقي ۾ [[چانور]] اهم فصلن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار سبب خيرپور ناٿن شاهه ۽ ٻين وڏين آبادين ۾ اناج جي واپار، چانورن جي ملن، زرعي سامان ۽ ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ڪاروبار پيدا ٿيا آهن.

ٻهراڙيءَ ۾ مال پالڻ پڻ گهريلو معيشت جو اهم حصو آهي. ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن.

== آمدرفت ==
تعلقي جي اهم آباديون روڊن وسيلي دادو ضلعي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهن. [[انڊس هاءِ وي]] علائقي جي آمدرفت لاءِ اهم شاهراهه آهي ۽ خيرپور ناٿن شاهه کي [[دادو]]، [[ميهڙ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[سيتا روڊ]] تاريخي طور ريلوي ۽ روڊ آمدرفت سان لاڳاپيل اهم آبادي رهي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي رستا زرعي پيداوار کي شهرن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.

== ٻوڏون ==
سنڌو درياهه جي ميداني نظام، هيٺاهين زمين ۽ آبپاشي واهن جي موجودگي سبب خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻوڏ جي خطري وارن علائقن مان هڪ آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
[[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه ۽ ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا سخت متاثر ٿيا. پاڻي شهر جي حصن ۾ داخل ٿيو ۽ سرڪاري عمارتن، گهرن، رستن ۽ زرعي زمينن کي نقصان پهتو. ڀرپاسي جا ڪيترائي ڳوٺ پڻ پاڻي هيٺ آيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Floods ravage K.N. Shah, threaten three towns
 |work=Dawn
 |date=4 September 2010
 |url=https://www.dawn.com/news/559906/
 |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏن]] دوران خيرپور ناٿن شاهه تعلقو ٻيهر دادو ضلعي جي سخت متاثر علائقن مان هڪ بڻيو. غيرمعمولي چوماسي برساتن ۽ وڏي پيماني تي گڏ ٿيل ٻوڏ جي پاڻي سبب تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، زرعي زمينن، رستن ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.

ٻوڏ سبب وڏي تعداد ۾ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. پاڻي بيهڻ سبب پيئڻ جي صاف پاڻي، خوراڪ، صحت جي سهولتن ۽ صفائي جا مسئلا پيدا ٿيا. زرعي زمينن جي ٻڏڻ سبب فصلن ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي پڻ نقصان پهتو.

ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ ۾ گهرن، رستن، زرعي زمينن، پاڻي ۽ صفائي جي نظام ۽ صحت جي سهولتن جي بحالي اهم مسئلا رهيا.

== مشهور شخصيتون ==
* [[راز ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر ۽ خطاط
[[فائل:Raz Nathan Shahi.jpg|thumb|left|upright=0.5|راز ناٿن شاھي جي تصوير]]
* [[حاجي ظفر لغاري]] — سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير
* [[زيڊ اي چنا]] — جج
* [[احمد خان آصف مصراڻي]] — سنڌي شاعر ۽ اديب
* [[حاجي امير بخش جوڻيجو]] — سياستدان
* [[عاصم ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر
* [[وفا ناٿن شاهي]] — سنڌي شاعر

== پڻ ڏسو ==
* [[خيرپور ناٿن شاهه]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]
* [[ميهڙ تعلقو]]
* [[جوهي تعلقو]]
* [[دادو تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]]
[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:دادو ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>60gfyxkz7a3mevahmisvpvgk5dr1hrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميرو خان تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10051</id>
    <revision>
      <id>413573</id>
      <parentid>412112</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T02:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31685" sha1="iy5fm4afgo92wo4atixrenspb029jc8" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = ميرو خان تعلقو
| native_name             = ميرو خان
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Mirokhan Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ ميرو خان تعلقي جو مقام
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|45|35|N|68|05|30|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| established_title       = تعلقي جو قيام
| established_date        = 1911ع
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[ميرو خان]]
| government_type         = تعلقائي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 374
| population_total        = 182461
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 487.86
| population_urban        = 47107
| population_rural        = 135354
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = مکيه پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77270
| area_code               = 074
}}

'''ميرو خان تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[ميرو خان]] شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''182,461''' هئي، جنهن مان '''135,354''' ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ '''47,107''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ميرو خان تعلقو 374 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي آباديءَ جي گهاٽائي 487.86 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. تعلقي ۾ ٻن سرڪاري شهري آبادي مرڪزن ــ '''[[ميرو خان]] ٽائون ڪميٽي''' ۽ '''[[بهرام]] ٽائون ڪميٽي''' ــ کان سواءِ وڏي ڳوٺاڻي آبادي پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
ميرو خان تعلقي جي قيام بابت پراڻن ۽ جديد ماخذن ۾ مختلف سال ڏنا ويا آهن، پر 1919ع جي لاڙڪاڻو ضلعي واري سرڪاري گزيٽيئر جي نقل ڪيل مواد موجب '''ميرو خان تعلقو 1911ع ۾ قائم ڪيو ويو'''. ان وقت برطانوي انتظاميا کي لاڙڪاڻي واري انتظامي ڊويزن جي وڏي ايراضي سنڀالڻ ۾ ڏکيائي ٿي رهي هئي، تنهنڪري نئين انتظامي ورهاست ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sindh: Larkana District
 |year=1919
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |url=https://books.google.com/books/about/Gazetteer_of_the_Province_of_Sindh_Larka.html?id=IEduAAAAMAAJ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

نئون تعلقو ٺاهڻ لاءِ [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جون 22 ديهون، [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] جون 4 ديهون ۽ [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جون 44 ديهون گڏ ڪيون ويون ۽ ميرو خان کي نئين تعلقي جو صدر مقام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

نئين تعلقي جون حدون وڏي حد تائين شڪارپور ضلعي جي پراڻي '''سجاول تعلقي''' سان مشابهت رکنديون هيون، جيڪو لڳ ڀڳ 1883ع ڌاري ختم ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

گزيٽيئر موجب 1911ع ۾ ميرو خان پاڻ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، جنهن جي آبادي '''1,898''' هئي، پر تعلقي جو صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ هتي مختيارڪار آفيس، پوليس لائينون، پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جو بنگلو ۽ ٻين انتظامي عمارتن جي قيام سان اهميت وڌي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1915–16ع ۾ ميرو خان پوليس اسٽيشن ۽ پوليس ڪوارٽرن جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. اهو شايد سبب آهي جو ڪجهه بعد وارا ماخذ تعلقي جي قيام لاءِ 1915ع جو سال لکن ٿا؛ پر اصل انتظامي قيام 1911ع سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Development of Education in Larkana and Kamber Shahdadkot Districts during British Rule 1843–1947
 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي تبديليون ==
ميرو خان تعلقو 20هين صديءَ دوران [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو رهيو. 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] لاڙڪاڻي ضلعي کان ڌار قائم ٿيڻ کان پوءِ ميرو خان نئين ضلعي ۾ شامل ٿيو.

ميرو خان تعلقو اڳ هاڻوڪي [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] واري وڏي ايراضيءَ تي به مشتمل هو. نئين انتظامي ورهاست دوران ميرو خان تعلقي مان حيدر چانڊيو ۽ محمد گجراڻي تپيدار سرڪل سميت ڪيترائي علائقا ڌار ڪري سجاول جوڻيجو تعلقو ٺاهيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBSChanges&quot;&gt;{{cite web
 |title=Provincial Census Report Sindh 2017 — Administrative Changes
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/pcr_sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع واري آدمشماري رپورٽ موجب سجاول جوڻيجو جي جدا ٿيڻ کان پوءِ ميرو خان تعلقي جي موجوده ايراضي 374 چورس ڪلوميٽر رهي، جڏهن ته 1998ع واري موجوده حدن مطابق آبادي 98,782 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSChanges&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
ميرو خان تعلقو اتر اولهه سنڌ جي آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ ميداني زرعي خطي ۾ واقع آهي. تعلقي جو صدر مقام ميرو خان لڳ ڀڳ 27°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي.

ميرو خان شهر [[لاڙڪاڻو]] کان لڳ ڀڳ 27 ڪلوميٽر پري آهي. تعلقي جا روڊ [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=ميروخان
 |url=https://sindhatlas.com/ur/atlas/geography/taluka-mirokhan/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي زمين وڏي حد تائين هموار ۽ زرخيز آهي. آبپاشي واهن، شاخن ۽ واٽر ڪورسن سبب هي علائقو خاص طور چانورن ۽ ڪڻڪ جي پوک لاءِ موزون آهي.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ '''182,461''' ماڻهو رهندا هئا، جن ۾ 96,091 مرد، 86,368 عورتون ۽ 2 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 157,934 هئي، جڏهن ته موجوده حدن مطابق 1998ع ۾ اها 98,782 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population Census 2017 – Qambar Shahdadkot District
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جي آبادي'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | گذريل آدمشماريءَ کان واڌ
|-
| 1998ع
| 98,782
| —
|-
| 2017ع
| 157,934
| {{increase}} 59.9٪
|-
| 2023ع
| '''182,461'''
| {{increase}} 15.5٪
|}
&lt;small&gt;ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 2.44 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جي 135,354 آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ۽ 47,107 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. اهڙي طرح شهري آباديءَ جو تناسب لڳ ڀڳ 25.82 سيڪڙو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#40798C; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#D8EEF2;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#D8EEF2;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D8EEF2;&quot; | حصو
|-
| ڳوٺاڻو
| 135,354
| 74.18٪
|-
| شهري
| 47,107
| 25.82٪
|-
! ڪل
! 182,461
! 100٪
|}

== شهري مرڪز ==
ميرو خان تعلقي جا ٻه سرڪاري شهري مرڪز آهن: '''ميرو خان ٽائون ڪميٽي''' ۽ '''بهرام ٽائون ڪميٽي'''.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B4F9B; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جا شهري مرڪز'''
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | شهر
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | 2017ع
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | سالياني واڌ
|-
| [[ميرو خان]]
| 21,270
| 20,428
| −0.67٪
|-
| [[بهرام]]
| 21,042
| 26,679
| 4.05٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع جي انگن موجب ميرو خان شهر جي آبادي 2017ع جي ڀيٽ ۾ ٿوري گهٽجي 20,428 ٿي، جڏهن ته بهرام جي آبادي تيزيءَ سان وڌي 26,679 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

== عمر جو ڍانچو ==
2023ع ۾ تعلقي جي 182,461 آباديءَ مان 94,411 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا، 83,483 ماڻهو 15 کان 64 سالن جي عمر وارا ۽ 4,567 ماڻهو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا هئا.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Miro Khan Taluka – Population Statistics
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/admin/qambar_shahdadkot/82402__miro_khan/
 |website=City Population
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته تعلقي جي آباديءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو ٻارن ۽ نوجوانن تي مشتمل آهي.

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] واضح طور سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي. 182,461 ماڻهن مان '''163,315''' ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;/&gt;

[[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙن جو انگ 11,334، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 6,284 ۽ [[سرائڪي]] ڳالهائيندڙ 1,048 هئا.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جون اهم مادري ٻوليون، 2023ع'''
! style=&quot;background:#DDF2EA;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#DDF2EA;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#DDF2EA;&quot; | لڳ ڀڳ حصو
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 163,315
| 89.51٪
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 11,334
| 6.21٪
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 6,284
| 3.44٪
|-
| [[سرائڪي]]
| 1,048
| 0.57٪
|-
| ٻيون
| 480
| 0.27٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو جي ڊيٽا تي ٻڌل آبادي انگ.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ تعلقي جي 182,461 آباديءَ مان 181,758 مسلمان هئا. غير مسلم آباديءَ ۾ 202 هندو، 415 عيسائي، 74 شيڊيولڊ ڪاسٽ، هڪ سک، هڪ احمدي ۽ ٻين زمرا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 9: POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#EFE8F0;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#EFE8F0;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#EFE8F0;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 181,758
| 99.61٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 415
| 0.23٪
|-
| [[هندومت]]
| 202
| 0.11٪
|-
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 74
| 0.04٪
|-
| ٻيا
| 12
| 0.01٪
|}

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''33.41 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''43.63 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''22.39 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 12: LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي خواندگي 29.13 سيڪڙو، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 45.38 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#4A7C59; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| 33.41٪
| 43.63٪
| 22.39٪
|-
| ڳوٺاڻو
| 29.13٪
| 38.75٪
| 18.71٪
|-
| شهري
| 45.38٪
| 57.42٪
| 32.58٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر وارن ٻارن مان وڏي انگ اسڪول کان ٻاهر هو، جيڪو تعلقي جي تعليمي ترقيءَ لاءِ اهم چئلينج آهي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== تعليم ==
ميرو خان ۾ برطانوي دور کان تعليمي ادارا موجود رهيا آهن. 1919ع جي لاڙڪاڻو گزيٽيئر ۽ ان تي ٻڌل تعليمي تاريخ موجب ميرو خان، بُٺي، ڪڙيرا، ڀنڀو خان چانڊيو، بهرام، ڪرم علي گوپانگ، ٺارو وڌو، رپ ۽ ٻين آبادين ۾ پراڻا ورنيڪيولر اسڪول موجود هئا.&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;/&gt;

موجوده سنڌ تعليم کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرو خان'''، '''گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول ميرو خان''' ۽ تعلقي جي مختلف ڳوٺن ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Kamber Shahdadkot – Miro Khan Schools
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Kambar%20at%20Shahdadkot%20%28JEST%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي موجب گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرو خان جو سيمس ڪوڊ '''427020191''' آهي.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ ۾ ميرو خان لاءِ پرائمري ۽ ايليمينٽري/سيڪنڊري تعليم جا الڳ تعلقه ايجوڪيشن آفيسر پڻ مقرر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=School Education and Literacy Department Notifications – Miro Khan
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Miro+khan&amp;pageNumber=1
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ميرو خان شهر ۾ '''تعلقه اسپتال ميرو خان''' قائم آهي، جيڪا تعلقي جي اهم ثانوي صحت مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ صحت کاتي جي انتظامي پروفائيل موجب هن اسپتال جي منظور ٿيل گنجائش 30 بسترن جي هئي.&lt;ref name=&quot;HealthRoadmap&quot;&gt;{{cite web
 |title=Roadmap for Management Cadre of Department of Health Sindh
 |url=https://phkh.nhsrc.pk/sites/default/files/2019-07/Management%20Cadre%20for%20Department%20of%20Health%20Sindh%202014.pdf
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي ٻين صحت مرڪزن ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون ۽ ويجهي بهرام واري علائقي ۾ مختلف ويڪسينيشن ۽ ماءُ ٻار صحت جا مرڪز شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EPI&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of EPI Centres in Sindh
 |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf
 |publisher=Federal Directorate of Immunization
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع جي عدالتي ۽ طبي رپورٽن ۾ پڻ ميرو خان سول/تعلقه اسپتال کي ڀرپاسي جي علائقن لاءِ پوسٽ مارٽم ۽ طبي حوالگيءَ واري اهم مرڪز طور استعمال ٿيل ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Man kills wife, friend ‘for honour’
 |url=https://www.dawn.com/news/1960540/man-kills-wife-friend-for-honour
 |work=[[ڊان]]
 |date=12 December 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ميان حامد الله حضوري جي درگاهه ==
ميرو خان جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو هڪ اهم حصو '''ميان حامد الله حضوري''' جي درگاهه آهي. سنڌ حڪومت جي 2004ع واري اسيمبلي جواب بابت ''ڊان'' جي رپورٽ موجب ميرو خان ۾ حضرت ميان حامد الله حضوري جي درگاهه، صدي پراڻي مسجد ۽ ڀرپاسي قبرستان جي مرمت لاءِ سرڪاري اسڪيم منظور ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;HuzuriDawn&quot;&gt;{{cite news
 |title=Auqaf dept lacks details on shrines
 |url=https://www.dawn.com/news/356061
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 April 2004
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقامي علمي روايت موجب ميان حامد الله حضوري 19هين صديءَ جو عالم ۽ صوفي بزرگ هو، جنهن جا پيروڪار سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;/&gt;

== معيشت ==
ميرو خان تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت تي آهي. ميداني ۽ زرخيز زمينن سبب [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] سڀ کان اهم فصل آهن. ان کان سواءِ آلو، خربوزا، مٽر، گاجريون، ڪڪڙيون، آم، امرود ۽ ٻين موسمي ميون ۽ ڀاڄين جي پوک پڻ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 2016–17ع واري زرعي پيداوار جي رڪارڊ ۾ چانور ۽ ڪڻڪ ضلعائي سطح تي سڀ کان وڏي پيداوار وارا فصل هئا.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Kambar Shahdadkot
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ميرو خان شهر ۾ عرضي ڀٽو چوڪ ۽ ڀرپاسي وارو بازار علائقو تاريخي طور مقامي واپار ۽ روزاني خريداريءَ جي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ پاڻي ==
ميرو خان زرعي طور آبپاشي نظام تي ڀاڙيندڙ تعلقو آهي. ضلعي جا چانور ۽ ڪڻڪ جا فصل واهن، شاخن ۽ واٽر ڪورسن وسيلي سيراب ٿين ٿا.

1990ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] منصوبي جو هڪ اهم حصو ميرو خان پمپنگ اسٽيشن کان ڏکڻ طرف پاڻيءَ جي نيڪال سان لاڳاپيل هو. ''هيرالڊ'' جي تحقيق موجب منصوبي جي پهرين مرحلي جو مقصد ميرو خان شهر ۾ پمپنگ اسٽيشن کي سيوهڻ سان ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;RBOD&quot;&gt;{{cite news
 |title=How a polluted lake is endangering life in and around it
 |url=https://herald.dawn.com/news/1398673/how-a-polluted-lake-is-endangering-life-in-and-around-it
 |work=Herald
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رهائش ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ ڪل '''29,339 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 7,969 پڪا، 5,065 نيم پڪا ۽ 16,305 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 20: TYPE OF HOUSING UNIT BY REGION, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ 22,390 ۽ شهري علائقن ۾ 6,949 گهر درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8B5A44; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي ۾ رهائش جا قسم، 2023ع'''
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | ڪل گهر
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | پڪا
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | نيم پڪا
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | ڪچا
|-
| سڄو تعلقو
| 29,339
| 7,969
| 5,065
| 16,305
|-
| ڳوٺاڻو
| 22,390
| 5,316
| 3,289
| 13,785
|-
| شهري
| 6,949
| 2,653
| 1,776
| 2,520
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== لڏپلاڻ ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي ۾ 959 رهواسي اهڙا هئا، جيڪي ڪنهن ٻئي هنڌ کان لڏي آيا هئا. انهن مان 548 سنڌ جي اندر، 404 ٻين صوبن مان ۽ 7 پرڏيهه مان لڏي آيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 18: MIGRATION AND ITS REASONS BY REGION AND GENDER, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_18_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني حڪومت ==
ميرو خان شهر '''ٽائون ڪميٽي ميرو خان''' جي حيثيت رکي ٿو، جڏهن ته بهرام پڻ الڳ ٽائون ڪميٽي آهي. سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري رڪارڊ ۾ ميرو خان ٽائون ڪميٽي الڳ مڪاني اداري طور درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Town Committee Miro Khan
 |url=https://e.pprasindh.gov.pk/tenderlst
 |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ ۾ ميرو خان تعلقو يونين ڪائونسلن ۽ ٽائون ڪميٽين تي مشتمل چونڊ انتظامي علائقي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Arrangements, Miro Khan
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


== ديهون ==
ميرو خان تعلقي ۾ موجوده بورڊ آف روينيو رڪارڊ موجب '''38 ديهون''' آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جون 38 ديهون'''
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | #
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | #
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[علي شير گوپانگ]] || 20 || [[ڪلر دڙو مقام]]
|-
| 2 || [[الله آباد]] || 21 || [[ڪرم علي گوپانگ]]
|-
| 3 || [[الله بخش واڍو]] || 22 || [[ڪريرا، سنڌ|ڪريرا]]
|-
| 4 || [[الله رکيو]] || 23 || [[ڪاريو ڄام]]
|-
| 5 || [[بهرام هيٺيون]] || 24 || [[خودي، قمبر شهدادڪوٽ|خودي]]
|-
| 6 || [[بهرام مٿيون]] || 25 || [[ڪور علي خان]]
|-
| 7 || [[ڀرمي]] || 26 || [[ڪور ابراهيم]]
|-
| 8 || [[ٻوٿي]] || 27 || [[ڪور اسماعيل]]
|-
| 9 || [[چيلو]] || 28 || [[ڪور محبت]]
|-
| 10 || [[ڇڄڙي]] || 29 || [[مهمون]]
|-
| 11 || [[چوري، سنڌ|چوري]] || 30 || [[مصري خان چانڊيو]]
|-
| 12 || [[ڇٽو جويو]] || 31 || [[ڦولڙو]]
|-
| 13 || [[ڍوري مبارڪ]] || 32 || [[قائم گوپانگ]]
|-
| 14 || [[ڍوري پير بخش]] || 33 || [[راپ، قمبر شهدادڪوٽ|راپ]]
|-
| 15 || [[ڊنگري]] || 34 || [[شاهه علي تونيو]]
|-
| 16 || [[ڊرٻ چانڊيو]] || 35 || [[ٿرڙي ڍاپ]]
|-
| 17 || [[گولو کهاوڙ]] || 36 || [[ٺارو واڍو]]
|-
| 18 || [[جلال، سنڌ|جلال]] || 37 || [[ٺلهه، قمبر شهدادڪوٽ|ٺلهه]]
|-
| 19 || [[ڪلهوڙو، ميرو خان، قمبر شهدادڪوٽ|ڪلهوڙو]] || 38 || [[وي، قمبر شهدادڪوٽ|وي]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو ۽ ضلعي انتظامي رڪارڊ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue Records — Qambar, Shahdadkot, Nasirabad, Warah, Miro Khan and Qubo Saeed Khan
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_registries/laws_rules2.aspx
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

== آمدرفت ==
ميرو خان روڊ ذريعي [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. تعلقائي ۽ ڳوٺاڻن رستن جو نيٽ ورڪ زرعي پيداوار کي ويجهن شهرن جي منڊين تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

== قدرتي آفتون ==
ميرو خان تعلقو 2010ع ۽ 2022ع جي ٻوڏن کان متاثر ٿيل علائقن مان رهيو آهي. 2022ع جي وڏي ٻوڏ دوران ميرو خان شهر ۾ وڏي پيماني تي بي گهر ماڻهن لاءِ خيمن جو مرڪز قائم ڪيو ويو. سنڌ جي وڏي وزير سيپٽمبر 2022ع ۾ ميرو خان واري ميگا ٽينٽ سٽي جو دورو ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=Murad admits failing to meet demand for 1.5m tents for IDPs
 |url=https://www.dawn.com/news/1711431
 |work=[[ڊان]]
 |date=23 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جهنگلي جيوت ==
سنڌ وائلڊ لائيف کاتي جي شڪار ضابطن ۾ ميرو خان ۽ سجاول جوڻيجو جا علائقا ڪجهه سالن دوران پکين جي شڪار لاءِ بند علائقن ۾ شامل ڪيا ويا آهن، خاص طور تي تتر، آبي پکين ۽ ٻين جهنگلي پکين جي آباديءَ کي تحفظ ڏيڻ لاءِ.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Decline in bird population forces wildlife department to act
 |url=https://www.dawn.com/news/1370728
 |work=[[ڊان]]
 |date=16 November 2017
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
ميرو خان تعلقو تاريخي طور ڪيترن عالمن، اديبن ۽ مذهبي شخصيتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. پراڻن تعليمي ۽ تاريخي رڪارڊن ۾ هي نالا نمايان آهن:&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;/&gt;

* ميان حامد الله حضوري
* مولانا خوش محمد ميروخاني
* [[علامه غلام مصطفى قاسمي]]
* ڇٽو فقير سانگي
* مولانا دين محمد ٻوٿوي
* مولانا خير محمد لاشاري
* حاجي محمود خادم تونيو
* مولانا قاضي محمد ابراهيم ڪريرا وارو
* استاد پيرل قمبر

== پڻ ڏسو ==
* [[ميرو خان]]
* [[بھرام ھيٺيون|بھرام]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
* [[قمبر تعلقو]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ زمين]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }}
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }}

[[زمرو:ميرو خان تعلقو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>iy5fm4afgo92wo4atixrenspb029jc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اومان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11754</id>
    <revision>
      <id>413562</id>
      <parentid>405543</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T00:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238065" sha1="t9w65man7bgmdhor0v5q8utbiqg7blc" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|عمان، اردن}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = سلطنت عمان
| common_name            = عمان
| native_name            = {{native name|ar|سَلْطَنَة عُمَانْ|italics=off}} &lt;br/&gt; ''سلطنة عُمان''
| image_flag             = Flag of Oman.svg
| image_coat             = National emblem of Oman.svg{{!}}class=skin-invert
| symbol_type            = قومي نشان
| national_motto         = {{native phrase|ar|ٱللَّهُ، ٱلْوَطَنُ، ٱلسُّلْطَانُ|paren=off}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ar|Allāh, al-Waṭan, as-Sulṭān}}&lt;br /&gt;&quot;خدا، وطن، سلطان&quot;
| national_anthem        = {{lang|ar|تحية السلطان}}&lt;br /&gt;''[[سلطان کي سلام]]''&lt;br /&gt;&quot;سلطان کي سلام&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}}
| image_map              = {{switcher|[[File:Oman (better) (orthographic projection).svg|frameless]]|زمينو ڏيکاريو|[[File:Oman - Location Map (2013) - OMN - UNOCHA.svg|frameless]]|عمان جو نقشو ڏيکاريو}}
| capital                = [[مسقط]]
| coordinates            = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|region:OM-MA_type:city}}
| largest_city           = گاديءَ جو هنڌ 
| official_languages     = [[معياري عربي]]
| demonym                = [[عماني]]
| government_type        = وحداني اسلامي [[مطلق بادشاهت]]
| leader_title1          = [[عمان جي حڪمرانن جي فهرست|سلطان]]
| leader_name1           = [[هيثم بن طارق]]
| leader_title2          = [[عمان جو ولي عهد|ولي عهد]]
| leader_name2           = [[ذي يزن بن هيثم]]
| legislature            = [[مجلس عمان]]
| upper_house            = [[مجلس الدولة (عمان)]]
| lower_house            = [[مجلس الشورى (عمان)]]
| sovereignty_type       = قيام

| established_event1     = [[مگان تهذيب]]
| established_date1      = 3000 ق م

| established_event2     = [[ازد]] قبيلي جي لڏپلاڻ
| established_date2      = 130

| established_event3     = {{nowrap|[[عمان جي امامت|امامت جو قيام]]}}
| established_date3      = 751

| established_event4     = [[نبهاني خاندان]]
| established_date4      = 1154

| established_event5     = [[پورچوگيزي عمان|پورچوگيزي حڪمراني]]
| established_date5      = 1507–1656

| established_event6     = [[يعربي خاندان]]
| established_date6      = 1624

| established_event7     = [[عماني سلطنتي سلطنت]]
| established_date7      = 1696

| established_event8     = [[آل بوسعيد خاندان]]
| established_date8      = 20 نومبر 1744

| established_event9     = [[مسقط ۽ عمان]]
| established_date9      = 8 جنوري 1856

| established_event10    = سلطنت عمان
| established_date10     = 9 آگسٽ 1970

| established_event11    = [[عمان جو بنيادي قانون]]
| established_date11     = 6 نومبر 1996

| area_km2               = 315,331
| area_rank              = 69هون
| area_sq_mi             = 121,750
| percent_water          = نه هئڻ جي برابر

| population_estimate    = 5,494,691
| population_estimate_year = 2025
| population_estimate_rank = 122هون

| population_census      = 2,773,479
| population_census_year = 2010

| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 40
| population_density_rank = 177هون

| GDP_PPP                = {{increase}} 231.16 ارب آمريڪي ڊالر
| GDP_PPP_year           = 2025
| GDP_PPP_rank           = 76هون

| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} 42,010 آمريڪي ڊالر
| GDP_PPP_per_capita_rank = 53هون

| GDP_nominal            = {{increase}} 104.35 ارب آمريڪي ڊالر
| GDP_nominal_year       = 2025
| GDP_nominal_rank       = 70هون

| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 18,097 آمريڪي ڊالر
| GDP_nominal_per_capita_rank = 55هون

| Gini                   = 30.75
| Gini_year              = 2018

| HDI                    = 0.858
| HDI_year               = 2023
| HDI_change             = increase
| HDI_rank               = 50هون

| currency               = [[عماني ريال]]
| currency_code          = OMR

| time_zone              = [[خليجي معياري وقت]]
| utc_offset             = +4

| DST_note               = [[اونهاري جو وقت]] لاڳو ناهي.

| date_format            = dd.mm.yyyy
| drives_on              = ساڄي پاسي
| calling_code           = [[+968]]
| cctld                  = [[.om]], [[عمان.]]

| official_website       = [https://oman.om/en oman.om]
}}


[[File:Omani_Qaboos_bin_Said_Al_Said_(cropped).jpg|thumb|right|سلطان [[قابوس بن سعيد آل سعيد]]، جن جي دورِ حڪومت ۾ زندگيءَ جي معيار ۽ ترقي ۾ نمايان واڌ آئي، غلاميءَ جو خاتمو ٿيو، [[ظفار بغاوت]] جو انت آيو، ۽ عمان جو آئين جاري ڪيو ويو.]]


'''اومان''' (Oman؛ {{lang-ar|عمان}})، سرکاری طور تی &quot;سلطنت عمان&quot; (Sultanate of Oman؛ عربی: سلطنة عُمان) ھڪ عرب ملڪ جو نالو جيڪو عرب جزيري نما جي ڏکڻ-اوڀر واري سامونڊي ڪناري تي اولھه ايشيا ۾ واقع آهي. ان جي اتر-اولھه ۾ [[گڏيل عرب امارتون]]، اولھه ۾ [[سعودي عرب]] ۽ ڏکڻ-اولھه ۾ [[يمن]] آھي. ان جون سامونڊي حدون [[ايران]] ۽ [[پاڪستان]] سان لڳن ٿيون. اومان ۾ مطلق العنان بادشاھت آھي. جتي جو حاڪم سال 1970ع کان وٺي سلطان قابوس بن سعيد السعيد آھي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-12598273|title=Arab{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} uprising: Country by country – Oman|year=2013|publisher=BBC.&lt;/ref&gt; [[عربي ٻولي|عربي]] سرڪاري ٻولي آھي ۽ [[مسقط]] هن جو سڀ کان وڏو شهر ۽ گادي جو هنڌ آهي.

اهو گڏيل قومن، عرب ليگ، گلف ڪوآپريشن ڪائونسل، نان الائنڊ موومينٽ، ۽ آرگنائيزيشن آف اسلامي تعاون جو ميمبر آهي. ان ۾ تيل جا ذخيرا عالمي سطح تي 22 هين نمبر تي آهن. 2010 ۾، گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام اومان کي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سڌريل ملڪ جي طور تي درج ڪيو ويو گذريل 40 سالن دوران ترقي جي لحاظ کان. ان جي معيشت جو هڪ حصو سياحت ۽ واپار مڇي، تاريخون ۽ ٻين زرعي پيداوار شامل آهي. ورلڊ بئنڪ عمان کي اعلي آمدني واري معيشت جي طور تي درجه بندي ڪري ٿو ۽ 2024 ع ۾ عمان عالمي امن انڊيڪس جي مطابق دنيا ۾ 37 هين پرامن ملڪ جي حيثيت رکي ٿو.

== اشتقاق ==
&quot;عُمان&quot; نالي جو سڀ کان پراڻو معلوم لکت وارو ذڪر [[مليحه آثارِ قديمه مرڪز]] ۾ مليل هڪ قبر تي ملي ٿو، جيڪا لڳ ڀڳ 220 ق.م. جي آهي. ان تي قديم ڏکڻ عربي رسم الخط ۾ {{lang|xsa|𐩲𐩣𐩬}} ۽ [[آرامي رسم الخط]] ۾ {{lang|arc|𐡏𐡌𐡍}} لکيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://saa.shj.ae/en/age-exc/pre-islamic/|title=Pre-Islamic – SAA|website=saa.shj.ae|access-date=6 October 2023|archive-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008161654/https://saa.shj.ae/en/age-exc/pre-islamic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو سمجهيو وڃي ٿو ته &quot;عُمان&quot; جو نالو [[پليني بزرگ]] جي &quot;اومانا&quot; ۽ [[ڪلائوڊيئس بطليموس]] جي &quot;اومانون&quot; واري ذڪر کان به اڳ جو آهي.&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Claudius Ptolemy|Ptolemy, Claudius]]. ''[[Geography (Ptolemy)|Geography]]''. VI.7.36.&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ کان اڪثر محققن &quot;اومانا&quot; کي [[صحار]] سان لاڳاپيل قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;EJoman&quot;&gt;{{Cite book |last=Brill |first=E. J. |url=https://books.google.com/books?id=9JQ3AAAAIAAJ&amp;pg=PA976 |title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |publisher=BRILL |year=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |location=Leiden |orig-date=1913}}&lt;/ref&gt; پر آثارِ قديمه جي جديد تحقيقن کان پوءِ هن راءِ ۾ تبديلي آئي.&lt;ref&gt;Yule, P. &amp; Mauro, F., ''At the dawn of history The late pre-Islamic age in south-eastern Arabia'', Archaeopress, 2025, {{ISBN|978-1-80327-993-0}}, Oxford, 2025, 25 fig. 1.22.&lt;/ref&gt;

عربي ٻوليءَ ۾ &quot;عُمان&quot; جي نالي بابت عام راءِ اها آهي ته اهو {{Transliteration|ar|ʿāmin}} يا {{Transliteration|ar|ʿamūn}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;آباد&quot; يا &quot;مستقل رهندڙ ماڻهو&quot; آهي، جيڪو خانہ بدوش [[بدو]] قبيلن جي ابتڙ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;EJoman&quot; /&gt;

ڪجهه روايتن موجب عُمان جو نالو ڪنهن شخص جي نالي تي پيو، جهڙوڪ عمان بن ابراهيم الخليل، عمان بن سبأ بن يغثان بن ابراهيم يا عمان بن قحطان. ٻيون روايتون چون ٿيون ته &quot;عُمان&quot; جو نالو [[مأرب]]، [[يمن]] جي هڪ ماٿريءَ تان ورتو ويو، جيڪا [[ازد]] قبيلي جو اصل وطن هئي. ازد هڪ قديم بدوي قبيلو هو، جنهن جو ذڪر اسلام کان اڳ وارن [[سبائي]] ڪتبن ۾ ملي ٿو، خاص طور تي [[شعر أوتر]] (210–230ع) جي دور جي تحريرن ۾.&lt;ref name=&quot;Tarbaby&quot;&gt;''Tarikh fi Uman'' [''Oman in History''].&lt;/ref&gt;

عُمان تاريخ ۾ ٻين نالن سان پڻ سڃاتو ويندو رهيو آهي. قديم [[سوميري]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي ماڻهن ان کي &quot;مگان&quot; سڏيو، جيڪو [[مگان تهذيب]] ڏانهن اشارو هو. جڏهن ته فارسين ان کي &quot;مزون&quot; چيو، جيڪو &quot;مزن&quot; مان نڪتل هو ۽ جنهن جي معنيٰ بادل ۽ وهندڙ پاڻي آهي. اهو نالو قديم زماني کان عُمان ۾ زراعت جي ترقي، استحڪام ۽ تهذيب جي واڌ ويجهه سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

عربي ماخذن ۾ عُمان کي هڪ آزاد خطي طور بيان ڪيو ويو آهي. [[اصطخري]] ۽ [[ابن حوقل]] لکيو آهي ته: &quot;عُمان هڪ اهڙو علائقو آهي جنهن جا پنهنجا آزاد علائقا ۽ خوشحال ماڻهو آهن.&quot; [[ابن خلدون]] به عُمان کي انهن عرب علائقن مان هڪ قرار ڏنو، جيڪي عرب جزيري ۾ آزاد رياستن جي صورت ۾ موجود هئا، جهڙوڪ يمن، حجاز، حضرموت، الشحر ۽ عُمان. هن عُمان جي حڪومتي نظام کي &quot;مڪمل سلطاني علائقو&quot; سڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= التاريخ والجغرافيا|url=https://www.omaninfo.om/pages/161/show/572}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{main|تاريخ عمان}}

=== قبل از تاريخ ===
[[File:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|250px|[[بات، الخطم ۽ العين جا آثار قديمه ماڳ]]، [[الظاهره گورنريٽ]] ۾ واقع، جيڪي ٽئين هزار ق.م. ۾ تعمير ٿيا ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن.]]

[[File:Lia sites.JPG|thumb|upright=1|عُمان ۾ ديرين لوهي دور جا ماڳ]]

عُمان جي [[ظفار گورنريٽ]] ۾ واقع &quot;العيبوط الاول&quot; نالي ماڳ تي 2011ع ۾ اهڙا سئو کان وڌيڪ پٿريلا اوزار مليا، جيڪي آفريڪا جي مخصوص [[نوبين پيچيدگي]] سان تعلق رکن ٿا. انهن اوزارن جي عمر روشنيءَ ذريعي تاريخ معلوم ڪرڻ واري طريقي سان لڳ ڀڳ 106,000 سال مقرر ڪئي وئي. ان مان اهو امڪان مضبوط ٿئي ٿو ته انساني آباديون ديرين [[پليئسٽوسين]] دور ۾ آفريڪا کان عربستان ڏانهن منتقل ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1371/journal.pone.0028239| pmid = 22140561| title = The Nubian Complex of Dhofar, Oman: An African Middle Stone Age Industry in Southern Arabia| journal = PLOS ONE| volume = 6| issue = 11| article-number = e28239| year = 2011| last1 = Rose | first1 = J. I. | last2 = Usik | first2 = V. I. | last3 = Marks | first3 = A. E. | last4 = Hilbert | first4 = Y. H. | last5 = Galletti | first5 = C. S. | last6 = Parton | first6 = A. | last7 = Geiling | first7 = J. M. | last8 = Černý | first8 = V. | last9 = Morley | first9 = M. W. | last10 = Roberts | first10 = R. G. | pmc=3227647| bibcode = 2011PLoSO...628239R| doi-access = free}}&lt;/ref&gt;

تازن سالن ۾ اوڀرئين سامونڊي ڪناري تي پٿر جي دور ۽ نئين پٿر جي دور جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن. انهن مان اهم ماڳن ۾ &quot;سيوان-غنيم&quot; شامل آهي، جيڪو [[بر الحڪمان]] علائقي ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;Jeffrey I. Rose et al., South Punjab, Oman: An African Middle Stone Age Industry in Southern Arabia, Plos 30 November 2011 {{doi|10.1371/journal.pone.0028239|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

برونز دور جي [[ام النار ثقافت]] ۽ [[وادي سوق ثقافت]] سان لاڳاپيل آثار وڏي تعداد ۾ محفوظ آهن. [[بات]]، [[الجنه]] ۽ [[العين]] جي ماڳن تان چڪ تي ٺهيل مٽيءَ جا ٿانوَ، هٿ سان ٺاهيل پٿريلا برتن، ڌاتوڪاري جا آثار ۽ يادگار عمارتون ملي چڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Bronze Age Towers at Bat, Sultanate of Oman…2007–12|author1=Thornton, Christopher |author2=Cable, Charlotte |author3=Possehl, Gregory |publisher=University of Pennsylvania Museum |year=2016 |isbn=978-1-934536-06-3}}&lt;/ref&gt;

=== قديم تاريخ ===

==== مگان تهذيب ====
{{Main|مگان تهذيب}}

[[سوميري ٻولي]] جي تختين ۾ عُمان کي &quot;مگان&quot; سڏيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Digging in the Land of Magan – Archaeology Magazine Archive |url=https://archive.archaeology.org/9705/abstracts/magan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023072850/http://archive.archaeology.org/9705/abstracts/magan.html |archive-date=23 October 2013 |access-date=14 January 2014 |publisher=Archive.archaeology.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |date=March 1983 |title=Oman: The Lost Land |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |archive-date=6 October 2014 |access-date=14 January 2014 |magazine=Saudi Aramco World}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[اڪادي ٻولي]] ۾ ان جو نالو &quot;مڪن&quot; لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |date=March 1983 |title=Oman: A History |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-a.history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228222525/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-a.history.htm |archive-date=28 December 2014 |access-date=14 January 2014 |magazine=Saudi Aramco World}}&lt;/ref&gt;

هي نالو عُمان جي قديم ٽامي جي ذخيرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref&gt;Gerd Weisgerber &quot;Mehr als Kupfer in Oman&quot; ''Anschnitt'' 5-6, 1981, 180–181 [[Archaeology of Oman]]&lt;/ref&gt; مگان تهذيب موجوده عُمان ۽ [[متحده عرب امارات]] جي علائقي ۾ موجود هڪ قديم تهذيب هئي، جنهن جو ذڪر لڳ ڀڳ 2300 ق.م. جي سوميري ميخي لکتن ۾ ملي ٿو. اها تهذيب 550 ق.م. تائين ٽامي ۽ ڊيورائيٽ پٿر جي اهم فراهم ڪندڙ طور مشهور رهي، خاص طور تي [[ميسوپوٽيميا]] لاءِ.

==== لوهي دور کان اسلامي دور کان اڳ وارو زمانو ====

اٺين صدي ق.م. دوران اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[يعرب]]، جيڪو [[قحطاني]] نسل مان هو، يمن سميت سڄي علائقي تي حڪومت ڪندو هو، جنهن ۾ عُمان پڻ شامل هو. بعد ۾ واثل بن حمير بن عبد شمس (سبا) بن يشجب بن يمن بن يعرب بن قحطان عُمان جو حڪمران ٿيو.&lt;ref name=YWTATss/&gt; ان بنياد تي ڪيترائي مورخ مڃين ٿا ته يعاربه قبيلي جا ماڻهو يمن مان عُمان ۾ آباد ٿيندڙ پهريان عرب هئا.

=== فارسي دور ===

ويهين صديءَ جي ستر ۽ اسي واري ڏهاڪي ۾ [[جان سي. ولڪنسن]] جهڙن محققن زباني روايتن جي بنياد تي راءِ ڏني ته ڇهين صدي ق.م. ۾ [[هخامنشي سلطنت]] عُمان جي ٻيٽ نما خطي تي پنهنجو ڪنٽرول قائم ڪيو هو، ۽ ممڪن آهي ته انهن جي حڪومت جو مرڪز [[صحار]] جهڙي سامونڊي آبادي هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |title= Water and Tribal Settlement in South East Arabia – A Study of the Aflaj of Oman |author=Wilkinson, John |publisher=Clarendon Press |year= 1977 |pages=76, 85, 122, 126–130, 132 |isbn=0-19-823217-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cross-roads Early and Late Iron Age South-Eastern Arabia |author=Yule, Paul |publisher=Harrassowitz Verlag |year= 2014 |pages=15–18 |isbn=978-3-447-10127-1}}&lt;/ref&gt;

عُمان جو اتر وارو حصو غالباً فارسي [[هخامنشي سلطنت]] جي [[مڪا (صوبو)|مڪا]] نالي صوبي جو حصو هو.&lt;ref&gt;Dan Potts, The Booty of Magan, ''Oriens anticuus'' 25, 1986, 271-85&lt;/ref&gt; [[سڪندر اعظم]] جي فتوحات جي زماني تائين به اهو صوبو ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ موجود رهيو هوندو.

مرڪزي عُمان ۾ هڪ مقامي ثقافتي مجموعو ملي ٿو، جنهن کي [[سمد الشان]] جي نالي سان &quot;ديرين لوهي دور&quot; جي ثقافت سڏيو وڃي ٿو. جڏهن ته عُمان جي اترئين حصي ۾ &quot;اسلام کان اڳ وارو آخري دور&quot; ٽئين صدي ق.م. کان ٽئين صدي عيسويءَ تائين جاري رهيو.

اهو اڃا تائين بحث هيٺ آهي ته فارسين ڏکڻ اوڀر عربستان تي مڪمل ڪنٽرول قائم ڪيو يا نه، ڇاڪاڻ ته آثار قديمه مان ملندڙ فارسي شواهد تمام گهٽ آهن. [[آرمان پيئر ڪوسين ڊي پرسيل]] جي مطابق شَمِّر بن واثل بن حمير 536 ق.م. ۾ [[ڪورش اعظم]] جي بالادستي کي تسليم ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;YWTATss&quot;&gt;[https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x000028 British National Archive: Salîl-ibn-Razîk &quot;History of the imâms and seyyids of Omân&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707182006/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x000028 |date=7 July 2022 }} History of the imâms and seyyids of Omân. British National Archive page 39 QDL&lt;/ref&gt;

بعد ۾ [[ساساني سلطنت]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[وهرز]] ڪري رهيو هو، [[حبشي-فارسي جنگن]] دوران عُمان کي پنهنجي قبضي ۾ آندو. ساساني لشڪر جي لڳ ڀڳ 4000 سپاهين تي مشتمل ڇانوڻي &quot;جمشيدگرد&quot; (موجوده جبل غرابه يا فليج السوق) ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Miles|first1=Samuel Barrett|title=The Countries and Tribes of the Persian Gulf|url=https://archive.org/details/countriestribeso01mileuoft|date=1919|publisher=Harrison and sons|pages=[https://archive.org/details/countriestribeso01mileuoft/page/26 26]–27|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ازد قبيلن جي هجرت ===

پهريئين هزار سال ق.م. جي پوئين اڌ دوران سامي ٻوليون ڳالهائيندڙ قبيلن جون لهرون وچ ۽ اولهه عربستان مان اوڀر طرف منتقل ٿيون. انهن مان سڀ کان اهم قبيلو [[ازد]] هو.

ازد قبيلي جا ماڻهو مڇيگيري، زراعت، مالداري ۽ چوپائي پالڻ ذريعي گذر سفر ڪندا هئا. اڄ به ڪيترائي عماني خاندان پنهنجو نسب عربستان جي ٻين علائقن سان ڳنڍين ٿا.

عربن جي عُمان ڏانهن هجرت اتر اولهه ۽ ڏکڻ اولهه عربستان مان شروع ٿي. جيڪي قبيلو هتي اچي آباد ٿيا، انهن کي مقامي آبادي سان زرخيز زمينن تي قبضي لاءِ مقابلو ڪرڻو پيو.

جڏهن عرب قبيلن عُمان ۾ اچڻ شروع ڪيو ته اهي ٻه وڏا گروهه هئا:

* هڪ گروهه [[ازد]] قبيلي جو هو، جيڪو [[مأرب بند]] جي ٽٽڻ کان پوءِ 120ع يا 200ع ڌاري [[يمن]] مان هجرت ڪري آيو.&lt;ref name=YWTAT/&gt;
* ٻيو گروهه اسلام جي ظهور کان ڪيترائي صديون اڳ [[نجد]] (موجوده سعودي عرب) مان آيو، جن کي [[نزار بن معد]] جي نسل سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

ڪجهه مورخن جو خيال آهي ته [[يعاربه]]، جيڪي قحطان جي پراڻي شاخ سان واسطو رکندا هئا، يمن مان عُمان ۾ آباد ٿيندڙ پهريان ماڻهو هئا ۽ بعد ۾ ازد قبيلو آيو.

[[File:Ruins6.JPG|thumb|200px|right|upright|[[خور روري]] جا آثار، جيڪي 100 ق.م. ۽ 100ع جي وچ ۾ تعمير ٿيا.]]

عُمان ۾ آباد ٿيل ازد قبيلو نصر بن ازد جي نسل مان هو ۽ بعد ۾ &quot;الازد العماني&quot; جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=YWTAT/&gt;

پهرين ازد هجرت کان ستر سال پوءِ، ازد جي هڪ ٻي شاخ، جنهن جي اڳواڻي [[مالك بن فهم]] ڪري رهيو هو ۽ جنهن کي [[تنوخي سلطنت]] جو باني سمجهيو وڃي ٿو، عُمان ۾ اچي آباد ٿي.&lt;ref name=YWTAT&gt;Salîl-ibn-Razîk. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x000029 British National Archive: History of the imâms and seyyids of Omân (40/612)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707163649/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x000029 |date=7 July 2022 }} History of the imâms and seyyids of Omân. British National Archive. QDL.&lt;/ref&gt;

الڪلبي جي روايت موجب مالڪ بن فهم پهريون ازد شخص هو جيڪو عُمان ۾ آباد ٿيو.&lt;ref name=MFFSOO&gt;Annals of 'Omān. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023925085.0x000015 British National Archive: Annals of 'Omān' &amp;#91;3&amp;#93; (20/112).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308135606/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023925085.0x000015 |date=8 March 2021 }} British National Archive. Page 20. QDL.&lt;/ref&gt;

چيو وڃي ٿو ته هن پهريون ڀيرو [[قلهات]] ۾ رهائش اختيار ڪئي. پوءِ هو ڇهه هزار کان وڌيڪ سپاهين ۽ گهوڙن سان گڏ فارسي مرزبان جي فوج سان &quot;سلامت&quot; جي جنگ ۾ وڙهيو ۽ فارسين کي شڪست ڏني.&lt;ref name=HOM&gt;{{Cite journal|title=The Azd migrations reconsidered: narratives of ʿAmr Muzayqiya and Mālik b. Fahm in historiographic context by Brian Ulrich (21 July 2007)|journal = Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|volume = 38|pages = 311–318|publisher=JSTOR|jstor = 41223958|last1 = Ulrich|first1 = Brian|year = 2008}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به جديد محققن جي نظر ۾ اها روايت جزوي طور افسانوي نوعيت رکي ٿي ۽ شايد مختلف زمانن جي هجرتن، جنگين ۽ مقامي روايتن جو گڏيل عڪس هجي.&lt;ref name=&quot;HOM&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hopwood|first=Derek|title=The Arabian Peninsula: Society and Politics|publisher=Routledge|year=2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hawley|first=Donald|title=Oman and Its Renaissance|publisher=Humanities Press|year=1984|page=18}}&lt;/ref&gt;

ستين صدي عيسويءَ ۾ عمانين جو اسلام سان رابطو ٿيو ۽ هنن اسلام قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;History of OMAN&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad54|title=History of OMAN|publisher=Historyworld.net|access-date=17 April 2010|archive-date=2 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090802205607/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad54|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;us-state-dept&quot;&gt;{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35834.htm |title=Oman |date=31 March 2010 |publisher=United States Department of State |access-date=9 July 2010 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081901/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35834.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

عمانين جي اسلام قبول ڪرڻ جو سهرو [[عمرو بن العاص]] کي ڏنو وڃي ٿو، جنهن کي اسلامي پيغمبر [[محمد ﷺ]] عُمان ڏانهن موڪليو هو. عمرو بن العاص جعفر ۽ عبد سان مليو، جيڪي ان وقت عُمان جا حڪمران هئا، ۽ انهن خوشيءَ سان اسلام قبول ڪيو.&lt;ref name=INOE&gt;Salîl-ibn-Razîk. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x00002d British National Archive: History of the imâms and seyyids of 'Omân (44/612).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707193741/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x00002d |date=7 July 2022 }} History of the imâms and seyyids of 'Omân. British National Archive. Page 44. QDL.&lt;/ref&gt;

=== امامتِ عُمان ===
{{Main|امامت عمان}}

عُمان جا [[ازد]] واپاري مقصدن لاءِ [[بصره]] ويندا هئا، جيڪو [[اموي خلافت]] جي دور ۾ اسلامي دنيا جو هڪ اهم مرڪز هو.

عماني ازد قبيلن کي بصره ۾ هڪ مخصوص علائقو ڏنو ويو، جتي هو آباد ٿي سگهيا ۽ پنهنجا واپاري ۽ سماجي معاملا هلائي سگهيا. بصره ۾ رهندڙ ڪيترائي عماني ازد امير واپاري بڻجي ويا، ۽ پنهنجي اڳواڻ [[المهلب بن ابي صفرة]] جي قيادت هيٺ اوڀر طرف [[خراسان]] تائين پنهنجو سياسي ۽ فوجي اثر وڌائڻ لڳا.

[[اباضيت]] جو آغاز [[بصره]] ۾ ان جي باني [[عبدالله بن اباض]] جي هٿان ٿيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |date=December 1980 |title=10th Congress, Union Européenne des Arabisants et Islamisants |journal=Middle East Studies Association Bulletin |volume=14 |issue=2 |pages=101–103 |doi=10.1017/s0026318400009196 |issn=0026-3184}}&lt;/ref&gt; هي فرقو [[خوارج]] جي هڪ نسبتاً اعتدال پسند شاخ هو، جيڪا [[پهرين فتني]] دوران [[امام علي]] جي حمايت ڪندڙ گروهن مان نڪتي هئي، پر 657ع ۾ [[جنگ صفين]] کان پوءِ ثالثي (تحڪيم) کي رد ڪندي ڌار ٿي وئي.

تقريباً 650ع ڌاري عراق ۾ رهندڙ عُماني [[ازد]] قبيلن هن عقيدي کي اختيار ڪيو، ۽ اهو سندن غالب مذهبي مسلڪ بڻجي ويو. بعد ۾ عراق جي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ اباضين وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي اباضي عُمان موٽي آيا. انهن موٽندڙن ۾ مشهور عالم [[جابر بن زيد]] پڻ شامل هو. سندس ۽ ٻين عالمن جي واپسيءَ عُمان ۾ اباضي تحريڪ کي تمام گهڻو مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;OmanForeignPolicy&quot; /&gt;

حجاج بن يوسف عُمان کي به پنهنجي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت عباد بن جلندا جي پٽن سليمان ۽ سعيد جي حڪومت هئي. حجاج [[مجاعه بن شِوَه]] کي فوج سان موڪليو، جنهن جو مقابلو سعيد بن عباد سان ٿيو. ان جنگ ۾ سعيد جي فوج کي سخت نقصان پهتو ۽ هو [[جبل اخضر]] ڏانهن هٽي ويو.

مجاعه سندس تعاقب ڪندي وادي مستل تائين پهتو ۽ سعيد کي لڪڻ واري هنڌ تان ڪڍي ڇڏيو. ان کان پوءِ مجاعه ساحلي علائقن ڏانهن وڌيو جتي سندس مقابلو سليمان بن عباد سان ٿيو. هن ڀيري سليمان جي فوجن فتح حاصل ڪئي. بهرحال حجاج هڪ ٻي فوج [[عبدالرحمان بن سليمان]] جي قيادت هيٺ موڪلي، جنهن آخرڪار جنگ کٽي عُمان تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;HRIS&quot;&gt;Salîl-ibn-Razîk. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x0000a5 British National Archive: History of the imâms and seyyids of 'Omân (164/612).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707173534/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x0000a5 |date=7 July 2022 }} History of the imâms and seyyids of 'Omân. British National Archive. Page 164. QDL.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HRIS1&quot;&gt;Salîl-ibn-Razîk. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x0000a6 British National Archive: History of the imâms and seyyids of 'Omân (165/612).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308223226/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x0000a6 |date=8 March 2021 }} History of the imâms and seyyids of 'Omân. British National Archive. Page 165. QDL.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HRIS2&quot;&gt;Salîl-ibn-Razîk. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x0000a7 British National Archive: History of the imâms and seyyids of 'Omân (166/612).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707160958/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x0000a7 |date=7 July 2022 }} History of the imâms and seyyids of 'Omân. British National Archive. Page 166. QDL.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Bahla Fort-109699.jpg|thumb|right|upright|[[بهلا قلعو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن مان هڪ آهي، 12هين کان 15هين صديءَ جي وچ ۾ [[نبهاني خاندان]] طرفان تعمير ڪرايو ويو.]]

عام طور تي مڃيو وڃي ٿو ته [[امامت عمان]] جو پهريون چونڊيل نظام [[اموي خلافت]] جي خاتمي کان ٿوري ئي دير پوءِ، 750ع يا 755ع ڌاري قائم ٿيو، جڏهن [[جنح بن عباده الهنائي]] کي امام چونڊيو ويو.&lt;ref name=OmanForeignPolicy/&gt;&lt;ref name=FEIH&gt;Hans kruse. [https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/002088176500700404 Notes and Memoranda of Oman ''Hans kruse''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220710031532/https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/002088176500700404 |date=10 July 2022 }} Disturbances in Oman: Notes and Memoranda of Oman. Sage Journals. 1 October 1965.&lt;/ref&gt;

ڪجهه ٻيا مؤرخ چون ٿا ته جنح بن عباده اموي دور ۾ صرف [[والي]] هو، جڏهن ته عُمان جو پهريون چونڊيل امام [[جلندا بن مسعود]] هو، جنهن کي 751ع ۾ چونڊيو ويو.&lt;ref name=TFIMOOS&gt;Salîl-ibn-Razîk. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x00002f British National Archive: History of the imâms and seyyids of 'Omân (46/612).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220709004046/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x00002f |date=9 July 2022 }} History of the imâms and seyyids of 'Omân. British National Archive. Page 46. QDL.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FROI&gt;Salîl-ibn-Razîk. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x0000a9 British National Archive: History of the imâms and seyyids of 'Omân by Salîl-ibn-Razîk, from A.D. 661–1856 (168/612)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707171313/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x0000a9 |date=7 July 2022 }} History of the imâms and seyyids of 'Omân. British National Archive. Page 168. QDL.&lt;/ref&gt;

پهرين امامت نائين صدي عيسويءَ ۾ پنهنجي عروج تي پهتي.&lt;ref name=OmanForeignPolicy/&gt; ان دور ۾ هڪ مضبوط سامونڊي سلطنت وجود ۾ آئي، جنهن جو بحري ٻيڙو نار جي علائقي تي اثرانداز هو. انهيءَ زماني ۾ [[عباسي خلافت]]، ڏور اوڀر ۽ آفريڪا سان واپار وڏي پيماني تي وڌيو.&lt;ref name=OQ&gt;J. C. Wilkinson. [https://www.jstor.org/stable/1797273?read-now=1&amp;refreqid=excelsior%3A6b134b0a9b7cd25d12a24320dde2af3e&amp;seq=8#page_scan_tab_contents The Oman Question: The Background to the Political Geography of South-East Arabia.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220616160345/https://www.jstor.org/stable/1797273?read-now=1&amp;refreqid=excelsior%3A6b134b0a9b7cd25d12a24320dde2af3e&amp;seq=8#page_scan_tab_contents |date=16 June 2022 }} The Oman Question: The Background to the Political Geography of South-East Arabia. Pages 361–371. The Geographical Journal. JSTOR. 1971.&lt;/ref&gt;

امامن جي طاقت بعد ۾ اندروني اقتداري تڪرارن، عباسي مداخلتن ۽ [[سلجوقي سلطنت]] جي اڀار سبب گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=OBG/&gt;&lt;ref name=TFIMOOS/&gt;

=== نبهاني خاندان ===
{{further|نبهاني خاندان}}

11هين ۽ 12هين صديءَ دوران عُمان جو سامونڊي ڪنارو [[سلجوقي سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيو. 1154ع ۾ سلجوقين کي هٽايو ويو ۽ [[نبهاني خاندان]] اقتدار ۾ آيو.&lt;ref name=OBG&gt;Uzi Rabi. [https://books.google.com/books?id=3rgOk3d8hhoC&amp;pg=PA6 Emergence of States in a Tribal Society: Oman Under Sa'Id Bin Taymur.] Emergence of States in a Tribal Society: Oman Under Sa'Id Bin Taymur.&lt;/ref&gt;

نبهانين &quot;ملوڪ&quot; (بادشاهن) جي حيثيت سان حڪومت ڪئي، جڏهن ته امامن جو ڪردار گهڻو ڪري علامتي رهجي ويو. سندن گاديءَ جو هنڌ [[بهلا]] هو.&lt;ref name=RAN&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UtSAeuMq-VgC&amp;pg=PA24|title=Emergence of States in a Tribal Society: Oman Under Sa'Id Bin Taymur, 1932–1970|first=Uzi|last=Rabi|date=11 March 2011|publisher=Apollo Books|isbn=978-1-84519-473-4|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

بنو نبهان [[لوبان]] جي واپار تي ڪنٽرول رکندا هئا. هي واپاري رستو [[صحار]] کان [[يبرين]] نخلستان تائين ۽ اتان [[بحرين]]، [[بغداد]] ۽ [[دمشق]] تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=NABH&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eNXdeDu6h9gC&amp;pg=PA78|title=Arab/American: Landscape, Culture, and Cuisine in Two Great Deserts|first=Gary Paul|last=Nabhan|date=11 March 2008|publisher=University of Arizona Press|isbn=978-0-8165-2658-1|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

روايت موجب [[آم]] جو وڻ پڻ نبهاني دور ۾ [[الفلاح بن محسن]] طرفان عُمان ۾ متعارف ڪرايو ويو.
1507ع ۾ نبهاني اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو، جڏهن پرتگالي فوجن [[مسقط]] تي قبضو ڪيو ۽ آهستي آهستي اتر ۾ [[صحار]] کان وٺي ڏکڻ اوڀر ۾ [[صور]] تائين ساحلي علائقن تي پنهنجو ڪنٽرول وڌايو.&lt;ref name=THIMAS&gt;Gavin Thomas. [https://books.google.com/books?id=qKAtjJoXXpwC&amp;pg=PA222 The Rough Guide to Oman .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211035637/https://books.google.com/books?id=qKAtjJoXXpwC&amp;pg=PA222 |date=11 February 2023 }} The Rough Guide to Oman.&lt;/ref&gt;

=== پورچوگالي دور ===
{{Main|پورچوگالي عمان}}

[[File:MASCATE António Bocarro.png|thumb|مسقط جي پورچوگالي تصوير. [[پورچوگالي سلطنت]] [[مسقط|عُمان]] تي 143 سال، يعني 1507ع کان 1650ع تائين، حڪمراني ڪئي.]]

[[واسڪو ڊي گاما]] جي [[رأس اميد نيڪ]] کان ڦري هندستان تائين ڪامياب سامونڊي سفر (1497ع–1498ع) کان هڪ ڏهاڪو پوءِ، [[افونسو ڊي البوڪرڪي]] هرمز تي قبضو ڪيو، ۽ پرتگال 1507ع کان 1650ع تائين 143 سالن تائين عُمان تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Muscat {{!}} Silk Roads Programme |url=https://en.unesco.org/silkroad/content/muscat |access-date=2025-04-02 |website=en.unesco.org}}&lt;/ref&gt;

پورچوگالين کي پنهنجي سامونڊي واپاري رستن جي حفاظت لاءِ هڪ مضبوط اڏي جي ضرورت هئي، تنهنڪري هنن مسقط کي مضبوط ڪيو ۽ اتي قلعا تعمير ڪيا. مسقط ۾ پورچوگالي طرزِ تعمير جا ڪجهه آثار اڄ به موجود آهن.

بعد ۾ 16هين صديءَ جي شروعات ۾ پورچوگالين عُمان جي ٻين ڪيترن سامونڊي شهرن تي پڻ قبضو ڪيو، ته جيئن [[فارس نار]] جي داخلا ۽ علائقي جي واپار تي ڪنٽرول قائم ڪري سگهن. هي سڀ قلعا [[بصره]] کان [[هرمز ٻيٽ]] تائين پکڙيل پورچوگالي فوجي نيٽ ورڪ جو حصو هئا.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

16هين صديءَ دوران عثمانين فارس نار ۽ عُمان تي پرتگالي اثر کي چئلينج ڪيو. 1552ع ۾ [[عثماني بحريه]] جي هڪ ٻيڙي بيڙي [[مسقط تي قبضو (1552)|مسقط جي قلعي تي عارضي قبضو]] ڪيو، پر قلعي جي ڀرپاسي کي تباهه ڪرڻ کان پوءِ جلد واپس هلي وئي.&lt;ref&gt;Holt, Peter Malcolm; Lambton, Ann K. S. and Lewis, Bernard (1977) ''The Cambridge history of Islam'' Cambridge University Press {{ISBN|0521291364}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muscat |url=https://phersu-atlas.com/chronology/polity2771.html |access-date=2025-04-02 |website=phersu-atlas.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Walker |first=Adam Feng, Benny He, Jiwon Kim, Lola Shore, Mark Istvan Ledeczi-Domonkos, Sarah |date=2021-12-22 |title=A Timeline of Asian Empires in the Early Modern Period |url=https://storymaps.arcgis.com/stories/9aa165d9f669454bb842934bdfc2fc60 |access-date=2025-04-02 |website=ArcGIS StoryMaps |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[عمان نار جي جنگ]] ۾ پورچوگالين عثماني ٻيڙي بيڙي کي فيصلائتي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Frederick Charles Danvers: ''The Portuguese in India'', volume 1, 1894, W. H. Allen &amp; Co., London, p. 502.&lt;/ref&gt;

17هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ پورچوگالين عُمان ۾ پنهنجن اڏن کي استعمال ڪندي [[هرمز جي سامونڊي جنگ (1625)|فارس نار جي سڀ کان وڏي سامونڊي جنگ]] وڙهي. ان جنگ ۾ پرتگالي فوجن جو مقابلو [[ڊچ اوڀر هند ڪمپني]] ۽ [[انگريز اوڀر هند ڪمپني]] جي گڏيل ٻيڙي بيڙي سان ٿيو، جنهن کي صفوي سلطنت جي حمايت حاصل هئي. جنگ جو نتيجو غير فيصلائتو رهيو، پر ان سان فارس نار ۾ پرتگالي اثر گھٽجي ويو.&lt;ref name=WF&gt;Willem Floor, &quot;Dutch Relations with the Persian Gulf&quot;, in Lawrence G. Potter (ed.), ''The Persian Gulf in History'' (Palgrave Macmillan, 2009) p. 240&lt;/ref&gt;

=== يعربي خاندان (1624ع–1744ع) ===
{{further|عماني سلطنت}}

[[File:Areas under Omani influence 18th-19th century.svg|thumb|[[پرتگالي سلطنت]] کي ڪڍڻ کان پوءِ، عُمان 1698ع کان اولهه هندي سمنڊ جي اهم طاقتن مان هڪ بڻجي ويو.&lt;ref name=OQCP&gt;Oman Country Profile. [https://www.qdl.qa/en/country-profile-oman Oman Country Profile.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720161203/https://www.qdl.qa/en/country-profile-oman |date=20 July 2019 }} British Library Partnership. Qatar Digital Library. 2014.&lt;/ref&gt;]]

17هين صديءَ ۾ عُماني ٻيهر [[يعربي خاندان]] جي امامن هيٺ متحد ٿيا. [[ناصر بن مرشد]] 1624ع ۾ [[رستاق]] ۾ چونڊجڻ کان پوءِ پهريون يعربي امام بڻيو.&lt;ref name=ETENT&gt;{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x000039|title='History of the imâms and seyyids of 'Omân by Salîl-ibn-Razîk, from A.D. 661–1856; translated from the original Arabic, and edited with notes, appendices, and an introduction, continuing the history down to 1870, by George Percy Badger, F.R.G.S., late chaplain in the Presidency of Bombay.' [23] (56/612)|date=22 October 2014|website=Qatar Digital Library|access-date=6 September 2019|archive-date=7 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707154525/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x000039|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

امام ناصر ۽ سندس جانشين 1650ع واري ڏهاڪي ۾ پرتگالين کي عُمان جي ساحلي علائقن مان ڪڍڻ ۾ ڪامياب ٿيا.&lt;ref name=OmanForeignPolicy&gt;Majid Alkhalili. [https://books.google.com/books?id=UAKrCQAAQBAJ&amp;dq=ghaleb+al+hinai&amp;pg=PA23 Majid Alkhalili: ''Oman's Foreign Policy''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230413204038/https://books.google.com/books?id=UAKrCQAAQBAJ&amp;dq=ghaleb+al+hinai&amp;pg=PA23 |date=13 April 2023 }} Oman's Foreign Policy: Foundation and Practice. 19 May 2009. Praeger.&lt;/ref&gt;

وقت گذرڻ سان عُمانين هڪ سامونڊي سلطنت قائم ڪئي، جنهن پرتگالين جو پيڇو ڪري اوڀر آفريڪا ۾ سندن سموريون ملڪيتون کسي ورتيون ۽ انهن کي عُماني علائقن ۾ شامل ڪيو.

[[زنجبار]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ عُمان جي امام [[سيف بن سلطان]] [[سواحلي ڪنارو|سواحلي ڪناري]] ڏانهن پيشقدمي ڪئي. سندس اڳڀرائي ۾ سڀ کان وڏو رڪاوٽ [[فورٽ جيسس]] هو، جتي [[ممباسا]] ۾ پرتگالي ڇانوڻي موجود هئي. ٻن سالن جي گهيري کان پوءِ 1698ع ۾ اهو قلعو امام سيف بن سلطان جي قبضي ۾ آيو.

سيف بن سلطان 1700ع ۾ [[بحرين]] تي به قبضو ڪيو. 1718ع ۾ امام سلطان جي وفات کان پوءِ يعربي خاندان اندر اقتدار لاءِ تڪرار شروع ٿيو، جنهن خاندان کي ڪمزور ڪيو.

يعربي خاندان جي طاقت گهٽجڻ کان پوءِ امام سيف بن سلطان ثاني پنهنجي مخالفن خلاف [[نادر شاهه]] ايران کان مدد گهري. مارچ 1737ع ۾ فارسي فوج سندس مدد لاءِ پهتي. پر [[جلفار]] مان فارسي فوجن 1743ع ۾ يعربي حڪمرانن خلاف بغاوت ڪئي. پوءِ فارسي سلطنت 1747ع تائين عُمان جي سامونڊي ڪنارن تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي رهي.&lt;ref name=OmanForeignPolicy/&gt;&lt;ref name=ASOD&gt;Stefan Siebert. [https://books.google.com/books?id=qKAtjJoXXpwC&amp;pg=PA222 The Rough Guide to Oman.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211035637/https://books.google.com/books?id=qKAtjJoXXpwC&amp;pg=PA222 |date=11 February 2023 }} The Rough Guide to Oman. 2011.&lt;/ref&gt;

=== ارڙهين ۽ اوڻويهين صديون ===

[[File:Dares 222.jpg|left|thumb|[[زنجبار]] ۾ [[محل عجائب گهر، زنجبار|سلطان جو محل]]، جيڪو ڪنهن وقت عُمان جي گادي ۽ سلطانن جي رهائشگاهه هو.]]

عُمانين فارسين کي ڪڍڻ کان پوءِ، [[احمد بن سعيد البوسعيدي]] 20 نومبر 1744ع تي عُمان جو چونڊيل امام بڻيو، ۽ [[رستاق]] گاديءَ جو هنڌ رهيو. سندس خاندان، [[آل بوسعيد خاندان]]، 2026ع تائين عُمان تي حڪمراني جاري رکندو آيو آهي.

امامت جي بحاليءَ کان پوءِ عُمانين چونڊ واري نظام کي جاري رکيو، پر جيڪڏهن حڪمران خاندان مان ڪو ماڻهو اهل سمجهيو ويندو هو ته کيس ترجيح ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;HTSHC&quot;&gt;Salîl-ibn-Razîk. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x000054 History of the imâms and seyyids of 'Omân by Salîl-ibn-Razîk, from A.D. 661–1856 (83/612) ''British National Archive''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210310085008/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x000054|date=10 March 2021}} History of the imâms and seyyids of 'Omân. British National Archive. Page 83. QDL.&lt;/ref&gt;

1783ع ۾ امام احمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سعيد بن احمد البوسعيدي|سعيد بن احمد]] چونڊيل امام ٿيو. سعيد جو پٽ [[حمد بن سعيد]] مسقط جي گورنر کي معزول ڪري علائقي جا گهڻا قلعا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ پاڻ لاءِ &quot;سيد&quot; جو لقب اختيار ڪيو.

بعد ۾ سيد حمد جي چاچي سيد [[سلطان بن احمد]] اقتدار سنڀاليو. سلطان کان پوءِ سندس پٽ سيد [[سعيد بن سلطان]] جانشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;HTSHC1&quot;&gt;Salîl-ibn-Razîk. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x000057 History of the imâms and seyyids of 'Omân by Salîl-ibn-Razîk, from A.D. 661–1856 (86/612).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707162506/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x000057 |date=7 July 2022 }} History of the imâms and seyyids of 'Omân. British National Archive. Page 86. QDL.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HTSHC3&quot;&gt;Salîl-ibn-Razîk. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x00005d History of the imâms and seyyids of 'Omân by Salîl-ibn-Razîk, from A.D. 661–1856 (92/612) ''British National Archive''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707160946/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x00005d |date=7 July 2022 }} History of the imâms and seyyids of 'Omân. British National Archive. Page 92. QDL.&lt;/ref&gt;

سڄي اوڻيهين صديءَ دوران، امام سعيد بن احمد کان سواءِ، جنهن 1803ع ۾ پنهنجي وفات تائين امام جو لقب برقرار رکيو، [[عزان بن قيس]] ئي عُمان جو واحد چونڊيل امام هو. سندس حڪمراني 1868ع ۾ شروع ٿي.

تنهن هوندي به برطانيا امام عزان کي حڪمران طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ ته کيس برطانوي مفادن لاءِ مخالف سمجهيو ويندو هو. هن راءِ 1871ع ۾ امام عزان جي معزولي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن سندس سؤٽ [[ترڪي بن سعيد]] کيس هٽايو. ترڪي بن سعيد مرحوم سيد سعيد بن سلطان جو پٽ ۽ [[زنجبار]] جي سلطان [[برغش بن سعيد]] جو ڀاءُ هو، جنهن کي برطانيا وڌيڪ قبول جوڳو سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;ABQOLR&quot;&gt;Robert Geran Landen. [https://www.jstor.org/stable/598849?read-now=1&amp;seq=2#page_scan_tab_contents Oman Since 1856: Disruptive Modernization in a Traditional Arab Society.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220710035950/https://www.jstor.org/stable/598849?read-now=1&amp;seq=2#page_scan_tab_contents |date=10 July 2022 }} Oman Since 1856: Disruptive Modernization in a Traditional Arab Society. Journal of the American Oriental Society. Pages 581–583. JSTOR. 1970. Vol. 90, No. 4.&lt;/ref&gt;

مسقط جي شڪست کاڌل حڪمران ۽ عُمان جي امام سلطان کي جديد پاڪستان جي علائقي [[گوادر]] تي خودمختياري ڏني وئي.&lt;ref group=note&gt;1783ع ۾، جڏهن سيد سعيد مسقط ۽ عُمان جي مسند تي ويٺو، ته سندس ڀاءُ امام سلطان سان اختلاف ٿي پيا. امام سلطان مڪران ڏانهن هليو ويو ۽ قلات جي ناصر خان سان رابطو ڪيائين. سعيد کي گوادر جي آمدنيءَ مان قلات وارو حصو ڏنو ويو ۽ هو 1797ع تائين اتي رهيو، جڏهن هو مسقط ۽ عُمان جو حڪمران بڻيو.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dawn.com.pk/weekly/cowas/20050911.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100609072245/http://www.dawn.com.pk/weekly/cowas/20050911.htm |archive-date=9 June 2010 |title=DAWN – Cowasjee Corner; September 11, 2005 |first=Ardeshir |last=Cowasjee |date=11 September 2005 |publisher=DAWN Group of Newspapers |access-date=27 July 2010 }}&lt;/ref&gt;

==== برطانوي سرپرستيءَ واري حيثيت ====

[[برطانوي سلطنت]] ڏکڻ اوڀر عربستان تي پنهنجو اثر قائم ڪرڻ جي خواهشمند هئي، ته جيئن ٻين يورپي طاقتن جي وڌندڙ طاقت کي روڪي سگهي ۽ 17هين صديءَ دوران اُڀرندڙ عُماني سامونڊي طاقت کي محدود ڪري سگهي.&lt;ref name=BOR/&gt;&lt;ref name=OQ/&gt;

18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان برطانوي سلطنت مسقط جي سلطانن سان معاهدن جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. انهن معاهدن جو مقصد مسقط ۾ برطانوي سياسي ۽ معاشي مفادن کي اڳتي وڌائڻ هو، جڏهن ته سلطانن کي فوجي تحفظ فراهم ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=OQ/&gt;&lt;ref name=BOR&gt;{{cite news |url=https://www.qdl.qa/en/close-relationship-britain-and-oman-1750|title=A Close Relationship: Britain and Oman Since 1750 |author=Dr Francis Owtram |publisher=QDL|date=11 December 2014 |access-date=27 July 2019 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308192336/https://www.qdl.qa/en/close-relationship-britain-and-omamn-1750 |url-status=live}} 2014.&lt;/ref&gt;

1798ع ۾ [[برطانوي اوڀر هند ڪمپني]] ۽ آل بوسعيد خاندان جي وچ ۾ پهريون معاهدو سيد سلطان بن احمد پاران دستخط ڪيو ويو. هن معاهدي جو مقصد فرانسيسي ۽ ڊچ واپاري مقابلي کي روڪڻ ۽ [[بندر عباس]] ۾ برطانوي واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي رعايت حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=HOIOO&gt;[Joseph A. Kechichian &quot;Oman and the World: The Emergence of an Independent Foreign Policy&quot; RAND 1995]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=OmanForeignPolicy/&gt;&lt;ref name=HTSHC2&gt;Salîl-ibn-Razîk. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x00005a History of the imâms and seyyids of 'Omân by Salîl-ibn-Razîk, from A.D. 661–1856 (89/612)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308153139/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023697835.0x00005a |date=8 March 2021 }} History of the imâms and seyyids of 'Omân. British National Archive. Page 89. QDL.&lt;/ref&gt;

1800ع ۾ ٻيو معاهدو ٿيو، جنهن موجب هڪ برطانوي نمائندو مسقط جي بندرگاهه ۾ رهندو ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپيل سمورن خارجي معاملن جي نگراني ڪندو.&lt;ref name=HTSHC2/&gt;

جيئن جيئن عُماني سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، تيئن تيئن 19هين صديءَ دوران مسقط تي برطانوي اثر وڌندو ويو.&lt;ref name=OQCP/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| direction         = vertical
| width             = 220
| image1            = Muscat Squadron.png
| caption1          = تقريباً 1870ع ۾ [[مسقط]] ۾ [[برطانوي شاهي بحريه]] جو هڪ ٻيڙو.&lt;ref name=BNSIM&gt;Muscat and the Monsoon. [https://www.qdl.qa/en/muscat-and-monsoon British National Archive: Muscat and the Monsoon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308145949/https://www.qdl.qa/en/muscat-and-monsoon |date=8 March 2021 }} British National Archive. QDL.&lt;/ref&gt;
}}

1854ع ۾ مسقط جي سلطان ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ [[ڪوريا موريا ٻيٽ]] برطانيا حوالي ڪرڻ جو معاهدو ٿيو.&lt;ref name=KMITTB&gt;A Collection of Treaties and Engagements. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023550810.0x000037 British National Archives: ''A Collection of Treaties and Engagements relating to the Persian Gulf Shaikhdoms and the Sultanate of Muscat and Oman in force up to the End of 1953' &amp;#91;26v&amp;#93; (54/92)''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706133302/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023550810.0x000037 |date=6 July 2022 }} British National Archives. Page 54. QDL.&lt;/ref&gt;

برطانوي حڪومت مسقط تي غالب ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻين ملڪن جي مقابلي کي گهڻي حد تائين روڪيو ويو.&lt;ref name=BPCOM&gt;Historical Summary of Events. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023415995.0x0000be British National Archive: Historical Summary of Events 189/222] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308180039/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023415995.0x0000be |date=8 March 2021 }} British National Archive. Page 189. QDL.&lt;/ref&gt;

1862ع کان 1892ع تائين سياسي رهواسي [[لوئيس پيلي]] ۽ ايڊورڊ راس فارس نار ۽ مسقط ۾ اڻسڌي حڪمراني ذريعي برطانوي بالادستي قائم رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=ABQOLR/&gt;

19هين صديءَ جي آخر تائين، آفريڪي علائقن ۽ انهن مان حاصل ٿيندڙ آمدني وڃائڻ کان پوءِ، برطانوي اثر ايترو وڌي ويو جو سلطان برطانوي قرضن تي گهڻو دارومدار رکڻ لڳا ۽ اهم معاملن ۾ برطانوي حڪومت سان صلاح ڪرڻ جا پابند ٿيا.&lt;ref name=BOR/&gt;&lt;ref name=QDLM&gt;Muscat and Oman Internal Affairs History. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023415995.0x0000c0 British National Archive: Muscat and Oman Internal Affairs History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308205414/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023415995.0x0000c0 |date=8 March 2021 }} British National Archive. Page 191. QDL.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GR/&gt;&lt;ref name=HLBB&gt;The Financial Troubles of Said bin Taimur.[https://www.qdl.qa/en/financial-troubles-said-bin-taimur British National Archive: The Financial Troubles of Said bin Taimur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111194717/https://www.qdl.qa/en/financial-troubles-said-bin-taimur |date=11 November 2020 }} British National Archive. QDL.&lt;/ref&gt;

اهڙي طرح سلطنت عملي طور برطانوي اثر واري دائري ۾ اچي وئي.

[[زنجبار]] سواحلي سامونڊي ڪناري جي وڏي غلام مارڪيٽ ۽ لونگ جي اهم پيداوار واري مرڪز طور عُماني سلطنت جو انتهائي قيمتي حصو بڻجي ويو. ان اهميت کي ڏسندي سيد [[سعيد بن سلطان]] 1837ع ۾ زنجبار کي سلطنت جي گادي بڻايو.

1856ع ۾ برطانوي ثالثيءَ هيٺ زنجبار ۽ مسقط ٻه الڳ سلطنتون بڻجي ويون.&lt;ref name=YDAASD&gt;[https://www.jstor.org/stable/20694640?read-now=1&amp;seq=10#page_scan_tab_contents E. C. B. MacLaurin &quot;Oman and the Trucial Coast&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117102818/https://www.jstor.org/stable/20694640?read-now=1&amp;seq=10#page_scan_tab_contents |date=17 January 2023 }} Oman and the Trucial Coast. Pages 65–76. The Australian Quarterly. JSTOR. 1958.&lt;/ref&gt;

==== سيب جو معاهدو ====

[[File:Maskat &amp; Oman map.png|thumb|left|عُمان جي اندروني علائقي (نارنگي) ۽ ساحلي علائقي (ڳاڙهو) جي ورهاست]]

[[حجر جبل]]، جنهن جو حصو [[جبل اخضر (عُمان)|جبل اخضر]] آهي، ملڪ کي ٻن الڳ حصن ۾ ورهائي ٿو: اندروني علائقو ۽ مسقط جي قبضي وارو ساحلي علائقو.{{citation needed|date=January 2023}}

19هين صديءَ دوران مسقط ۽ عُمان ۾ برطانوي اثر وڌڻ سبب اندروني عُمان ۾ امامت جي تحريڪ ٻيهر زور ورتو، جيڪا گذريل 1,200 سالن کان مختلف مرحلن ۾ ظاهر ٿيندي رهي هئي.&lt;ref name=OQ/&gt;

مسقط ۾ رهندڙ برطانوي سياسي ايجنٽ موجب، اندروني عُمان جي بيزاري جو بنيادي سبب مسقط تي برطانيا جو تمام گهڻو اثر هو، جيڪو مقامي ماڻهن جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي نظرانداز ڪندي صرف پنهنجن مفادن لاءِ ڪم ڪندو هو.&lt;ref name=Conditions&gt;Muscat State Affairs. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100070535087.0x000015 British National Archive: File 8/67 Muscat State Affairs: Muscat– Oman Treaty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220708103001/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100070535087.0x000015 |date=8 July 2022 }} British National Archive. File 8/67. Page 20. QDL.&lt;/ref&gt;

1913ع ۾ امام [[سالم الخروصي]] مسقط خلاف بغاوت شروع ڪئي، جيڪا 1920ع تائين جاري رهي. آخرڪار سلطنت ۽ امامت جي وچ ۾ [[سيب جو معاهدو]] ٿيو.

هي معاهدو برطانيا جي وچ ۾ ثالثيءَ سان ٿيو، جنهن وقت برطانيا کي اندروني عُمان ۾ ڪو خاص معاشي مفاد نه هو. معاهدي تحت اندروني عُمان ۾ امامت کي خودمختيار حڪمراني ملي ۽ ساحلي عُمان يعني [[مسقط ۽ عُمان جي سلطنت]] جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي.&lt;ref name=BOR/&gt;&lt;ref name=&quot;smallwars&quot;&gt;{{cite web |title=Jebel Akhdar |publisher=Britain's Small Wars |access-date=10 April 2012 |url=http://www.britains-smallwars.com/SAS/JebelAkhdar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917071704/http://www.britains-smallwars.com/SAS/JebelAkhdar.html |archive-date=17 September 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=TOSNT&gt;Muscat Rising. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100070535087.0x000033 British National Archive: Muscat Rising, from April 1917 to January 1918 &amp; resumed from April 1920 to Oct 1920] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707112144/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100070535087.0x000033 |date=7 July 2022 }} British National Archive QDL&lt;/ref&gt;&lt;ref name=OAOI&gt;Oman profile – Timeline. {{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14654492|title=BBC Middle East: Oman profile – Timeline (25 April 2018)|publisher=BBC News|date=25 April 2018|access-date=2 August 2019|archive-date=11 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611185919/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14654492|url-status=live}} 25 April 2018.&lt;/ref&gt;

1920ع ۾ امام سالم الخروصي وفات ڪري ويو ۽ [[محمد الخليلی]] نئون امام چونڊيو ويو.&lt;ref name=OmanForeignPolicy/&gt;

1923ع ۾ سلطنت ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ هڪ نئون معاهدو ٿيو، جنهن موجب سلطنت کي مسقط ۾ رهندڙ برطانوي سياسي ايجنٽ سان صلاح ڪرڻي پوندي هئي ۽ تيل جي کوٽائي لاءِ [[برطانوي هندستان]] جي اعليٰ حڪومت کان منظوري وٺڻي پوندي هئي.&lt;ref name=agreement&gt;Undertaking by Sultan Taimur Regarding Oil. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023550810.0x00003d ''Undertaking by Sultan Taimur Regarding Oil''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309043538/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023550810.0x00003d |date=9 March 2021 }} British National Archives page 60 QDL&lt;/ref&gt;

31 جولاءِ 1928ع تي [[ڳاڙهي لڪير وارو معاهدو]] دستخط ٿيو، جنهن تحت ڪيترين عالمي تيل ڪمپنين وچ اوڀر ۽ عربستان ۾ گڏيل طور تيل جي کوٽائي تي اتفاق ڪيو. 1929ع ۾ انهن ڪمپنين [[عراق پيٽروليم ڪمپني]] (IPC) قائم ڪئي.&lt;ref name=RLA&gt;The 1928 Red Line Agreement. [https://history.state.gov/milestones/1921-1936/red-line United States Office of the Historian: The 1928 Red Line Agreement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717191817/https://history.state.gov/milestones/1921-1936/red-line |date=17 July 2019 }} United States Office of the Historian.&lt;/ref&gt;

13 نومبر 1931ع تي سلطان [[تيمور بن فيصل]] تخت تان دستبردار ٿيو.&lt;ref name=AOST&gt;Muscat Rising. [http://qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023415995.0x0000bf British National Archive: Muscat Rising, from April 1917 to January 1918 &amp; resumed from April 1920 to Oct 1920] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225054303/https://qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023415995.0x0000bf |date=25 February 2021 }} British National Archive page 190 QDL&lt;/ref&gt;

=== سلطان سعيد جي حڪمراني (1932ع–1970ع) ===

[[File:Said bin Taimur (cropped).png|thumb|right|upright|سلطان [[سعيد بن تيمور]]، جنهن 1932ع کان 1970ع تائين حڪمراني ڪئي]]

سلطان سعيد بن تيمور 10 فيبروري 1932ع تي باضابطه طور مسقط جو سلطان بڻيو.
سلطان سعيد بن تيمور جي حڪمراني، جنهن کي برطانوي حڪومت جي مڪمل حمايت حاصل هئي، اڪثر مؤرخن طرفان جاگيرداراڻِي، قدامت پسند ۽ الڳ ٿلڳ پاليسين واري دور طور بيان ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=OAOI/&gt;&lt;ref name=OQ/&gt;&lt;ref name=GR/&gt;&lt;ref name=BA/&gt; برطانوي حڪومت سلطنت جي انتظامي معاملن تي وڏي حد تائين اثرانداز هئي؛ دفاعي سيڪريٽري، خفيه ادارن جو سربراهه، سلطان جو اعليٰ صلاحڪار ۽ ٻن وزيرن کان سواءِ تقريباً سمورا اهم عملدار برطانوي هئا.&lt;ref name=GR&gt;Ian Cobain. [https://www.theguardian.com/uk-news/2016/sep/08/britains-secret-wars-oman The Guardian: Britain's secret wars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930170522/https://www.theguardian.com/uk-news/2016/sep/08/britains-secret-wars-oman |date=30 September 2016 }} Britain's Secret Wars. ''The Guardian''. 8 September 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Halliday&gt;Fred Halliday. [https://books.google.com/books?id=VkYhBQAAQBAJ&amp;dq=Fred%20Halliday%20arabia&amp;pg=PT19 Arabia by Fred Halliday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406013854/https://books.google.com/books?id=VkYhBQAAQBAJ&amp;dq=Fred%20Halliday%20arabia&amp;pg=PT19 |date=6 April 2023 }} Arabia. The Arabian Peninsula. Saqi Books. University of California. published 1974.&lt;/ref&gt;

1937ع ۾ سلطان ۽ [[عراق پيٽروليم ڪمپني]] (IPC) جي وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن تحت ڪمپني کي تيل جي تلاش ۽ کوٽائي جون رعايتون ڏنيون ويون. IPC ۾ برطانوي حصيداري 23.75 سيڪڙو هئي. سلطنت ۾ تيل نه ملڻ باوجود ڪمپني کي [[فهود]] جي علائقي ۾ اميدوار تيل جا ذخيرا نظر آيا، جيڪو امامت جي علائقي اندر واقع هو. IPC سلطان کي مالي سهائتا فراهم ڪئي ته جيئن هو امامت جي ممڪن مزاحمت کي منهن ڏيڻ لاءِ فوج تيار ڪري سگهي.&lt;ref name=OmansInsurgencies&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wkUhBQAAQBAJ&amp;q=moff+oman&amp;pg=PT59|title=Oman's Insurgencies: The Sultanate's Struggle for Supremacy|first=J. E.|last=Peterson|date=2 January 2013|publisher=Saqi|access-date=29 April 2018|via=Google Books|isbn=978-0-86356-702-5|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211035638/https://books.google.com/books?id=wkUhBQAAQBAJ&amp;q=moff+oman&amp;pg=PT59|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FTWAO&gt;Historical Summary of Events in the Persian Gulf. {{cite web|url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023415996.0x000009|title=British National Archive: Historical Summary of Events in the Persian Gulf (208/222)|publisher=QDL|date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723150646/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023415996.0x000009|archive-date=23 July 2019}} British National Archive. Page 208.&lt;/ref&gt;

=== ٻي عالمي جنگ ===

[[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات کان پوءِ، 10 سيپٽمبر 1939ع تي عمان جي سلطان جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;WWII&quot;/&gt;

جنگ دوران عمان، برطانيا جي واپاري سامونڊي رستن جي تحفظ ۾ هڪ اهم اسٽريٽجڪ مرڪز هو. جنگ جي سڄي عرصي دوران عمان تي ڪو سڌو حملو نه ٿيو.
1943ع ۾ [[برطانوي شاهي هوائي فوج]] [[مصيره ٻيٽ]] تي ([[RAF Masirah]]) ۽ [[راس الحد]] ۾ هوائي اڏا قائم ڪيا. ان کان علاوه هوائي-سامونڊي بچاءُ وارا يونٽ به عمان ۾ مقرر ڪيا ويا.
[[نمبر 244 اسڪواڊرن آر اي ايف]] [[برسٽول بلينهم V]] هلڪا بمبار ۽ [[ويڪرز ويلنگٽن XIII]] جهاز استعمال ڪندي عمان جي نار ۽ اتر [[عرب سمنڊ]] ۾ آبدوزن خلاف ڪارروايون ڪندو هو. ساڳئي وقت [[نمبر 209 اسڪواڊرن آر اي ايف]]، [[نمبر 265 اسڪواڊرن آر اي ايف]] ۽ [[نمبر 321 اسڪواڊرن آر اي ايف]] [[ڪنسوليڊيٽيڊ پي بي واءِ ڪيٽالينا]] سامونڊي جهازن ذريعي نگراني ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;RAF&quot;/&gt;
16 آڪٽوبر 1943ع تي جرمن آبدوز ''[[جرمن آبدوز يو-533]]'' عمان جي نار ۾ تباهه ڪئي وئي. ان تي نمبر 244 اسڪواڊرن جي برسٽول بلينهم جهاز طرفان کوٽائي بم (Depth Charges) اڇلايا ويا. آبدوز جو ڍانچو تقريباً 108 ميٽر کوٽائيءَ ۾ [[فجيره]] جي سامونڊي ڪناري کان 25 ناٽيڪل ميل پري وڃي ويٺو. ان حادثي ۾ 52 عملي جا ماڻهو مارجي ويا، جڏهن ته صرف هڪ ملاح ''گونٿر شمٽ'' زنده بچيو، جنهن کي [[خور فڪان]] ڀرسان HMIS ''Hiravati'' جهاز تي سوار ڪري جنگي قيدي بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;UBoat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UBoat2&quot;/&gt;
هي آبدوز جو ڍانچو اڄ به غوطه خورن لاءِ مشهور هنڌ آهي.

=== مڪمل آزاديءَ جي سڃاڻپ ===

ڊسمبر 1951ع ۾ عمان ۽ برطانيا جي وچ ۾ دوستي، واپار ۽ سامونڊي نيويگيشن بابت هڪ معاهدو ٿيو. هن معاهدي ذريعي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] کي هڪ مڪمل خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو ويو.
1955ع ۾ مڪران جي سامونڊي پٽي جو هڪ ساحلي علائقو پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبي جو ضلعو بڻايو ويو، جڏهن ته [[گوادر]] اڃا عمان جي قبضي هيٺ رهيو.
8 سيپٽمبر 1958ع تي پاڪستان عمان کان [[گوادر]] 30 لک آمريڪي ڊالرن عيوض خريد ڪيو.&lt;ref group=note&gt;گوادر سيپٽمبر 1958ع تائين عمان جي سلطنت جو حصو رهيو.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oman.org/bonn_007.htm |title=International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar – Conference on German and International Research on Oman, Bonn 1998: abstracts |author=Nicolin, Beatrice |date=25 May 1998 |publisher=Conference on German and International Research on Oman |location=Bonn |access-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200104031644/http://www.oman.org/bonn_007.htm |archive-date=4 January 2020}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ گوادر، مڪران ضلعي جي هڪ تحصيل بڻجي ويو.

==== جبل اخضر جنگ ====

{{further|Jebel Akhdar War}}

امام الخليلي جي وفات کان پوءِ سلطان سعيد بن تيمور اندروني عمان تي قبضو ڪرڻ ۾ دلچسپي ظاهر ڪئي. هن برطانوي حڪومت کي آگاهه ڪيو ته امامت ۾ نئين چونڊن دوران پيدا ٿيندڙ سياسي افراتفريءَ مان فائدو وٺي سگهجي ٿو.&lt;ref name=Planning&gt;Muscat State Affairs. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100055776091.0x000046 A.C.Gallowey: ''File 8/62 Muscat State Affairs: Principal Shaikhs and Tribes of Oman' &amp;#91;35r&amp;#93; (69/296)''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308132954/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100055776091.0x000046 |date=8 March 2021 }} Principal Shaikhs and Tribes of Oman. British National Archive. Page 69. QDL.&lt;/ref&gt;

مسقط ۾ موجود برطانوي سياسي ايجنٽ جو خيال هو ته عمان جي اندروني علائقن ۾ موجود تيل جي ذخيرن تائين رسائي حاصل ڪرڻ جو واحد طريقو اهو آهي ته سلطان جي مدد ڪري امامت تي قبضو ڪرايو وڃي.&lt;ref name=idea2&gt;Muscat State Affairs. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100055776091.0x00009a British Consulate Muscat: File 8/62 Muscat State Affairs: Principal Shaikhs and Tribes of Oman.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308161726/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100055776091.0x00009a |date=8 March 2021 }} British National Archive. File 8/62. Page 153. 25 May 1946. QDL.&lt;/ref&gt;

1946ع ۾ برطانوي حڪومت سلطان کي هٿيار، بارود، فوجي سامان ۽ برطانوي آفيسر مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي ته جيئن هو عمان جي اندروني حصي تي حملو ڪري سگهي.&lt;ref name=RAFint&gt;Muscat State Affairs. [https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100055776092.0x00005c The Foreign Office London: File 8/62 Muscat State Affairs: Principal Shaikhs and Tribes of Oman &amp;#91;146r&amp;#93; (291/296).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308185519/https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100055776092.0x00005c |date=8 March 2021 }} British National Archive. Page 291. QDL.&lt;/ref&gt;
مئي 1954ع ۾ امام الخليلي وفات ڪري ويو ۽ [[غالب الهنائي]] نئون امام چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Peterson|first=John E.|title=Oman in the Twentieth Century: Political Foundations of an Emerging State|url=https://books.google.com/books?id=YsUOAAAAQAAJ&amp;pg=PA182|publisher=Croom Helm|page=182|isbn=978-0-85664-629-4|year=1978}}&lt;/ref&gt;
تيل جي رعايتن بابت اختلافن سبب سلطان سعيد بن تيمور ۽ امام غالب الهنائي جي وچ ۾ لاڳاپا تيزيءَ سان خراب ٿيڻ لڳا.

ڊسمبر 1955ع ۾ سلطان سعيد بن تيمور، [[مسقط ۽ عمان فيلڊ فورس]] جون فوجون عمان جي اهم مرڪزن تي قبضي لاءِ موڪليون، جن ۾ [[نزويٰ]] (امامت عمان جي گاديءَ جو هنڌ) ۽ [[عبري]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;smallwars&quot;/&gt;&lt;ref name=owaosa&gt;Liquid Oman: oil, water, and causality in Southern Arabia. [https://rai.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/1467-9655.12398 Liquid Oman: oil, water, and causality in Southern Arabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117111638/https://rai.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/1467-9655.12398 |date=17 January 2023 }} Royal Anthropological Institute. P. 147–162. 2016. City University of New York.&lt;/ref&gt;

عمان جي اندروني علائقن جي ماڻهن، جن جي اڳواڻي امام [[غالب الهنائي]]، سندس ڀاءُ [[طالب الهنائي]] (رستاق جو والي) ۽ [[سليمان بن حميار]] (جبل اخضر جو والي) ڪري رهيا هئا، برطانوي حمايت يافته سلطنتي حملن خلاف امامت جو دفاع ڪيو. هي ويڙهه تاريخ ۾ [[جبل اخضر جنگ]] جي نالي سان مشهور ٿي.
جولاءِ 1957ع تائين سلطان جون فوجون پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿي ويون، پر انهن تي مسلسل گهات لڳائي حملا ڪيا ويا، جنهن سبب کين وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.&lt;ref name=&quot;smallwars&quot;/&gt;

تنهن هوندي به سلطان سعيد، برطانوي فوجي مداخلت جي مدد سان بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن مدد ۾ [[ڪيميرونين (اسڪاٽش رائفلز)]] جا ٻه دستا، برطانوي فوج جون زرهي گاڏيون ۽ [[شاهي هوائي فوج]] جا جهاز شامل هئا.&lt;ref name=secretops&gt;{{cite book|last=Ryan|first=Mike|title=Secret Operations of the Sas|url=https://books.google.com/books?id=Z8fiduMeiYAC&amp;pg=PA68|publisher=Zenith Imprint|pages=68–70|year=2003|isbn=978-0-7603-1414-2}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

امامت جون فوجون پوءِ [[جبل اخضر]] جي ڏکئي ۽ ناقابلِ رسائي جبلن ڏانهن هلي ويون.&lt;ref name=secretops/&gt;&lt;ref name=OmansInsurgencies/&gt;

ڪرنل [[ڊيوڊ سمائلي]]، جيڪو سلطان جي هٿياربند فوج جي تنظيم لاءِ مقرر ڪيو ويو هو، 1958ع جي سرءُ ۾ جبل کي گهيري ۾ آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ [[وادي بني خروس]] مان مٿئين سطح تائين پهچڻ جو رستو ڳولي ورتائين.&lt;ref name=modernhistoryowtram/&gt;
4 آگسٽ 1957ع تي برطانوي پرڏيهي سيڪريٽري، عمان جي اندروني علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن کي اڳواٽ اطلاع ڏيڻ کانسواءِ هوائي حملا ڪرڻ جي منظوري ڏني.
جولاءِ کان ڊسمبر 1958ع تائين برطانوي هوائي فوج 1,635 حملا ڪيا، جن دوران 1,094 ٽن بم ۽ 900 راڪيٽ عمان جي اندروني علائقن تي ڪيرايا ويا. انهن حملن جو نشانو باغي فوجون، جبلن جي چوٽين تي آباد ڳوٺ، آبپاشيءَ جا واهه ۽ زرعي فصل هئا.
27 جنوري 1959ع تي سلطنتي فوجن اوچتي ڪارروائي ڪندي جبل اخضر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=modernhistoryowtram/&gt;

امام غالب، سندس ڀاءُ طالب ۽ سليمان بن حميار [[سعودي عرب]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جتي 1970ع واري ڏهاڪي تائين امامت جي بحاليءَ جي تحريڪ جاري رهي.&lt;ref name=modernhistoryowtram&gt;{{cite book|last=Owtram|first=Francis|title=A Modern History of Oman: Formation of the State since 1920|url=https://books.google.com/books?id=41h0bXfVtfYC&amp;pg=PA106|publisher=I.B.Tauris|page=106|year=2004|isbn=978-1-86064-617-1}}&lt;/ref&gt;

جلاوطن امامت جي حامين عمان جي مسئلي کي [[عرب ليگ]] ۽ [[گڏيل قومون]] جي آڏو پيش ڪيو.&lt;ref name=LastImam&gt;The Last Imam of Oman. [http://archive.arabic.cnn.com/2009/middle_east/12/1/imam.oman/index.html CNN Arabic: وفاة آخر أئمة عُمان في منفاه السياسي بالسعودية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411114926/http://archive.arabic.cnn.com/2009/middle_east/12/1/imam.oman/index.html |date=11 April 2022 }} CNN Arabic News. 1 December 2009. Muscat, Oman.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=theNYTimes&gt;10 Arab States Ask U.N. Debate On Oman. [https://www.nytimes.com/1960/10/01/archives/10-arab-states-ask-un-debate-on-oman.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FOman The New York Times. 01 October 1960.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117112308/https://www.nytimes.com/1960/10/01/archives/10-arab-states-ask-un-debate-on-oman.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FOman |date=17 January 2023 }} ''The New York Times''.&lt;/ref&gt;

11 ڊسمبر 1963ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي عمان بابت مسئلي جي جاچ لاءِ هڪ خاص ڪميٽي قائم ڪئي، جيڪا پنهنجي رپورٽ جنرل اسيمبلي کي پيش ڪرڻي هئي.&lt;ref name=Ad-Hoc&gt;Question of Oman. [https://search.archives.un.org/uploads/r/united-nations-archives/0/9/5/0958bfcb1caaade73cd80426845d3d2743e4225cf8a9476b5783f22427ca28ec/S-0884-0014-13-00001.pdf United Nations Archives.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818110603/https://search.archives.un.org/uploads/r/united-nations-archives/0/9/5/0958bfcb1caaade73cd80426845d3d2743e4225cf8a9476b5783f22427ca28ec/S-0884-0014-13-00001.pdf |date=18 August 2021 }} United Nations Archives.&lt;/ref&gt;

1965ع، 1966ع ۽ 1967ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي مسلسل قراردادون منظور ڪيون، جن ۾ برطانوي حڪومت کان مطالبو ڪيو ويو ته:

* عماني عوام خلاف سمورا جابراڻا قدم ختم ڪيا وڃن؛
* عمان تي برطانوي ڪنٽرول ختم ڪيو وڃي؛
* عماني عوام جي خود اراديت ۽ آزاديءَ جي حق کي تسليم ڪيو وڃي.

==== ظفار جنگ ====
{{further|Dhofar War}}

[[ظفار جنگ]] 1963ع ۾ شروع ٿي، جنهن ۾ سوويت يونين جي حمايت يافته باغي قوتون سرڪاري فوجن سان وڙهنديون رهيون.

جڏهن بغاوت [[ظفار]] تي سلطان جي قبضي لاءِ سنگين خطرو بڻجي وئي، تڏهن 1970ع ۾ [[سلطان قابوس بن سعيد]] پنهنجي والد سلطان سعيد بن تيمور کي هڪ بي خون فوجي بغاوت ذريعي اقتدار کان هٽائي ڇڏيو. هن تبديليءَ کي برطانيا جي حمايت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Citation needed|date=August 2025}}&lt;/ref&gt;
سلطان قابوس فوج کي جديد بڻايو، رياستي انتظاميا ۾ سڌارا آندا ۽ سماجي تبديليون متعارف ڪرايون.
1976ع تائين اردن، سعودي عرب، ايران، پاڪستان ۽ برطانيا جي مدد سان ظفار بغاوت مڪمل طور ختم ڪئي وئي.

=== جديد تاريخ (1970ع کان اڄ تائين) ===

[[فائل:Qaboos bin Said profile 1983 (cropped).jpg|thumb|سلطان [[قابوس بن سعيد]]، جنهن جي دور ۾ زندگيءَ جو معيار بهتر ٿيو، ترقياتي منصوبن ۾ واڌ آئي، غلامي ختم ڪئي وئي، ظفار بغاوت جو خاتمو ٿيو ۽ عمان جو بنيادي قانون جاري ڪيو ويو.]]

1970ع ۾ پنهنجي والد کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ سلطان [[قابوس بن سعيد]] ملڪ کي ٻاهرين دنيا لاءِ کوليو. هن ملڪ جي نالي مان &quot;مسقط ۽&quot; جا لفظ ختم ڪري صرف &quot;عمان&quot; رکيو ۽ اقتصادي سڌارن جو آغاز ڪيو.
هن جي جديديت واري پاليسيءَ هيٺ صحت، تعليم ۽ سماجي ڀلائيءَ تي خرچن ۾ نمايان اضافو ڪيو ويو.&lt;ref name=econhrot&gt;{{cite news|title=Happy and rich in an Omani toytown|url=https://www.economist.com/international/2000/08/31/happy-and-rich-in-an-omani-toytown|newspaper=The Economist|date=31 August 2000|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181121042946/https://www.economist.com/international/2000/08/31/happy-and-rich-in-an-omani-toytown?zid=308&amp;ah=e21d923f9b263c5548d5615da3d30f4d|archive-date=21 November 2018}}&lt;/ref&gt;

سعودي عرب عمان جي تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ پنهنجي خرچ تي ڪيترائي استاد عمان موڪليا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=الفالح |first=عبدالعزيز بن عبدالله |title=كنت طالبا في عمان |publisher=دار الثلوثية |year=2021 |isbn=978-603-03-6298-1 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بعد 38 عاماً.. طلاب من سلطنة عمان يزورون معلمهم في السعودية |url=https://www.al-jazirah.com/2017/20170116/ln57.htm |access-date=2023-09-16 |website=www.al-jazirah.com |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103085547/https://www.al-jazirah.com/2017/20170116/ln57.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
1970ع ۾ [[عمان ۾ غلامي]] تي مڪمل پابندي لڳائي وئي.&lt;ref name=&quot;plackett&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.al-fanarmedia.org/2017/03/omani-music-masks-unpleasant-past/| title=Omani Music Masks A Slave Trading Past| author=Benjamin Plackett| date=30 March 2017| publisher=Al-Fanar Media| access-date=17 July 2017| archive-date=17 January 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20230117102831/https://al-fanarmedia.org/2017/03/omani-music-masks-unpleasant-past/| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
1971ع ۾ عمان [[گڏيل قومون]] ۾ شامل ٿيو، ساڳئي سال [[بحرين]]، [[قطر]] ۽ [[متحده عرب امارات]] پڻ رڪن بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web|title= Sultanate marks 50 years of joining the United Nations|url= https://www.omanobserver.om/article/1107772/oman/community/sultanate-marks-50-years-of-joining-the-united-nations|website=Muscat Daily|date=6 October 2021|access-date=7 December 2025}}&lt;/ref&gt;
1981ع ۾ عمان ڇهن ملڪن تي ٻڌل [[خليجي سهڪار ڪائونسل]] جو باني رڪن بڻيو.
وقت سان گڏ سياسي سڌارا پڻ متعارف ڪرايا ويا. 1995ع ۾ ملڪ موجوده [[عمان جو جهنڊو|قومي جهنڊو]] اختيار ڪيو، جيڪو اڳوڻي جهنڊي سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندڙ هو، پر ان جي پٽي وڌيڪ ويڪري ڪئي وئي.
1997ع ۾ شاهي فرمان ذريعي عورتن کي ووٽ ڏيڻ ۽ [[مجلس الشورى (عمان)|مجلس الشورى]] جي چونڊن ۾ اميدوار طور بيهڻ جو حق ڏنو ويو. ساڳئي سال ٻن عورتن کي ڪاميابي سان مجلس الشورى جو ميمبر چونڊيو ويو.
2002ع ۾ 21 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن سڀني شهرين کي ووٽ جو حق ڏنو ويو، جڏهن ته نون ضابطن تحت مجلس الشورى جون پهريون چونڊون 2003ع ۾ منعقد ٿيون.
2004ع ۾ سلطان عمان جي پهرين خاتون وزير [[شيخا عائشه بنت خلفان بن جميل السيابيه]] کي قومي دستڪاري اٿارٽي جي سربراهه طور مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2818553.stm|title=Oman appoints first female minister|website=BBC News|date=4 March 2003|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917115643/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2818553.stm|archive-date=17 September 2019}}&lt;/ref&gt;
انهن سڌارن جي باوجود حڪومت جي حقيقي سياسي ڍانچي ۾ محدود تبديليون آيون، ڇو ته سلطان فرمانن ذريعي حڪومت هلائڻ جاري رکيو. 2005ع ۾ لڳ ڀڳ 100 شڪي اسلام پسند گرفتار ڪيا ويا ۽ 31 ڄڻن کي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ڪوشش جي الزام ۾ سزا ٻڌائي وئي، پر ساڳئي سال جون ۾ کين عام معافي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

[[بيجنگ اولمپڪس 2008ع]] کان اڳ، 14 اپريل 2008ع تي عمان وچ اوڀر ۾ اولمپڪ مشعل جي سفر جو هڪ مرڪز بڻيو، جتي مشعل 20 ڪلوميٽرن جو سفر طئي ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|title= Security tight as Olympic torch reaches Oman|url= https://www.theguardian.com/world/2008/apr/14/olympicgames2008.china1|website=The Guardian|date=14 April 2008|last=Stratton|first=Allegra|access-date=7 December 2025}}&lt;/ref&gt;
2011ع ۾ [[عرب بهار]] جي تحريڪن کان متاثر ٿي عمان ۾ به احتجاجي مظاهرا ٿيا. مظاهرين حڪومت جي خاتمي جو مطالبو نه ڪيو، پر سياسي سڌارن، بهتر زندگيءَ جي سهولتن ۽ روزگار جي وڌيڪ موقعن جو مطالبو ڪيو.
فيبروري 2011ع ۾ فساد روڪ پوليس احتجاج ڪندڙن کي منتشر ڪيو. ان جي جواب ۾ سلطان قابوس روزگار، مالي سهولتن ۽ ٻين فائدن جو اعلان ڪيو.
آڪٽوبر 2011ع ۾ مجلس الشورى جون چونڊون ٿيون، جن بابت سلطان قابوس واعدو ڪيو ته ان کي وڌيڪ اختيار ڏنا ويندا.
ايندڙ سال حڪومت انٽرنيٽ تي حڪومت خلاف تنقيد ڪندڙن خلاف ڪارروائي شروع ڪئي. سيپٽمبر 2012ع ۾ ڪيترن ئي ڪارڪنن تي مقدما هلايا ويا، جن تي آن لائين &quot;توہين آميز ۽ اشتعال انگيز&quot; مواد شايع ڪرڻ جو الزام هو. انهن مان ڇهن ڄڻن کي قيد جون سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14654492 |title=Oman profile – Timeline |work=BBC News |date=11 September 2012 |access-date=18 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510071946/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14654492|archive-date=10 May 2019}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) عمان کي مليريا جي مقامي منتقلي ختم ڪندڙ ملڪ طور تسليم ڪيو.&lt;ref&gt;World malaria report 2021. Geneva: World Health Organization; 2021. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. p. 47.&lt;/ref&gt;
10 جنوري 2020ع تي سلطان [[قابوس بن سعيد]] وفات ڪري ويو. هو ان وقت عرب دنيا جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو.&lt;ref name = BBC&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50902476|title= Sultan Qaboos of Oman dies aged 79|date = 11 January 2020|access-date = 10 January 2020|work = [[BBC News]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20200405082103/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50902476|archive-date = 5 April 2020}}&lt;/ref&gt;
سندس جاءِ تي سندس سڳو سئوٽ [[هيثم بن طارق]] عمان جو نئون سلطان بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.arabnews.com/node/1611351/middle-east|title=Haitham bin Tariq appointed new ruler of Oman|website=Arab News|date=11 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113223453/https://www.arabnews.com/node/1611351/middle-east|archive-date=13 January 2020}}&lt;/ref&gt;
12 جنوري 2021ع تي سلطان هيثم پنهنجي وڏي پٽ [[ذي يزن بن هيثم]] کي عمان جو پهريون [[عمان جو ولي عهد|ولي عهد]] مقرر ڪيو ۽ بنيادي قانون ۾ ترميم ذريعي کيس تخت جو سرڪاري وارث قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 January 2021 |title=Sultan Haitham appoints son Theyazin as Oman's first Crown Prince |url=https://gulfnews.com/world/gulf/oman/sultan-haitham-appoints-son-theyazin-as-omans-first-crown-prince-1.1610463211104 |access-date=2021-01-13 |website=Gulf News |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
{{Main|Geography of Oman}}

[[فائل:Elphinstone Inlet.webp|thumb|right|[[مسندم اپٻيٽ]] جو جاگرافيائي نقشو، جيڪو [[هرمز جي نار]]، [[ايلفنسٽن کاري]] ۽ مالڪم کاري کي ڏيکاري ٿو]]

[[فائل:Oman-Oasis.jpg|thumb|right|عمان ۾ هڪ نخلستان]]

[[فائل:SurOman.jpg|thumb|right|[[صور، عمان]] جو سامونڊي ڪنارو]]

عمان 16° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾، ۽ 52° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ ۽ 60° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي.

ملڪ جي مرڪزي حصي جو وڏو علائقو بجريءَ واري ريگستاني ميدان تي مشتمل آهي، جڏهن ته اتر ۾ [[حجر جبل]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ظفار جبل]] واقع آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://home.kpn.nl/~lilian_schreurs/GeologyOman/Geography.htm|title=Oman Geography 2007|website=home.kpn.nl|access-date=11 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925214427/http://home.kpn.nl/~lilian_schreurs/GeologyOman/Geography.htm|archive-date=25 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thenextchallenge.org/dhofar-mountains-oman/|title=Expedition Report: Dhofar Mountains Oman|date=30 April 2011|access-date=11 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010160746/http://thenextchallenge.org/dhofar-mountains-oman/|archive-date=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;

ملڪ جا اهم شهر انهن جبلن ۽ سامونڊي پٽيءَ جي ويجهو آباد آهن، جن ۾ گاديءَ جو هنڌ [[مسقط]]، اتر ۾ [[صحار]] ۽ [[صور، عمان]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[صلاله]] ۽ [[مسندم گورنري]] شامل آهن.

عمان جي اندروني حصن جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي، جڏهن ته سامونڊي ڪنارن تي نمي وڌيڪ هوندي آهي.

[[مسندم اپٻيٽ]]، جيڪو [[هرمز جي نار]] تي انتهائي اهم حڪمتِ عملي واري هنڌ تي واقع آهي، عمان جو هڪ ڌار علائقو (ايڪسلائيو) آهي، جيڪو [[متحده عرب امارات]] جي سرزمين سبب باقي عمان کان جدا ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;jkrogh&quot;&gt;{{cite web|first=Jan S.|last=Krogh|title=Oman|url=http://geosite.jankrogh.com/oman.htm|publisher=jankrogh.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504144207/http://geosite.jankrogh.com/oman.htm|archive-date=4 May 2019}}&lt;/ref&gt;

[[مدحاء]] عمان جو هڪ ٻيو ڌار علائقو آهي، جيڪو [[متحده عرب امارات]] جي سرزمين جي اندر واقع هڪ گهيرو (اينڪليو) آهي ۽ [[مسندم اپٻيٽ]] ۽ عمان جي مکيه علائقي جي وچ ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;jkrogh&quot;/&gt;

مدحاء، [[مسندم گورنري]] جو حصو آهي ۽ تقريباً {{convert|75|km2|sqmi}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. 1969ع ۾ مدحاء جي سرحد جو سرڪاري تعين ڪيو ويو. مدحاء جو اتر-اوڀر وارو ڪنڊ [[فجيره]] ويندڙ شاهراهه کان رڳو {{convert|10|m|ft}} جي مفاصلي تي واقع آهي.

مدحاء جي اندر ئي [[متحده عرب امارات]] جو هڪ ننڍڙو گهيرو علائقو [[نحوه]] پڻ موجود آهي، جيڪو [[شارجه امارت]] سان تعلق رکي ٿو. هي علائقو نئين مدحاء شهر کان تقريباً {{convert|8|km|mi}} اولهه طرف واقع آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ چاليهه گهر، هڪ صحت مرڪز ۽ ٽيليفون مرڪز موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://geosite.jankrogh.com/nahwa.htm|title=Nahwa – United Arab Emirates|website=geosite.jankrogh.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509075149/http://geosite.jankrogh.com/nahwa.htm|archive-date=9 May 2019}}&lt;/ref&gt;

عمان جو مرڪزي ريگستان سائنسي تحقيق لاءِ اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي وڏي تعداد ۾ [[شهابِ ثاقب]] مليا آهن، جن جو استعمال ڌرتيءَ ۽ شمسي نظام بابت سائنسي تجزين ۾ ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;4th Swiss Geoscience Meeting, Bern 2006. Meteorite accumulation surfaces in Oman: Main results of. Omani-Swiss meteorite search campaigns, 2001–2006. by Beda Hofmann et al.&lt;/ref&gt;

=== آبهوا ===
{{Main|Climate of Oman}}

[[فائل:Water_stress,_top_countries_(2022).svg|thumb|right|2022ع ۾ عمان دنيا جي انهن ملڪن مان هو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ جو دٻاءُ تمام گهڻو هو.]]

[[فارس نار]] جي ٻين ملڪن وانگر عمان به دنيا جي گرم ترين آبهوا رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. اونهاري جي موسم دوران [[مسقط]] ۽ اتر عمان ۾ سراسري گرمي پد {{convert|30|to|40|°C|°F|1}} جي وچ ۾ رهندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.world-climates.com/city-climate-muscat-seeb-oman-asia/|title=Muscat (Seeb) Climate Oman|publisher=www.world-climates.com|access-date=11 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407184445/http://www.world-climates.com/city-climate-muscat-seeb-oman-asia/|archive-date=7 April 2014}}&lt;/ref&gt;

عمان ۾ برسات تمام گهٽ پوندي آهي. [[مسقط]] ۾ سالياني برسات جو اوسط لڳ ڀڳ {{convert|100|mm|in|1|abbr=on}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري جنوري مهيني ۾ وسندي آهي.

ڏکڻ ۾ [[ظفار]] جبلن ۽ [[صلاله]] جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ آبهوا جزوي طور اُڀرندي خطي جهڙي آهي. هتي جون جي آخر کان سيپٽمبر تائين [[هندي سمنڊ]] مان ايندڙ موسمي هوائن سبب برساتون پونديون آهن، جنهن ڪري اونهاري ۾ هوا ٿڌي نمي ۽ گهڻي ڌنڌ سان ڀرجي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;faopasture&quot;&gt;{{cite web|title=Oman—Country Pasture/Forage Resource Profiles|url=http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Counprof/oman/oman.htm|publisher=Food and Agriculture Organization|access-date=28 January 2013|archive-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625103114/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/counprof/oman/oman.htm}}&lt;/ref&gt;

[[صلاله]] ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{convert|20|to|30|°C|°F|1}} جي وچ ۾ رهندو آهي، جيڪو اتر عمان جي مقابلي ۾ گهڻو ٿڌو هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.world-climates.com/city-climate-salalah-oman-asia/|title=Salalah Climate – Climate of Salalah Oman |publisher=world-climates.com|access-date=11 July 2016|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809022402/http://www.world-climates.com/city-climate-salalah-oman-asia/}}&lt;/ref&gt;

جبلستاني علائقن ۾ برسات جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، ۽ [[جبل اخضر]] جي اوچن حصن ۾ سالياني برسات شايد {{convert|400|mm|in}} کان به وڌيڪ هجي.&lt;ref name=bbcweather&gt;{{cite news|title=Weather—Oman|url=http://news.bbc.co.uk/weather/hi/country_guides/newsid_9384000/9384206.stm|publisher=BBC|access-date=21 January 2013|archive-date=24 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130124194941/http://news.bbc.co.uk/weather/hi/country_guides/newsid_9384000/9384206.stm}}&lt;/ref&gt;

جبلن ۾ گرمي پد گهڻو گهٽجڻ سبب هر ڪجهه سالن کان پوءِ برفباري پڻ ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/gulf/oman/snow-blankets-oman-s-mountains-as-temperatures-drop-1.1291760 Snow blankets Oman's mountains as temperatures drop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413130158/http://gulfnews.com/news/gulf/oman/snow-blankets-oman-s-mountains-as-temperatures-drop-1.1291760 |date=13 April 2014 }}. ''Gulf News'' (16 February 2014). Retrieved 20 April 2014.&lt;/ref&gt;

سامونڊي ڪنارن جا ڪي علائقا، خاص طور [[مصيره ٻيٽ]] جي ڀرسان، اهڙا به آهن جتي ڪنهن سڄي سال دوران برسات ئي نه پوي.

عام طور تي عمان جي آبهوا تمام گرم آهي، ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|54|°C|°F|1|abbr=}} تائين به پهچي ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Philip's encyclopedia|url=https://archive.org/details/philipsencyclope0000unse|publisher=Philip's|year=2008}}&lt;/ref&gt;

26 جون 2018ع تي [[قريات]] شهر دنيا ۾ 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد جو رڪارڊ قائم ڪيو، جتي رات جو گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 42.6 °C (108.7 °F) رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/article/hottest-low-temperature-quriyat-oman-wxc/index.html|title=Quriyat in Oman breaks world temperature record|publisher=CNN|year=2018|access-date=29 July 2018|archive-date=3 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703080312/http://edition.cnn.com/travel/article/hottest-low-temperature-quriyat-oman-wxc/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

آبهوا بابت عالمي قدمن جي حوالي سان گڏيل قومن جي 2019ع جي پائيدار ترقياتي اشاري موجب عمان کي اڃا ڪيترن ئي چئلينجن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. توانائي جي استعمال ۽ حياتياتي ٻارڻ جي برآمدن سان لاڳاپيل في فرد [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] اخراج تمام گهڻو آهي، جڏهن ته آبهوا سان لاڳاپيل قدرتي آفتن کان متاثر ٿيندڙ آباديءَ جو تناسب نسبتاً گهٽ آهي.&lt;ref name=UNSD3/&gt;

==== واديون ====
{{Main|List of wadis of Oman}}

عمان ۾ ڪيترين ئي [[وادي]]ن جو وجود آهي. عربي ٻوليءَ ۾ وادي اهڙي دريائي ماٿري يا نديءَ جي پيٽ کي چيو ويندو آهي، جيڪا عام حالتن ۾ سڪي هوندي آهي، پر برساتن دوران پاڻيءَ سان ڀرجي ويندي آهي.

=== حياتياتي گوناگوني ===
[[File:Nakhalfarms.jpg|thumb|left|عمان جي البطينه علائقي ۾ نخل جي کجين جا باغ]]
[[File:The-Worlds-Most-Isolated-and-Distinct-Whale-Population-Humpback-Whales-of-the-Arabian-Sea-pone.0114162.s001.tif|thumb|right|[[ظفار]] جي سامونڊي ڪناري ويجهو غير لڏپلاڻ ڪندڙ عربي سمنڊ جون [[ڪُٻڙ واريون وھيلون]]]]

ڏکڻ عربستان ۾ عام ملندڙ [[ريگستاني ٻوٽو|ريگستاني جھاڙيون]] ۽ ريگستاني گاھ عمان ۾ پڻ ملن ٿيون، پر اندرين مٿاڇري واري علائقي ۾ ٻوٽن جي واڌ تمام گهٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو گهڻو ڪري [[بجري]] واري ريگستان تي مشتمل آهي. ظفار ۽ جبلن ۾ مون سون جي وڌيڪ برسات سبب اونهاري دوران نباتات وڌيڪ سرسبز ٿي ويندي آهي؛ ظفار جي سامونڊي ميداني علائقن ۾ [[ناريل جي کجي]] گهڻي تعداد ۾ پوکي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ جبلن ۾ [[لوبان]] پيدا ڪيو ويندو آهي، جتي [[ڪَنير]] ۽ [[اڪيشيا]] جي مختلف قسمن جي به گهڻي واڌ ٿئي ٿي. [[حجر جبل]] هڪ الڳ [[حياتياتي علائقو]] آهن ۽ اوڀر عربستان جا سڀ کان اوچا جبل آهن، جتي [[جهنگلي جيوت]] ۾ [[عربي تَهر]] به شامل آهي.

مقامي [[کير پياريندڙ جانور]]ن ۾ [[چيتو]]، [[لڪڙڀڳو]]، [[لومڙي]]، [[بگهڙ]]، [[سهو]]، [[اورڪس]] ۽ [[جهنگلي ٻڪرو]] شامل آهن. پکين ۾ ڳِجهُ، عقاب، [[سارس پکي]]، [[بسٽارڊ]]، [[عربي تتر]]، [[ماکي خور پکي]]، باز ۽ سج پکي شامل آهن. 2001ع ۾ عمان ۾ کير پياريندڙ جانورن جون نَوَ خطري هيٺ آيل جنسون، پکين جون پنج خطري هيٺ آيل جنسون&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BirdLife Data Zone|url=http://datazone.birdlife.org/species/results?cty=160&amp;hdnAction=ADV_SEARCH&amp;rec=N&amp;rlEN=Y&amp;vag=N&amp;so=rl|access-date=11 August 2021|publisher=datazone.birdlife.org|archive-date=9 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221009210519/http://datazone.birdlife.org/species/results?cty=160&amp;hdnAction=ADV_SEARCH&amp;rec=N&amp;rlEN=Y&amp;vag=N&amp;so=rl|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اوڻيهه خطري هيٺ آيل [[ٻوٽن جون جنسون]] موجود هيون. خطري هيٺ آيل جيوت جي تحفظ لاءِ فرمان جاري ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[عربي چيتو]]، [[عربي اورڪس]]، [[جبلائي هرڻ]]، [[گوئٽرڊ هرڻ]]، [[عربي تَهر]]، [[سائي سامونڊي ڪڇون]]، [[هاڪس بل ڪڇون]] ۽ [[اوليو رڊلي ڪڇون]] شامل آهن.

تنهن هوندي به [[عربي اورڪس محفوظ علائقو]] اهو پهريون ماڳ هو، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري فهرست مان خارج ڪيو ويو، جڏهن حڪومت 2007ع ۾ تيل جي ڳولا ڪندڙ ڪمپنين لاءِ رستو صاف ڪرڻ خاطر ان علائقي جو رقبو 90 سيڪڙو گهٽائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/news/362 |title=UNESCO World Heritage Center – Oman's Arabian Oryx Sanctuary: first site ever to be deleted from UNESCO's World Heritage List |publisher=UNESCO |access-date=17 April 2010 |archive-date=5 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705132243/https://whc.unesco.org/en/news/362 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مقامي ۽ قومي ادارن عمان ۾ جانورن سان غيراخلاقي سلوڪ بابت خدشا ظاهر ڪيا آهن. خاص طور تي آوارا ڪتا (۽ گهٽ حد تائين آوارا ٻليون) اڪثر اذيت، بدسلوڪي يا نظراندازي جو شڪار ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;[http://www.y-oman.com/2013/06/animal-tragedy Animal Tragedy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529091646/https://www.y-oman.com/2013/06/animal-tragedy/ |date=29 May 2016 }}. y-oman.com. 27 June 2013.&lt;/ref&gt; آوارا ڪتن جي آبادي گهٽائڻ لاءِ واحد منظور ٿيل طريقو پوليس اهلڪارن طرفان کين گوليون هڻي مارڻ آهي. عماني حڪومت ڪتن ۽ ٻلين جي نسل بندي (spay/neuter) جو ڪو پروگرام لاڳو ڪرڻ يا جانورن لاءِ پناهه گاهون قائم ڪرڻ کان انڪار ڪيو آهي. ٻليون، جيتوڻيڪ ڪتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قبول ڪيون وڃن ٿيون، پر پوءِ به کين نقصانڪار جانور سمجهيو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر بک يا بيماري سبب مري وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;Macdonald, Sarah (22 March 2014) [http://www.timesofoman.com/News/31423/Article-Strays-on-streets-a-growing-issue-for-Oman Strays on streets a growing issue for Oman] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112124040/http://www.timesofoman.com/News/31423/Article-Strays-on-streets-a-growing-issue-for-Oman |date=12 January 2015 }}. ''Times of Oman''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.y-oman.com/2013/11/captive-creatures/ Captive Creatures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630003504/https://www.y-oman.com/2013/11/captive-creatures/ |date=30 June 2016 }}. y-oman.com. 21 November 2013&lt;/ref&gt;

تازن سالن ۾ عمان [[وھيل ڏسڻ]] (Whale Watching) لاءِ هڪ مشهور مرڪز بڻجي ويو آهي، جتي سخت خطري هيٺ آيل عربي [[ڪُٻڙ واري وھيل]]، [[اسپرم وھيل]] ۽ [[ننڍي نيري وھيل]] نمايان طور ڏٺيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wildlifeextra.com/go/whales/oman-whales_dolphins.html|title=Whales and dolphins of Oman – Dolphins, Humpbacks and Blue whales!|first=Powell|last=Ettinger|access-date=21 January 2016|archive-date=29 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729210846/http://www.wildlifeextra.com/go/whales/oman-whales_dolphins.html#cr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سياست ==
{{main|عمان جي سياست|عمان ۾ انساني حق}}

[[File:Oman-Muscat-16-Sultans-Palace-2.JPG|thumb|قديم مسقط ۾ سلطان جو [[العلم محل]]]]

عمان هڪ [[وحداني رياست]] ۽ [[مطلق بادشاهت]] آهي،&lt;ref name=Oman-abs&gt;{{cite news|title=Q&amp;A: Elections to Oman's Consultative Council|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15288960|work=BBC News|access-date=21 July 2018|archive-date=28 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128112015/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15288960|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ قانون سازي، انتظاميا ۽ عدليه جا سمورا اختيار آخرڪار موروثي سلطان جي هٿ ۾ آهن. ان ڪري [[فريڊم هائوس]] ملڪ کي باقاعدگيءَ سان &quot;آزاد نه&quot; قرار ڏيندو رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Oman|url=http://www.freedomhouse.org/country/oman|work=Freedom House|access-date=18 January 2013|archive-date=23 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423195441/https://freedomhouse.org/country/oman|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سلطان رياست جو سربراهه آهي ۽ پرڏيهي معاملن ۽ دفاع جي کاتن تي سڌو ڪنٽرول رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=OMAN Majles A'Shura (Consultative Council)|url=http://www.ipu.org/parline-e/reports/2378_E.htm|publisher=Inter-Parliamentary Union|access-date=19 January 2013|archive-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130227070250/http://www.ipu.org/parline-e/reports/2378_E.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن وٽ مطلق اختيار آهن ۽ هو [[فرمان ذريعي حڪمراني|فرمانن ذريعي قانون]] جاري ڪري ٿو.&lt;ref name=fh12&gt;{{cite web|title=Oman|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2012/oman|work=Freedom in the World 2012|publisher=Freedom House|date=17 January 2012|access-date=28 January 2013|archive-date=25 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025073322/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2012/oman|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=econwut&gt;{{cite news|title=Waking up too|url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/06/23/waking-up-too|newspaper=The Economist|date=23 June 2012|access-date=19 January 2013|archive-date=28 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228215140/http://www.economist.com/node/21557354|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي ادارو براءِ جمهوريت ۽ چونڊ مدد]] جي عالمي جمهوري حالت وارن اشارن ۽ جمهوري نگراني موجب، عمان مجموعي جمهوري قدمن ۾ گهٽ کان وچولي سطح تائين اچي ٿو، خاص طور سياسي شرڪت، چونڊن ۾ شرڪت ۽ شهري سماج جي ميدانن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oman {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/oman |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قانوني نظام ===
عمان هڪ [[مطلق بادشاهت]] آهي، جتي سلطان جو قول قانوني قوت رکي ٿو. عدليه سلطان جي ماتحت آهي. عمان جي آئين موجب [[شريعت]] قانون سازي جي ذريعن مان هڪ آهي. سول عدالتن جي نظام اندر شريعت عدالتن جا شعبا خانداني قانون جي معاملن، جهڙوڪ طلاق ۽ وراثت، جا ذميوار آهن.

جيتوڻيڪ حتمي طاقت سلطان وٽ مرڪوز آهي&lt;ref name=&quot;rule&quot; /&gt; ۽ عمان ۾ سرڪاري طور [[اختيارن جي ورهاست]] موجود ناهي،&lt;ref name=rule&gt;{{cite web|title=Country Report: Oman|url=http://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|year=2016|publisher=BTI Project|access-date=19 August 2016|archive-date=12 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/}}&lt;/ref&gt; مرحوم سلطان قابوس انهن وزيرن کي دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ ناڻي واري وزارت جا مڪمل لقب ڏيڻ کان پاسو ڪيو، جيڪي اهي ذميواريون نڀائيندا هئا، ۽ انهن عهدن کي شاهي دائري اندر رکڻ کي ترجيح ڏني. موجوده سلطان هيثم انهن کاتن جي ذميوار وزيرن کي مڪمل لقب ڏنا آهن، جڏهن ته دفاع واري کاتي کي نائب وزيراعظم جي سطح تي بلند ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;rule&quot;/&gt; 1970ع کان سموري قانون سازي شاهي فرمانن ذريعي ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ 1996ع جو بنيادي قانون پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;rule&quot;/&gt; سلطان وزيرن ۽ ججن کي مقرر ڪري ٿو، معافي ڏئي سگهي ٿو ۽ سزائون گهٽائي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;rule&quot;/&gt; سلطان جو اختيار اڻ ٽر آهي ۽ سلطان پنهنجي مرضيءَ جي مڪمل تابعداري جي اميد رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;rule&quot;/&gt;

انصاف جي فراهمي گهڻي حد تائين ذاتي نوعيت واري آهي، ۽ مناسب قانوني ڪارروائي جا تحفظ محدود آهن، خاص طور سياسي ۽ سلامتي سان لاڳاپيل ڪيسن ۾.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Stork|first=Joe|title=Human rights in the smaller Persian Gulf states: Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar and UAE|date=19 December 2012|url=http://www.peacebuilding.no/Regions/Middle-East-and-North-Africa/The-Gulf/Publications/Human-rights-in-the-smaller-Gulf-states-Bahrain-Kuwait-Oman-Qatar-and-UAE|work=NOREF|access-date=18 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308194615/http://www.peacebuilding.no/Regions/Middle-East-and-North-Africa/The-Gulf/Publications/Human-rights-in-the-smaller-Gulf-states-Bahrain-Kuwait-Oman-Qatar-and-UAE|archive-date=8 March 2014}}&lt;/ref&gt; [[عمان جو بنيادي قانون|رياست جو بنيادي قانون]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Statute of the State |url=http://mola.gov.om/Nen.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723131521/http://mola.gov.om/Nen.pdf |archive-date=23 July 2013 |work=Royal Decree 101/96 |publisher=[[Ministry of Legal Affairs]] |access-date=18 August 2012}}&lt;/ref&gt; عماني قانوني نظام جو بنياد سمجهيو وڃي ٿو ۽ ملڪ جي آئين طور ڪم ڪري ٿو. بنيادي قانون 1996ع ۾ جاري ٿيو ۽ هينئر تائين صرف ٻه ڀيرا ترميم ٿيو آهي: 2011ع ۾ [[2011ع عماني احتجاج|احتجاجن]] جي جواب ۾، ۽ 2021ع ۾ [[عمان جو ولي عهد]] جو عهدو ٺاهڻ لاءِ.

جيتوڻيڪ عمان جو قانوني ضابطو نظرياتي طور شهري آزادين ۽ شخصي آزاديءَ کي تحفظ ڏئي ٿو، پر حڪومت طرفان ٻنهي کي اڪثر نظرانداز ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;rule&quot;/&gt; عورتون ۽ ٻار ڪيترن شعبن ۾ قانوني امتياز کي منهن ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;rule&quot;/&gt; عورتن کي ڪجهه رياستي فائدن، جهڙوڪ رهائشي قرضن، کان محروم رکيو ويندو آهي، ۽ شخصي حيثيت واري قانون تحت کين برابر حق نٿا ملن.&lt;ref name=&quot;rule&quot;/&gt; عورتون صحت ۽ توليدي حقن بابت پنهنجي خوداختياريءَ تي به پابنديون محسوس ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;rule&quot;/&gt;

عمان جي قانون ساز اداري جو نالو ٻه ايواني [[مجلس عمان]] آهي، جنهن ۾ مٿيون ايوان [[مجلس الدوله (عمان)|مجلس الدوله]] ۽ هيٺيون ايوان [[مجلس الشورى (عمان)|مجلس الشورى]] شامل آهن.&lt;ref name=arparl/&gt; سياسي جماعتون ممنوع آهن، جيئن مذهب جي بنياد تي ڪنهن به وابستگي تي پڻ پابندي آهي.&lt;ref name=econwut/&gt; مٿئين ايوان ۾ 71 ميمبر آهن، جن کي سلطان نمايان عمانين مان مقرر ڪندو آهي؛ هن ايوان وٽ صرف مشاورتي اختيار آهن.&lt;ref name=cialegbr&gt;{{cite web|title=Legislative Branch|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613003906/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html|archive-date=13 June 2007|work=The World Factbook|access-date=19 January 2013}}&lt;/ref&gt; مجلس الشورى جا 84 ميمبر عام ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سندن مدت چار سال هوندي آهي.&lt;ref name=cialegbr/&gt; ميمبرن کي ٽن سالن لاءِ مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي هڪ ڀيرو ٻيهر وڌائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=arparl&gt;{{cite web|title=Country Profiles (Legislature) – Oman|url=http://www.arabparliaments.org/countries/country.aspx?cid=13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605011017/http://www.arabparliaments.org/countries/country.aspx?cid=13|archive-date=5 June 2012|publisher=Arab Parliaments}}&lt;/ref&gt; آخري چونڊون [[2023ع عماني عام چونڊون|29 آڪٽوبر 2023ع]] تي ٿيون، ۽ ايندڙ چونڊون آڪٽوبر 2027ع ۾ ٿيڻيون آهن. عمان جو قومي ترانو ''[[السلام السلطاني]]'' اڳوڻي سلطان قابوس لاءِ وقف آهي.

=== انتظامي ورهاست ===
{{main|عمان جون محافظتون|عمان جون ولايتون}}

سلطنت عمان انتظامي طور 11 [[عمان جون محافظتون|محافظتن]] ({{Langx|AR|محافظات}}) ۾ ورهايل آهي. اهي محافظتون وڌيڪ 63 [[عمان جون ولايتون|ولايتن]] ({{Langx|AR|ولايات}}) ۾ ورهايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=About Oman|url=http://www.ncsi.gov.om/oman.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731182110/http://www.ncsi.gov.om/oman.aspx|archive-date=31 July 2013|publisher=National Center for Statistics &amp; Information|access-date=13 February 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Governorates of Sultanate Of Oman |url=http://www.omanet.om/english/regions/oman.asp?cat=reg |publisher=Ministry of Information, Sultanate of Oman |archive-url=https://web.archive.org/web/20131208143606/http://www.omanet.om/english/regions/oman.asp?cat=reg |archive-date=8 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

{{right|{{Oman Gov}}}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;background:#2E8B57; color:white;&quot; | محافظت
! style=&quot;background:#2E8B57; color:white;&quot; | گاديءَ جو هنڌ
|-
| [[الداخليه محافظت]]||

[[نزوى]]
|-
|[[الظاهره محافظت]]||
[[عبري]]
|-
|[[شمالي الباطنه محافظت]]||
[[صحار]]
|-
|[[ڏاکڻي الباطنه محافظت]]||
[[رستاق]]
|-
|[[البريمي محافظت]]||
[[البريمي]]
|-
|[[الوسطى محافظت (عمان)]]||
[[هيما]]
|-
|[[اتر الشرقيه محافظت]]||
[[ابرا]]
|-
|[[ڏکڻ الشرقيه محافظت]]||
[[صور، عمان]]
|-
|[[ظفار محافظت]]||
[[صلاله]]
|-
|[[مسقط محافظت]]||
[[مسقط]]
|-
|[[مسندم محافظت]]||
[[خصب]]
|}
{{Clear}}

== معيشت ==
{{Main|عمان جي معيشت}}

[[File:GDP per capita development in Oman.svg|thumb|upright=1.5|عمان ۾ في فرد حقيقي جي ڊي پي جي تاريخي واڌ]]

عمان جي رياست جو بنيادي قانون آرٽيڪل 11 ۾ بيان ڪري ٿو ته &quot;قومي معيشت انصاف ۽ [[آزاد منڊي واري معيشت]] جي اصولن تي ٻڌل آهي&quot;.&lt;ref name=molabs /&gt; علائقائي معيارن موجب عمان جي معيشت نسبتاً متنوع آهي، پر اڃا به تيل جي برآمدن تي دارومدار رکي ٿي. مالي قدر جي لحاظ کان 2018ع ۾ معدني ٻارڻ ملڪ جي ڪل شين جي برآمدن جو 82.2 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=wteio&gt;{{Cite web|url=http://www.worldstopexports.com/omans-top-10-exports/|title=Oman's Top 10 Exports|date=10 July 2019|website=World's Top Exports|access-date=29 September 2019|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006082624/https://www.worldstopexports.com/omans-top-10-exports/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سياحت عمان ۾ سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ صنعت آهي. آمدني جا ٻيا ذريعا، جهڙوڪ زراعت ۽ صنعت، مقابلي ۾ ننڍا آهن ۽ ملڪ جي برآمدن ۾ 1 سيڪڙو کان به گهٽ حصو رکن ٿا، پر معيشت جي تنوع کي حڪومت ترجيح سمجھي ٿي. زراعت، جيڪا اڪثر گذر بسر واري نوعيت جي آهي، [[کجور]]، [[ليمون]]، [[اناج]] ۽ ڀاڄيون پيدا ڪري ٿي، پر ملڪ جي 1 سيڪڙو کان به گهٽ زمين [[پوکي]] هيٺ هجڻ سبب عمان ممڪن طور خوراڪ جو خالص درآمد ڪندڙ ملڪ رهندو.

عمان جي سماجي-معاشي ڍانچي کي انتهائي مرڪوز [[رينٽيئر رياست|رينٽيئر]] فلاحي رياست طور بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=bti1/&gt; عمان ۾ وڏين 10 سيڪڙو ڪمپنين وٽ نجي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو عماني شهرين کي روزگار مليل آهي. نجي شعبي جون اڌ نوڪريون بنيادي درجي جون قرار ڏنل آهن. ڪم ڪندڙ عمانين جو هڪ ٽيون حصو نجي شعبي ۾ آهي، جڏهن ته باقي اڪثريت سرڪاري شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.&lt;ref name=RSIO&gt;Elusive Employment: Development Planning and Labour Market Trends in Oman. [https://www.researchgate.net/publication/275830095_Elusive_Employment_Development_Planning_and_Labour_Market_Trends_in_Oman Development Planning and Labour Market Trends in Oman 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007193722/https://www.researchgate.net/publication/275830095_Elusive_Employment_Development_Planning_and_Labour_Market_Trends_in_Oman |date=7 October 2022 }} Researchgate. September 2014.&lt;/ref&gt; اهڙو انتهائي مرڪوز ڍانچو اجاره داري جهڙي معيشت پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=bti1/&gt;

[[File:MSM Main.JPG|thumb|left|[[مسقط سيڪيورٽيز مارڪيٽ]]]]

1998ع ۾ تيل جي قيمتن ۾ گهٽتائي کان پوءِ عمان پنهنجي معيشت کي متنوع بڻائڻ لاءِ سرگرم منصوبابندي ڪئي ۽ صنعت جي ٻين شعبن، خاص طور سياحت ۽ ڍانچي جي ترقي، تي وڌيڪ ڌيان ڏنو. عمان 1995ع ۾ &quot;وژن 2020&quot; قائم ڪيو، جنهن جو مقصد 2020ع تائين جي ڊي پي ۾ تيل جو حصو 10 سيڪڙو کان گهٽ ڪرڻ هو، پر 2011ع تائين اهو منصوبو پراڻو ٿي ويو. پوءِ عمان &quot;وژن 2040&quot; قائم ڪيو.&lt;ref name=bti1&gt;Oman Country Report. [https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/ Oman Country Report 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/ |date=12 March 2020 }} Transformation Index BTI. 2018.&lt;/ref&gt; [[عمان–آمريڪا آزاد واپار معاهدو|آمريڪا سان آزاد واپار معاهدو]] 1 جنوري 2009ع کان لاڳو ٿيو، جنهن سڀني صارفين ۽ صنعتي شين تي محصولي رڪاوٽون ختم ڪيون ۽ عمان ۾ سيڙپ ڪندڙ پرڏيهي ڪاروبارن کي مضبوط تحفظ فراهم ڪيو.&lt;ref&gt;[[Chemical &amp; Engineering News]], 5 January 2009, &quot;U.S.-Oman pact expands Free Trade&quot;, p. 18&lt;/ref&gt; [[عمان ۾ سياحت|سياحت]]، جيڪا عمان جي آمدني جو ٻيو ذريعو آهي، وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;englishplacenames&quot;/&gt;

{{Pie chart
| caption=2017ع تائين ملڪ وار عمان ۾ سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري (FDI)&lt;ref name=eoopaon/&gt;
| other = yes
| label1 = برطانيا
| value1 = 48| color1 = silver
| label2 = متحده عرب امارات
| value2 = 10.8 | color2 = #008
| label3 = ڪويت
| value3 = 4.6 | color3 = #08f
}}

عمان جا [[نار واري علائقي ۾ مهاجر مزدور|پرڏيهي مزدور]] هر سال اندازاً 10 ارب آمريڪي ڊالر ايشيا ۽ آفريڪا ۾ پنهنجن ملڪن ڏانهن موڪلين ٿا، جن مان اڌ کان وڌيڪ ماهوار 400 آمريڪي ڊالر کان گهٽ ڪمائين ٿا.&lt;ref name=&quot;wsws.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.wsws.org/articles/2005/oct2005/oman-o28.shtml |title=Indian migrant workers in Oman speak to the WSWS |date=28 October 2005 |publisher=Wsws.org |access-date=29 October 2011 |archive-date=28 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028035431/http://www.wsws.org/articles/2005/oct2005/oman-o28.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڏي پرڏيهي آبادي هندستاني رياستن [[ڪيرالا]]، [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]] ۽ [[پنجاب، هندستان|پنجاب]] مان آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/antony-meets-indian-diaspora-in-omam_100365941.html |title=Antony meets Indian diaspora in Oman |work=Thaindian News |publisher=Thaindian.com |date=18 May 2010 |access-date=29 October 2011 |archive-date=12 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612025351/http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/antony-meets-indian-diaspora-in-omam_100365941.html }}&lt;/ref&gt; جيڪي عمان جي ڪل افرادي قوت جي اڌ کان وڌيڪ نمائندگي ڪن ٿا. پرڏيهي مزدورن جون پگهارون عماني شهرين جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڄاتيون وڃن ٿيون، پر هندستان ۾ ساڳئي ڪم جي پگهار کان اڃا به ٻه کان پنج ڀيرا وڌيڪ آهن.&lt;ref name=&quot;wsws.org&quot;/&gt;

سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري (FDI) جي لحاظ کان، 2017ع ۾ ڪل سيڙپڪاري 24 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌي وئي. FDI جو سڀ کان وڏو حصو تيل ۽ گئس واري شعبي ۾ ويو، جيڪو لڳ ڀڳ 13 ارب آمريڪي ڊالر (54.2 سيڪڙو) هو؛ ان کان پوءِ [[مالي واسطيداري]] جو شعبو هو، جنهن ۾ 3.66 ارب آمريڪي ڊالر (15.3 سيڪڙو) سيڙپڪاري ٿي. FDI تي برطانيا جو غلبو آهي، جنهن جي اندازي وار قيمت 11.56 ارب آمريڪي ڊالر (48 سيڪڙو) هئي؛ ان کان پوءِ متحده عرب امارات 2.6 ارب آمريڪي ڊالر (10.8 سيڪڙو) ۽ ڪويت 1.1 ارب آمريڪي ڊالر (4.6 سيڪڙو) سان شامل هئا.&lt;ref name=eoopaon/&gt;

2018ع ۾ عمان جو بجيٽ خسارو ڪل آمدنيءَ جو 32 سيڪڙو هو ۽ سرڪاري قرض جو جي ڊي پي سان تناسب 47.5 سيڪڙو هو.&lt;ref name=KPMG/&gt;&lt;ref name=OmanCEIC&gt;Oman Government Debt to GDP 2018. [https://www.ceicdata.com/en/indicator/oman/government-debt--of-nominal-gdp CEIC report: Oman Government Debt to GDP 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221017052659/https://www.ceicdata.com/en/indicator/oman/government-debt--of-nominal-gdp |date=17 October 2022 }} ceicdata.com. 2018.&lt;/ref&gt; 2016ع کان 2018ع تائين عمان جو فوجي خرچ جي ڊي پي جو سراسري 10 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط 2.2 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=OMSB6a8&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=OM-1W|title=Military expenditure (% of GDP) – Oman, World | Data|publisher=World Bank|access-date=4 September 2019|archive-date=18 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118010201/https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=OM-1W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2015ع ۽ 2016ع ۾ صحت تي عمان جو خرچ جي ڊي پي جو سراسري 4.3 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط 10 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=HSIOTW&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS?locations=1W-OM|title=Current health expenditure (% of GDP) – World, Oman | Data|publisher=World Bank|access-date=5 September 2019|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425044516/https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS?locations=1W-OM|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016ع کان 2017ع تائين تحقيق ۽ ترقي تي عمان جو خرچ سراسري 0.24 سيڪڙو رهيو، جيڪو ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط (2.2 سيڪڙو) کان گهڻو گهٽ هو.&lt;ref name=HSRDIO&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/GB.XPD.RSDV.GD.ZS?locations=1W-OM|title=Research and development expenditure (% of GDP) – World, Oman | Data|publisher=World Bank|access-date=5 September 2019|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425044517/https://data.worldbank.org/indicator/GB.XPD.RSDV.GD.ZS?locations=1W-OM|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016ع ۾ تعليم تي عمان جو سرڪاري خرچ جي ڊي پي جو 6.11 سيڪڙو هو، جڏهن ته عالمي اوسط 4.8 سيڪڙو هئي (2015ع).&lt;ref name=OMSB6a81&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.XPD.TOTL.GD.ZS?locations=OM-1W|title=Government expenditure on education, total (% of GDP) – Oman, World | Data|publisher=World Bank|access-date=5 September 2019|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425044515/https://data.worldbank.org/indicator/SE.XPD.TOTL.GD.ZS?locations=OM-1W|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{{Bar chart
| title       = 2016ع ۾ عمان جا خرچ
| label_type  = قسم
| data_type   = خرچ (جي ڊي پي جو سيڪڙو)&lt;ref name=OE1&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.XPD.TOTL.GD.ZS?end=2017&amp;locations=OM&amp;start=1986&amp;view=chart|title=Government expenditure on education, total (% of GDP)|publisher=The World Bank|access-date=4 September 2019|archive-date=29 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929152350/https://data.worldbank.org/indicator/SE.XPD.TOTL.GD.ZS?end=2017&amp;locations=OM&amp;start=1986&amp;view=chart|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=OE2&gt;{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/facts/oman/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS|title=Military expenditure (% of GDP)|publisher=indexmundi|access-date=4 September 2019|archive-date=11 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411115727/https://www.indexmundi.com/facts/oman/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=OE3&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/GB.XPD.RSDV.GD.ZS?locations=OM|title=Research and development expenditure (% of GDP)|publisher=The World Bank|access-date=4 September 2019|archive-date=7 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007053203/https://data.worldbank.org/indicator/GB.XPD.RSDV.GD.ZS?locations=OM|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=OE4&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS?locations=OM|title=health expenditure (% of GDP)|publisher=The World Bank|access-date=4 September 2019|archive-date=20 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120072109/https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS?locations=OM|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| bar_width   = 35
| width_units = em
| data_max    = 30
| label1      = فوجي خرچ
| data1       = 13.73
| label2      = تعليمي خرچ
| data2       = 6.11
| label3      = صحت جا خرچ
| data3       = 4.30
| label4      = تحقيق ۽ ترقي جا خرچ
| data4       = 0.26
}}

=== تيل ۽ گئس ===
[[File:Sohar flickr01.jpg|thumb|right|[[صحار]] ۾ پيٽروڪيميڪل ٽينڪ]]

عمان جا ثابت ٿيل پيٽروليم ذخيرا لڳ ڀڳ 5.5 ارب بيرل آهن، جيڪي دنيا ۾ 25هين نمبر تي آهن.&lt;ref name=&quot;pop&quot;/&gt; تيل [[پيٽروليم ڊولپمينٽ عمان]] (PDO) طرفان ڪڍيو ۽ صاف ڪيو ويندو آهي. ثابت ٿيل تيل جا ذخيرا تقريباً مستحڪم رهيا آهن، جيتوڻيڪ تيل جي پيداوار گهٽجي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indexmundi.com/oman/oil_proved_reserves.html |title=Oman: proven oil reserves |publisher=Indexmundi.com |access-date=17 April 2010 |archive-date=25 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425044528/https://www.indexmundi.com/oman/oil_proved_reserves.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oman: Energy data |publisher=[[Energy Information Administration|EIA]] |url=http://www.eia.doe.gov/cabs/Oman/Oil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302093656/http://www.eia.doe.gov/cabs/Oman/Oil.html |archive-date=2 March 2011 |access-date=16 February 2009}}&lt;/ref&gt; [[توانائي ۽ معدنيات واري وزارت (عمان)|توانائي ۽ معدنيات واري وزارت]] عمان ۾ تيل ۽ گئس جي سڀني ڍانچن ۽ منصوبن جي ذميوار آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Home|url=http://www.mog.gov.om/english/tabid/54/Default.aspx|publisher=Ministry of Energy and Minerals|archive-url=https://web.archive.org/web/20130811004242/http://mog.gov.om/english/tabid/54/Default.aspx|archive-date=11 August 2013|access-date=19 January 2013}}&lt;/ref&gt; [[1970ع واري توانائي بحران]] کان پوءِ عمان 1979ع کان 1985ع تائين پنهنجي تيل پيداوار ٻيڻي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Lessons from the 1986 Oil Price Collapse |first=Dermot |last=Gately |journal=Brookings Papers on Economic Activity |issue=2 |year=1986 |page=239 |url=http://www.brookings.edu///media/Projects/BPEA/1986-2/1986b_bpea_gately_adelman_griffin.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509062905/http://www.brookings.edu///media/Projects/BPEA/1986-2/1986b_bpea_gately_adelman_griffin.PDF |archive-date=9 May 2016 }}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ تيل ۽ گئس حڪومت جي آمدنيءَ جو 71 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=KPMG&gt;Oman budget 2019 KPMG Insights. [https://home.kpmg/om/en/home/insights/2019/01/2019omanbudget.html KPMG: Oman budget 2019 KPMG Insights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823233443/https://home.kpmg/om/en/home/insights/2019/01/2019omanbudget.html |date=23 August 2022 }} KPMG. 2019.&lt;/ref&gt; 2016ع ۾ حڪومت جي آمدنيءَ ۾ تيل ۽ گئس جو حصو 72 سيڪڙو هو.&lt;ref name=KPMG1&gt;Oman's 2017 budget: An analysis. [https://home.kpmg/content/dam/kpmg/xx/pdf/2017/01/tnf-oman-jan18-2017.pdf KPMG: Oman's 2017 budget: An analysis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904232437/https://home.kpmg/content/dam/kpmg/xx/pdf/2017/01/tnf-oman-jan18-2017.pdf |date=4 September 2019 }} KPMG. 2017.&lt;/ref&gt; 2016ع کان 2018ع تائين حڪومت جي آمدنيءَ جي ذريعي طور تيل ۽ گئس تي دارومدار 1 سيڪڙو گهٽيو. 2017ع ۾ تيل ۽ گئس وارو شعبو نامياتي جي ڊي پي جو 30.1 سيڪڙو هو.&lt;ref name=ooag&gt;{{cite web| url = https://cbo.gov.om/sites/assets/Documents/English/Publications/AnnualReports/AnnualReport2017eng.pdf| title = Central Bank of Oman Annual Report 2017}}&lt;/ref&gt;

2000ع کان 2007ع تائين پيداوار 26 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي، 972,000 بيرل في ڏينهن مان 714,800 [[بيرل في ڏينهن]] تائين پهتي.&lt;ref name=tnock&gt;{{cite web|title=Oman the comeback kid of oil|url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/industry-insights/energy/oman-the-comeback-kid-of-oil|work=The National|date=9 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121231031303/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/industry-insights/energy/oman-the-comeback-kid-of-oil|archive-date=31 December 2012}}&lt;/ref&gt; پيداوار 2009ع ۾ 816,000 بيرل ۽ 2012ع ۾ 930,000 بيرل في ڏينهن تائين بحال ٿي وئي.&lt;ref name=tnock/&gt; عمان جا قدرتي گئس ذخيرا 849.5 ارب مکعب ميٽر اندازا ڪيا ويا آهن، جنهن سان عمان دنيا ۾ 28هين نمبر تي آهي، ۽ 2008ع ۾ پيداوار لڳ ڀڳ 24 ارب مکعب ميٽر في سال هئي.&lt;ref name=&quot;pop&quot;/&gt;

سيپٽمبر 2019ع ۾ تصديق ڪئي وئي ته عمان وچ اوڀر جو پهريون ملڪ ٿيندو، جيڪو [[بين الاقوامي گئس يونين]] ريسرچ ڪانفرنس (IGRC 2020) جي ميزباني ڪندو. هن تقريب جو 16هون ايڊيشن 24 کان 26 فيبروري 2020ع تائين [[عمان ايل اين جي]] جي سهڪار سان، [[توانائي ۽ معدنيات واري وزارت (عمان)|توانائي ۽ معدنيات واري وزارت]] جي سرپرستي هيٺ منعقد ٿيڻو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessliveme.com/economy/energy-news/oilgas/oman-to-host-international-gas-union-research-conference-in-2020/|title=Oman to host International Gas Union Research Conference in 2020|access-date=5 September 2019|website=Business Live Middle East|date=5 September 2019|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805194828/https://www.businessliveme.com/economy/energy-news/oilgas/oman-to-host-international-gas-union-research-conference-in-2020/}}&lt;/ref&gt;

(جاري...)

=== پرڏيهي لاڳاپا ===
{{main|عمان جا پرڏيهي لاڳاپا}}

[[File:Prime Minister Keir Starmer meets Haitham bin Tariq, the Sultan of Oman for a bilateral meeting in 10 Downing Street, London, United Kingdom 6 August 2024 - 2.jpg|thumb|سلطان [[هيثم بن طارق]] برطانوي وزيراعظم [[ڪيئر اسٽارمر]] سان، آگسٽ 2024ع]]

1970ع کان عمان هڪ معتدل پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي آهي ۽ پنهنجي سفارتي لاڳاپن کي وڏي پيماني تي وڌايو آهي. عمان انهن ٿورن عرب ملڪن مان هڪ آهي، جن [[ايران]] سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکيا آهن.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/oman/|title=Oman|publisher=CIA – The World Factbook|access-date=29 October 2011|archive-date=13 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313050143/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/oman/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RB2501/index1.html |title=Oman: A Unique Foreign Policy |publisher=RAND |access-date=29 October 2011 |year=1995 |last1=Kechichian |first1=Joseph A. |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002214/https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RB2501/index1.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[يوسف بن علوي بن عبدالله]] سلطنت جي پرڏيهي معاملن جا ذميوار وزير رهيا آهن.

عمان برطانوي [[شاهي بحريه]] ۽ [[هندستاني بحريه]] کي [[الدقم بندرگاهه ۽ ڊرائي ڊاڪ]] جي بندرگاهي سهولتن تائين رسائي ڏني آهي.&lt;ref name=&quot;ie&quot;&gt;{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/india/india-gets-access-to-strategic-oman-port-for-military-use-chabahar-gwadar-in-sight-5061573/ |newspaper=[[The Indian Express]] |title=India gets access to strategic Oman port Duqm for military use, Chabahar-Gwadar in sight |first=Shubhajit |last=Roy |date=13 February 2018 |access-date=24 March 2019 |archive-date=10 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410214859/https://indianexpress.com/article/india/india-gets-access-to-strategic-oman-port-for-military-use-chabahar-gwadar-in-sight-5061573/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== فوج ===
{{main|سلطان جون هٿياربند فوجون}}

[[File:Portsmouth korvet Al-Shamikh Oman 18-10-2011 15-15-51.png|thumb|[[عمان جي شاهي بحريه]] جو [[خريف درجي جو ڪورويٽ]]، ''الشامخ'']]

[[اسٽاڪ هوم بين الاقوامي امن تحقيقاتي اداري]] (SIPRI) جي اندازي موجب 2020ع ۾ عمان جو فوجي ۽ سلامتي خرچ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو 11 سيڪڙو هو، جيڪو ان سال دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح هئي، ۽ [[سعودي عرب]] (8.4 سيڪڙو) کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;[https://www.sipri.org/databases/milex According to SIPRI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502184705/https://www.sipri.org/databases/milex |date=2 May 2019 }} | [https://sipri.org/sites/default/files/SIPRI-Milex-data-1949-2020_0.xlsx Excel Spreadsheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224071552/https://sipri.org/sites/default/files/SIPRI-Milex-data-1949-2020_0.xlsx |date=24 February 2022 }}&lt;/ref&gt; 2016ع کان 2018ع تائين عمان جو سراسري فوجي خرچ GDP جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط 2.2 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=WBMS&gt;Oman's Military Expenditures. [https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=OM-1W Oman's military expenditures WB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230118010201/https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=OM-1W |date=18 January 2023 }} The World Bank. Retrieved 2019.&lt;/ref&gt;

2006ع ۾ عمان جي فوجي افرادي قوت 44,100 هئي، جنهن ۾ بري فوج جا 25,000 سپاهي، بحريه جا 4,200 ملاح، ۽ هوائي فوج جا 4,100 اهلڪار شامل هئا. [[شاهي درٻار]] 5,000 محافظ، 1,000 خصوصي فوجي، شاهي ياٽ ٻيڙين جي دستي ۾ 150 ملاح، ۽ شاهي پروازن جي اسڪواڊرن ۾ 250 پائلٽ ۽ زميني عملي کي برقرار رکيو. عمان وٽ 4,400 اهلڪارن تي مشتمل هڪ ننڍڙي نيم فوجي قوت پڻ موجود آهي.&lt;ref name=cordesman&gt;{{cite web|title=The Gulf Military Forces in an Era of Asymmetric War|url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/060728_gulf_oman.pdf|publisher=Center for Strategic and International Studies|author1=Anthony H. Cordesman|author2=Khalid R. Al-Rodhan|date=28 June 2006|access-date=19 January 2013|archive-date=17 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517100443/http://csis.org/files/media/csis/pubs/060728_gulf_oman.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[عمان جي شاهي فوج]] وٽ 2006ع ۾ 25,000 سرگرم سپاهي هئا، جن سان گڏ شاهي درٻار جي فوج جو هڪ ننڍڙو دستو به شامل هو. وڏي فوجي خرچ باوجود، فوجي جديدڪاري نسبتاً سست رهي آهي. عمان وٽ محدود تعداد ۾ ٽينڪ آهن، جن ۾ 6 [[M60A1]]، 73 [[M60A3]]، 38 [[چيلينجر 2]] مکيه جنگي ٽينڪ ۽ 37 پراڻا [[اسڪارپين هلڪا ٽينڪ]] شامل آهن.&lt;ref name=cordesman/&gt;

[[عمان جي شاهي هوائي فوج]] وٽ لڳ ڀڳ 4,100 اهلڪار آهن، جن وٽ 36 جنگي جهاز آهن، جڏهن ته هٿياربند هيليڪاپٽر موجود ناهن. جنگي جهازن ۾ 20 پراڻا [[جاگوار جنگي جهاز]]، 12 [[هاڪ Mk 203]]، 4 [[هاڪ Mk 103]] ۽ 12 [[پي سي-9]] تربيت وارا ٽربوپروپ جهاز شامل آهن، جيڪي محدود جنگي صلاحيت رکن ٿا. ان وٽ 12 [[ايف-16]] سي/ڊي جهازن تي مشتمل هڪ اسڪواڊرن پڻ آهي. عمان وٽ 4 [[A202-18 براوو]] ۽ 8 [[MFI-17B مششاق]] جهاز پڻ آهن.&lt;ref name=cordesman/&gt;

[[عمان جي شاهي بحريه]] وٽ 2000ع ۾ 4,200 اهلڪار هئا ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[السيب]] ۾ آهي. ان جا اڏا [[احوي]]، [[غانم ٻيٽ]]، [[مسندم]] ۽ [[صلاله]] ۾ آهن. 2006ع ۾ عمان وٽ ڏهه سطحي جنگي جهاز هئا، جن ۾ ٻه [[قاهر درجي جا ڪورويٽ]] ۽ اٺ سامونڊي گشتي ٻيڙيون شامل هيون. عماني بحريه وٽ هڪ [[نصر البحر درجي]] جي 2,500 ٽن وزني لوجسٽڪ ٻيڙي به هئي، جيڪا 240 فوجين ۽ 7 ٽينڪن کي کڻي سگهي ٿي ۽ ان تي هيليڪاپٽر جو پليٽفارم پڻ موجود هو. عمان وٽ گهٽ ۾ گهٽ چار [[لينڊنگ ڪرافٽ]] به هئا.&lt;ref name=cordesman/&gt;

عمان 2007ع ۾ [[وي ٽي گروپ]] کان 400 ملين پائونڊ ماليت جا ٽي [[خريف درجي جا ڪورويٽ]] خريد ڪيا، جيڪي [[پورٽس مائوٿ]] ۾ تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Testing times for corvette|work=Maritime Photographic |url=http://www.maritimephotographic.co.uk/blog/testing-times-for-corvette/|date=15 March 2012|access-date=21 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013091037/http://www.maritimephotographic.co.uk/blog/testing-times-for-corvette/|archive-date=13 October 2014}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ عمان فوجي خرچن تي 4.074 ارب آمريڪي ڊالر خرچ ڪيا، جيڪي مجموعي ملڪي پيداوار جو 8.5 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://milexdata.sipri.org |title=The SIPRI Military Expenditure Database |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |access-date=29 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100328072123/http://milexdata.sipri.org/ |archive-date=28 March 2010 }}&lt;/ref&gt; سلطنت جو برطانوي فوج ۽ دفاعي صنعت سان ڊگهو تاريخي تعلق رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=A balancing act|url=https://www.economist.com/news/2009/09/15/a-balancing-act|newspaper=The Economist|date=15 September 2009|access-date=19 January 2013|archive-date=28 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228184039/http://www.economist.com/node/14442346?zid=308&amp;ah=e21d923f9b263c5548d5615da3d30f4d|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[SIPRI]] موجب، عمان 2012ع کان 2016ع جي عرصي دوران هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪن ۾ 23هين نمبر تي هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/toplist.php|title=TOP LIST TIV TABLES|work=SIPRI|access-date=22 June 2017|archive-date=14 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214003447/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/toplist.php}}&lt;/ref&gt;
{{Clear}}
=== انساني حق ===
{{Main|عمان ۾ انساني حق}}

{{See also|عمان ۾ هم جنس پرستن جا حق}}
[[File:Portrait Of Dr. Talib Al Mamari.jpg|thumb|upright|[[طالب المعمري]]، [[عمان جي مشاورتي اسيمبلي]] جو اڳوڻو ميمبر، جنهن کي 2013ع ۾ هڪ پرامن احتجاج دوران ثالث جي حيثيت سان شرڪت ڪرڻ سبب گرفتار ڪيو ويو. [[گرفتارين بابت گڏيل قومن جو ورڪنگ گروپ]] (WGAD) سندس گرفتاري کي من ماني قرار ڏنو ۽ ان کي اظهارِ راءِ جي آزادي جي حق جي ڀڃڪڙي ڄاڻايو.]]

عمان ۾ استعمال ٿيندڙ تشدد جي طريقن ۾ [[ڪوڙي ڦاسي]]، مارڪٽ، منهن تي ڍڪ چاڙهڻ، اڪيلائي ۾ قيد، انتهائي گرمي يا سردي ۾ رکڻ، مسلسل شور جي سامهون رکڻ، بدسلوڪي ۽ ذلت آميز سلوڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;torture&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.gc4hr.org/report/view/20|title = Torture in Oman|year = 2014|publisher = Gulf Center for Human Rights|access-date = 29 December 2014|archive-date = 7 September 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190907090808/https://www.gc4hr.org/report/view/20|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prev&gt;{{cite web|url=http://www.gc4hr.org/news/view/579|title=Torture in Oman|quote=The practice of torture is widespread in Oman state penal institutions and has become the state's knee jerk reaction to independent political expression, the Gulf Centre for Human Rights (GCHR) says in a report published today|year=2014|publisher=Gulf Center for Human Rights|access-date=29 December 2014|archive-date=24 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724185106/https://www.gc4hr.org/news/view/579|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عماني سيڪيورٽي فورسن طرفان احتجاج ڪندڙن ۽ قيدين خلاف تشدد ۽ ٻين غيرانساني سزائن بابت ڪيترائي اطلاع سامهون آيا آهن.&lt;ref name=bti&gt;{{cite web|url=http://www.bti-project.org/reports/country-reports/mena/omn/index.nc|title=BTI 2014 – Oman Country Report|year=2014|publisher=BTI Project|access-date=29 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228234844/http://www.bti-project.org/reports/country-reports/mena/omn/index.nc|archive-date=28 December 2014}}&lt;/ref&gt; 2012ع ۾ گرفتار ڪيل ڪيترن ئي قيدين ننڊ کان محرومي، انتهائي گرمي پد ۽ اڪيلائي واري قيد بابت شڪايتون ڪيون.&lt;ref name=&quot;report&quot;/&gt; عمان ۾ [[عمان ۾ هم جنس پرستن جا حق|هم جنس پرستي]] قانوني طور ڏوهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://old.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_SSHR_2014_Eng.pdf|title=State-sponsored Homophobia A world survey of laws prohibiting same sex activity between consenting adults|access-date=31 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020202330/http://old.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_SSHR_2014_Eng.pdf|archive-date=20 October 2016}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mohammed Al-fazari.jpeg|thumb|upright|[[محمد الفزاري]]، جلاوطن عماني ليکڪ ۽ صحافي، جيڪو هاڻي برطانيا ۾ رهي ٿو. هو اهڙو ليکڪ آهي جنهن جا ڪتاب عمان ۾ پابندي هيٺ آهن. هو [[مواطن ميڊيا نيٽ ورڪ]] جو باني ۽ ايڊيٽر ان چيف پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;omanhrw&quot;&gt;{{cite book |title=Oman: Events of 2018 |url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/oman |publisher=Human Rights Watch |date=17 December 2018 |access-date=17 April 2019 |archive-date=18 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230118171940/https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/oman |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]

عماني حڪومت طئي ڪري ٿي ته ڪير صحافي ٿي سگهي ٿو ۽ ڪير نه، ۽ اها اجازت ڪنهن به وقت واپس ورتي وڃي سگهي ٿي.&lt;ref name=qaboos&gt;{{cite web|author=Whitaker, Brian|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/04/oman-sultan-qaboos-despot|title=Oman's Sultan Qaboos: a classy despot|year=2011|work=[[دي گارڊين]]|access-date=29 December 2014|author-link=Brian Whitaker|archive-date=18 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118171943/https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/04/oman-sultan-qaboos-despot|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سنسرشپ ۽ خود سنسرشپ مستقل عنصر آهن.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt; عمانين کي ميڊيا وسيلي سياسي معلومات تائين محدود رسائي حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bti-project.org/fileadmin/files/BTI/Downloads/Reports/2016/pdf/BTI_2016_Oman.pdf|title=Country Report: Oman|year=2016|publisher=BTI Project|page=12|access-date=3 June 2016|archive-date=8 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808043953/https://www.bti-project.org/fileadmin/files/BTI/Downloads/Reports/2016/pdf/BTI_2016_Oman.pdf}}&lt;/ref&gt; خبرن ۽ معلومات تائين رسائي ڏکي ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ صحافين کي ڪيترن معاملن ۾ سرڪاري خبر ايجنسي جي تيار ڪيل خبرن تي ڀاڙڻو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt; سلطان جي فرمان ذريعي حڪومت پنهنجو ڪنٽرول بلاگن ۽ ٻين ويب سائيٽن تائين به وڌائي ڇڏيو آهي.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt;

عماني شهري حڪومت جي اجازت کانسواءِ عوامي گڏجاڻي نٿا ڪري سگهن.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt; جيڪي عماني ڪنهن به قسم جي غير سرڪاري تنظيم قائم ڪرڻ چاهين ٿا، تن کي لائسنس حاصل ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt; عماني حڪومت آزاد [[شهري سماج]] جي تنظيمن جي قيام جي اجازت نٿي ڏئي.&lt;ref name=&quot;bti&quot;/&gt; [[هيومن رائٽس واچ]] 2016ع ۾ ٻڌايو ته هڪ عماني عدالت ٽن صحافين کي قيد جي سزا ٻڌائي ۽ سندن اخبار کي مستقل طور بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن عدليه ۾ مبينا بدعنواني بابت مضمون شايع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hrw.org/news/2016/10/03/oman-journalists-sentenced-over-articles-alleging-corruption|title=Oman: Journalists Sentenced Over Articles Alleging Corruption|date=3 October 2016|publisher=Human Rights Watch|access-date=2 March 2017|archive-date=18 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118171943/https://www.hrw.org/news/2016/10/03/oman-journalists-sentenced-over-articles-alleging-corruption|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

عماني قانون سلطان ۽ حڪومت تي ڪنهن به صورت يا وسيلي سان تنقيد ڪرڻ کي منع ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt; عماني پوليس کي ماڻهن جي گهرن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ [[تلاشي وارنٽ]] جي ضرورت ناهي.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt; قانون شهرين کي پنهنجي حڪومت تبديل ڪرڻ جو حق فراهم نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt; سلطان سڀني اندروني ۽ خارجي معاملن تي آخري اختيار برقرار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt; سرڪاري عملدار مالي اثاثن جي ظاهر ڪرڻ وارن قانونن جا پابند ناهن.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt; حڪومتي شخصيتن تي تنقيد ۽ سياسي طور نامناسب خيالن جي اظهار کي دٻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt; ڪتابن جي اشاعت محدود آهي ۽ حڪومت ٻين ميڊيا شين وانگر سندن درآمد ۽ ورهاست تي به پابنديون لڳائي ٿي.&lt;ref name=&quot;qaboos&quot;/&gt;

2023ع تائين عماني شهرين کي پرڏيهي ماڻهن سان شادي ڪرڻ لاءِ سرڪاري اجازت گهرجي هئي.&lt;ref name=report&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013/nea/220371.htm|title=2013 Human Rights Reports: Oman|year=2014|publisher=[[آمريڪي پرڏيهي کاتو]]|access-date=29 December 2014|archive-date=19 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819102135/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013/nea/220371.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اپريل 2023ع ۾ شاهي فرمان ذريعي قانون ۾ تبديلي آندي وئي، جنهن کانپوءِ عماني شهرين کي حڪومت جي اجازت کانسواءِ پرڏيهين سان شادي ڪرڻ جي اجازت ملي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Barrington |first=Lisa |date=April 19, 2023 |title=Oman liberalises foreign marriage law in rare social reform |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/oman-liberalises-foreign-marriage-law-rare-social-reform-2023-04-19/#:~:text=DUBAI%2C%20April%2019%20(Reuters),in%20the%20conservative%20Gulf%20country. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204021152/http://www.reuters.com/world/middle-east/oman-liberalises-foreign-marriage-law-rare-social-reform-2023-04-19/ |archive-date=December 4, 2023 |access-date=May 16, 2024 |work=[[روئٽرز]] |page=1}}&lt;/ref&gt; HRW موجب عمان ۾ عورتون امتيازي سلوڪ جو شڪار آهن.&lt;ref name=&quot;omanhrw&quot;/&gt;

عمان ۾ [[گهريلو مزدورن]] جي حالت هڪ اهڙو موضوع آهي جنهن تي عام طور ڳالهائڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Susan Al Shahri|url=http://mideastposts.com/showcase/a-taboo-subject-the-desperate-plight-of-domestic-workers-in-oman/|title=A Taboo Subject: The Desperate Plight of Domestic Workers in Oman|year=2012|publisher=Mideast Posts|access-date=29 December 2014|archive-date=28 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228173922/http://mideastposts.com/showcase/a-taboo-subject-the-desperate-plight-of-domestic-workers-in-oman/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=taboo&gt;{{cite web|author=Susan Mubarak|url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Stories-Files/Things-We-Don-t-Talk-About|title=Things We Don't Talk About|year=2012|work=[[مسقط ڊيلي]]|access-date=29 December 2014|archive-date=28 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228173933/http://www.muscatdaily.com/Archive/Stories-Files/Things-We-Don-t-Talk-About}}&lt;/ref&gt; 2011ع ۾ [[فلپائن]] جي حڪومت اهو نتيجو ڪڍيو ته وچ اوڀر جي ملڪن مان صرف عمان ۽ اسرائيل فلپائني مهاجر مزدورن لاءِ محفوظ ملڪن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.migrant-rights.org/research/is-any-country-in-the-middle-east-safe-for-migrant-workers/|title=Is Any Country in The Middle East Safe for Migrant Workers?|year=2011|publisher=migrantrights.org|access-date=29 December 2014|archive-date=30 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230223407/http://www.migrant-rights.org/research/is-any-country-in-the-middle-east-safe-for-migrant-workers/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به مهاجر مزدور استحصال کان مڪمل طور محفوظ نه رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oman Archives |work=Amnesty International |url=https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/oman/report-oman/ |access-date=15 April 2022 |language=en |archive-date=15 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415054953/https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/oman/report-oman/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

{{Clear}}

=== صنعت، جدت ۽ ڍانچو ===

صنعت، جدت ۽ ڍانچي جي شعبي ۾، گڏيل قومن جي پائيدار ترقياتي مقصدن واري 2019ع جي اشاري موجب، عمان کي اڃا به &quot;اهم چئلينجن&quot; کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. عمان انٽرنيٽ جي استعمال، موبائل براڊبينڊ سبسڪرپشن، رسد جي ڪارڪردگي ۽ مٿين 3 يونيورسٽين جي درجابندي جي اوسط ۾ اعليٰ نمبر حاصل ڪيا. ان جي ابتڙ، سائنسي ۽ فني اشاعتن جي شرح ۽ تحقيق ۽ ترقي تي خرچن ۾ عمان جا نمبر گهٽ رهيا.&lt;ref name=UNSD3/&gt; 2016ع ۾ عمان جي پيداواري شعبي جي جي ڊي پي ۾ شامل ڪيل قدر جي شرح 8.4 سيڪڙو هئي، جيڪا عرب دنيا جي اوسط (9.8 سيڪڙو) ۽ عالمي اوسط (15.6 سيڪڙو) کان گهٽ هئي. جي ڊي پي جي نسبت تحقيق ۽ ترقي تي خرچن جي لحاظ کان 2011ع کان 2015ع تائين عمان جو حصو سراسري 0.20 سيڪڙو هو، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط 2.11 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=UNSD4&gt;Sustainable Development: Industry, Innovation and Infrastructure. [https://sdg-tracker.org/infrastructure-industrialization Sustainable Development: Industry, Innovation and Infrastructure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191221114034/https://sdg-tracker.org/infrastructure-industrialization |date=21 December 2019 }} United Nations. 2019.&lt;/ref&gt; عمان ۾ گهڻيون ڪمپنيون تيل ۽ گئس، تعميراتي ۽ واپاري شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون.&lt;ref name=unedp/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|-
! style=&quot;background:#2E8B57; color:white;&quot; | غير-هائيڊرو ڪاربن جي ڊي پي واڌ
! style=&quot;background:#2E8B57; color:white;&quot; | 2015
! style=&quot;background:#2E8B57; color:white;&quot; | 2016
! style=&quot;background:#2E8B57; color:white;&quot; | 2017
! style=&quot;background:#2E8B57; color:white;&quot; | 2018
|-
| قدر (%)&lt;ref name=IMFReport&gt;2019 Article IV Consultation with Oman. [https://www.imf.org/en/News/Articles/2019/07/03/pr19266-imf-executive-board-concludes-2019-article-iv-consultation-with-oman IMF Executive Board Concludes 2019 Article IV Consultation with Oman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191008220143/https://www.imf.org/en/News/Articles/2019/07/03/pr19266-imf-executive-board-concludes-2019-article-iv-consultation-with-oman |date=8 October 2019 }} IMF. 3 July 2019.&lt;/ref&gt;
| 4.8
| 6.2
| 0.5
| 1.5
|}

عمان سياحت، مقامي پيداوار ۽ برآمدي حصي کي وڌائڻ لاءِ مسقط، دقم، صحار ۽ صلاله جي بندرگاهي ڍانچي کي نئين سر ٺاهي ۽ وسيع ڪري رهيو آهي. عمان دقم ۾ 230,000 بيرل في ڏينهن گنجائش واري ريفائنري ۽ پيٽروڪيميڪل پلانٽ تعمير ڪري پنهنجون هيٺيون صنعتي ڪارروايون پڻ وڌائي رهيو آهي، جنهن جي تڪميل 2021ع تائين متوقع هئي.&lt;ref name=eoopaon&gt;Oman – Market Overview. [https://www.export.gov/article?id=Oman-Market-Overview Oman – Market Overview (US Export.gov) 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913055903/https://www.export.gov/article?id=Oman-Market-Overview |date=13 September 2019 }} export.gov. 2018.&lt;/ref&gt; عمان ۾ صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو اٺ صنعتي علائقن ۽ چار آزاد علائقن ۾ ٿئي ٿو. صنعتي سرگرميءَ جو بنيادي مرڪز کاڻين ۽ خدمتن، پيٽروڪيميڪلز ۽ تعميراتي مواد تي آهي.&lt;ref name=unedp/&gt;

نجي شعبي ۾ سڀ کان وڏا روزگار ڏيندڙ شعبا ترتيبوار تعمير، هول سيل ۽ پرچون واپار، ۽ پيداوار آهن. تعميراتي شعبو ڪل افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو جذب ڪري ٿو، ان کان پوءِ هول سيل ۽ پرچون واپار لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو روزگار فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته پيداوار وارو شعبو نجي شعبي جي روزگار جو لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو حصو رکي ٿو. تنهن هوندي به 2011ع جي انگن اکرن موجب تعميراتي ۽ پيداواري شعبن ۾ ڪم ڪندڙ عمانين جو سيڪڙو گهٽ آهي.&lt;ref name=RSIO/&gt;

[[عالمي جدت اشاري]] (2019ع) جي رپورٽ موجب عمان، اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي ڀيٽ ۾ جدت ۾ &quot;اميدن کان هيٺ&quot; آهي.&lt;ref name=OBEII&gt;[https://www.globalinnovationindex.org/Home Global Innovation Index Organization 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180714081715/https://www.globalinnovationindex.org/Home |date=14 July 2018 }} Global Innovation Index Organization. 2019.&lt;/ref&gt; 2025ع ۾ عمان جدت اشاري ۾ 144 ملڪن مان 69هين نمبر تي رهيو، جنهن ۾ سياسي ماحول، تعليم، ڍانچو ۽ ڪاروباري نفاست جهڙا عنصر شامل ڪيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems &amp; Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/oman |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}&lt;/ref&gt;

جدت، ٽيڪنالاجي تي ٻڌل واڌ ۽ معاشي تنوع کي اهڙي معاشي واڌ روڪي ٿي، جيڪا ڍانچي جي توسيع تي دارومدار رکي ٿي ۽ اها پاڻ گهٽ مهارت ۽ گهٽ اجرت وارن پرڏيهي مزدورن جي وڏي حصي تي گهڻو ڀاڙي ٿي. جدت لاءِ هڪ ٻيو چئلينج [[ڊچ بيماري]] وارو رجحان آهي، جيڪو تيل ۽ گئس واري سيڙپڪاريءَ ۾ بندش پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته ٻين شعبن ۾ درآمد ٿيل شين ۽ خدمتن تي گهڻو دارومدار رهي ٿو. اهڙو بند ٿيل نظام مقامي ڪاروباري واڌ ۽ ٻين شعبن ۾ عالمي مقابلي کي روڪي ٿو، جنهن سان معاشي تنوع ۾ رڪاوٽ پوي ٿي.&lt;ref name=unedp/&gt; عمان ۾ قدرتي وسيلن تي ڳري دارومدار ۽ درآمدن جي عادت سبب ڪاروباري عملن ۾ پيدا ٿيندڙ ناڪاريون ۽ رڪاوٽون &quot;عنصر تي هلندڙ معيشت&quot; جي نشاندهي ڪن ٿيون.&lt;ref name=RSIO/&gt; عمان ۾ جدت جي ٽئين رڪاوٽ اهڙو معاشي ڍانچو آهي، جيڪو چند وڏين ڪمپنين تي تمام گهڻو دارومدار رکي ٿو ۽ ننڍين ۽ وچولي ڪمپنين کي مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ جا ٿورا موقعا ڏئي ٿو، جنهن سبب ڪمپنين جي وچ ۾ صحتمند مارڪيٽ حصي واري مقابلي ۾ رڪاوٽ پوي ٿي.&lt;ref name=unedp/&gt;

2016ع ۾ في ملين ماڻهن تي پيٽنٽ درخواستن جو تناسب 0.35 هو، جڏهن ته [[وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا]] علائقي جي اوسط 1.50 ۽ &quot;اعليٰ آمدني&quot; وارن ملڪن جي اوسط ساڳئي سال لڳ ڀڳ 48.0 هئي.&lt;ref name=WorldBankPatents&gt;PCT patents. [https://tcdata360.worldbank.org/indicators/entrp.pct?country=OMN&amp;indicator=3441&amp;viz=bar_chart&amp;years=2016 PCT patents, applications/million population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191008220147/https://tcdata360.worldbank.org/indicators/entrp.pct%3Fcountry%3DOMN%26indicator%3D3441%26viz%3Dbar_chart%26years%3D2016 |date=8 October 2019 }} The World Bank. 2016.&lt;/ref&gt; 2024ع ۾ عمان عالمي جدت اشاري ۾ 74هين نمبر تي هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2024 |title=Global Innovation Index 2024: Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/ |access-date=2024-10-06 |page=18 |publisher=World Intellectual Property Organization |language=en |doi=10.34667/tind.50062 |isbn=978-92-805-3681-2}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ۽ ماهيگيري ===

عمان جي ماهيگيري صنعت 2016ع ۾ جي ڊي پي ۾ 0.78 سيڪڙو حصو وڌو. 2000ع کان 2016ع تائين مڇيءَ جون برآمدون 144 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌي 172 ملين آمريڪي ڊالر ٿيون، يعني 19.4 سيڪڙو واڌ ٿي. 2016ع ۾ عماني مڇيءَ جو مکيه درآمد ڪندڙ [[ويتنام]] هو، جنهن قدر جي لحاظ کان لڳ ڀڳ 80 ملين آمريڪي ڊالر (46.5 سيڪڙو) جي مڇي درآمد ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ngan |first1=Kim |title=Oman Investment Authority to expand investment fund in Vietnam |url=https://theinvestor.vn/oman-investment-authority-to-expand-investment-fund-in-vietnam-d15837.html |access-date=22 June 2025 |work=theinvestor.vn |date=30 May 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ٻيو وڏو درآمد ڪندڙ [[متحده عرب امارات]] هو، جنهن لڳ ڀڳ 26 ملين آمريڪي ڊالر (15 سيڪڙو) جي مڇي درآمد ڪئي. ٻيا مکيه درآمد ڪندڙ سعودي عرب، [[برازيل]] ۽ [[چين]] آهن.

عمان ۾ مڇيءَ جو استعمال عالمي اوسط کان لڳ ڀڳ ٻيڻو آهي. برآمد ڪيل مڇيءَ جو ڪل پڪڙيل مڇيءَ سان ٽنن ۾ تناسب 2006ع کان 2016ع تائين 49 کان 61 سيڪڙو جي وچ ۾ رهيو. ماهيگيري صنعت ۾ عمان جون طاقتون سٺي مارڪيٽ نظام، ڊگهي سامونڊي ڪناري (3,165 ڪلوميٽر) ۽ وسيع آبي علائقي مان اچن ٿيون. تنهن هوندي به عمان وٽ ڪافي ڍانچو، تحقيق ۽ ترقي، معيار ۽ سلامتي جي نگراني موجود نه آهي، ۽ جي ڊي پي ۾ ماهيگيري صنعت جو حصو پڻ محدود آهي.&lt;ref name=OFIAA/&gt;

[[کجور]] سڀني ميويدار فصلن جي پيداوار جو 80 سيڪڙو آهن. ان کان علاوه کجور جا باغ ملڪ جي ڪل زرعي ايراضيءَ جو 50 سيڪڙو استعمال ڪن ٿا. 2016ع ۾ عمان جي کجور جي اندازي وار پيداوار 350,000 ٽن هئي، جنهن سان عمان دنيا جو نائون وڏو کجور پيدا ڪندڙ ملڪ بڻيو. 2016ع ۾ عمان جي کجور جي ڪل برآمد 12.6 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا لڳ ڀڳ عمان جي کجور جي درآمدي قدر، 11.3 ملين آمريڪي ڊالر، جي برابر هئي. مکيه درآمد ڪندڙ هندستان آهي، جيڪو ڪل درآمدن جو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو حصو رکي ٿو. 2006ع کان 2016ع تائين عمان جي کجور جي برآمدات مستحڪم رهي. عمان کي کجور جي پيداوار، پوکي ۽ مارڪيٽنگ جي سهائتا لاءِ سٺو ڍانچو رکندڙ ملڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر زراعت ۽ پوکيءَ ۾ جدت، رسدي زنجير ۾ صنعتي هم آهنگي جي کوٽ ۽ غير استعمال ٿيل کجورن جي وڏي نقصان کي منهن ڏئي ٿو.&lt;ref name=OFIAA/&gt;

=== سياحت ===
{{Main|عمان ۾ سياحت}}

[[File:Bustan-palace.jpg|thumb|left|البستان محل هوٽل، مسقط]]
[[File:Wahiba Sands (33).jpg|thumb|[[شرقيه واريون واريون]]]]

عمان ۾ سياحت تازو نمايان طور وڌي آهي ۽ اميد آهي ته اها ملڪ جي سڀ کان وڏي صنعتن مان هڪ بڻجندي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.marketresearch.com/Business-Monitor-International-v304/Oman-Tourism-Q2-6205512/ |title=Travel &amp; Leisure Market Research Reports and Industry Analysis |publisher=Marketresearch.com |access-date=9 June 2013 |archive-date=28 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928211424/http://www.marketresearch.com/Business-Monitor-International-v304/Oman-Tourism-Q2-6205512/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ورلڊ ٽريول اينڊ ٽورزم ڪائونسل]] موجب عمان وچ اوڀر ۾ سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ سياحتي منزل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|author1=Claudine-Coletti |title=Oman Eyes Lucrative Business Tourism Market|url=http://www.forbesmiddleeast.com/en/oman-eyes-lucrative-business-tourism-market/|website=Forbesmiddleeast|date=26 June 2017 |access-date=26 June 2017|archive-date=26 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626074014/http://www.forbesmiddleeast.com/en/oman-eyes-lucrative-business-tourism-market/}}&lt;/ref&gt;

سياحت 2016ع ۾ عماني جي ڊي پي ۾ 2.8 سيڪڙو حصو وڌو. اها 2009ع ۾ 505 ملين عماني ريال (1.3 ارب آمريڪي ڊالر) کان وڌي 2017ع ۾ 719 ملين عماني ريال (1.8 ارب آمريڪي ڊالر) ٿي وئي، يعني 42.3 سيڪڙو واڌ ٿي. [[خليجي سهڪار ڪائونسل]] (GCC) جا شهري، جن ۾ عمان کان ٻاهر رهندڙ عماني به شامل آهن، عمان ايندڙ سڀني سياحن ۾ سڀ کان وڏو حصو رکن ٿا، جيڪو اندازاً 48 سيڪڙو آهي. ٻيو وڏو سياحتي وهڪرو ٻين ايشيائي ملڪن مان اچي ٿو، جيڪي ڪل سياحن جو 17 سيڪڙو آهن.&lt;ref name=OFIAA&gt;National Green Export Review of Oman: Tourism, Dates and Fish. [https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2018d13_en.pdf National Green Export Review of Oman: Tourism, Dates and Fish (United Nations-CTAD 2018 report)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703204348/https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2018d13_en.pdf |date=3 July 2019 }} United Nations. 2018.&lt;/ref&gt;

عمان ۾ سياحت جي ترقي لاءِ هڪ چئلينج سرڪاري ملڪيت واري ڪمپني &quot;عمران&quot; تي دارومدار آهي، جيڪا سياحت واري شعبي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي؛ اهو ممڪن طور نجي شعبي جي ڪردارن لاءِ مارڪيٽ ۾ داخلا جي رڪاوٽ ۽ &quot;ڪروڊنگ آئوٽ&quot; اثر پيدا ڪري ٿو. سياحت واري شعبي لاءِ هڪ ٻيو اهم مسئلو عمان جي ماحولياتي نظام ۽ حياتياتي گوناگوني بابت سمجهه کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ آهي، ته جيئن انهن جي حفاظت ۽ بقا کي يقيني بڻائي سگهجي.&lt;ref name=unedp/&gt;

[[ماحولياتي سياحت]] عمان جي سياحت جو وڌندڙ حصو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Balida |first=Don Anton |date=2023-05-26 |title=Perceptions and Attitudes of Domestic Tourists toward Ecotourism |url=https://papers.academic-conferences.org/index.php/ictr/article/view/1173 |journal=International Conference on Tourism Research |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=24–33 |doi=10.34190/ictr.6.1.1173 |issn=2516-3612|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هڪ خاص ماڳ، [[راس الجنز]]، جنهن کي &quot;ڪڇون ڪنارو&quot; به چيو ويندو آهي، انتهائي خطري هيٺ آيل [[هاڪس بل سامونڊي ڪڇون]]، خطري هيٺ آيل [[سائي سامونڊي ڪڇون]]، [[اوليو رڊلي سامونڊي ڪڇون]] ۽ [[لاگرهيڊ سامونڊي ڪڇون]] جي سالياني آنا ڏيڻ سبب مشهور منزل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ras Al Jinz Map, Al Hadd, Ash Sharqiyah South Governorate, Oman {{!}} Sandee |url=https://sandee.com/map/ras-al-jinz/@22.425633,59.837305 |access-date=2024-09-20 |website=sandee.com}}&lt;/ref&gt;

عمان وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڌيڪ متنوع ماحول رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جتي مختلف سياحتي ڪششون موجود آهن، ۽ اهو خاص طور تي مهم جوئي ۽ [[ثقافتي سياحت]] لاءِ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;englishplacenames&quot;&gt;{{cite journal|author=Kharusi, N. S. |author2= Salman, A. |title= The English Transliteration of Place Names in Oman|url=https://www.researchgate.net/publication/230721784|journal= Journal of Academic and Applied Studies |volume= 1|issue=3|date=September 2011|pages=1–27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Thomas, Babu |url=http://www.omanet.om/english/tourism/culture.asp?cat=tour |title=Culture in Oman, Tourism |publisher=Omanet.om |access-date=9 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625131221/http://www.omanet.om/english/tourism/culture.asp?cat=tour |archive-date=25 June 2013 }}&lt;/ref&gt; عمان جي گاديءَ واري شهر [[مسقط]] کي 2012ع ۾ سفري رهنمائي ناشر [[لونلي پلينيٽ]] دنيا ۾ گهمڻ لاءِ ٻيو بهترين شهر قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web |author=I'Anson, Richard |date=7 June 2012 |url=http://www.lonelyplanet.com/england/london/travel-tips-and-articles/76861 |title=Lonely Planet's Best in Travel: top 10 cities for 2012 – travel tips and articles |publisher=Lonely Planet |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102010653/http://www.lonelyplanet.com/england/london/travel-tips-and-articles/76861 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مسقط کي 2012ع لاءِ عرب سياحت جي گادي پڻ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;[http://www.gulfinthemedia.com/index.php?m=opinions&amp;id=577331&amp;lang=en Postings of opinions published in the Gulf and international newspapers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141230014015/http://www.gulfinthemedia.com/index.php?m=opinions&amp;id=577331&amp;lang=en |date=30 December 2014 }}&lt;/ref&gt;

نومبر 2019ع ۾ عمان پهچڻ وقت ويزا واري قاعدي کي استثنا بڻايو ۽ سڀني قوميتن جي سياحن لاءِ برقي ويزا جو تصور متعارف ڪرايو. نون قانونن تحت سياحن لاءِ اڳواٽ ويزا لاءِ درخواست ڏيڻ ضروري قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://iheartuae.com/2019/11/11/visitors-to-oman-now-need-to-apply-for-a-visa-in-advance/|title=VISITORS TO OMAN NOW NEED TO APPLY FOR A VISA IN ADVANCE|access-date=11 November 2019|website=Heart 107.1|archive-date=12 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112092306/https://iheartuae.com/2019/11/11/visitors-to-oman-now-need-to-apply-for-a-visa-in-advance/}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
{{Main|عمان جي آبادي}}

{{Historical populations|percentages=pagr|1950|457,000|1960|537,000|1970|671,000|1980|1,017,000|1990|1,805,000|2000|2,344,000|2010|2,882,000|2015|4,192,000|2020|4,543,000|align=right|footnote=ذريعو:{{UN_Population|ref}}|2023|4644384}}2020ع تائين عمان جي آبادي 45 لک کان وڌي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://timesofoman.com/article/117268-omans-population-crosses-45-million-2 | title=Oman's population crosses 4.5 million | access-date=8 June 2022 | archive-date=9 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230209021936/https://timesofoman.com/article/117268-omans-population-crosses-45-million-2 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020ع ۾ [[ڪل پيدائشي شرح]] جو اندازو هر عورت پويان 2.8 ٻار هو؛ هي شرح تازن سالن ۾ تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=OM | title=Fertility rate, total (Births per woman) - Oman | Data | access-date=8 June 2022 | archive-date=9 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221209080422/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=OM | url-status=live }}&lt;/ref&gt; آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو [[مسقط]] ۽ گاديءَ جي اتر-اولهه ۾ البطينه جي سامونڊي ميدان ۾ رهي ٿو. [[عماني ماڻهو]] مڪمل طور [[عرب]] آهن، جن ۾ [[عماني بلوچ|بلوچ]] ۽ [[آفرو-عماني|آفريڪي]] نسل جا ڪجهه گروهه پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;pop&quot;/&gt; لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو عماني بلوچ نسل جا آهن، جن جا وڏا ڪيترائي صديون اڳ عمان لڏي آيا هئا، ۽ هاڻي کين مقامي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Long |first1=Roger D. |url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&amp;dq=omani+baloch&amp;pg=PA129 |title=State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security |last2=Singh |first2=Gurharpal |last3=Samad |first3=Yunas |last4=Talbot |first4=Ian |date=2015-10-08 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-44820-4 |language=en |access-date=7 August 2023 |archive-date=19 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919080547/https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&amp;dq=omani+baloch&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

عماني سماج گهڻي حد تائين [[قبائلي]] آهي&lt;ref name=inequal&gt;{{cite book|year=2013|author=Khalid M. Al-Azri|title=Social and Gender Inequality in Oman: The Power of Religious and Political Tradition|url=https://books.google.com/books?id=eb6Pgy1Q0vQC&amp;pg=PA40|page=40|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-81679-4|access-date=28 December 2014|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211035639/https://books.google.com/books?id=eb6Pgy1Q0vQC&amp;pg=PA40|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fa&gt;{{cite journal|author=Judith Miller|title=Creating Modern Oman: An Interview with Sultan Qabus|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/53039/judith-miller/creating-modern-oman-an-interview-with-sultan-qabus|year=1997|journal=[[Foreign Affairs]]|volume=76|issue=May/June 1997|access-date=29 December 2014|author-link=Judith Miller|archive-date=28 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228174118/http://www.foreignaffairs.com/articles/53039/judith-miller/creating-modern-oman-an-interview-with-sultan-qabus|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ghbC-V8YKyEC&amp;pg=PA196|year=2013|title=Democracy and Youth in the Middle East: Islam, Tribalism and the Rentier State in Oman|pages=170–197|author=Sulaiman al-Farsi|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-78076-090-2|access-date=28 December 2014|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211035639/https://books.google.com/books?id=ghbC-V8YKyEC&amp;pg=PA196|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ ٽن وڏين سڃاڻپن تي مشتمل آهي:&lt;ref name=inequal/&gt; قبيلو، مسلمان عقيدو ۽ سامونڊي واپار.&lt;ref name=inequal/&gt; پهريون ٻه سڃاڻپون روايت سان ويجهي لاڳاپيل آهن ۽ ڊگهي اڪيلائي سبب ملڪ جي اندرين حصن ۾ خاص طور نمايان آهن.&lt;ref name=inequal/&gt; ٽين سڃاڻپ گهڻو ڪري مسقط ۽ عمان جي سامونڊي علائقن سان لاڳاپيل آهي، ۽ ڪاروبار، واپار&lt;ref name=inequal/&gt; ۽ ڪجهه عمانين جي اصليت ۾ ظاهر ٿئي ٿي، جيڪي پنهنجيون پاڙون بلوچ، [[اللواتيه]]، [[فارسي ماڻهو|فارس]] ۽ تاريخي عماني [[زنجبار]] تائين پهچائن ٿا. بلوچ نسل جا عماني عام طور نالو/[[نسبت (نالي جو علم)|نسبت]] ''[[البلوشي]]'' استعمال ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=al Shaibany|first1=Saleh|title=Omanis flocking to Zanzibar, their ancestral home|url=https://www.thenationalnews.com/world/mena/omanis-flocking-to-zanzibar-their-ancestral-home-1.498003|access-date=30 June 2014|work=The National|date=4 August 2010|archive-date=8 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408183502/http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/omanis-flocking-to-zanzibar-their-ancestral-home|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[گوادر]]، بلوچستان جو علائقو، هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين عمان جي نوآبادي رهيو. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان ان زمين تي قبضو سنڀاليو، جڏهن ته ڪيترائي عماني اڃا به اتي رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.arabnews.com/node/1489531/world|title = Arab legacy lingers as Pakistan's Gwadar grows from tiny fishing town into port city|date = 29 April 2019|access-date = 19 November 2021|archive-date = 7 October 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20221007095109/https://www.arabnews.com/node/1489531/world|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

=== وڏا شهر ===
{{Main list|عمان جي شهرن جي فهرست
}}
{{Largest cities
| country      = عمان
| stat_ref     = {{cite web |url=http://www.geonames.org/OM/largest-cities-in-oman.html |title=Oman – 10 Largest Cities |website=geonames.org |access-date=20 August 2021}}
| div_link     = عمان جون محافظتون{{!}}محافظت

|city_1 = مسقط
|div_1 = مسقط محافظت
|pop_1 = 797,000

|city_2 = السيب، عمان{{!}}السيب
|div_2 = مسقط محافظت
|pop_2 = 237,816

|city_3 = صلاله
|div_3 = ظفار محافظت
|pop_3 = 163,140

|city_4 = بوشر
|div_4 = مسقط محافظت
|pop_4 = 159,487

|city_5 = صحار
|div_5 = اتر الباطنه محافظت
|pop_5 = 108,274

|city_6 = السويق
|div_6 = اتر الباطنه محافظت
|pop_6 = 107,143

|city_7 = عبري
|div_7 = الظاهره محافظت
|pop_7 = 101,640

|city_8 = صحم
|div_8 = اتر الباطنه محافظت
|pop_8 = 89,327

|city_9 = برڪاء، عمان{{!}}برڪاء
|div_9 = ڏکڻ الباطنه محافظت
|pop_9 = 81,647

|city_10 = رستاق
|div_10 = ڏکڻ الباطنه محافظت
|pop_10 = 79,383

}}

=== ٻوليون ===
[[File:Sultan_Qaboos_Highway.jpg|thumb|upright=1.15|عمان ۾ عربي ۽ انگريزي ٻولين وارو رستي جو نشان]]

[[عربي ٻولي]] عمان جي سرڪاري ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. اها [[سامياتي ٻوليون|سامياتي]] شاخ سان تعلق رکي ٿي، جيڪا [[افرو-ايشيائي ٻوليون|افرو-ايشيائي]] ٻولين جي خاندان جو حصو آهي.&lt;ref name=molabs&gt;{{cite web|title=Basic Statute of the State|url=http://mola.gov.om/basic_statute.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626055226/http://mola.gov.om/basic_statute.pdf|archive-date=26 June 2012|publisher=Ministry Of Legal Affairs}}&lt;/ref&gt; عمان ۾ عربيءَ جا ڪيترائي [[عربي ٻوليءَ جا لهجا|لهجا]] ڳالهايا وڃن ٿا، جيڪي سڀ [[جزيروي عربي]] خاندان جو حصو آهن: [[ظفاري عربي]]، جنهن کي ظفاري يا زفاري به چيو وڃي ٿو، [[صلاله]] ۽ ڀرپاسي وارن سامونڊي علائقن يعني [[ظفار محافظت]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي؛{{Infobox language/ref|e18|lc1=ell|ld1=Dhofari Arabic|refname=}} [[خليجي عربي]] [[متحده عرب امارات]] سان سرحد رکندڙ حصن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي؛ جڏهن ته [[عماني عربي]]، جيڪا اوڀر عربستان ۽ بحرين جي خليجي عربيءَ کان الڳ آهي، مرڪزي عمان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ تازو تيل جي دولت ۽ آمد و رفت سبب اها سلطنت جي ٻين حصن ۾ به پکڙجي وئي آهي.{{Citation needed|date=February 2026}}

آمريڪي [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] (CIA) موجب عربيءَ کان سواءِ عمان ۾ ڳالهائي ويندڙ اهم ٻولين ۾ انگريزي، [[مليالم]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ([[مڪراني لهجو|ڏاکڻي بلوچي]])، [[اردو]]، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[هندي]]، [[تولو ٻولي|تولو]] ۽ پاڪستاني مهاجرن ۽ پرڏيهي مزدورن جي آمد سبب ٻيون ڪيتريون هندستاني ٻوليون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;pop&quot;/&gt; انگريزي ڪاروباري برادريءَ ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي ۽ ننڍي عمر کان اسڪولن ۾ پڙهائي وڃي ٿي. سياحتي هنڌن تي لڳ ڀڳ سڀ نشان ۽ لکڻيون عربي ۽ انگريزي ٻنهي ۾ نظر اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;englishplacenames&quot;/&gt; [[سنڌي ٻولي]] ۽ ان جا مختلف لهجا، جهڙوڪ [[جڊگالي ٻولي|جڊگالي]]، [[لواتي ٻولي|لواتي]]، [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]]، [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ الصائغ، پڻ عمان ۾ ڳالهائجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Al-Jahdhami |first=Said |date=2018-01-01 |title=INDO-IRANIAN LANGUAGES IN OMAN |url=https://www.academia.edu/105800303 |journal=International Journal of English Language and Linguistics Research}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Al-Jahdhami |first=Said |date=2015-01-01 |title=Minority Languages in Oman |url=https://www.academia.edu/105799320 |journal=Anglisticum Journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Al-Jahdhami |first=Said |date=2022-01-01 |title=Maimani Language and Lawati Language: Two Sides of the Same Coin |url=https://www.academia.edu/105799938 |journal=Journal of Modern Languages |volume=32 |pages=37–57 |doi=10.22452/JML.VOL32NO1.3|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Publishing |first=Britannica Educational |url=https://books.google.com/books?id=6cabAAAAQBAJ&amp;dq=Sindhi+language+oman&amp;pg=PA69 |title=The Culture of India |date=2010-04-01 |publisher=Britannica Educational Publishing |isbn=978-1-61530-203-1 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ [[سواحلي ٻولي]] ڪڏهن ڪڏهن [[زنجبار]]ي نسل جي عمانين ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;etn.sagepub.com&quot;/&gt;

اڄڪلهه [[مهري ٻولي]] جو استعمال [[صلاله]] جي ڀرپاسي، [[ظفار، يمن|ظفار]] ۽ اولهه طرف يمن تائين محدود آهي. پر 18هين يا 19هين صديءَ تائين اها وڌيڪ اتر طرف، شايد مرڪزي عمان تائين، ڳالهائي ويندي هئي.&lt;ref&gt;[[Paul Alan Yule|Paul Yule]], Late Pre-Islamic Oman: The Inner Evidence – The Outside View, in: M. Hoffmann-Ruf–A. al-Salami (eds.), ''Studies on Ibadism and Oman, Oman and Overseas'', vol. 2, Hildesheim, 2013, 13–33, {{ISBN|9783487147987}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Basic Information on Oman|url=http://www.omannews.gov.om/ona/english/Basic_Information_on_Oman.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205155257/http://www.omannews.gov.om/ona/english/Basic_Information_on_Oman.jsp|archive-date=5 December 2013|agency=Oman News Agency|access-date=19 January 2013}}&lt;/ref&gt; عمان ۾ خطري هيٺ آيل مقامي ٻولين ۾ [[ڪمزاري ٻولي|ڪمزاري]]، [[بطحري ٻولي|بطحري]]، [[حرسوسي ٻولي|حرسوسي]]، [[هوبيوت ٻولي|هوبيوت]]، [[جبالي ٻولي|جبالي]] ۽ مهري شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Interactive Atlas of the World's Languages in Danger|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|publisher=UNESCO|access-date=19 January 2013|archive-date=12 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|url-status=live}}&lt;br /&gt;Khojki and Zidjali were also reported, but [[Khojki]] is an alphabet, not a language, and Zidjali AKA Makrani is a dialect of Southern Baluchi&lt;/ref&gt; [[عماني اشارتي ٻولي]] ٻوڙن جي برادريءَ جي ٻولي آهي.

=== مذهب ===
{{Main|عمان ۾ مذهب}}

{{See also|عمان ۾ اسلام}}
{{Pie chart
| thumb = right
| caption = [[عمان ۾ مذهب]] (2020)&lt;ref name=&quot;CIATONGA&quot;&gt;{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/oman/|title= Middle East OMAN|date= 21 December 2021|publisher= CIA The World Factbook|access-date= 24 January 2021|archive-date= 13 March 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210313050143/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/oman/|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[عمان ۾ اسلام|اسلام]]
| value1 = 85.9
| color1 = Green
| label2 = [[عمان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| value2 = 6.4
| color2 = Red
| label3 = [[عمان ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]
| value3 = 5.7
| color3 = Orange
| label4 = [[وچ اوڀر ۾ ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم]]
| value4 = 0.8
| color4 = Yellow
| label5 = [[عمان ۾ يهودين جي تاريخ|يهوديت]]
| value5 = 0.1
| color5 = Blue
| label6 = ٻيا
| value6 = 0.2
| color6 = Grey
}}

جيتوڻيڪ عماني حڪومت مذهبي وابستگي بابت انگ اکر نٿي رکي، پر آمريڪي مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي جي انگن اکرن موجب [[عمان ۾ اسلام|اسلام]] جا پيروڪار اڪثريت ۾ آهن، جن جو تناسب 85.9 سيڪڙو آهي؛ جڏهن ته 6.4 سيڪڙو [[عمان ۾ عيسائيت|عيسائي]]، 5.7 سيڪڙو [[عمان ۾ هندو ڌرم|هندو]]، 0.8 سيڪڙو [[وچ اوڀر ۾ ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرمي]]، ۽ 0.1 سيڪڙو کان گهٽ [[عمان ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] آهن؛ ٻين مذهبي وابستگين جا ماڻهو 1 سيڪڙو ۽ غير وابسته ماڻهو 0.2 سيڪڙو آهن.

لڳ ڀڳ سڀ عماني [[مسلمان]] آهن؛ اهي گهڻو ڪري اسلام جي [[اباضي]] [[اسلامي مڪتب ۽ شاخون|مڪتب]] جا پيروڪار آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-vicious-schism-between-sunni-and-shia-has-been-poisoning-islam-for-1400-years--and-its-getting-worse-9139525.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220524/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-vicious-schism-between-sunni-and-shia-has-been-poisoning-islam-for-1400-years--and-its-getting-worse-9139525.html |archive-date=24 May 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Schism between Sunni and Shia has been poisoning Islam for 1,400 years – and it's getting worse|website=[[The Independent]] | quote=Oman is unusual because its Sunni and Shia residents are outnumbered by a third sect, the Ibadis, who constitute more than half the population. |first=Paul|last=Vallely|date=19 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Ibadi sect of Islam thrives in the Sultanate of Oman |url=https://reuters.screenocean.com/record/794967 |access-date=2024-10-31 |website=Reuters Archive Licensing |language=en}}&lt;/ref&gt; جنهن کان پوءِ اتر عمان، خاص طور [[اتر الباطنه محافظت]] ۽ [[ڏکڻ الباطنه محافظت]] ۾ [[سني اسلام]] جو [[شافعي]] مڪتب پيروي ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته عماني [[عجم]] قبيلن ۾ [[شيعه اسلام]] جي [[اثنا عشري]] شاخ جا پيروڪار تمام ننڍي اقليت طور موجود آهن. عمان ۾ گهڻا غيرمسلمان پرڏيهي مزدور آهن، جيڪي [[جين ڌرم]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[زرتشتيت]]، [[سک ڌرم]]، [[هندو ڌرم]] يا [[عيسائيت]] سان لاڳاپيل آهن. عيسائي برادريون وڏن شهري علائقن، جهڙوڪ [[مسقط]]، [[صحار]] ۽ [[صلاله]] ۾ مرڪوز آهن. انهن ۾ [[ڪئٿولڪ ڪليسيا|ڪئٿولڪ]]، [[مشرقي آرتھوڊوڪس ڪليسيا|مشرقي آرتھوڊوڪس]] ۽ مختلف [[پروٽيسٽنٽ]] جماعتون شامل آهن، جيڪي ٻولي ۽ نسل جي بنياد تي منظم ٿين ٿيون. مسقط جي شهري علائقي ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مهاجر مزدورن طرفان ٺهيل 50 کان وڌيڪ عيسائي گروهه، رفاقتون ۽ گڏجاڻيون سرگرم آهن.

اتي نسلي هندستاني هندن ۽ عيسائين جون برادريون پڻ موجود آهن، گڏوگڏ هڪ ننڍڙي سک برادري به آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sify.com/news/oman-to-allow-temple-gurdwara-news-national-klytaydgdgd.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129023102/http://sify.com/news/oman-to-allow-temple-gurdwara-news-national-klytaydgdgd.html |archive-date=29 November 2010 |title=Oman to allow temple, gurdwara |website=[[Sify]] |date=24 November 2010 |access-date=14 January 2014}}&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
{{Main|عمان ۾ تعليم}}

[[File:Dhofar University.jpg|thumb|[[ظفار يونيورسٽي]]، صلاله ۾]]

2019ع تائين عمان هيٺين ثانوي اسڪول مڪمل ڪندڙ شاگردن جي سيڪڙو ۽ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن ۾ خواندگي جي شرح ۾ اعليٰ نمبر حاصل ڪيا، جيڪي ترتيبوار 99.7 سيڪڙو ۽ 98.7 سيڪڙو هئا. تنهن هوندي به 2019ع ۾ عمان جي خالص پرائمري اسڪول داخلا شرح، جيڪا 94.1 سيڪڙو هئي، گڏيل قومن جي پائيدار ترقياتي مقصدن (UNSDG) جي معيار موجب &quot;چئلينج باقي آهن&quot; طور درج ڪئي وئي. UNSDG موجب تعليم جي معيار ۾ عمان جو مجموعي جائزو 2019ع تائين 94.8 هو، جنهن کي پڻ &quot;چئلينج باقي آهن&quot; چيو ويو.&lt;ref name=UNSD3&gt;Sustainable Development Report Dashboards 2019 Oman. [https://dashboards.sdgindex.org/#/OMN Sustainable Development Report Dashboards 2019 Oman] SDG Index. 2019.&lt;/ref&gt;

عمان جي اعليٰ تعليم انسانيت ۽ آزاد فنون ۾ اضافي پيدا ڪري ٿي، جڏهن ته فني ۽ سائنسي شعبن ۽ مارڪيٽ جي گهرج مطابق مهارتن ۾ گهربل تعداد پيدا نٿي ڪري.&lt;ref name=unedp/&gt; ان کان علاوه ڪافي انساني سرمايو اهڙو ڪاروباري ماحول پيدا ڪري ٿو، جيڪو پرڏيهي ڪمپنين سان مقابلو، ڀائيواري يا انهن کي راغب ڪري سگهي. گڏيل قومن جي واپار ۽ ترقي ڪانفرنس جي 2014ع واري رپورٽ موجب، معيار ڪنٽرول سان گڏ تصديق جا معيار ۽ نظام، جيڪي نتيجن بدران داخلي جائزي تي ڌيان ڏين ٿا، عمان ۾ بهتري جا شعبا آهن.&lt;ref name=unedp/&gt; عمان بابت ٽرانسفارميشن انڊيڪس BTI 2018ع جي رپورٽ سفارش ڪري ٿي ته تعليمي نصاب کي &quot;ذاتي شروعات ۽ تنقيدي نظرئي جي واڌاري&quot; تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي.&lt;ref name=bti1/&gt; عمان 2020ع ۾ [[عالمي جدت اشاري]] ۾ 84هين نمبر تي هو، جڏهن ته 2019ع ۾ اهو 80هين نمبر تي هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Release of the Global Innovation Index 2020: Who Will Finance Innovation?|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2020/index.html|access-date=2 September 2021|website=wipo.int|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603121259/https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2020/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Global Innovation Index 2019|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|access-date=2 September 2021|website=wipo.int|language=en|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101818/https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=RTD – Item|url=https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898|access-date=2 September 2021|publisher=European Commission|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902140715/https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=2 September 2021|website=INSEAD Knowledge|language=en|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ بالغن جي خواندگي جي شرح 86.9 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=unescolit&gt;{{cite web|title=National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|publisher=UNESCO Institute for Statistics|access-date=18 January 2013|archive-date=29 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ويبوميٽرڪس رينڪنگ آف ورلڊ يونيورسٽيز]] موجب ملڪ جون مٿين درجي جون يونيورسٽيون [[سلطان قابوس يونيورسٽي]] (دنيا ۾ 1678هين)، ظفار يونيورسٽي (6011هين) ۽ [[نزوى يونيورسٽي]] (6093هين) آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Oman |url=http://www.webometrics.info/en/aw/Oman |publisher=Ranking Web of Universities |access-date=26 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221185619/http://www.webometrics.info/en/aw/Oman |archive-date=21 February 2014 }}&lt;/ref&gt;

=== صحت ===
{{Main|عمان ۾ صحت}}

{{See also|عمان ۾ صحت سنڀال}}

2003ع کان عمان ۾ غذائي کوٽ جو شڪار آباديءَ جو حصو 11.7 سيڪڙو مان گهٽجي 2016ع ۾ 5.4 سيڪڙو ٿي ويو، پر اها شرح اڃا به بلند رهي: 2016ع ۾ اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي سطح (2.7 سيڪڙو) کان ٻيڻي هئي.&lt;ref name=ourworld2&gt;Share of the Population that is Undernourished. [https://ourworldindata.org/grapher/prevalence-of-undernourishment?tab=chart&amp;country=OMN+High%20income Our World in Data: Share of the population that is undernourished] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806082059/https://ourworldindata.org/grapher/prevalence-of-undernourishment?tab=chart&amp;country=OMN+High%20income |date=6 August 2020 }} Our World in Data. Retrieved 2019.&lt;/ref&gt; UNSDG جو مقصد 2030ع تائين بک ختم ڪرڻ آهي.&lt;ref name=UNSD1&gt;Prevalence of Undernourishment. [https://sdg-tracker.org/zero-hunger UNSDG: Prevalence of undernourishment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326131025/https://sdg-tracker.org/zero-hunger |date=26 March 2019 }} Sustainable Development Goals Tracker. Retrieved 2019.&lt;/ref&gt; 2015ع ۾ عمان ۾ بنيادي صحت خدمتن جي ڪوريج 77 سيڪڙو هئي، جيڪا ساڳئي سال عالمي اوسط تقريباً 54 سيڪڙو کان نسبتاً وڌيڪ، پر اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي سطح (83 سيڪڙو) کان گهٽ هئي.&lt;ref name=ourworldreport&gt;Healthcare Access and Quality Index. [https://ourworldindata.org/grapher/healthcare-access-and-quality-index?tab=chart&amp;time=1990..2015&amp;country=OMN+High-income Our World in Data: Healthcare Access and Quality Index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806020130/https://ourworldindata.org/grapher/healthcare-access-and-quality-index?tab=chart&amp;time=1990..2015&amp;country=OMN+High-income |date=6 August 2020 }}&lt;/ref&gt;

19951995ع کان، اهم ويڪسينون وٺندڙ عماني ٻارن جو سيڪڙو مسلسل تمام گهڻو رهيو آهي، يعني 99 سيڪڙو کان مٿي. رستي جي حادثن سبب موت جي شرح بابت، عمان جي شرح 1990ع کان گهٽجي رهي آهي، جيڪا 98.9 في 100,000 ماڻهن مان 2017ع ۾ 47.1 في 100,000 ٿي وئي؛ تنهن هوندي به اها شرح اڃا اوسط کان گهڻي مٿي آهي، جيڪا 2017ع ۾ 15.8 في 100,000 هئي.Good Health. [https://sdg-tracker.org/good-health UNSDG: good health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230427020651/https://sdg-tracker.org/good-health |date=27 April 2023 }} United Nations Sustainable Development Goals. Retrieved 2019. 2015ع کان 2016ع تائين صحت تي عمان جو خرچ جي ڊي پي جو سراسري 4.3 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط 10 سيڪڙو هئي.
هوائي آلودگي (گهريلو ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي) سبب موت جي حوالي سان 2016ع تائين عمان جي شرح 53.9 في 100,000 آبادي هئي.{{Cite web|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/272596/9789241565585-eng.pdf?ua=1|title=World Health Organization: &quot;Monitoring Health for SDGs&quot; 2018 report|access-date=29 September 2019|archive-date=1 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001015440/https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/272596/9789241565585-eng.pdf?ua=1|url-status=live}} تنهن هوندي به 2019ع ۾ WHO عمان کي [[عرب دنيا]] جو سڀ کان گهٽ آلودگي وارو ملڪ قرار ڏنو، جنهن جو [[هوائي آلودگي اشاري|آلودگي اشاري]] ۾ اسڪور 37.7 هو. سڀ کان وڌيڪ آلودگي وارن ملڪن جي فهرست ۾ عمان ايشيا ۾ 112هين نمبر تي هو.{{cite web|url=https://www.omanobserver.om/oman-among-least-polluted-countries-in-asia/|title=Oman among least polluted countries in Asia|access-date=24 November 2019|website=Oman Observer|date=24 November 2019|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806084104/https://www.omanobserver.om/oman-among-least-polluted-countries-in-asia/|url-status=live}}
2010ع ۾ عمان ۾ ڄمڻ وقت اوسط عمر 76.1 سال اندازي ڪئي وئي.{{cite web|title=Major Economic &amp; Social Indicators|url=http://www.ncsi.gov.om/NCSI_website/book/mb/Dec2012/T1.pdf|publisher=National Center for Statistics &amp; Information|archive-url=https://web.archive.org/web/20140514092309/http://www.ncsi.gov.om/NCSI_website/book/mb/Dec2012/T1.pdf|archive-date=14 May 2014|access-date=14 May 2014}} {{As of|2010}}، هر 1,000 ماڻهن پويان اندازاً 2.1 ڊاڪٽر ۽ 2.1 اسپتال بسترا موجود هئا. 1993ع ۾ آباديءَ جي 89 سيڪڙو کي صحت خدمتن تائين رسائي حاصل هئي. 2000ع ۾ آباديءَ جي 99 سيڪڙو کي صحت خدمتن تائين رسائي حاصل هئي.{{Cite journal |last=Alshishtawy |first=Moeness M |title=Four Decades of Progress |journal=Sultan Qaboos University Medical Journal |year=2010 |volume=10 |issue=1 |pages=12–22 |doi=10.18295/2075-0528.1154 |issn=2075-051X |pmc=3074664 |pmid=21509077}} 2000ع ۾ WHO عمان جي صحت نظام کي دنيا ۾ 8هين نمبر تي رکيو.{{cite web|title=World Health Organization Assesses the World's Health Systems|url=https://www.who.int/whr/2000/media_centre/press_release/en/|publisher=World Health Organization|access-date=5 October 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.who.int/whr/2000/media_centre/press_release/en/|url-status=live}}

=== ڪرنسي === 

'''عماني ريال''' (عربي: ريال عُماني؛ ISO ڪوڊ: '''OMR''') سلطنت عمان جي سرڪاري ڪرنسي آهي. [[عمان جو مرڪزي بئنڪ]] (CBO) طرفان جاري ڪيل ريال کي '''1,000 بيسا''' (''بيزا''، بيسة پڻ لکيو ويندو آهي) ۾ ورهايو ويندو آهي — اهڙيءَ طرح اها دنيا جي انهن ٿورين ڪرنسين مان هڪ آهي، جيڪي 100 بدران 1,000 ذيلي ايڪن ۾ ورهايل آهن. 2025ع تائين، عماني ريال دنيا ۾ '''ٽئين سڀ کان وڌيڪ قدر رکندڙ ڪرنسي ايڪو''' آهي، جيڪو ڪويتي دينار ۽ بحريني دينار کان پوءِ اچي ٿو.


== ثقافت ==
{{main|عمان جي ثقافت}}

[[File:DhowMuscat.jpg|thumb|روايتي [[ڌائو]]، جيڪو عمان جي هڪ دائمي علامت آهي.&lt;ref name=coosoo&gt;{{cite web|title=Culture of Oman|url=http://www.omansultanate.com/culture.htm|publisher=Sultanate of Oman|access-date=20 January 2013|archive-date=6 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206045024/http://www.omansultanate.com/culture.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

ظاهري طور تي عمان پنهنجي عرب پاڙيسرين، خاص طور تي [[خليجي سهڪار ڪائونسل]] جي ملڪن سان ڪيترين ئي ثقافتي خصوصيتن ۾ هڪجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=kcom/&gt; انهن مشابهتن جي باوجود، ڪي اهم عنصر عمان کي وچ اوڀر ۾ منفرد بڻائين ٿا.&lt;ref name=kcom/&gt; اهي فرق ثقافت ۽ معيشت جيترا ئي جاگرافي ۽ تاريخ جو نتيجو آهن.&lt;ref name=kcom&gt;{{cite web|last=Common|first=Richard K.|title=Barriers To Developing 'Leadership' In The Sultanate Of Oman|url=http://www.regent.edu/acad/global/publications/ijls/new/vol6iss2/3_Common_pp215-229_jm.pdf|publisher=International Journal of Leadership Studies|access-date=20 January 2013|archive-date=9 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409204103/https://www.regent.edu/acad/global/publications/ijls/new/vol6iss2/3_Common_pp215-229_jm.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عمان ۾ جديد رياست جي نسبتاً نئين ۽ مصنوعي نوعيت سبب قومي ثقافت جي وضاحت ڪرڻ ڪجهه مشڪل آهي؛&lt;ref name=kcom/&gt; تنهن هوندي به ملڪ جي حدن اندر ڪافي ثقافتي گوناگوني موجود آهي، جيڪا عمان کي فارس نار جي ٻين عرب ملڪن کان ڌار بڻائي ٿي.&lt;ref name=kcom/&gt; سواحلي سامونڊي ڪناري ۽ هندي وڏي سمنڊ تائين پنهنجي تاريخي توسيع سبب عمان جي ثقافتي تنوع پنهنجي ڪيترن عرب پاڙيسرين کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=kcom/&gt;

عمان ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي سفر قديم دنيا جي تهذيبن سان عمانين جي لاڳاپن کي برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[صور، عمان|صور]] هندي وڏي سمنڊ جي مشهور ترين ٻيڙي ساز شهرن مان هڪ هو. هڪ [[الغنجه]] ٻيڙي تيار ڪرڻ ۾ مڪمل هڪ سال لڳي ويندو آهي. عماني ٻيڙين جي ٻين قسمن ۾ ''السنبوق'' ۽ ''البدان'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Ship Building Industry|url=http://www.omantourism.gov.om/wps/portal/mot/tourism/oman/detailsp/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3j_oMBgNz9XEwODED9zA09PE3MTLxdjYzcnE_2CbEdFANHQ-q8!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/mot_english_lib/mot/experience/culture/crafts/ship+building|publisher=Ministry of Tourism, Sultanate of Oman|access-date=20 January 2013|archive-date=1 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301092624/https://www.omantourism.gov.om/wps/portal/mot/tourism/oman/detailsp/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3j_oMBgNz9XEwODED9zA09PE3MTLxdjYzcnE_2CbEdFANHQ-q8!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/mot_english_lib/mot/experience/culture/crafts/ship+building}}&lt;/ref&gt;

=== لباس ===

[[File:Khanjar.jpg|thumb|upright|[[خنجر]]، عمان جو روايتي [[ڪٽار|خنجر]] ({{circa|1924}})]]

عمان ۾ مردن جو قومي لباس ''[[دشداشه]]'' آهي، جيڪو هڪ سادو، ڳچيءَ کان بغير، ڊگهي ٻانهن وارو ۽ ٽنگن تائين پهچندڙ چوغو هوندو آهي.&lt;ref name=cgso/&gt; تقريباً هر عماني مرد اهو لباس پائيندو آهي. عام طور تي اهو اڇي رنگ جو هوندو آهي، پر ٻين رنگن ۾ به ملي ٿو. ان جي خاص سجاوٽ ڳچيءَ وٽ لڳل هڪ ريشمي ٽاسل ''فراخه'' هوندي آهي، جنهن کي خوشبوءَ سان معطر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=ossc&gt;{{cite web|title=Culture|url=http://www.omanistudents.org/oman/culture/|publisher=Omani Students Society|access-date=20 January 2013|archive-date=23 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623075110/http://www.omanistudents.org/oman/culture/}}&lt;/ref&gt;

دشداشه جي هيٺان مرد هڪ ويڪرو ڪپڙو ٻڌندا آهن، جيڪو ڪمر کان هيٺ جسم جي چوڌاري ويڙهيو ويندو آهي. دشداشه جي ڊزائن ۾ علائقائي فرق گهڻو ڪري ڪڙهائي جي انداز سان ظاهر ٿيندا آهن، جيڪي عمر جي گروهن موجب مختلف هوندا آهن.&lt;ref name=cgso/&gt;

تمام رسمي موقعن تي دشداشه جي مٿان هڪ ڪارو يا هلڪو خاڪي رنگ جو چوغو ''[[بشت]]'' پاتو ويندو آهي. ان جي ڪنارن تي چاندي يا سون جي نفيس ڪڙهائي ٿيل هوندي آهي.&lt;ref name=ossc/&gt;

[[File:Sultanate of Oman Display Brisbane Mall-41 (6930110464).jpg|thumb|هڪ عماني مرد، جيڪو بيج رنگ جي دشداشه، ''مسر'' ۽ ڪمر تي [[خنجر]] ٻڌل آهي، هٿ ۾ ''عصا'' جهليل آهي.]]

عماني مرد ٻن قسمن جا مٿا ڍڪ استعمال ڪندا آهن:

* ''غتره'' يا ''مسر''، جيڪو اون يا ڪپهه جي چورس ڪپڙي مان ٺهيل هوندو آهي ۽ ان تي مختلف ڪڙهائي ٿيل نمونا هوندا آهن. ڪڏهن ڪڏهن ان جي مٿان ''خزام'' نالي پٽو ٻڌو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-09-07 |title=الخزام |url=https://alroya.om/post/143007/%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B2%D8%A7%D9%85 |access-date=2025-12-10 |website=جريدة الرؤية العمانية |language=ar}}&lt;/ref&gt;

* ''ڪُمه''، جيڪا هڪ ٽوپي هوندي آهي ۽ روزمره يا آرام جي وقتن ۾ پاتي ويندي آهي.&lt;ref name=cgso/&gt;

ڪي مرد ''عصا'' پڻ کڻندا آهن، جنهن جا عملي استعمال به هوندا آهن ۽ اهو رسمي تقريبن ۾ زينتي شئي طور به استعمال ٿيندو آهي. عماني مرد عام طور تي سينڊل پائيندا آهن.&lt;ref name=ossc/&gt;

[[خنجر]] عماني قومي لباس جو اهم حصو آهي ۽ مرد ان کي سڀني رسمي عوامي تقريبن ۽ ميلن ۾ پائيندا آهن.&lt;ref name=cgso/&gt; اهو روايتي طور ڪمر تي ٻڌو ويندو آهي. ان جا ميان سادي چمڙي کان وٺي سون ۽ چانديءَ سان سينگاريل نفيس نمونن تائين مختلف هوندا آهن.&lt;ref name=ossc/&gt; خنجر جي تصوير عمان جي قومي جهنڊي تي پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;cgso&quot; /&gt;

عماني عورتون به دلڪش قومي لباس پائينديون آهن، جن ۾ علائقائي فرق نمايان هوندا آهن. انهن جا لباس شوخ رنگن، نفيس ڪڙهائي ۽ سجاوٽن سان سينگاريل هوندا آهن. روايتي لباس ۾ ''ڪنڊوره'' نالي ڊگهو قميص نما لباس شامل هوندو آهي، جنهن جي ٻانهن يا ''ردون'' تي هٿ سان ڪڙهيل مختلف نمونا هوندا آهن.

''دشداشه'' جي هيٺان عورتون ڍِلن پاجامن جهڙو لباس ''[[سروال]]'' پائينديون آهن، جيڪو ٽخنن وٽ تنگ هوندو آهي. عورتون مٿي تي ''لحاف'' نالي چادر پڻ اوڍينديون آهن.&lt;ref name=ocde/&gt;

2004 مطابق عماني عورتون روايتي لباس گهڻو ڪري خاص موقعن تي پائينديون آهن، جڏهن⁠تہ روزمره زندگي ۾ پنهنجي پسند جي لباس مٿان ''[[عبايا]]'' نالي ڪاري ڍِلي چادر استعمال ڪنديون آهن. ڪجهه علائقن، خاص طور بدوي برادرين ۾، ''[[برقعو]]'' اڃا تائين استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=ocde&gt;{{cite web
|title=Women's Traditional Clothing
|url=http://www.omanculturaldays.com.au/exhibtion7.html
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130409220427/http://www.omanculturaldays.com.au/exhibtion7.html
|archive-date=9 April 2013
|publisher=Oman Cultural Days Exhibition
|access-date=20 January 2013
}}&lt;/ref&gt;

عورتون ''[[حجاب]]'' پائينديون آهن. جيتوڻيڪ ڪي عورتون چهرو ۽ هٿ به ڍڪينديون آهن، پر گهڻيون ائين نه ڪنديون آهن. سلطان سرڪاري آفيسن ۾ چهرو ڍڪڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref name=coosoo /&gt;

=== فن ===

روايتي عماني فنون جو سرچشمو ملڪ جي مادي ثقافت جي ڊگهي ورثي مان نڪري ٿو. ويهين صديءَ ۾ پيدا ٿيندڙ فني تحريڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته عمان ۾ جديد فن جي شروعات 1960ع واري ڏهاڪي کان قبائلي دستڪاري، روايتي هنرن ۽ خود تصويري مصوري جهڙين سرگرمين سان ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mazin|first=Aisha|date=16 June 2016|title=Contemporary Art in Oman: Spaces And Places|url=https://journal.collectionair.com/city-guides/contemporary-art-oman-spaces-places/|journal=The Collectionair's Journal|access-date=1 December 2018|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806002419/https://journal.collectionair.com/city-guides/contemporary-art-oman-spaces-places/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806002419/https://journal.collectionair.com/city-guides/contemporary-art-oman-spaces-places/ |date=6 August 2020 }}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به ڪيترن عماني فنڪارن جي عالمي مجموعن، فن نمائشين ۽ بين الاقوامي تقريبن ۾ شموليت کان پوءِ عمان جي جديد فن واري دنيا ۾ موجودگي گهڻي نمايان ٿي آهي. انهن ۾ عاليه الفارسي شامل آهي، جيڪا آخري [[وينس بينالي]] ۾ پنهنجو ڪم پيش ڪندڙ پهرين عماني فنڪار هئي، جڏهن⁠تہ رادهيڪا خمجي [[مراڪش بينالي]] ۽ [[هيٽي گيٽو بينالي]] ٻنهي ۾ نمائش ڪندڙ پهرين عماني فنڪار بڻجي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Choudhry|first=Sudipta|year=2017|title=Oman|journal=ArtAsiaPacific|volume=12|id={{ProQuest|1853304328}}}}&lt;/ref&gt;

[[File:Aflaj Gallery in The National Museum Oman,.jpg|thumb|upright=1.3|قديم آبپاشي نظام ۽ پاڻيءَ جون ناليون. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofoman.com/article/121104|title=Oman National Museum a showcase of Sultanate's heritage and values|work=Times of Oman|access-date=28 November 2018|archive-date=1 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201222837/https://timesofoman.com/article/121104|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عمان جي قومي عجائب گهر ۾ افلاج گيلري.]]

''بيت مزنه گيلري'' عمان جي پهرين فن گيلري آهي. اها 2000ع ۾ سيده سوسن آل سعيد پاران قائم ڪئي وئي. بيت مزنه اڀرندڙ عماني فنڪارن لاءِ هڪ اهم پليٽفارم طور ڪم ڪيو آهي، جتي هو پنهنجي صلاحيتن جو مظاهرو ڪري سگهيا ۽ وسيع فني دنيا ۾ سڃاڻپ حاصل ڪري سگهيا.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

2016ع ۾ بيت مزنه [[صلاله]] ۾ پنهنجي ٻي شاخ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد [[آرٽ فلم]] ۽ [[ڊجيٽل فن]] جي شعبن جي واڌ ويجهه ۾ مدد فراهم ڪرڻ هو. هي گيلري بنيادي طور تي هڪ فني صلاحڪاري اداري طور پڻ سرگرم رهي آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.baitmuznagallery.com/our-story|title=baitmuzna {{!}} Our Story|website=baitmuzna|access-date=27 November 2018|archive-date=23 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220823224526/https://www.baitmuznagallery.com/our-story}}&lt;/ref&gt;

''عماني سوسائٽي فار فائن آرٽس'' 1993ع ۾ قائم ڪئي وئي. اها مختلف فني شعبن سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ تعليمي پروگرام، ورڪشاپون ۽ امدادي وظيفا مهيا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
سلطنت عمان جو سڀ کان اهم ثقافتي ادارو، [[عمان جو قومي عجائب گهر]]، 30 جولاءِ 2016ع تي 14 مستقل گيلرين سان عوام لاءِ کوليو ويو. هي عجائب گهر عمان ۾ انساني آباديءَ جي شروعات کان، جيڪا لڳ ڀڳ ويهه لک سال پراڻي سمجهي وڃي ٿي، اڄ تائين جي قومي ورثي کي پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
هي عجائب گهر بصارت کان محروم ماڻهن لاءِ [[عربي بريل]] رسم الخط ۾ معلومات پيش ڪرڻ وارو خليجي علائقي جو پهريون عجائب گهر پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[بيت الزبير]] هڪ خانگي ۽ خانداني سرمائي سان قائم ٿيل عجائب گهر آهي، جيڪو 1998ع ۾ عوام لاءِ کوليو ويو. 1999ع ۾ هن عجائب گهر کي [[قابوس بن سعيد آل سعيد|سلطان قابوس]] پاران تعميري فضيلت جو انعام مليو. بيت الزبير خاندان جي گڏ ڪيل عماني نوادرات ۽ ثقافتي شين کي نمائش لاءِ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.baitalzubair.com/?page_id=107&amp;lang=en|title=Bait Al Zubair {{!}} Bait Al Zubair|website=www.baitalzubair.com|access-date=27 November 2018|archive-date=1 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201222938/http://www.baitalzubair.com/?page_id=107&amp;lang=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== موسيقي ۽ سئنيما ===
{{Main|عمان جي موسيقي|عمان جي سئنيما}}

عمان جي موسيقي سندس سامراجي ورثي سبب نهايت متنوع آهي. عمان ۾ روايتي گيتن ۽ ناچن جون 130 کان وڌيڪ مختلف صورتون موجود آهن. انهن جي حفاظت لاءِ 1984ع ۾ ''عمان سينٽر فار ٽريڊيشنل ميوزڪ'' قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Introduction|url=http://www.octm-folk.gov.om/meng/introduction.asp|publisher=Oman Centre for Traditional Music|archive-url=https://web.archive.org/web/20130315191325/http://www.octm-folk.gov.om/meng/introduction.asp|archive-date=15 March 2013}}&lt;/ref&gt;

عمان جي روايتي موسيقي مڪمل طور نسل در نسل زباني روايتن ذريعي منتقل ٿيندي رهي آهي. ملڪ جي هر علائقي جون پنهنجون منفرد موسيقي روايتون آهن. مختلف موقعن، سامونڊي ملاحن، مهاڻن، بدوين ۽ جبلن جي آبادگارن لاءِ الڳ الڳ گيت ڳايا ويندا آهن.

ريگستاني علائقن جا ڪيترائي روايتي گيت [[اٺ]] جي ساراهه ۾ هوندا آهن، جنهن جو ذڪر [[قرآن مجيد]] ۾ پڻ ملي ٿو. ''التغرود'' نالي گيت اٺن تي سواري دوران ڳايو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ ''الطارق'' بدوين جو اهڙو گيت آهي جنهن ۾ ٻه ڳائڻا واري واري سان شعر پڙهندا آهن. اهي عماني ريگستاني موسيقيءَ جا مشهور مثال آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yousuf |first=Kabeer |date=2018-06-09 |title=Traditional music maintains link with past, culture |url=https://www.omanobserver.om/article/54817/Features/traditional-music-maintains-link-with-past-culture |access-date=2025-07-05 |website=Oman Observer |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:01.13.SFLF.WDC.23jun05 (23320043).jpg|thumb|هڪ عماني رزفه ناچ]]

عماني روايتي ناچن ۾ ''الرزحه'' تمام مشهور آهي، جيڪو جنگي نوعيت جو ناچ آهي. هن ناچ ۾ تلوارن جو استعمال ۽ مردن جي وچ ۾ شاعريءَ جي ڏي وٺ شامل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Traditional Dancers |url=https://www.safaridesert.com/tours/Traditional-Dancers/#:~:text=Description,between%20them,%20terminating%20the%20fight. |access-date=2025-07-05 |website=www.safaridesert.com}}&lt;/ref&gt;

''الرزفه'' يا ''اليوله'' به مردن جو هڪ مشهور ناچ آهي، جنهن ۾ ٻه قطارون ٺهي هڪ ٻئي جي سامهون بيهن ٿيون. اهي گڏيل طور شاعري ۽ نعرا پڙهن ٿا ۽ ساڳئي وقت ڍول ۽ ٻين سازن جي ڌنن سان ناچ ڪن ٿا. هن ناچ دوران ڳائي ويندڙ موسيقي ۽ شاعري کي ''حربيه'' سڏيو ويندو آهي. عماني حربيه ٽوليون اڪثر شادين، ثقافتي ميلن، قومي ڏينهن جي تقريبن ۽ ٻين سماجي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=MENAFN |title=Oman- Poetry, performance, dance and drums |url=https://menafn.com/1096440964/Oman-Poetry-performance-dance-and-drums |access-date=2025-07-05 |website=menafn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

1985ع ۾ سلطان قابوس ''شاهي عمان سمفني آرڪيسٽرا'' قائم ڪيو. پرڏيهي موسيقارن کي ڀرتي ڪرڻ بدران هن فيصلو ڪيو ته آرڪيسٽرا مڪمل طور عمانين تي مشتمل هوندو.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=The Royal Oman Symphony Orchestra
|url=http://www.oman-tours.com/about-oman/culture-overview-crafts-architecture-music-arts/musicdance/royal-symphony-orchestra-oman/
|publisher=Oman Tours
|access-date=20 January 2013
|archive-date=4 May 2013
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504171957/http://www.oman-tours.com/about-oman/culture-overview-crafts-architecture-music-arts/musicdance/royal-symphony-orchestra-oman/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

1 جولاءِ 1987ع تي ''البستان محل هوٽل'' جي عمان آڊيٽوريم ۾ شاهي عمان سمفني آرڪيسٽرا پنهنجو پهريون موسيقي پروگرام پيش ڪيو.&lt;ref&gt;
{{cite web|title=The Royal Oman Symphony Orchestra
|url=http://main.omanobserver.om/node/29415|archive-url=https://web.archive.org/web/20130507102754/http://main.omanobserver.om/node/29415|archive-date=7 May 2013|work=Oman Observer|date=9 November 2010}}
&lt;/ref&gt;

عمان ۾ ميڊيا جو منظرنامو لڳاتار پابندين وارو، سنسر ٿيل ۽ دٻايل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2015/oman|title=Oman|website=freedomhouse.org|access-date=27 November 2018|date=23 April 2015|archive-date=2 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202070519/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2015/oman}}&lt;/ref&gt; اطلاعات واري وزارت ملڪي يا پرڏيهي ميڊيا ۾ سياسي، ثقافتي يا جنسي طور قابل اعتراض مواد کي سنسر ڪري ٿي. پريس آزادي واري تنظيم [[رپورٽرز ودائوٽ بارڊرز]] پنهنجي 2018ع واري عالمي پريس آزادي اشاري ۾ عمان کي 180 ملڪن مان 127هين نمبر تي رکيو. 2016ع ۾ حڪومت کي ملڪ جي عدليه ۾ بدعنواني بابت رپورٽ کان پوءِ اخبار ''[[الزمن]]'' کي معطل ڪرڻ ۽ ٽن صحافين کي گرفتار ڪرڻ تي بين الاقوامي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو. ''الزمن'' کي 2017ع ۾ ٻيهر کولڻ جي اجازت نه ڏني وئي، جيتوڻيڪ 2016ع جي آخر ۾ هڪ اپيل عدالت فيصلو ڏنو هو ته اخبار ٻيهر ڪم شروع ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news|url=https://rsf.org/en/ranking|title=2018 World Press Freedom Index {{!}} Reporters Without Borders|publisher=Reports Without Borders|access-date=27 November 2018|archive-date=28 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428075902/https://rsf.org/en/ranking|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== کاڌو ===
{{Main|عماني کاڌو}}

[[File:Traditional Omani Food.jpg|thumb|روايتي عماني کاڌو]]

عماني کاڌو متنوع آهي ۽ ڪيترين ثقافتن کان متاثر ٿيو آهي. عماني عام طور پنهنجي روزاني مکيه کاڌو منجهند جو کائيندا آهن، جڏهن ته شام جو کاڌو هلڪو هوندو آهي. [[رمضان]] دوران رات جو کاڌو عام طور [[تراويح]] نماز کان پوءِ پيش ڪيو ويندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن رات 11 وڳي تائين دير سان.

عرسيه، جشنن دوران پيش ٿيندڙ روايتي کاڌو آهي، جيڪو چانورن ۽ گوشت، ڪڏهن ڪڏهن ڪڪڙ، کي ڪٽي ڳاري ٺهيل هوندو آهي. هڪ ٻيو مشهور جشن وارو کاڌو، شووا، اهڙي گوشت تي مشتمل هوندو آهي جيڪو زمين هيٺ مٽيءَ جي تنور ۾ تمام آهستي پچايو ويندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن 2 ڏينهن تائين. مکيه کاڌن ۾ مڇي به گهڻو استعمال ٿيندي آهي، ۽ [[جائنٽ ٽريولي|ڪنگ فش]] هڪ مشهور جزو آهي. مشوائي اهڙو کاڌو آهي، جنهن ۾ مڪمل سيخ تي ڀڳل ڪنگ فش ليمون چانورن سان پيش ڪئي ويندي آهي. رخال ماني هڪ سنهي، گول ماني آهي، جيڪا ڪنهن به کاڌي سان کائي ويندي آهي؛ عام طور ناشتي ۾ عماني ماکيءَ سان يا رات جي مانيءَ ۾ ڪڙهي مٿان ڀڃي وجهي پيش ڪئي ويندي آهي. عماني [[حلوو]] تمام مشهور مٺاڻ آهي، جيڪو ميوَن سان پچيل ڪچي کنڊ مان ٺهندو آهي. ان جا ڪيترائي مختلف ذائقا آهن، جن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪارو حلوو (اصل) ۽ زعفراني حلوو آهن. حلوو عماني مهمان نوازيءَ جي علامت سمجهيو ويندو آهي، ۽ روايتي طور ڪافي سان پيش ڪيو ويندو آهي. [[فارسي نار جا عرب رياستون|فارسي نار جي گهڻين عرب رياستن]] وانگر، شراب صرف غيرمسلمانن کي ڪائونٽر تان ملي سگهي ٿي.

=== رانديون ===
[[File:MuscatGulfCup2.jpg|thumb|left|عمان [[19هين عرب خليج ڪپ]] جي ميزباني ڪئي ۽ ان کي کٽيو]]

آڪٽوبر 2004ع ۾ عماني حڪومت نوجوانن، راندين ۽ ثقافتي معاملن جي جنرل تنظيم جي جاءِ تي راندين واري وزارت قائم ڪئي. [[19هين عرب خليج ڪپ]] [[مسقط]] ۾ 4 کان 17 جنوري 2009ع تائين منعقد ٿيو ۽ [[عمان قومي فٽبال ٽيم]] ان کي کٽيو. [[23هين عرب خليج ڪپ]] [[ڪويت]] ۾ 22 ڊسمبر 2017ع کان 5 جنوري 2018ع تائين منعقد ٿيو، جنهن ۾ عمان پنهنجي ٻيون لقب حاصل ڪيو ۽ فائنل ۾ [[متحده عرب امارات قومي فٽبال ٽيم]] کي شڪست ڏني.

عمان جون روايتي رانديون [[دهو]] ڊوڙ، [[گهوڙن جي ڊوڙ]]، [[اٺن جي ڊوڙ]]، [[سانڊن جي ويڙهه]] ۽ [[بازداري]] آهن.&lt;ref name=&quot;Your Middle East&quot;&gt;Nazneen Akbari [http://www.yourmiddleeast.com/features/traditional-sports-in-oman-relics-of-the-rich-arabian-history_11539 Traditional sports in Oman – relics of the rich Arabian history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180522043521/http://www.yourmiddleeast.com/features/traditional-sports-in-oman-relics-of-the-rich-arabian-history_11539 |date=22 May 2018 }}, ''Your Middle East'', 29 April 2013. Retrieved 11 January 2016.&lt;/ref&gt; ايسوسيئيشن فٽبال، [[باسڪيٽ بال]]، [[واٽر اسڪينگ]] ۽ [[سينڊ بورڊنگ]]&lt;ref name=&quot;Sandboarding&quot;&gt;Surf The Sand [https://sand-boarding.com/sandboarding/#Where_can_you_practice_sandboarding Where can you practice sandboarding?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230609165921/https://sand-boarding.com/sandboarding/#Where_can_you_practice_sandboarding |date=9 June 2023 }}, ''Sand-boarding.com'', 29 April 2021. Retrieved 20 March 2022.&lt;/ref&gt; انهن راندين مان آهن، جيڪي تيزيءَ سان اڀريون ۽ نوجوان نسل ۾ مقبول ٿيون.&lt;ref name=&quot;Your Middle East&quot;/&gt; عمان، [[متحده عرب امارات]] جي [[فجيره]] سان گڏ، وچ اوڀر جا اهي ئي علائقا آهن جتي [[سانڊن جي ويڙهه]] جو هڪ قسم، جنهن کي &quot;بل بٽنگ&quot; چيو وڃي ٿو، پنهنجي حدن اندر منظم ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=rg_bull&gt;{{cite web|title=Bullfighting à la Batinah|url=http://www.roughguides.com/destinations/middle-east/oman/al-batinah-al-dhahirah/bullfighting-%C3%A0-la-batinah/|website=Rough Guides|access-date=8 September 2014|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010153353/https://www.roughguides.com/destinations/middle-east/oman/al-batinah-al-dhahirah/bullfighting-%c3%a0-la-batinah/}}&lt;/ref&gt; عمان جو الباطنه علائقو اهڙن واقعن لاءِ خاص طور مشهور آهي.

[[File:Flickr - tpower1978 - World Cup Qualifiers (7).jpg|thumb|7 جون 2008ع تي مسقط، عمان ۾ رائل عمان پوليس اسٽيڊيم ۾ [[عمان قومي فٽبال ٽيم|عمان]] ۽ [[جاپان قومي فٽبال ٽيم|جاپان]] وچ ۾ 2010ع فيفا ورلڊ ڪپ ڪواليفائرز جي ٽئين رائونڊ جي ميچ]]

[[عمان اولمپڪ ڪميٽي]] 2003ع جي انتهائي ڪامياب اولمپڪ ڏينهن جي تنظيم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن مان راندين جي انجمنن، ڪلبن ۽ نوجوان شرڪت ڪندڙن کي وڏو فائدو ٿيو. [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] انجمن، [[هينڊ بال]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[رگبي يونين]]، [[فيلڊ هاڪي]]، [[والي بال]]، [[ايٿليٽڪس جي راند|ايٿليٽڪس]]، ترڻ ۽ [[ٽينس]] انجمنن سان گڏ حصو ورتو. 2010ع ۾ مسقط [[2010ع ايشيائي بيچ گيمز]] جي ميزباني ڪئي. عمان وٽ [[بيچ والي بال]] ۾ مردن جي قومي ٽيم هئي، جيڪا [[2018–2020 AVC بيچ والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ]] ۾ مقابلي لاءِ شامل ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]] |date=22 June 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807141038/https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

عمان هر سال ٽينس ٽورنامينٽ پڻ منعقد ڪري ٿو. [[سلطان قابوس اسپورٽس ڪامپليڪس]] اسٽيڊيم ۾ 50 ميٽر وارو ترڻ جو تلاءُ آهي، جيڪو بين الاقوامي ٽورنامينٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽور آف عمان، پيشورانه سائيڪلنگ جي 6 ڏينهن واري مرحلن واري ڊوڙ، فيبروري ۾ ٿيندي آهي. عمان ايشيائي [[2011 فيفا بيچ ساڪر ورلڊ ڪپ ڪواليفڪيشن (AFC)|2011ع فيفا بيچ ساڪر ورلڊ ڪپ ڪواليفائرز]] جي ميزباني ڪئي، جتي 11 ٽيمن [[فيفا بيچ ساڪر ورلڊ ڪپ|فيفا ورلڊ ڪپ]] جي ٽن جڳهن لاءِ مقابلو ڪيو. عمان مردن ۽ عورتن جي [[2012 بيچ هينڊ بال ورلڊ چيمپئن شپ]] جي ميزباني المصنعه ۾ ملينيم ريزورٽ ۾ 8 کان 13 جولاءِ تائين ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.muscatmutterings.com/2012/07/beach-handball-2012-world-championships.html
|title=The Beach Handball 2012 World Championships
|date=8 July 2012
|access-date=24 September 2012
|archive-date=14 July 2012
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120714033118/http://www.muscatmutterings.com/2012/07/beach-handball-2012-world-championships.html
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; اسپين کان ٻاهر کيڏيل پهريون &quot;[[ايل ڪلاسيڪو]]&quot; 14 مارچ 2014ع تي سلطان قابوس اسپورٽس ڪامپليڪس ۾ کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Legends Cup promises to be true battle for honours - 'a la clasico'|url=https://www.pressreader.com/oman/times-of-oman/20140312/282166469117894|access-date=9 November 2020|via=PressReader|archive-date=7 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407142147/https://www.pressreader.com/oman/times-of-oman/20140312/282166469117894|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

عمان [[فيفا ورلڊ ڪپ]] ۾ جاءِ لاءِ ڪيترائي ڀيرا مقابلو ڪيو آهي، پر اڃا تائين ٽورنامينٽ لاءِ ڪواليفاءِ نه ڪري سگهيو آهي. [[ڪرڪيٽ]] ۾ عمان [[2016 ICC ورلڊ ٽوئنٽي20]] ۽ 2021ع ٽي20 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو. 25 جون 2021ع تي تصديق ڪئي وئي ته عمان [[متحده عرب امارات]] سان گڏ [[ICC مردن جو ٽي20 ورلڊ ڪپ]] جي [[2021 ICC مردن جو ٽي20 ورلڊ ڪپ|2021ع]] واري ايڊيشن جي گڏيل ميزباني ڪندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Acharya|first=Shayan|title=T20 World Cup: Oman to host 'minimum six' games|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/t20-world-cup-oman-to-host-minimum-six-matches-bcci-icc-sourav-ganguly-jay-shah/article35370648.ece|access-date=17 July 2021|website=Sportstar|date=16 July 2021|language=en|archive-date=16 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716183900/https://sportstar.thehindu.com/cricket/t20-world-cup-oman-to-host-minimum-six-matches-bcci-icc-sourav-ganguly-jay-shah/article35370648.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024ع ۾ عمان [[ناٽنگهم]] ۾ [[ٽچ ورلڊ ڪپ#2024 - انگلينڊ (ناٽنگهم)|2024ع ٽچ رگبي ورلڊ ڪپ]] ۾ حصو ورتو، جيڪو ڪنهن بين الاقوامي رگبي ٽورنامينٽ ۾ عمان جي پهرين شرڪت هئي.&lt;ref name=&quot;t340&quot;&gt;{{cite web |author=Ahmed Al Kaabi |date=2024-04-25 |title=Oman qualify for Touch Rugby World Cup in UK |url=https://www.omanobserver.om/article/1152836/sports/other-sports/oman-qualify-for-touch-rugby-world-cup-in-uk |access-date=2024-10-09 |website=Oman Observer}}&lt;/ref&gt;

== تصويري گيلري ==

&lt;gallery caption=&quot;مسقط، عمان&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
File:001027-Muscat-IMG 6483-2.jpg|[[مسقط]]، عمان ۾ هڪ مسجد
File:Fort Mutrah in Muscat, Oman.jpg|مطرح قلعو، [[مسقط]]، عمان
File:Sultan Qaboos Grand Mosque in Muscat, Oman.jpg|[[سلطان قابوس وڏي مسجد]]، [[مسقط]]، عمان
File:001025-Muscat-IMG 5662-2.jpg|سلطان جو جهاز، مطرح، [[مسقط]]، عمان
File:001024-Muscat-Pan1-2.jpg|العامرات ٽڪريون، [[مسقط]]، عمان
File:001027-Muscat-IMG 6501-2.jpg|العذيبه سامونڊي ڪنارو، [[مسقط]]، عمان
File:001026-Muscat-IMG 6183-2.jpg|[[سلطان قابوس وڏي مسجد]] جي لائبريري، [[مسقط]]، عمان
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{portal|Oman|Countries|Asia}}

* [[عماني ماڻهو]]
* [[عمان جو خاڪو]]
* [[سلطان هيثم شهر]]

{{Clear}}

== حوالا ==
{{Reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;RAF&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rafmuseum.org.uk/research/online-exhibitions/an-enduring-relationship-a-history/oman-and-the-second-world-war |title=The Second World War |access-date=9 August 2024 |publisher=[[رائل ايئر فورس عجائب گهر]] }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;UBoat&quot;&gt;{{cite web |url=https://old.xray-mag.com/content/german-ww2-u-boat-located-oman |title=German WW2 u-boat located off Oman |access-date=9 August 2024 |work=X-Ray Mag |date=September 16, 2011 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;UBoat2&quot;&gt;{{cite web |url=https://gulfnews.com/uae/what-lies-beneath-nazi-wreck-off-fujairah-1.554341 |title=What lies beneath: Nazi wreck off Fujairah |access-date=9 August 2024 |work=[[گلف نيوز]] |date=17 December 2009 |first=Derek |last=Baldwin }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;WWII&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nevingtonwarmuseum.com/oman.html |title=Oman |access-date=9 August 2024 |work=NevingtonWarMuseum.com }}&lt;/ref&gt;

}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links|auto=yes}}

* [http://www.omantourism.gov.om/ سياحت واري وزارت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228174320/http://www.omantourism.gov.om/ |date=2009-02-28 }} (سرڪاري حڪومتي ويب سائيٽ)
* [https://web.archive.org/web/20260114081940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/oman/ عمان]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بُڪ]]''. [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]].
* {{GovPubs|oman}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14654150 عمان] تان [[بي بي سي نيوز]].
* [https://www.rafmuseum.org.uk/research/online-exhibitions/an-enduring-relationship-a-history/the-sultanate-of-oman/ سلطنت عمان]، رائل ايئر فورس عجائب گهر
* {{Wikiatlas|Oman}}

{{Oman topics}}

{{Navboxes
|title = لاڳاپيل مضمون
|list =
{{Countries and territories of the Middle East}}
{{Countries of Asia}}
{{Countries bordering the Persian Gulf}}
{{Countries and territories bordering the Indian Ocean}}
{{Arabian Plate}}
{{Countries bordering the Arabian Sea}}
{{Gulf Cooperation Council}}
{{Arab League}}
{{Organization of the Islamic Conference (OIC) |collapsed}}
{{Monarchies |collapsed}}
}}

{{Authority control}}

{{Coord|21|N|57|E|type:country_region:OM|display=title}}

__FORCETOC__

[[زمرو:عمان| ]]
[[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جون قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:751ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:عربي اپٻيٽ]]
[[زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي عربي سرڪاري ٻولي آهي]]
[[زمرو:ايشيا جا ملڪ]]
[[زمرو:اسلامي رياستون]]
[[زمرو:عرب ليگ جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:خليجي سهڪار ڪائونسل جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:اسلامي سهڪار تنظيم جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:750ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جا ملڪ]]
[[زمرو:وچ اوڀر]]
[[زمرو:1970ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>t9w65man7bgmdhor0v5q8utbiqg7blc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پورچوگال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11835</id>
    <revision>
      <id>413653</id>
      <parentid>407579</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ch</username>
        <id>22492</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Bernardino Machado, Teófilo Braga, António José de Almeida e Afonso Costa, após uma sessão solene do Parlamento em homenagem aos mortos da revolução republicana, 1911.png]] → [[File:Bernardino Machado, Teófilo Braga, António José de Almeida e Afonso Costa, após uma sessão solene do Parlamento em homenagem aos mortos da revolução republicana, 1910.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Picture taken in 1910 ([https://www.museu.presi...</comment>
      <origin>413653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74382" sha1="qz3q0clzc2rciz7p5i9tj2fyvdr16bk" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|جولاءِ 2021}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = پورچوگيزي ريپبلڪ
| common_name = پورچوگال
| native_name = ريپبلڪا پورچوگئيسا
| image_flag =Animated-Flag-Portugal.gif
| image_coat = Coat of arms of Portugal.svg
| symbol_width = 100px
| motto = &lt;!-- ''None'' --&gt;
| national_anthem = &quot;{{lang|pt|[[آ پورچوگئيسا]]}}&quot;&lt;br/&gt; &lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[فائل:A Portuguesa.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = EU-Portugal with islands circled.svg
| map_caption = {{map caption |location_color=تيز سائو |region=[[يورپ]] |region_color= تيز خاڪي
|subregion= يورپي يونين|subregion_color=سائو}}
| capital = [[لزبن]] 
| {{|38|46|N|9|9|W|type:city}}
| largest_city = لزبن
| official_languages = [[پرچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]
| regional_languages = [[ميرانديزي ٻولي|ميرانديزي]]
| ethnic_groups = {{unbulleted list |style=line-height:1.2em&lt;!-- Note: Fix for mobile --&gt;; |96.3% [[پورچوگيزي ماڻھو|پورچوگيزي]] |3.7% ٻيا}}
| ethnic_groups_year = 2011
| religion = 
 81.0% [[رومن ڪيٿولڪ]]  %3.3  [[ٻيا عيسائي]]  %0.6  ٻيا مذھب   %6.8  لامذھب  جيڪي مذھب ظاھر نہ ٿا ڪن %8.3{{ublist |item_style=white-space:nowrap; |81.0% [[رومن ڪيٿولڪ]] |%3.3  other [[ٻيا عيسائي]] |%0.6  ٻيا مذھب  |%6.8  لامذھب |جيڪي مذھب ظاھر نہ ٿا ڪن %8.3}}
| demonym =پورچوگيزي 
| government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]][[ريپبلڪ|آئيني ريپبلڪ]]&lt;ref&gt;[http://www.constituteproject.org/constitution/Portugal_2005.pdf Constitution of Portugal, Preamble]: &quot;The Constituent Assembly affirms the Portuguese people's decision to defendnational independence, guarantee fundamental citizens' rights, establish the basic principles of democracy, ensure the primacy of a democratic state based on the rule of law and open up a path towards a socialist society, with respect for the will of the Portuguese people and with a view to the construction of a country that is freer, more just and more fraternal.&quot;&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = [[پورچوگال جا صدر|صدر]]
| leader_name1 = {{nowrap|[[مارسيلو ربيلو ڊي سوزا]]}}
| leader_title2 = {{nowrap|[[صدر]]}}
| leader_name2 = [[ايڊورڊو فيرو روڊريگيس]]
| leader_title3 = [[پورچوگال جا وزير اعظم|وزيراعظم]]
| leader_name3 = [[انتونيو ڪوستا]]
| legislature = [[اسيمبلي آف دي ريپبلڪ، پورچوگال]]
| sovereignty_type = '''پورچوگال جي تاريخ'''
| sovereignty_note = 
| established_event1 = پھرين ڪائونٽيء جو قيام
| established_date1 = 868
| established_event2 = [[ڪائونٽي آف پورچوگال]] جو ٻيھر قيام
| established_date2 = 1095
| established_event3 = [[سائو مميجيء واري لڙائي]]
| established_date3 = 24 جون 1128
| established_event4 = [[پوچوگال جي بادشاھت]]
| established_date4 = 26 جولاءِ 1139
| established_event5 = [[زيمورا وارو معاھدو]]
| established_date5 = 5 آڪٽوبر 1143
| established_event6 = [[پوپ جي مڃتا]]
| established_date6 = 23 مئي 1179
| established_event7 = [[پورچوگال جي بحالي واري جنگ]]
| established_date7 = 1 ڊسمبر 1640
| established_event8 = [[ريپبلڪ جو قيام]]
| established_date8 = 5 آڪٽوبر 1910
| established_event9 = [[جمھوري انقلاب]]
| established_date9 = 25 اپريل 1974
| established_event10 = [[پورچوگالي آئين]]
| established_date10 = 25 اپريل 1976
| established_event11 = [[اي.سي.سي. ۾ شموليت]]
| established_date11 = 1 جنوري
 1986
| area_km2 = 92,212
| area_footnote = &lt;ref&gt;{{pt icon}} [http://www.publico.pt/Sociedade/portugal-tem-92212-quilometros-quadrados-por-enquanto-1552831 Público. &quot;Portugal tem 92.212 quilómetros quadrados, por enquanto...&quot;]. Retrieved 2 July 2012. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121005103756/http://www.publico.pt/Sociedade/portugal-tem-92212-quilometros-quadrados-por-enquanto-1552831 |date=5 October 2012}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 109th &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi = 35,603
| percent_water = 0.5
| population_estimate = 10,379,573&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_destaques&amp;DESTAQUESdest_boui=281137261&amp;DESTAQUESmodo=2|title=Statistics Portugal|website=Ine.pt|accessdate=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 10,562,178&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20121127184227/http://www.ine.pt/scripts/flex_definitivos/Main.html&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2016
| population_estimate_rank = 83rd
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 115
| population_density_sq_mi = 298
| population_density_rank = 97th
| GDP_PPP = $338.321&amp;nbsp; ارب ڊالر
&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=182&amp;s=NGDP_R,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Portugal |publisher=International Monetary Fund |accessdate=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 50th
| GDP_PPP_per_capita = $32,576&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=182&amp;s=NGDP_R,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a= Report for Selected Countries and Subjects&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 40th
| GDP_nominal = $235.696&amp;nbsp;ارب ڊالر&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_rank = 43rd
| GDP_nominal_per_capita = $22,663&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 36th
| Gini = 33.5 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year = 2016
| Gini_change = decrease &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Gini coefficient |url=https://www.pordata.pt/MicroPage.aspx?DatabaseName=Portugal&amp;MicroName=Índice+de+Gini+(percentagem)&amp;MicroURL=2166&amp;|publisher=PORDATA|accessdate=8 December 2017|location=Portugal}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.843 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year = 2015 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/composite/HDI |title=2016 Human Development Report |date=2016 |accessdate=25 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 41st
| currency =  [[يورو]]
{{Ref label|c|c}} ([[Euro sign|€]])
| currency_code = EUR
| time_zone = [[اولھ يورپي وقت]] ([[متناسق عالمي وقت|يو ٽي سي]])&lt;br/&gt;[[UTC−01:00|AZOT]]
| utc_offset = −1
| utc_offset_DST = &lt;!-- Note: leave blank as the Azores use UTC with no offset in summer time --&gt;
| DST_note = {{smaller|Note: [[Mainland Portugal]] and [[Madeira]] use WET/WEST, the [[Azores]] use AZOT/AZOST}}
| time_zone_DST = [[Western European Summer Time|WEST]] ([[Coordinated Universal Time|UTC]]+1)&lt;br/&gt;[[UTC±00:00|AZOST]]
| antipodes = [[New Zealand]] and [[Pac
ific Ocean]]
| date_format = dd/mm/yyyy ([[Common Era|CE]])
| drives_on = right
| calling_code = [[پورچوگال جا ٽيليفون ڪوڊ|+351]]
| cctld = [[.pt]]
| footnote_a =  [[مرينڊازي ٻولي]] ميرنڊا ڊو ڊوئرو جي ميونسپلٽي جي ڪجهه ڳوٺن ۾ ڳالھائي ويندي آهي جنھن کي سرڪاري سطح تي 1999 ۾ تسليم ڪيو ويو&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | archive-url= https://web.archive.org/web/20020318130143/http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | dead-url= yes | archive-date= 18 March 2002 | title= Reconhecimento oficial de direitos linguísticos da comunidade mirandesa (Official recognition of linguistic rights of the Mirandese community) | website= Centro de Linguística da Universidade de Lisboa | access-date= 2 December 2015}}&lt;/ref&gt; awarding it an official right-of-use.{{big|&lt;ref&gt;[http://bookshop.europa.eu/en/euromosaic-pbC29295845/downloads/C2-92-95-845-EN-C/C29295845ENC_001.pdf?FileName=C29295845ENC_001.pdf&amp;SKU=C29295845ENC_PDF&amp;CatalogueNumber=C2-92-95-845-EN-C The Euromosaic study, Mirandese in Portugal], europa.eu&amp;nbsp;– [[European Commission]] website. Retrieved January 2007. Link updated December 2015&lt;/ref&gt;}} [[Portuguese Sign Language]] is also recognized.
| footnote_b = {{Note|b}} [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution adopted in 1976]] with several subsequent minor revisions, between 1982 and 2005.
| footnote_c = {{Note|c}} Before 2002, the [[Portuguese escudo|escudo]].
| religion_year = 2011
| area_magnitude = 1 E10
}}

'''پورچوگال'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Portugal'''}} يا '''پورچوگيز ريپبلڪ''' يا '''ريپبلڪا پورچوگئيسا''' اردو ۾ '''پرتگال''' يورپ جي ابيريائي اپٻيٽ ۾ آخري ڏکڻ اولھ واري ھنڌ ائٽلانٽڪ سمنڊ تي واقع ھڪ ملڪ آهي. ھن ملڪ جي اوڀر ۽ اتر ۾ اسپين، اولھ ۽ ڏکڻ ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ واقع آهي. ملڪ جي دفتري ۽ قومي ٻولي [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]] آھي.

==نالو==
[[File:Anta de Arca.JPG|thumb|کاٻو|اينٽا ڊا آرڪا نالي [[ڪيلڪلٿڪ]](پٿر ۽ ٽامي وارو دور) [[ڊالمين]] (پٿرن جي قبر جو قسم)]]

پورچوگال لفظ [[پورٽس ڪال]] نالي قديم رومي-ڪيلٽڪ شھر جي نالي مان نڪتل آھي;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/portugal|title=Portugal – Origin and meaning of the name Portugal by Online Etymology Dictionary|website=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt; جنھن شھر واري جاء تي ھاڻوڪي پورچوگال جي اترئين ڀاڱي ۾ [[ڊوئرو ندي]] جي منھن لڳ [[ولا نووا ڊي گائيا]] واقع آهي. '''پورٽس ڪال''' ۾ لاطيني لفظ ''پورٽس'' جي معني آھي ''بندر'', پر ''ڪال'' جي معني اڃان واضع ٿي نہ سگھي آهي. خيال آهي ته ابيريائي اپٻيٽ جي اتراولھ تي قابض [[ڪاسٽرو تھذيب]] وارا ماڻھو جيڪي [[ڪالئشي]] يا گالئشي يا گالنيشيا سڏيا ويندا ھئا، انھن جي نالي تان ڪال نالو ان شھر تي پيو&lt;ref name=&quot;academia.edu&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/31989410|title=Documentos danca portuguesa|first=Marcos|last=Winicius|via=www.academia.edu}}&lt;/ref&gt;.

==تاريخ==

===عربن جي آمد کان اڳ===
[[File:Rock_Art_Foz_Coa_01.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪوئا وادي|ڪَوئَا وادي]] ۾ تاريخ کان آڳاٽي دور جي مليل پٿر واري آرٽ]]

پورچوگال وارو خطي ۾ شروعات ۾ نيئندرٿال (انسانن وانگر ماڻھو) رھندڙ ھيا جن بعد [[ھوموسيپيئنس]] (موجوده انسان) آيا&lt;ref name=&quot;Birmp1&quot;&gt;David Birmingham (2003), p. 11&lt;/ref&gt; ۽ انھن خانه بدوشي بعد اتي وسنديون ٺاھڻ شروع ڪيون ۽ 

[[File:Centro_de_Alcalar_2017_-_Monumento_9_-_Entrada_(cropped).jpg|thumb|left|
ٽئين ھزاري ق م ۾ تعمير ٿيل [[الڪالار وارا يادگار]]]]

عالمن جو خيال آهي ته پھرين ھزاري قبل مسيح ۾ وچ يورپ مان ڪيلٽڪ ماڻھو ڪاھي آيا ۽ انھن مقامي ماڻھن سان رشتن جي ڏي وٺ شروع ڪئي اھڙي طرح رومين کان اڳ وارا ابيريائي اپٻيٽ جا مختلف قبيلن جنم ورتو &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=So1mDwAAQBAJ&amp;q=different+celtic+tribes+in+Portugal&amp;pg=PA63|title=Portugal: Third Edition|first1=Jay|last1=Heale|first2=Angeline|last2=Koh|first3=Elizabeth|last3=Schmermund|date=15 April 2016|publisher=Cavendish Square Publishing, LLC|isbn=978-1-5026-1694-4|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; اڄوڪو آثار قديم وارو علم پڻ پورچوگال جي ڪيلٽڪ ماڻھن جي ھجڻ جي نشاندهي ڪري ٿو&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our Celtic roots lie in Spain and Portugal |url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/celtic-roots-lie-spain-portugal-2174486 |access-date=11 April 2017 |website=Wales Online |last= Devine |first=Darren }}&lt;/ref&gt; 


[[File:Evora-RomanTemple edit.jpg|thumb|left|[[الينٽيجو]] ۾ واقع رومي تھذيب جو [[اويرا وارو رومي مندر]]]]

رومن ابيريائي اپٻيٽ تي پھرين ڪاھ 219 ق م ۾ ڪئي ۽ ساحلي علائقن مان پنھنجن مخالف ڪارٿيجي ماڻھن کي ھيڪالي ٻاھر ڪيو. جوليس سيزر جي دور م پورو ابيريائي اپٻيٽ رومي ايمپائر جو حصو ٿي چڪو ھيو. 155 ق ۾ ۾ اتر وارن لوسٽانيا جي قبيلن [[ورياٿس]] جي اڳواڻي ۾ [[لوسيٽانيائي جنگ|بغاوت]] ڪئي,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/bio/viriathus.php|title=Viriathus And The Lusitanian War &amp;#124; UNRV.com Roman History|website=www.unrv.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IY5ABAAAQBAJ&amp;q=viriathus+celtic+lusitania+academia&amp;pg=PT268|title=Viriathus: And the Lusitanian Resistance to Rome, 155–139 BC|first=Luis|last=Silva|date=30 July 2013|publisher=Pen and Sword|isbn=978-1-4738-2689-2|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; آئبيريائي اپٻيٽ جي اولھ واري حصي تي پنھنجو راڄ قائم ڪيو
[[File:Torre de Centum Cellas.jpg|thumb|کاٻو|upright=0.92|[[سينٽم سيلاس]]، پورچوگال جي [[بيئرا ريجن]] ۾ واقع پھرين صدي عيسويءَ سان تعلق رکندڙ ٻھراڙيءَ جو ھڪ رومي گھر]]
رومي جڏهن ويڙھ ۾ ورياٿس کي روڪڻ م ناڪام ٿيا تہ انھن 139 ق م ۾ رشوت ڏئي کيس سندس ساٿين کان قتل ڪرايو ء ٽائوٽالس لوسيٽانيائي قيادت سنڀالي. رومين پوء ابيريائي اپٻيٽ م آباد ٿيڻ شروع ڪيو ۽ لوسيٽانيا کي مڪمل طرح رومانيو ويو ۽ 27 ق م ۾ اھو رومن ايمپائر جو صوبو ٿي ويو. بعد م لوسيٽانيا وارو اتريون صوبو ٺاھيو ويو جيڪو پوء [[گليسيا]] سڏجڻ لڳو جنھن جو گادي جو ھنڌ براڪارا کي بڻايو ويو جيڪو ھاڻي [[براگا]] سڏجي ٿو&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Conejo |first1=Noé |title=Coins and ''villae'' in late Roman Lusitania: collapse of the Roman currency economy? |journal=Post-Classical Archaeologies |volume=10 |year=2020 |pages=219–246 |url=http://www.postclassical.it/PCA_Vol.10_files/PCA10_Conejo.pdf }}&lt;/ref&gt;.

[[File:Reino suevo.svg|thumb|200px|کاٻو|پنجين ۽ ڇھين صدي عيسويءَ ۾ [[سئيبي بادشاھت]] جو نقشو]]
[[File:Iberia 560.svg|thumb|560ع ۾ ابيريا واري [[وزيگوٿي بادشاھت]]]]

پنجين صدي جي شروعات ۾ جرمن قبيلن ھرھڪ  [[سئيبي]]&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1957_num_35_1_2022|title=Reconsideration of the History of the Suevi|first=Robert|last=L. Reynolds|date=11 July 1957|journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire|volume=35|issue=1|pages=19–47|via=www.persee.fr|doi=10.3406/rbph.1957.2022}}&lt;/ref&gt; [[وئنڊل]] ([[سلنگي]]) ۽ [[ھيسڊنگي]] پنھنجن اتحادي قبيلن [[سسارميٽيئن]] ۽ [[الان]] سان گڏجي ابيريائي اپٻيٽ تي حملو ڪري اتي [[سئيبي بادشاھت]] قائم ڪئي&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/37321555|title=IN TEMPORE SUEBORUM. The time of the Suevi in Gallaecia (411-585 AD). Exhibition Catalogue (English)|first=Jorge López|last=Quiroga|journal=Jorge LÓPEZ QUIROGA-Artemio M. MARTÍNEZ TEJERA (Coord.): IN TEMPORE SUEBORUM. The Time of the Sueves in Gallaecia (411-585 AD). The First Medieval Kingdom of the West, Ourense.|via=www.academia.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪا رومين کان پوءِ ھتي جرمن بادشاھت ھئي جيڪا [[گليسيا]] ۽ [[لوسيٽانيا]] صوبن ۾ قائم ٿي&lt;ref&gt;Milhazes, José. [http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&amp;visual=16&amp;rss=0 Os antepassados caucasianos dos portugueses]&amp;nbsp;– [[Rádio e Televisão de Portugal]] in [[Portuguese language|Portuguese]]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160101100219/http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&amp;visual=16&amp;rss=0 |date=1 January 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; 
سوئيبي بادشاھ [[ھرميرڪ]] راڄ پنھنجي پٽ [[ريچلا]] جي حوالي ڪرڻ کان اڳ گليسيائي ماڻھن سان امن جو معاھدو ڪيو. 448ع ۾ بادشاھي [[خشيار]] (Rechiar) تائين وسيع ڪري ريچلا وفات ڪئي. وزيگوٿن کي شڪست ڏيڻ بعد سوئيبي بادشاھت فرانٽن ۽ اگوئلفو ۾ ورھائجي وئي ۽ ٻنھي 656ع کان 657 تائين راڄ ڪيو جنھن بعد ان سال [[مالڊراس]] ٻنھي حصن کي وري ھڪ ڪيو. پر 659ع ۾ رومين ۽ وزيگوٿي سازش ذريعي قتل ٿي ويو ۽ ھڪ ڀيرو ٻيھر سوئيبي بادشاھت ٻن بادشاھن [[فرومار]] (459-463) ۽ مالڊراس جي پٽ [[رئمسمنڊ]] (459-469) ۾ ورهائجي وئي. 463ع ۾ رئمسمنڊ ٻيھر بادشاھي کي ھڪ ڪري ويو. 500ع ۾ ابيريائي اپٻيٽ ۾ [[وزيگوٿي بادشاھت]] شروع ٿي. 550 کان 550 تائين جو دؤر ھن خطي جو اونداھو دور سڏجي ٿو. ان دور جا تفصيل محفوظ ٿي نہ سگھيا رڳو ھڪ بادشاھ ٿيوڊيمنڊ جو پتو پوي ٿو. 550ر ۾ ڪاريئارڪو بادشاھ ٿيو جنھن ھتي ڪيٿولڪ چرچ کي قائم ڪيو. 559ع ۾ ٿيوڊيمر ان جي جاء ورتي جنھن جي دور ۾ 561ع ۾ براگا جي پھرين ڪائونسل جو اجلاس ٿيو
  
[[File:Ariamirogaliza.jpg|thumb|left|561ع م براگا جي پھرين ڪائونسل جي اجلاس جو ڏيک]]

ان ڪائونسل براگا واري سينٽ مارٽن جي سرپرستي ۾ مشرڪن کي عيسائي بڻائڻ ۽ ان علائقي ۾ سوئيبي پارش جي تنظيمي ڪم جي پيشقدمي جي نمائندگي ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;books.google.co.uk&quot;&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=qa3DReKkS_gC&amp;q=kingdom+of+the+suebi+braga+academia&amp;pg=PA8 |title = Canonical Collections of the Early Middle Ages (Ca. 400-1140): A Bibliographical Guide to the Manuscripts and Literature|isbn = 978-0-8132-0918-0|last1 = Kéry|first1 = Lotte|last2 = Kery|first2 = Lotte|year = 1999}}&lt;/ref&gt;. 570 ۾ ٿيوڊيمر جي ي وفات بعد وري سوئيبي [[ميرو (سوئيبي بادشاھ)|ميرو]] بادشاھ ٿيو جنھن جي دؤر ۾ 572ع ۾ براگا جي ٻين ڪائونسل منعقد ٿي. 577ع ۾ وزيگوٿي گھرو ويڙھ شروع ٿي پر ميرو ويڙھ ختم ڪرڻ م ڪامياب ٿي نہ سگھيو. 583ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ [[ايبوريڪو]] (يوريڪو) تخت تي ويٺو  پر 584ع ۾ کائنس [[اينڊيڪا]]  بادشاھي کسي ورتي جنھن جو راڄ 585 تائين ھلي سگھيو ۽ ان سان وزيگوٿن لئووگلڊ جي اڳواڻي ۾ حملو ڪري سوئيبي بادشاھت کي گوٿن واري ڇھن صوبن تي مشتمل بادشاھت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ir.uiowa.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=6500&amp;context=etd |title= The development of church/state relations in the Visigothic Kingdom during the sixth century (507-601) Kingdom during the sixth century (507-60}|last= Osborne|first=Jason|date=2016 |website=ir.uiowa.edu|access-date=11 July 2020}}&lt;/ref&gt;

[[لئووگلڊ]] گليسيا، ھسپانيه ۽ [[گاليا ناربونينسس]] جو تاجدار بادشاھ ٿيو.
[[File:Cvp-00791-109v.jpg|thumb|کاٻو|upright|سئيبي بادشاھ ميرو ۽ براگا وارو سينٽ مارٽن 1145ع م ٺاھيل ھڪ پينٽنگ]]

لاڳيتو 700ع تائين ابيريائي اپٻيٽ تي وزيگوٿي بادشاھت قائم رھي&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi=10.1080/00437956.1979.11435671| title=Social Implications of Borrowing: The Visigothic Element in Hispano-Romance| url=https://archive.org/details/sim_word_1979-12_30_3/page/257| year=1979| last1=Mason| first1=Patricia E.| journal=Word| volume=30| issue=3| pages=257–272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1950_num_28_1_1867_t1_0229_0000_3|title=David (Pierre). Études historiques sur la Galice et le Portugal du VIe au XIIe siècle|first=Charles|last=Verlinden|date=11 July 1950|journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire|volume=28|issue=1|pages=229–233|via=www.persee.fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=7QNl90qnOp8C&amp;q=visigothic+culture+portugal+academia&amp;pg=PR11 |title = The Visigoths: Studies in Culture and Society|isbn = 90-04-11206-5|last1 = Ferreiro|first1 = Alberto|year = 1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Social Implications of Borrowing: The Visigothic Element in Hispano-Romance|url=https://archive.org/details/sim_word_1979-12_30_3/page/257|first=Patricia E.|last=Mason|date=11 December 1979|journal=WORD|volume=30|issue=3|pages=257–272|doi=10.1080/00437956.1979.11435671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=14 May 2018|title=Goths and Visigoths|url=https://www.history.com/topics/ancient-rome/goths-and-visigoths|url-status=live|website=history.com}}&lt;/ref&gt; 711 ۾ آخري وزيگوٿي بادشاھ [[روڊرڪ]] مارجي ويو ۽ عربن جو دور شروع ٿيو.

===عربن جو دور===

[[File:Al Andalus - 2.png|thumb|left|upright=1.2|ڏھين صدي عيسويءَ ۾ قرطبه واري خلافت]]

بنو اميه جي خلافت طرفان ابيريائي اپٻيٽ تي فتح حاصل ڪرڻ بعد 726ع کان 1249ع تائين موجوده پورچوگال ۽ اسپين جي وڏي حصي سميت [[اندلس]] جو حصو ھيو. ان دؤر م سالن جي ڪجهه ڏھاڪن تائين اتر پورچوگال  ۽ پنج سؤ سالن تائين ڏکڻ پورچوگال تي عربن جي حڪمراني رھي&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Al-Andalus |url=https://www.britannica.com/place/Al-Andalus |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=19 March 2021}}&lt;/ref&gt;. وزيگوٿن جي شڪست بعد ڪجهه مهينن ۾ ئي 726ع ۾ ابيريائي اپٻيٽ دمشق جي خلافت جو حصو ٿي ويو. 750 ۾ بنو اميه جي دمشق واري خلافت ٽٽڻ بعد [[عبدالرحمان ٻيون]] جي قيادت ۾  ھي علائقو اسلامي خلافت کان آزاد ٿي [[قرطبه جي امارت]] بڻجي ويو جيڪا پوء [[قرطبه جي خلافت]] ۾ تبديل ٿي وئي جيڪا طائفه نالي انتظامي يونٽن ۾ ورھايل ھئي جنھن جو سربراھ گورنر ھوندو ھو. اھا خلافت 1031 ۾ ٽٽي 23 ننڍڙين بادشاھتن ۾ ورھائجي وئي جن کي طائفه وارين بادشاھتن جو نالو ڏنو ويو&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. ھر طائفه جي گورنر پاڻ کي امير قرار ڏئي ڇڏيو.

[[File:Portugal DSC04496 - MERTOLA (34025572830).jpg|thumb|کاٻو|[[الينٽيجو]] ۾ [[ميئرتولا قلعو|ميئرتولا  قلعي]] آڏو کتل [[ابوالقاسم احمد ابن الحسين ابن قصي|ابن قصي]] جو مجسمو]]

1086ع ۾ طائفه وارو دؤر مراڪش کان بربر نسل واري المرابط خاندان [[زلاقه واري جنگ]]([[زلاقه واري جنگ|سگراشس واري جنگ]]) کٽي طائفه وارين بادشاھتن کي پنھنجي مراڪش واري بادشاھت م ملائي ڇڏيو. 1147 ۾ وري ٻيھر مراڪش جي الموحدون خلافت انھن طائفن کي خلافت ۾ شامل ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;Portugal musalman (Le) – VIIIe-XIIIe siècles par Christophe Picard – Maisonneuve et Larose – Collection Occident Musulman – 2001, 500 p. {{ISBN|2-7068-1398-9}}&lt;/ref&gt;. اندلس کي مختلف ضلعن ۾ ورھايو ويو جن کي ڪرہ سڏيو ويندو هو. غرب الاندلس 10 ڪرن تي مشتمل ھو&lt;ref name=&quot;A. R. Disney, p.55&quot;&gt;A History of Portugal and the Portuguese Empire, Vol. 1: From Beginnings to 1807: Portugal (Volume 1) p. 55&lt;/ref&gt;. ھر ڪرہ ۾ صدرمقام ۽ ان جو گورنر مقرر ھيو. انھن مان ڏکڻ پورچوگال ۾ بيجا، 
سيئووس، الڪاسر دو سال، سينتاريم ۽ لزبن شامل ھيا. ھتان جي مسلمانن ۾ مقامي ابيريائي [[مولد]] ۽ بربر سڏبا ھيا. عرب انھن ۾ ٿورا ھيا جن ۾ شام ۽ عمان جا امير شامل ھئا. بربرن جو تعلق اتر آفريڪا جي اٽلس جبلن ۽ مراڪش جي علائقي [[ريف]] سان ھيو&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;.

===پورچوگال ڪائونٽي ===


[[File:Porto April 2019-18.jpg|thumb|upright= 0.8|left|پورچوگال جي ڪائونٽي جي پھريون ڪائونٽ [[ومارا پيرس]] جو مجسمو]]

Aنائين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ منھو ندي ۽ ڊوئرو ندي جي وچ وارو علائقو ھڪ جوڌي ومارا پيرس [[استوريئس]] جي بادشاھ [[الفونسو ٽيون|الفونسو ٽئين]] جي حڪم تي فتح ڪري ورتو جنهن خطي م ٻہ شھر پورٽس ڪيل ۽ براگا واقع ھيا. ھن اتي جي کوڙ ٻين ڦٽل شھرن م پورچوگيزي ء گليسيائي پناھگيرن سميت ٻين عيسائين کي آباد ڪرايو&lt;ref name=&quot;QuidNovi&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ribeiro |first1=Ângelo |last2=Hermano |first2=José |title=História de Portugal I&amp;nbsp;– A Formação do Território |trans-title=History of Portugal: The Formation of the Territory |publisher=QuidNovi |year=2004 |isbn=989-554-106-6 |language=pt}}&lt;/ref&gt; اھڙي طرح پورچوگال جي ڪائونٽي وجود ۾ آئي جيڪا ڏکڻ پاسي کان عربن جي حملن ۽ اتر ڏانھن نارمن ۽ وائڪنگ جي حملن سان منھن ڏيندي آئي&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Oliveira |first1=Leandro Vilar |title=A presença viking na Península Ibérica: Os Vikings em Portugal e Galiza (Hélio Pires) |trans-title=The Viking presence in the Iberian Peninsula: The Vikings in Portugal and Galicia (Hélio Pires) |language=pt |journal=Scandia |date=2018 |volume=1 |pages=249–255 |url=https://periodicos.ufpb.br/index.php/scandia/article/view/43168 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Marques |first1=André Evangelista |last2=Barroca |first2=Mário |last3=Amaral |first3=Luís Carlos |chapter=As incursões vikings no Norte de Portugal |hdl=10216/120557 |title=Mil Anos da Incursão Normanda ao Castelo de Vermoim |isbn=978-989-8351-97-5 |pages=143–184 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Henri de Bourgogne reçoit l'investiture du comté de Portugal, 1094 (Claude Jacquand, dit Claudius; 1841).png|thumb|کاٻو|لئون وارو [[الفونسو چوٿون]] 1093ع م پورچوگال جي ڪائونٽ ھينري کي ذميداري سونپيندي]]

ڪائونٽ ومارا پيرس&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/23317651|title=O Conde Vímara Peres por A. de Almeida Fernandes|first=A. de Almeida|last=Fernandes|via=www.academia.edu}}&lt;/ref&gt; ان فتح ڪيل علائقي کي ترقي ڏياري ڪائونٽي جو درجو ڏئي ان جو نالو پورٽس ڪيل جي نالي تان پورچوگال رکيو. ھن ڪائونٽي م ھڪ نئين شھر [[گيمرائيس]] جو بنياد رکيو جيڪو پورچوگيزي قوم جي جنم ڀومي سڏيو ويندو آهي. الفونسو ٽيون جي پٽن پيءُ کان تخت کسي بادشاھت ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏي پر بعد م لئون وارو الفونسو چوٿون آيو جنھن وري استوريئس جي بادشاھتن کي ھڪ بادشاھت ۾ تبديل ڪيو ۽ ان 1093ع ۾ [[ھينري برگنڊي]] کي پورچوگال ڪائونٽي جو ڪائونٽ مقرر ڪري پنھنجي ناجائز ڌيءَ جي ان سان شادي ڪرائي. ھينري براگا کي ڪائونٽي جو صدرمقام بڻايو. ھينري بعد سندس پٽ [[افونسو ھينريڪيس]] ڪائونٽ ٿيو ۽ 24 جون 1128ر تي ھن پنھنجي ماء ٽريسا ۽ سندس عاشق فرنائو پيرس ڊي ٽريوا سان [[سائو ماميڊ واري جنگ]] وڙھي کٽي ۽ ڪائونٽي. جو واحد اڳواڻ بڻجي ويو. ان بعد ھن ڏکڻ طرف مور (مسلمانن) طرف پيشقدمي ڪئي ۽ 25 جنوري 1139ع م انھن کي اوريڪي واري جنگ ۾ فيصلاڪن شڪست ڏئي پورچوگال جو بادشاھ بڻجي ويو. ھاڻي پورچوگال ڪائونٽي ليئون کان ڌار ٿي ھڪ خودمختيار بادشاھت جي صورت اختيار ڪئي. پورچوگال دنيا جي کوجنا ۾ سرواڻي جو ڪردار ادا ڪيو. جان پھريون جو پٽ شھزادو ھينري جھازران ان ڪم ۾ مکيه معاون ۽ مالي مددگار ٿيو.

===پورچوگال جي بادشاھت===
[[افونزو ھينريڪيس]] پورچوگال جو آخري ڪائونٽ ۽ پھريون بادشاھ ھيو ء ان بعد ان خاندان جي بادشاهي قائم رھي. بادشاھت بم ڊنز پھريون، افونسو چوٿون، پيڊرو پھريون بادشاھ ٿيڻ بعد امن سان پنھنجا دؤر گذاريا.1348 ۽ 1349 م يورپ ۾ [[ڪارو موت|ڪاري موت]] واري وبا ۾ پورچوگال پڻ متاثر ٿيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2007/09/13/2031252.htm|title=Black death|first=Karl S.|last=Kruszelnicki|date=13 September 2007|website=Abc.net.au|access-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt;.  1373ع ۾ پورچوگال انگلينڊ سان [[اينگلو پورچوگيز الائنس]] جي نالي سان اتحاد ڪيو جيڪو دنيا جو موجود سڀ کان ڊگھو اتحاد سڏيو ويندو آهي.

{{multiple image
|direction = vertical
|align = left
|width =
|footer =
|image1 = Batalha de Aljubarrota 02.jpg
|caption1 =آوش گھراڻي جي تخت جي دعويداري ۾  [[جان پھريون، پورچوگال]] [[الجوباھوتا واري جنگ]] کٽي
|image2 = Batalha 009 (4617766169).jpg
|caption2 = 1883-1885 واري پورچوگال ۾ ڪيسٽائيل جي خلاف ٿيندڙ ويڙھ ۾ فتح جي ياد ۾ بادشاھ جان پھرين [[باٽالھا مونيسٽري]] ٺھرائي}}
1383ع ۾ [[بيئتريسي، پورچوگال]] جو مڙس ۽ [[فرڊيننڊ پھريون، پورچوگال]] جو ناٺي [[ڪيسٽائيل وارو جان پھريون]] پورچوگال جي تخت جو دعويدار ٿيو جنھن کي اميرن جي ھڪ حصي ۽ عام ماڻھن جي قيادت ڪندڙ [[جان پھريون، پورچوگال|جان آوش]] جي وچ ۾ الجوبروٽا واري جنگ لڳي جنھن ۾ ڪيسٽائيلن واري ڌر کي شڪست آئي ۽ پورچوگال جي بادشاھي [[آوش گھراڻو|آوش گھراڻي]] کي ملي. ان دؤر ۾ پورچوگال ائٽلانٽڪ سمنڊ جي کوجنا ڪئي ۽ [[ازوريس ٻيٽ]]، [[مدائرا]] ۽ [[پورچوگيزي ڪيپ وردي|ڪيپ وردي]] ٻيٽ دريافت ڪيا؛ آفريڪا جي ساحلي ڪناري جي کوجنا ڪئي؛ آفريڪا جي چونڊ ھنڌن تي ڪالونيون قائم ڪيون؛ انڊيا جو رستو دريافت ڪيو؛ برازيل دريافت ڪري اتي بيٺڪون يا ڪالونيون قائم ڪيون؛ ڏکڻ ايشيا واري پاسي جا واپاري دڳ قائم ڪيا؛ پھريون ڀيرو چين ۽ جپان سان واپار لاء سفارتي مشن موڪليا.
1415ع ۾ اتر آفريڪا جي پھرين خوشحال اسلامي واپاري مرڪز سيوٽا فتح ڪري اتي سمند پار ڪالونيون ٺاھيون.

[[File:Henry the Navigator1.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[ھينري جھازران]]]]

ڪرسٽوفر ڪولمبس جي يورپ واپسي بعد جڏهن اسپين ۽ پورچوگال وچ ۾ نئين دريافت ڪيل سرزمين تي شروع ٿيل تڪرار [[ پوپ اليگزينڊر ڇھون|پوپ اليگزينڊر ڇھين]] جي ٽياڪڙي سان ٿيل [[ٽروڊيسيلس وارو معاھدو|ٽروڊيسيلس معاھدي]] ذريعي حل ٿيو جنھن تي 7 جون 1494ع ۾ صحيحون ڪيون ويون جنھن تحت دريافت ٿيل سرزمين کي انھن ٻن حصن ۾ ورھايو.

[[File:Ignoto portoghese, ritratto di un cavaliere dell'ordine di cristo, 1525-50 ca. 02.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[واسڪو ڊي گاما]]]]

1484ع ۾ [[واسڪو ڊي گاما]] اھو ڪري ڏيکاريو جنهن لاء ڪرسٽوفر ڪولمبس نڪتو ھيو. ھي پھريون يورپي ھيو جيڪو سمنڊ رستي انڊيا پھتو جنھن سان 17 لک آبادي واري پورچوگال جي معاشيات ۾ خوشحالي آئي ۽ ان ۾ جاڳرتا جو آغاز ٿيو. 1500 ۾ پورچوگال جو جھازران [[گيسپر ڪورٽي ريئال]] موجوده ڪيناڊا ۾ پھتو 
۽ انگريزن ۽ فرانس وارن جي پھچڻ کان گھڻو وقت اڳي ان نيو فائونڊ لينڊ ۾  پورچوگال ڪوو سينٽ فلپس نالي شھر جو بنياد رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.heritage.nf.ca/exploration/portuguese.html |title=The Portuguese Explorers: Newfoundland and Labrador Heritage |publisher=Heritage.nf.ca |access-date=31 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite DCB |url=http://www.biographi.ca/en/bio/corte_real_miguel_1E.html |title=Corte-Real, Miguel |first=L.-A. |last=Vigneras |volume=I |access-date=31 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pcsp.ca/?Content=Visiting/About_Our_Town/History|title=Town of Portugal Cove – St.Philip's : History|website=Pcsp.ca|access-date=14 September 2015}}&lt;/ref&gt;. 1500ع ۾ [[پیڊرو آلواريس ڪيبرال]] برازيل دريافت ڪري ان تي پورچوگال جي دعويداري جو اعلان ڪيو&lt;ref&gt;The standard view of historians is that Cabral was blown off course as he was navigating the currents of the South Atlantic, sighted the coast of South America, thereby accidentally discovering Brazil. However, for an alternative account of the discovery of Brazil, see [[History of Brazil]]&lt;/ref&gt;.ڏھ ڏينھن بعد [[افونسو ڊي البڪيارڪي]] [[گوا]] (انڊيا)، [[مسقط]] (عمان)، [[ملاڪا]] (ملائيشيا) ۽ فارس جي پاڻي واري لنگھ [[ارمز]] تي قبضو ڪيو ۽ اھڙي طرح پورچوگيزي ايمپائر ھندي سمنڊ ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ سمنڊ جي واپار تي غالب ٿي وئي. پورچوگيزي جھاز تائيوان، جپان، تيمور ۽ [[مولاڪيئس]] يا [[ملاڪو ٻيٽ|ملاڪو ٻيٽن]] (انڊونيشيا) ۾ لنگر انداز ٿيڻ لڳا. ھونئن تہ گھڻي 
وقت کان اھو خيال ڪيو وڃي ٿو ته ڊچ سڀ کان اول آسٽريليا پھتا پر اھڙيون شھادتون پڻ موجود آهن جن مطابق اتي سڀ کان پھريان 1521ع ۾ پورچوگيزي پھتا ھئا&lt;ref&gt;{{cite news|author=Giles Tremlett |url=https://www.theguardian.com/world/2007/mar/22/uk.australia |title=Another nail in Cook's coffin as map suggests he was pipped by Portugal |newspaper=The Guardian |date=22 March 2007 |access-date=31 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/australia/10575227/Kangaroo-in-400-year-old-manuscript-could-change-Australian-history.html |title=Kangaroo in 400-year-old manuscript could change Australian history |newspaper=Telegraph |access-date=31 January 2014 |location=London |first=Bernd |last=Debusmann |date=15 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Perry |first=Michael |url=https://www.reuters.com/article/2007/03/21/us-australia-map-idUSSYD3449720070321 |title=Map proves Portuguese discovered Australia: new book |work=Reuters |date=21 March 2007 |access-date=31 January 2014 |archive-date=2 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102003059/http://www.reuters.com/article/2007/03/21/us-australia-map-idUSSYD3449720070321 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1519 کان 1522 تائين [[فرڊيننڊ مگيلن]] ايسٽ انڊيز جي لاء مھم تي روانو ٿيو ۽ ان مھم جي نتيجي م دنيا جي چوگرد پھرين جھازراني ڪئي وئي. ان مھم دوران فرڊيننڊ مگيلن پاڻ يورپ واپس موٽي نہ سگھيو ڇو ته فلپائن ۾ 1521 ۾ مقامي ماڻھن ھٿان مارجي ويو ھو. 22 اپريل 1529ع ۾ اسپين ۽ پورچوگال ۾ ھڪ ٻيو معاھدو پڻ ٿيو جنھن کي [[زاراگوزا وارو معاھدو]] سڏيو ويو. ان سمورن ڪمن سان پندرهين ۽ سورھين صدي ۾ پورچوگال جي بادشاھت دنيا جي ھڪ وڏي معيشت ٿيڻ سان گڏوگڏ ھڪ فوجي ۽ سياسي طاقت پڻ بڻجي وئي.

[[File:All_areas_of_the_world_that_were_once_part_of_the_Portuguese_Empire.png|thumb|left|upright=1.3|
دنيا جو نقشو جنھن پورچوگال ايمپائر پنھنجي آخري عروج تي ھئي]]

1580 کان 1640 تائين پورچوگال پنھنجي مرضيءَ سان اسپين سان گڏ يونين ۾ شامل ٿيو ان جو سبب اھو جو ٻنھي ملڪن جا بادشاھ بغير وارث جي فوت ٿي ويا ھئا جنھن ڪري 1580ع ۾ پورچوگال ۾ واراثت جي مسئلي ڪر کنيو. آخرڪار اسپين جو فلپ ٻيون اسپين جي تخت جو دعويدار ٿيو ۽ کيس بادشاھي ملي ۽ پورچوگال وارن پڻ کيس فلپ پھريون جي نالي سان پنھنجو بادشاھ تسليم ڪيو اھڙي طرح ابيريائي اپٻيٽ ٻن بادشاھتن جي ھڪ يونين بڻجي ويو پر ان جاگرافيائي خطي جي سڄاڻپ اسپين جي نالي سان ٿيڻ لڳي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://digital.csic.es/bitstream/10261/9858/1/1812Cadiz.pdf|title=Peña, Lorenzo. Un puente jurídico entre Iberoamérica y Europa:la Constitución española de 1812. Instituto de Filosofía del CSIC}}&lt;/ref&gt; ان يونين سان پورچوگال پنھنجي خودمختيار پرڏيھي معاملن جي پاليسي کان محروم ٿي 80 سالن تائين اسپين ۽ نيڌرلينڊز جي وچ م جنگ جو حصو ٿي ويو. ان جنگ ڪري اينگلو پورچوگيزي تعلقات پڻ خراب رھيا ۽ پورچوگال کي ايران عمان وچ ۾ ھرمز تان دستبردار ٿيڻو پيو. ان جي ڪالونين تي ولنديزي حملا ٿيڻ لڳا ۽ پورچوگال جي ھندوستان جي واپار تان ھڪھٽي ختم ٿي وئي.1640ع ۾ [[جان چوٿون، پورچوگال]] ناراض اميرن جي مدد سان پورچوگال جي بادشاھت جو دعويدار ٿيو ۽ پوءِ جنگ لڳي جنھن سان پورچوگال يونين مان نڪري آيو ء ان تي [[براگنزا گھراڻو|براگنزا]] گھراڻي جو دؤر شروع ٿيو جيڪو 1910ع تائين قائم رھيو.

{{multiple image
|direction = vertical
|align = کاٻو
|width =
|footer =
|image1 = John V of Portugal Pompeo Batoni.jpg
|caption1 = بادشاھ [[جان پنجون، پورچوگال]] 
|image2 = Europa - Portugal - Lisboa - Mafra - Palacio.jpg
|caption2 = [[مافرا محل]], a [[يونيسڪو]] طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل
}}

[[جان چوٿون، پورچوگال|جان چوٿون]] کان پوء سندس وڏو پٽ [[افونسو چوٿون، پورچوگال]] بادشاھ ٿيو جنھن کي سندس زال ماريا فرانسسڪا، بادشاھ جي ڀاء پيڊرو ([[پيڊر ٻيون، پورچوگال|پيڊر ٻيون]]) سازش ذريعي پاڳل قرار ڏيارايو جنھن بعد اقتدار اصل م ان کان کسجي ويو. ان جي وفات بعد پيڊرو ٻيون، پورچوگال بادشاھ ٿيو. ان بعد سندس پٽ [[جان پنجون، پورچوگال|جان پنجون]] تخت تي ويٺو جنھن روايتن کان ھٽي مطلق حاڪم جي صورت اختيار ڪئي. ان بعد سندس پٽ [[جوزف پھريون، پورچوگال|جوزف پھريون]] تخت تي ويٺو. ھن پورچوگال جي سرزمين ۽ انڊيا واري ڪالونين ۾ غلامي تي بندش وڌي. بري ۽ بحري فوج جي نئين سر تنظيم سازي ڪئي، عيسائي فرقن وچ م امتيازي فرق وارا قانون منسوخ ڪيا، ۽ مالياتي معاشي سڌارا آندا، نئين ڪمپنين جو بنياد وڌو. پھرين نومبر 1755ع ۾ لزبن شھر م زلزلي ۽ ان بعد سونامي تباھي آندي جنھن سان پورو شھر ناس ٿي ويو. سال اندر شھر نئين سر تعمير ٿي ويو. 1758ع ۾ جوزف قاتلاڻي حملي ۾ زخمي ٿيو. 1762ع ۾ اسپين پورچوگال تي حملو ڪيو ۽ انھن م جنگ ڇڙي وئي جيڪا ست سال ھلي. جوزف 1777ع ۾ وفات ڪئي. سندس زال [[ماريا پھرين، پورچوگال|ماريه پھرين]] ملڪه ٿي. 1807ع م نيپولين اسپين ء فرانس تي چڙھائي ڪئي ۽ سخت جنگ بعد پورچوگال جي ماريا پھرين ملڪ جي گادي پورچوگال مان برازيل جي شھر ريئو ڊي جينرو منتقل ڪئي. نيپولين جي فوج لزبن ٻاھران پھتي. 1815 م برازيل کي بادشاھت قرار ڏنو ويو ء پورچوگال جي بادشاھت کي ان ۾ ضم ڪيو ويو ۽ ان جو نالو [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم آف پورچوگال، برازيل اينڊ الگاروي]] رکيو ويو. ماريا جو پٽ [[جوئائو ڇھون، پورچوگال|جوئائو ڇھون]] تخت تي ويٺو. 1815 ۾ انگلينڊ جي مدد سان فرانس کي شڪست آئي ۽ جوئائو واپس پورچوگال منتقل ٿي سگھيو پئي پر ھن برازيل ۾ رھڻ جو فيصلو ڪيو پر پورچوگال جي شھر پورٽو ۾ 1820 ۾ لبرل انقلاب جي شروعات ٿي جنھن ڪري 1821 ۾ ھن جي واپسي جي ضرورت پيدا ٿي. ھي لزبن موٽي آيو پر پنھنجي پٽ پيڊرو ([[پيڊرو پھريون، برازيل|پيڊرو پھريون]]) کي برازيل ۾ ڇڏيو. جڏھن پورچوگال جي حڪومت برازيل جي پراڻي ڪالوني واري درجي م بحال ڪرڻ چاھيو تہ پيڊرو اتان جي اميرن سان ملي آزادي جو اعلان ڪري ڇڏيو. ان بعد [[سسپلانٽينا]] (موجوده [[يوراگوئي]]) برازيل ۾ شامل آخري علائقو ھيو جنھن تي پورچوگال جي حڪومت رھي. 1825ع ۾ برازيل جي آزادي کي تسليم ڪيو ويو جنھن ۾ پيڊرو پھريون برازيل جي شھنشاھ جو لقب اختيار ڪيو. 1826ع ۾ جوئائو ڇھون وفات ڪئي ۽ پوء وراثت جو مسئلو پيدا ٿيو ڇوتہ سندس وارث اڳ ئي برازيل جو پيڊرو پھريون جي نالي سان شھنشاھ ھيو پر ان سان گڏوگڏ [[پيڊرو چوٿون، پورچوگال|پيڊرو چوٿون]] جي نالي سان پورچوگال جو پڻ بادشاھ ٿيو. ھن پورچوگال واري بادشاھت پنھنجي ڌيءَ [[ماريا ٻين، پورچوگال|ماريه ٻين]] جي حق ۾ ترڪ ڪئي پر پيڊرو جو ڀاءُ [[ميگئل پھريون، پورچوگال|ميگئل پھرين]] احتجاج ڪندي تخت جي دعويداري ڪئي ۽ 1828ع ۾ ھن اقتدار تي قبضو ڪيو. پيڊرو پورچوگال م ڌيءَ کي واپس بادشاھي ڏيارڻ ۽ آئيني بادشاهت جي قيام لاءِ گھرو ويڙھ شروع ڪرائي جيڪا 1834ع ۾ ختم ٿي. ميگئل کي شڪست آئي.ماريه ٻين ملڪ جي راڻي ٿي ۽ آئين جي بحالي جو اعلان ڪيو ويو.

===آئيني بادشاهت===

{{multiple image
|direction = vertical
|align = left
|width =
|image1 = O Regicídio por Haenen (2).jpg
|image2 = Aclamação de Dom Manuel II.jpg
|image3 = Proclamação República Portuguesa.jpg
|footer =مٿان کان هيٺ: لزبن ۾ شاھي قتل (1908), بادشاھ طرفان [[منوئيئل ٻيون، پورچوگال|منوئيئل ٻئين]] جي بادشاھ طور آجيان (1908) ۽ 5 آڪٽوبر 1910 وارو انقلاب (ريپبلڪ وارو اعلان)}}

راڻي ماريه ٻين ۽ [[فرڊيننڊ ٻيون، پورچوگال|فرڊيننڊ ٻئين]] جي پٽ [[پيڊرو پنجون، پورچوگال|پيڊرو پنجين]] 1853 کان 1861ع تائين پورچوگال کي ھڪ جديد ملڪ ۾ تبديل ڪيو. انھن جي دؤر ۾ روڊن جي تعمير ٿي ٽيليگراف رواج م آئي ، ريلوي نظام ٺھيو ۽ پبلڪ هيلٿ نظام ۾ سڌارا آندا ويا. پيڊرو 1961ع م ڪالرا وگھي وفات ڪري ويو. خاندان جا ڪافي ڀاتي ان بيماري سبب وفات ڪري ويا. ان جو ڀاءُ [[لوئيس پھريون، پورچوگال|لوئيس پھريون]] تخت تي ويٺو. پورچوگال جي ڏکڻ آمريڪا ۾ بيٺڪي نظام جي خاتمي باوجود ان جون ايشيا م گوا سميت ڪجهه ۽ آفريڪا ۾ ڪافي بيٺڪيتون قائم ھيون جن ۾ لئانڊا، بسائو، بينگئيلا، مپوتو، پورٽو ايمبوئم، موزمبيق شامل ھئا. پھرين فيبروري 1908ع تي بادشاھ [[ڪارلوس پهريون، پورچوگال|ڪارلوس پهرين]] ۽ سندس وڏي پٽ لوئيس فلپ کي ٻن ريپبلڪ جي حامي انقلابي ڪارڪنن حملو ڪري قتل ڪري ڇڏيو. ان جي ٻئين نمبر پٽ [[منوئيئل ٻيون، پورچوگال|منوئيئل ٻئين]] کي تخت تي ويھاريو ويو. 5 آڪٽوبر 2010 ۾ کيس انقلاب ذريعي ھٽايو ويو ۽ ملڪ مان بادشاھت جو خاتمو ٿيو ۽ ملڪ کي ريپبلڪ جو درجو ڏنو ويو. شاھي خاندان جلاوطن ٿي انگلينڊ م پناھ ورتي.

=== پورچوگال جي ريپبلڪ===

[[File:Bernardino Machado, Teófilo Braga, António José de Almeida e Afonso Costa, após uma sessão solene do Parlamento em homenagem aos mortos da revolução republicana, 1910.png|thumb|کاٻو|upright=1.2|کاٻي کان ساڄي: صدر [[برنارڊينو مئڪاڊو]]، [[ٽيئافلو براگا]], صدر [[انٽونيو جوشي ڊي الميئڊا]] ۽ وزيراعظم [[افونسو ڪوسٽا]]؛ 1911ع م]]
نئين ريپبلڪ مسئلن جو شڪار رھي 15 سالن م 45 حڪومتون آيون ويون. پھرين عظيم جنگ م پورچوگال اتحادين جو ساٿي ٿيو ۽ [[پھرين جنگ عظيم جون مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن ]] سان جنگ وڙھيو. جنگ ان جي ڪمزور معيشت کي ڏاڍو نقصان رسايو. سياسي ناپئداري ۽ معاشي ڪمزور ان نئين ريپبلڪ م بيچيني ۽ افراتفري پيدا ڪئي. 28 مئي 1926ع تي اتي فوجي انقلاب آيو ۽ اھڙي طرح ساڄي ڌر واري قومي آمريت قائم ٿي جنھن سان اڳتي ھلي 1933ع ۾ [[انٽونيو ڊي اوليورا سالازار]] جي اڳواڻي ۾ ٻين ريپبلڪ قائم ڪئي وئي. ٻين جنگ عظيم ۾ پورچوگال غيرجانبدار رھيو. 

[[File:Antonio Salazar-1.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[انٽونيو ڊي اوليورا سالازار]] پورچوگال جي ٻين ريپبلڪ جو 1932 کان 1968ع تائين حاڪم رھيو]]

1968ع ۾ [[مارسيلو ڪئيٽانو]] ملڪ جو نئون سربراھ ٿيو.

[[File:Portuguese colonial war blank map.svg|thumb|کاٻو|upright|
1975  ۾ آزادي ماڻڻ کان اڳ پورچوگيزي آفريڪا]]
پورچوگيزي حڪومت ۽ فوج سمنڊ پار علائقن جي خودمختياري لاء آخر تائين راضي ٿيڻ لاء تيار نہ ھئي ۽ مزاحمت پئي ڪئي. اپريل 1974ع م لزبن ۾ کاٻي ڌر واري پرامن فوجي بغاوت ٿي جنھن کي ڪارنيشن انقلاب جو نالو ڏنو ويو جنھن بعد آفريڪا جي ملڪن انگولا ۽ موزمبيق کي آزادي ملي ۽ ٻن سالن جي اندر جمھوريت کي بحال ڪيو  1975 ۾ پورچوگال جي آئين ساز اسيمبلي جون چونڊون ٿيون. 1976 ۾ پورچوگال جي ليجسليٽو اسيمبليءَ جي چونڊن ۾ [[سوشلسٽ پارٽي، پورچوگال|سوشلسٽ پارٽي]] کٽي آئي ۽ ان جو اڳواڻ ماريو سوئاريس وزيراعظم ٿيو جيڪو 1978 تائين ان عهدي تي رهيو ۽ وري 1983 کان 1985 تائين وزيراعظم ٿيو. ھن يورپي ايڪانامڪ ڪميونٽي ۾ شامل ٿيڻ واري مرحلي جي شروعات ڪئي.
[[File:Portugese minister Soares (voorzitter Socialistische Partij) op Schiphol aangeko, Bestanddeelnr 927-7110.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[ماريو سوئاريس]] 1976 پورچوگال جو جمھوري طريقي سان چونڊيل پھريون وزيراعظم ھيو]]
1986ع ۾ پورچوگال اسپين سميت يورپي ايڪانامڪ ڪميونٽي ۾ شامل ٿيو جيڪا بعد يورپي يونين ۾ تبديل ٿي وئي. 20 ڊسمبر 1989 تي پورچوگال پنھنجي آخري ڪالوني ميڪائو پرامن طريقي سان چين جي حوالي ڪئي. 26 مارچ 1995ع تي پورچوگال شينجن ايريا جي قائدن تي عملدرآمد ڪرڻ جي شروعات ڪئي. 1999 م ھي ملڪ يورو زون م شامل ٿيو. 5 جولاءِ 2004 تي ھن ملڪ جو وزيراعظم جوسي منوئيئل باروسو کي يورپي ڪميشن جي صدارت لاء نامزد ڪيو ويو.

== جاگرافي ==

{{multiple image
|direction = vertical
|width = 200
|footer =
|image1 = Portugal topographic map-pt.png
|caption1 = پورچوگال جي ٽوپوگرافي ۽ انتظام
}}

پورچوگال جي سرزمين ۾ ابيريائي اپٻيٽ جو حصو ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ واقع ٻہ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جا ميڙ]]: [[مدائرا]] ۽ [[ازوريس]] شامل آهن. مکيه زميني حصو اتر ۾ جابلو ۽ ڏکڻ م ميداني علائقن تي مشتمل آهي&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Vieira|first1=Gonçalo|last2=Luís|first2=Zêzere José|last3=Mora|first3=Carla|title=Landscapes and Landforms of Portugal|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-03640-3}}&lt;/ref&gt;. ان کي وچان [[ٽگوس ندي]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي جيڪا اسپين مان ملڪ م داخل ٿي لزبن شھر مان گذرندي ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ھن ملڪ جي سڀ کان وڏي جابلو چوٽي [[مائونٽ پيڪو]] آھي جيڪا [[ازوريس]] جي [[پيڪو ٻيٽ]] تي واقع آهي. جيڪو ھڪ قديم ٻرندڙ جبل آھي جنھن جي اونچائي {{convert|1991|m|ft|0|abbr=on}} آھي. ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ پورچوگال جي مخصوص معاشي زون جي پکيڙ 1,727,408&amp;nbsp;ڪ م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; آھي جيڪو يورپي يونين جي ملڪن ۾ ٽيون نمبر وڏو ۽ دنيا جي ملڪن ۾ 20ھون وڏو [[مخصوص معاشي زون]] آھي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dn.pt/portugal/interior/portugal-tenta-duplicar-territorio-maritimo-8703814.html|title=Portugal tenta duplicar território marítimo (in Portuguese)|last=Francisco|first=Susete|date=14 August 2017|website=Diário de Notícias|access-date=7 December 2017}}&lt;/ref&gt;.

== آبھوا ==


[[File:Portugal Köppen.svg|thumb|left|upright=0.9|
پورچوگال جي مکيه زميني علائقي جو ڪوپن موسمي درجابندي وارو نقشو]]

پورچوگال جو شمار [[ميڊيٽرينين آبھوا]] واري موسمي درجي ۾ ٿئي ٿو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.weatheronline.co.uk/reports/climate/Portugal.htm|title=Climate of the World: Portugal |website=Weatheronline.co.uk|access-date=14 September 2015}}&lt;/ref&gt; 
اتر اولھ وارن مٿاھن پٽن ء جبلن واري پاسي جي موسم [[سامونڊي آبھوا]] واري آھي . ازوريس جي ڪجهه ٻيٽن جي موسم ڪجهه خشڪ ۽ ڪجهه جي گرم بياباني ۽ ڪجهه ٻيٽن جي گھميل آھي. پورچوگال جو شمار يورپ جي گرم ترين ملڪن م ٿيندو آهي. مدائرا جا ٻيٽ ٻرندڙ جبلن وارا آھن. جتي ڪڏهن ڪڏهن ھلڪي شدت وارا زلزلا ايندا رهندا آهن. وڏو زلزلو آخري ڀيرو 1956-1957 ۾ آيو. پورچوگال جو سراسري گرمي پد اترئين جابلو ۽ مٿاھين حصي ۾ 10 کان 12 سينٽي گريڊ تائين ۽ ڏاکڻي ميداني علائقي ۾ 16 کان 18 سيٽي گريڊ رھندو آھي. اونھاري ۾ ھتان جو سڀ کان وڏي ۾ وڏو گرمي پد 40 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي. سياري م اترئين ۽ وچين حصي وارن ضلعن م برف پوندي آهي.

==سياسي نظام==
{{multiple image
| align  = کاٻو
| caption_align = center
| image1  = Marcelo Rebelo de Sousa em 2017.png
| width1  = 143
| caption1 = [[مارسيلو ريبيلو ڊي سوئسا]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگال جو صدر]]&lt;br /&gt; 2016&lt;/small&gt; کان وٺي
| image2  = António Costa em 2017.jpg
| width2  = 134
| caption2 = [[انٽونيو ڪوسٽا]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگال جو وزيراعظمl]]&lt;br /&gt;
 2015&lt;/small&gt; کان وٺي
}}

پورچوگال ۾ 1976ع جي آئين تحت [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]] [[نمائندگي واري جمھوري نظام|نمائندگانہ جمھوريت واري]] [[ريپبلڪ]] آھي&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Martins|first=Ana|date=2006|title=Presidential Elements in Government: The Portuguese Semi-Presidential System|url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/euroclv2&amp;id=81&amp;div=&amp;collection=|journal=European Constitutional Law Review|volume=2|pages=81–100|doi=10.1017/S1574019606000812|s2cid=146507857}}&lt;/ref&gt;. آئين تحت رياست جا ٿنڀا صدر، حڪومت، پارليامينٽ ۽ عدليه آھن جيڪي اختيارن م آزاد آھن&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web|url=http://dre.pt/comum/html/legis/crp.html|title=Constituição da República Portuguesa – D.R.E. (Constitution of the Portuguese Republic)|date=2 April 1976|publisher=[[Diário da República|Diário da República Electrónico]]|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221013137/http://www.dre.pt/comum/html/legis/crp.html|archive-date=21 December 2008|url-status=dead|access-date=16 August 2013}}&lt;/ref&gt; صدر جي چونڊ پنجن سالن لاء سڌي سنئين عوام جي ووٽن ذريعي ٿيندي آهي. پارليامينٽ ھڪ ايواني 230 رڪنن واري آھي. ھر رڪن ڊپٽي سڏيو ويندو آهي سمورا رڪن چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم ھوندو آھي ۽ ان ۾ وزير ۽ رياست جا سيڪريٽري شامل ھوندا آھن. ڪورٽون ٽن حصن: جڊيشل، ايڊمنسٽريٽو ۽ فسڪل ۾ ورھايل آھن. وڏي ۾ وڏي عدالت پورچوگال جي سپريم ڪورٽ آھي. قانونن جي آئين حيثيت جاچڻ لاءِ ھڪ پورچوگال جي 13 رڪني آئيني ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. پورچوگال ۾ ڪثيرالجماعتي سياسي نظام آھي پر ان م ٻہ جماعتون: [[سوشلسٽ پارٽي، پورچوگال|سوشلسٽ پارٽي]] ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي، پورچوگال|سوشلسٽ ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]  غالب آھن. ان کان سواءِ ٻين پارٽين ۾ [[ پورچوگيزي ڪميونسٽ پارٽي]] ۽  ماحولياتي جماعت [[دي گرينز]]، [[ليفٽ بلاڪ]] ۽ پيپلز پارٽي شامل آهن جن کي ھر ڀيري 5 کان 15 سيڪڙو ووٽ ملندا آهن.

[[File:Lisbon, Belém Palace.JPG|thumb|کاٻو|[[بيليئم محل]] ملڪ جو صدارتي ھائوس آھي جنھن م صدر جي آفيس ۽ رھائش واقع آهي]]

[[File:Lisboa April 2014-15a.jpg|thumb|کاٻو|[[پراسا دو ڪوميئرسو]] واري عمارت جتي کوڙ وزيرن جون آفيسون واقع آهن]]

[[File:Parlamento-IPPAR1.jpg|thumb|کاٻو|[[ ريپبلڪ جي اسيمبلي، پورچوگال|اسيمبلي آف ريپبلڪ]]]]

وزيراعظم ۽ ھڪ يا وڌيڪ ڊپٽي وزيراعظمن، وزيرن، رياستي سيڪريٽرين جي مقرري صدر ڪندو آهي. ملڪ جي پارليامينٽ جو نالو اسيمبلي آف ريپبلڪ آھي جيڪا لزبن شھر ۾ واقع آهي. جيڪا مکيه قانونساز ادارو آهي

==پرڏيهي ناتا==

[[File:Palácio das Necessidades 1997.JPG|thumb|[[نيسيسداجس محل]] جيڪو پرڏيهي معاملن جي وزارت جي آفيس آھي]]
[[File:António Guterres 2012.jpg|thumb|[[انتونيو گوتيخس]] گڏيل قومن جو ٻيون ڀيرو لاڳيتو چونڊيل سيڪريٽري جنرل پورچوگال جو اڳوڻو وزيراعظم ھيو]]

پورچوگال 1955ع کان وٺي گڏيل قومن جو رڪن ۽ نيٽو جو باني رڪن ۽ يورپي يونين جو 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ رڪن آهي. 1996 ۾ ھي ملڪ ڪميونٽي آف پورچوگيزي لينگئيج ڪنٽريز جو باني رڪن ٿيو جنھن جو صدر مقام پڻ لزبن پينافيئل محل ۾ آهي. انتونيو گوتيخس 1995 کان 2002 تائين پورچوگال جي وزيراعظم رھيو ۽ پھرين جنوري 2017 تي گڏيل قومن جو سيڪريٽري جنرل ٿيو ۽ ٻيھر جون 2021 ۾ ساڳي عھدي تي چونڊجي آيو. جي ملڪ 1983ع کان لاطيني يونين جو رڪن آهي. ھن جا مختلف ملڪن سان ٻٽي شھريت وارا دوستاڻا ناتا آھن جن م برازيل پڻ شامل آهي. ھن ملڪ جا يونائيٽيڊ ڪنگڊم سان جاري دنيا جا سڀ کان پراڻا ناتا آھن. ھن ملڪ جا ٻه بين الاقوامي تڪرار ھلندڙ آھن ۽ ٻئي اسپين سان سرحدي تڪرار اٿس. جن مان ھڪ [[اوليوينزا]] وارو تڪرار آھي جيڪو 1297ع کان وٺي پورچوگال جو حصو ھيو پر 1801ع ۾ [[نارنگين واري جنگ]] بعد  [[باداجوز معاھدو| باداجوز معاھدي]] ذريعي ان کي اسپين ۾ شامل ڪيو ويو. پورچوگال [[ويانا ڪانگريس]] ۾ ان جي واپسي جو مطالبو ڪيو پر اسپين ان کي اڄ تائين پنھنجو علائقو قرار ڏيندو پيو اچي&lt;ref name=&quot;One-europe.net_2017-09-29&quot;&gt;{{Citation| url=http://one-europe.net/portugal-spain-the-territorial-disputes-of-olivenza-and-the-savage-islands| title=Portugal &amp; Spain – the territorial disputes of Olivenza and the Savage Islands (Part II) – OneEurope| newspaper=One-europe.net| date=11 February 2015| access-date=29 September 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170929140112/http://one-europe.net/portugal-spain-the-territorial-disputes-of-olivenza-and-the-savage-islands| archive-date=29 September 2017| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ٻيون تڪرار [[سيويج آئلينڊز|سيويج ٻيٽن]] تي آھي جيڪي پورچوگال جي قبضي ۾ آھن. اھي ٻيٽ 1394ع م. اٽليءَ جي جھازران دريافت ڪيا ھيا ۽ جاگرافيائي طور تي پورچوگال جي [[مدائرا]] ٻيٽن جي ڀيٽ ۾ 115 ڪلوميٽرن جي فرق سان اسپين جي [[ڪينري]] ٻيٽن جي وڌيڪ ويجھو آهن. اھي ماڻھن جي ذاتي ملڪيت ھيا جن کان 1971ع ۾ پورچوگال جي حڪومت خريد ڪيا. انھن ٻيٽن جو اسپين 1911ع کان وٺي دعويدار آھي. ان تڪرار ٻنھي ملڪن ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۾ اضافو ٿيو. ان تڪرار جو سبب انھن ٻيٽن جو ظاھري ملھ نه پر انھن ٻيٽن جي ڪري مخصوص معاشي زون جو اضافو آھي.

==قانون==


[[File:Campus Justiça (cropped).JPG|thumb|کاٻو|[[لزبن]] شھر جو عدالتي ڪامپليڪس]]

پورچوگال جو قانوني ۽ عداتتي نظام [[سول لا سسٽم]] تي مشتمل آهي جنھن کي ڪانٽينينٽل فيملي ليگل سسٽم پڻ سڏيو ويندو آهي. اتان جي مکيه قانونن ۾ 1976ع وارو ترميميل آئين، 1966ع وارو پورچوگيزي سول ڪوڊ، 1661 وارو سول پروسيجر ڪوڊ، 1982 وارو پينل ڪوڊ، 1888 وارو ڪمرشل ڪوڊ شامل آهن. ھي دنيا جو پھريون ملڪ آھي جنھن سڀ کان پهرين 1884ع ۾ عمرقيد جي سزا کي منسوخ ڪيو ۽ انھن پھرين ملڪن ۾ شامل آھي جن موت جي سزا ختم ڪئي. ھن ملڪ ۾ قيد جي سزا جي حد 25 سالن تائين آھي. ھي دنيا جو پھريون ملڪ آھي جنھن 2001 ۾ ھيروئن، ڪوڪين، ڀنگ ھر ڄاتل منشيات جي واپرائڻ ۽ ان کي قبضي ۾ رکڻ کي ڏوھن جي زمري کان ٻاھر ڪري ڇڏيو پر ان لاء شرط اھو اھي تہ ان جي منتقلي ۽ قبضو مقدار ۾ ھڪ ماڻھو جي ڏھن ڏينھن جي استعمال کان وڌيڪَ نہ ھوندو. ان قانوني تبديلي جي ڪري ھن ملڪ تي تنقيد پڻ ڪئي وئي پر نتيجي م 16 کان 18 سالن جي عمر وارن ۾ نشي جي رجحان ۾ ڪمي ۽ ايڇ آء وي انفيڪشن جي مريضن ۾ اڌو اڌ گھٽتائي اچي وئي&lt;ref&gt;Brian Vastag [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=portugal-drug-decriminalization 5 Years After: Portugal's Drug Decriminalization Policy Shows Positive Results]. Scientific American. 7 April 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maia Szalavitz, [http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1893946,00.html Drugs in Portugal: Did Decriminalization Work?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826203633/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1893946,00.html |date=2013-08-26 }}, [[Time (magazine)|Time]] (26 April 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Greenwald|first1=Glenn|title=Drug Decriminalization in Portugal: Lessons for Creating Fair and Successful Drug Policies|url=http://www.cato.org/publications/white-paper/drug-decriminalization-portugal-lessons-creating-fair-successful-drug-policies|publisher=Cato Institute|access-date=14 February 2015|format=PDF|date=2 April 2009}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width: 100%; margin: 1px 1px 10px; text-align: center; border-spacing: 0px; font-size: 95%;&quot;

! colspan=&quot;9&quot; style=&quot;text-align:right; background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:130%;&quot; |ضلعا&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.distritosdeportugal.com/ &quot;Districts of Portugal&quot;]. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;font-size:95%; width:15%; background:white;&quot;


! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | #
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | ضلعو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | رقبو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | آبادي

! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | #
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | ضلعو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | رقبو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | آبادي
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[لزبن ضلعو|لزبن]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,761&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,066&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 2,250,533
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 10
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[گئارڊا ضلعو|گئارڊا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;5,518&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,131&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 160,939
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[لئيريا ضلعو|لئيريا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;3,517&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,358&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 470,930
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 11
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; |[[ڪوئيمبرا ضلعو|ڪوئيمبرا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;3,947&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,524&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 430,104
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[سينتاريم ضلعو|سينتاريم]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,747&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,605&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 453,638
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 12
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; |[[اويئرو ضلعو|اويئرو]] 
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,808&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,084&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 714,200
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[اسٽوبال ضلعو|اسٽوبال]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;5,064&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,955&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 851,258
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 13
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ويزيو ضلعو|ويزيو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;5,007&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,933&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 377,653
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[بيجا ضلعو|بيجا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;10,225&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (3,948&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 152,758
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 14
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[براگانکا ضلعو|براگانکا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,608&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,551&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 136,252
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[فارو ضلعو|فارو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;4,960&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,915&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 451,006
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 15
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ويلا ريال|ويلا ريال]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;4,328&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,671&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 206,661
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 7
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ايوورا ضلعو|ايوورا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;7,393&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,854&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 166,706
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 16
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[پورتو ضلعو|پورتو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,395&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (925&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 1,817,117
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 8
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[پورتاليگري ضلعو|پورتاليگري]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,065&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,342&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 118,506
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 17
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[براگا ضلعو|براگا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,673&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,032&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 848,185
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 9
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; |[[ڪسٽيلو برانڪو ضلعو|ڪسٽيلو برانڪو]]&lt;br&gt;
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,675&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,577&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 196,264
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 18
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ويانا دو ڪسٽيلو ضلعو|ويانا دو ڪسٽيلو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,255&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (871&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 244,836
|}
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width:100%; margin:auto; margin:1px; text-align:center;  border-spacing: 0px; font-size:95%&quot;

! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:right; background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:130%;&quot; | خود مختيار علائقا
|-
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; | خود مختيار علائقا
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; | رقبو
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; | آبادو
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; |آبادي جو نالو
|-
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | آزورس
|2333 km²
| 246,772
| ''Azorean''
|-
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | ماديعيرا
| 801 km²
| 267,785
| ''Madeiran''
|}

==حوالا==
{{حوالا|2}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پرتگال]]
[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:يورپي ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:ڪميونٽي آف پرتگيز لئنگئيج ڪنٽريز جون ميمبر رياستون]]</text>
      <sha1>qz3q0clzc2rciz7p5i9tj2fyvdr16bk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بدعت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15347</id>
    <revision>
      <id>413625</id>
      <parentid>405653</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* بدعت جا قسم */</comment>
      <origin>413625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20624" sha1="lopn7r65w3aw72fwrag4hdxjurssxgn" xml:space="preserve">[http://quranacademy.com/SnapshotView/MediaID/2115/Title/14-Hadees-No-5-Muzammat-e-Bida%27at-(Part-1)-&amp;#91;14-of-47&amp;#93;] '''[[بدعت تي القرآن اڪيڊمي]]'''

'''''بِدعَتَ''':'''bid‘ah''' :({{lang-ar|بدعة}}; {{lang-en|innovation}}) مذھبي معاملن ۾ نواڻ يا تبديلي&lt;ref name=&quot;jacb1&quot;&gt;{{cite book|last1 = A.C. Brown|first1 = Jonathan|authorlink=Jonathan A.C. Brown|title = Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World ''(Foundations of Islam)''|url = https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow|date = 2009|publisher = [[Oneworld Publications]]|isbn = 978-1851686636|page = [https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow/page/277 277]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wehr|first=Hans|title=Arabic-English Dictionary|year=1994|publisher=Spoken Language Services, Inc.|pages=57}}&lt;/ref&gt; بِدعَتَ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] جو لفظ آهي، جنهن جي اصطلاحي معنيٰ آهي ”ڪا اهڙي رسم يا طريقو، جنهن ۾ قرآن ۽ سنت جي پيرويءَ کان تجاوز ڪيو وڃي“. دين اسلام جي شريعت ۾ نئين رسم، جيڪا نبي سڳوري صلي الله عليه وسلم جي وقت ۾ نه ٿي هجي.''&lt;ref&gt;{{Citation |title=''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلدي پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.'' |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409144751/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر طاهر القادري جو خيال آهي تہ لفظي ۽ اصطلاحي اختلافن باوجود اسلام جا سڀئي مڪتبہ فڪر ان امر تي متفق آهن تہ ڪنھن نئين امر جي حلت ۽ حرمت، جواز يا عدم جواز جي تعين لاءِ بدعت جي تقسيم اڻٽر آهي.ڇوتہ جيڪڏهن بدعت کي ڪنھن امتياز ۽ فرق کان سواءِ رڳو ھڪ ايڪو سمجھي نبي صه کان پوءِ ھر نئين ڪم کي ايجاد سمجھي حرام يا مردود قرار ڏجي ته دين جي تعليم ۽ اسلامي فقہ جو وڏو حصو ، اجتھاد جون سڀ صورتون، قياس سڀ ناجائز ٿي ويندا. &lt;ref name=&quot;minhajbooks.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.minhajbooks.com/urdu/btext/cid/4/bid/318/btid/1054/read/txt/فصل-اول-اقسام-بدعت.html}}&lt;/ref&gt; امام ابن تيميہ (728ھ) پنھنجي ڪتاب .’’منہاج السنۃ’’۾ چوي ٿو تہ عمر فاروق جو فرمان. نعمت البدعة هذهِ&lt;ref&gt;{{مالک، المؤطا، 1 : 114، رقم، 250}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;{{ابن تيميه، منهاج السنة، 4 : 224}}&lt;/ref&gt; ۾ بدعت جي لغوي معني جي وضاحت ڪندي فرمايو تہ:

{{quote|إنّما سمّاها بدعة لأن ما فعل ابتداء، بدعة لغة، وليس ذلک بدعة شرعية، فإنّ البدعة الشّرعية التی هی ضلالة ما فعل بغير دليل شرعی&lt;ref&gt;{{بخاری، الصحيح، کتاب صلاة التراويح، باب فضل من قام رمضان، 2 : 707، رقم : 1906}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ان کي (باجماعت نماز تراويح کي) بدعت ان لاءِ چيو ويندو آهي جو اھو عمل ان کان پھريون ايئن نه ٿيو هو تنھن ڪري اھا بدعت لغوي آھي. اھا بدعت شرعي ناھي.بدعت شرعي اھڙي گمراھي آھي جيڪا دليل شرعي کانسواءِ عمل ۾ آندي وڃي.|امام تيميہ&lt;ref name=&quot;minhajbooks.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.minhajbooks.com/urdu/btext/cid/4/bid/318/btid/1054/read/txt/فصل-اول-اقسام-بدعت.html}}&lt;/ref&gt;|}}

بدعت جو لفظ فقيھن ۽ اسلامي قانوني ماھرن اھڙن عقيدن، ڪمن ۽ رسمن جي باري ۾  استعمال ڪيو آهي جيڪي قرآن ۽ سنت کان ٻاهر آھن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. تمام اڪابر فقيھن ،  ابن تيميه (وفات:1380) جا پوئلڳن، حنبلي فقه وارن، سعودي عرب ۾ وھابي تحريڪ وارن ۽ ٻين ھر ان شئي کي رد ڪري ڇڏيو جيڪا انھن مطابق دين اندر نئين ھئي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. اسلام ۾ جن بدعتن جي اجازت آهي انھن ۾ عربي گرامر جو مطالعو، اسڪول ٺاھڻ، عمدہ ڪپڙا پائڻ، مھمانن کي عمدو کاڌو کارائڻ، وغيره شامل آهن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. مسجدون سينگارڻ ۽ قرآن جون قلمي نسخا ٺاھڻ مڪروه يا ناپسنديده بدعتون قرار ڏنيون ويون پر انھن جي منع نہ ڪئي وئي، نہ وري ان جي سزا رکي وئي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. بت پرستي جي بدعت کي ڪفر قرار ڏنو ويو. سني فقيھن مزارن تي ادا ڪيون ويندڙ رسمن، شيعن جي امامن لاء خيالن ۽ احمدين جي خيالن کي بت بہ بدعت جي زمري ۾ رکيو آھي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. جديد دؤر ۾ اڳي جي ڀيٽ ۾ بدعت اسلام جو سڀ کان وڌيڪ بحث وارن موضوعن ۾ شامل آهي. بنياد پرست نہ رڳو مذھبي عملن پر گھڻ مذھبي سماج جي سيڪيولر ريتن کي نندڻ لاء پڻ بدعت جو لفظ استعمال ڪن ٿا. انھن ريتن ۾ سالگره، پالتو جاندار رکڻ،  موسيقي ٻڌڻ، ملڪ جي جھنڊي کي سلامي ڏيڻ شامل آھن. ساڳي خيال جي برعڪس بنيادپرستن پنھنجي عام زندگين ۾، پنھنجا ادارا ھلائڻ ۾ ۽ تبليغي ڪمن ۾ جديد ٽيڪنالاجي جي استعمال کي قبول ڪيو آهي جنھن جو قرآن ۽ سنت ۾ ذڪر ڪانھي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. ترقي پسند مسلمانن سٺين بدعتن جي خيال جي پذيرائي ڪئي آهي. انھن مان اڪثر خالد ابوالفضل (جنم 1963) جھڙن مفڪرن سان سھمت آھن جنھن اھو خيال ڏنو تہ جيڪا شئي اخلاقي بصيرت جي بنياد تي قائم آهي ان کي خراب بدعت قرار ڏئي رد نہ ٿو ڪري سگھجي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام &quot;&gt; - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001
- pages# 101, &lt;/ref&gt;.

=== ''بدعت حديث جي روشنيءَ ۾'' ===

''حضرت عائشه روايت ڪري ٿي تہ'':

{{quote|'''''من أحدث فی أمرنا هذا ما ليس منه فهو ردّ.'''''

'''''ترجمو''':جنهن به اسان جي دين ۾ ڪا اهڙي شيءِ پيدا ڪئي جيڪا هن ۾ نه هئي ته اهو انسان مردود آهي.|مسلم&lt;ref&gt;مسلم، الصحيح، کتاب الأقضية، باب نقض الأحکام الباطلة، 3 : 1343، رقم : 1718&lt;/ref&gt;|ابن ماجہ&lt;ref&gt;ابن ماجه، السنن، المقدمة، باب تعظيم حديث رسول اﷲ صلی الله عليه وآله وسلم ، 1 : 7، رقم : 14&lt;/ref&gt;|المسند احمد&lt;ref&gt;أحمد بن حنبل، المسند، 6 : 270، رقم : 26372&lt;/ref&gt;|}}

== بدعت جا قسم ==
[[اسلامي فقه]] ۽ حديث جي عالمن وٽ [[بدعت]] جي درجابندي ۽ ان لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن بابت مختلف طريقا ملن ٿا. ڪجهه عالمن بدعت کي لغوي وسيع معنيٰ ۾ وٺندي ان کي شرعي حڪمن موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن جي نظر ۾ شرعي اصطلاح ۾ ''بدعت'' رڳو اهڙي نئين ديني ڳالهه کي چئبو آهي، جنهن جو شريعت ۾ ڪو بنياد نه هجي؛ تنهنڪري سندن اصطلاح موجب هر شرعي بدعت مذموم آهي.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[يحيى بن شرف النووي]]
 |title=المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج
 |volume=6
 |pages=154–155
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[عز الدين بن عبد السلام]]
 |title=قواعد الأحكام في مصالح الأنام
 |volume=2
 |page=172
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ان اختلاف جو هڪ اهم سبب ''بدعت'' جي لغوي ۽ شرعي معنيٰ ۾ فرق آهي. [[ابن حجر عسقلاني]] موجب، شريعت جي اصطلاح ۾ اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جو شريعت ۾ ڪو اصل نه هجي، بدعت سڏجي ٿي؛ جڏهن ته جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو بنياد موجود هجي، تنهن کي انهيءَ شرعي معنيٰ ۾ بدعت نه چيو ويندو. لغوي معنيٰ ۾ وري اڳئين مثال کان سواءِ پيدا ڪيل يا رائج ڪيل شيءِ کي بدعت چئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;FathBari&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[ابن حجر عسقلاني]]
 |title=فتح الباري شرح صحيح البخاري
 |chapter=كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

هن بحث ۾ حديث «هر بدعت گمراهي آهي» پڻ بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها روايت [[صحيح مسلم]] ۾ [[جابر بن عبدالله]] کان نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim867&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[مسلم بن حجاج]]
 |title=صحيح مسلم
 |chapter=كتاب الجمعة
 |at=حديث 867
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي ته محمد چيو ته جيڪو سندن ديني معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪري جيڪا ان مان نه هجي، اها رد آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari2697&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[محمد بن اسماعيل بخاري]]
 |title=صحيح البخاري
 |chapter=كتاب الصلح
 |at=حديث 2697
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

=== بدعت حسنه ۽ بدعت سيئه ===
ڪجهه عالمن، خاص طور [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] ڏانهن منسوب ڪيل مشهور تقسيم ۾، نون معاملن کي ٻن وسيع قسمن ۾ بيان ڪيو آهي: اهڙو نئون ڪم جيڪو قرآن، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت نه ڪري، ۽ اهڙو نئون ڪم جيڪو انهن مان ڪنهن جي مخالفت ڪري. [[ابو بڪر بيهقي]] ''مناقب الشافعي'' ۾ شافعي کان اهو قول نقل ڪيو آهي ته نوان معاملا ٻن قسمن جا آهن: جيڪي ڪتاب، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت ڪن، سي گمراهيءَ واري بدعت آهن؛ ۽ جيڪي خير جا نوان ڪم انهن جي مخالفت نه ڪن، سي مذموم ناهن.&lt;ref name=&quot;BayhaqiShafii&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[ابو بڪر بيهقي]]
 |title=مناقب الشافعي
 |volume=1
 |page=469
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ بنياد تي بعد جي فقهي ادب ۾ هي اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن:
# '''بدعت حسنه''' — لغوي يا وسيع اصطلاح موجب اهڙو نئون عمل، جنهن کي شريعت جي عام اصولن سان موافق سمجهيو وڃي.
# '''بدعت سيئه''' يا '''بدعت مذمومه''' — اهڙو نئون ديني عمل، جيڪو شريعت جي اصولن يا ثابت ٿيل ديني دليلن جي خلاف هجي.

انهن اصطلاحن جي استعمال بابت سڀني عالمن جو طريقو ساڳيو ناهي. جيڪي عالم ''بدعت'' کي فقط شرعي مذموم معنيٰ ۾ استعمال ڪن ٿا، سي ''بدعت حسنه'' جي بدران اهڙي عمل کي سنت، جائز وسيلو يا شرعي اصل هيٺ ايندڙ نئون طريقو قرار ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;&gt;{{cite web
 |title=حكم تقسيم البدعة
 |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/1003/
 |website=موقع الشيخ عبد العزيز بن باز
 |language=ar
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== پنجن شرعي حڪمن موجب تقسيم ===
[[عز بن عبدالسلام]] بدعت کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺندي ان کي پنجن شرعي حڪمن ۾ ورهايو: واجب، حرام، مندوب، مڪروه ۽ مباح. سندس بيان موجب ڪنهن نئين عمل جو حڪم طئي ڪرڻ لاءِ ان کي شريعت جي عام قاعدن تي پرکيو وڃي؛ جيڪڏهن اهو وجوب جي قاعدن هيٺ اچي ته واجب، حرمت جي قاعدن هيٺ اچي ته حرام، استحباب هيٺ اچي ته مندوب، ڪراهت هيٺ اچي ته مڪروه ۽ اباحت جي قاعدن هيٺ اچي ته مباح قرار ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== واجب ====
عز بن عبدالسلام اهڙن نون وسيلن کي هن زمري ۾ رکيو، جيڪي ڪنهن شرعي واجب کي پورو ڪرڻ لاءِ ضروري ٿي پون. هن مثال طور [[عربي صرف ۽ نحو|نحو]] جي علم جي تدوين جو ذڪر ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن ۽ حديث جي صحيح سمجهه ۽ شريعت جي حفاظت لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. هن اصولِ فقه جي تدوين ۽ صحيح ۽ ضعيف روايتن جي سڃاڻپ لاءِ علمي طريقن جي ترقيءَ کي پڻ هن سلسلي سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== حرام ====
اهڙيون نيون مذهبي ڳالهيون يا عقيدا، جيڪي شرعي اصولن جي مخالفت ڪن، هن تقسيم موجب حرام بدعت ۾ اچن ٿا. عز بن عبدالسلام پنهنجي دور جي ڪلامي بحثن جي حوالي سان [[قدريه]]، [[مرجئه]] ۽ ٻين اهڙن فرقن جي ڪن نظرين کي مثال طور پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مندوب ====
اهڙا نوان انتظام يا خير جا ڪم، جن لاءِ شريعت جي عام اصولن مان حمايت ملي، مندوب قرار ڏئي سگهجن ٿا. عز بن عبدالسلام مدرسن ۽ مسافرن يا محتاجن لاءِ رهائشگاهن جي تعمير جهڙن ڪمن کي هن قسم جا مثال ڄاڻايا.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مڪروه ====
اهڙا نوان عمل، جيڪي صريح حرام نه هجن پر شرعي قاعدن موجب ناپسنديده هجن، هن تقسيم ۾ مڪروه جي زمري ۾ اچن ٿا. اهڙن عملن جي تعين ۾ فقيهن وچ ۾ اختلاف ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مباح ====
اهڙيون نيون عادتون يا وسيلا، جن بابت نه ممانعت هجي ۽ نه خاص استحباب، مباح جي زمري ۾ اچي سگهن ٿا. عز بن عبدالسلام کاڌي، پيتي، لباس ۽ رهائش جي جائز سهولتن ۾ واڌ کي ان جا مثال ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

[[يحيى بن شرف النووي|امام نووي]] پڻ هن پنجن قسمن واري تقسيم کي نقل ۽ قبول ڪيو. ''شرح صحيح مسلم'' ۾ هن «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي ''عام مخصوص'' قرار ڏيندي لکيو ته عالمن بدعت کي واجب، مندوب، حرام، مڪروه ۽ مباح قسمن ۾ ورهايو آهي.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;/&gt;

=== تراويح ۽ عمر جو قول ===
هن بحث ۾ [[عمر بن خطاب]] جو [[تراويح]] بابت قول پڻ گهڻو ذڪر ڪيو ويندو آهي. [[صحيح بخاري]] موجب عمر رمضان ۾ ماڻهن کي هڪ امام پٺيان گڏ ڏسي ان انتظام بابت «نعمت البدعة هذه» چيو، جنهن جو مفهوم آهي: ''هيءَ ڪهڙي نه سٺي نئين ڳالهه آهي.''&lt;ref name=&quot;Bukhari2010&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[محمد بن اسماعيل بخاري]]
 |title=صحيح البخاري
 |chapter=كتاب صلاة التراويح
 |at=حديث 2010
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

نووي ۽ ساڳئي طريقي جي عالمن هن قول کي ان ڳالهه جي دليلن مان شمار ڪيو ته ''بدعت'' جو لفظ لغوي معنيٰ ۾ سٺي نئين انتظام لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;/&gt; ٻئي طرف جيڪي عالم شرعي بدعت کي بنا تقسيم جي مذموم سمجهن ٿا، تن جي تشريح موجب عمر هتي لفظ ''بدعت'' لغوي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ جماعت سان رمضان جي قيام جو اصل عمل محمد جي سنت مان ثابت هو.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

=== «سنت حسنه» واري حديث ===
[[صحيح مسلم]] ۾ [[جرير بن عبدالله بجلي]] کان روايت ڪيل حديث ۾ محمد کان «اسلام ۾ سٺي سنت جاري ڪرڻ» ۽ ان تي عمل ڪندڙن جي اجر بابت روايت نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim1017&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[مسلم بن حجاج]]
 |title=صحيح مسلم
 |chapter=كتاب الزكاة
 |at=حديث 1017
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt; هن حديث کي ''بدعت حسنه'' جي بحث ۾ ڪڏهن دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. بهرحال حديث جو اصل پسمنظر صدقي جي هڪ اڳ ۾ مشروع عمل ۾ اڳڀرائي ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي؛ تنهنڪري ان مان نئين عبادت ايجاد ڪرڻ جو مفهوم ڪڍڻ بابت عالمن جون تشريحون هڪجهڙيون ناهن.

=== تقسيم جي مخالفت ڪندڙ راءِ ===
عالمن جي هڪ ٻي روايت موجب ''بدعت'' جڏهن شرعي اصطلاح طور استعمال ٿئي ته اها پاڻ ئي مذموم ديني نواڻ لاءِ مخصوص آهي؛ تنهنڪري ان کي ''سٺي شرعي بدعت'' ۽ ''خراب شرعي بدعت'' ۾ ورهائڻ مناسب ناهي. هن راءِ جا عالم «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي بنياد بڻائين ٿا ۽ چون ٿا ته مدرسن جي تعمير، علمي ڪتابن جي تدوين، جديد مواصلاتي وسيلا يا اهڙا ٻيا ڪم شرعي بدعت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ موجود شرعي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جا نوان وسيلا آهن.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

انهيءَ نقطه نظر موجب عمر بن خطاب جو تراويح بابت ''بدعت'' جو لفظ استعمال ڪرڻ پڻ لغوي معنيٰ ۾ هو، نه شرعي اصطلاحي معنيٰ ۾. جديد دور ۾ [[عبدالعزيز بن باز]] سميت ڪيترن عالمن هن تشريح کي اختيار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح اختلاف جو هڪ اهم حصو ''بدعت'' جي تعريف ۽ اصطلاحي دائري سان لاڳاپيل آهي: هڪ طريقو هر نئين شيءِ کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺي پوءِ ان تي پنج شرعي حڪم لاڳو ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو طريقو ''بدعت'' جو شرعي اصطلاح شروع کان ئي اهڙي ديني نواڻ لاءِ مخصوص ڪري ٿو، جنهن لاءِ شريعت ۾ معتبر بنياد موجود نه هجي. تنهن هوندي به ٻنهي طريقن جي وچ ۾ صرف لفظي اختلاف هجڻ يا فقهي طور وڌيڪ بنيادي اختلاف هجڻ بابت عالمن جون تشريحون مختلف آهن، تنهنڪري ان اختلاف کي مڪمل طور ''لفظي اختلاف'' قرار ڏيڻ سڀني مڪتبن جي موقف جي صحيح نمائندگي نه ڪندو.

== ''بدعت جا سبب'' ==

''بدعت جا سڀ کان وڏا سبب ھي ٿي سگهن ٿا'':
* ''ديني حڪمن کان لا علمي''
* ''پنهنجي خواهشن جي پيروي''
* ''ڪجهه انسانن جي راءِ کي تعصب ڏيڻ''
* ''ڪافرن سان مشابهت رکڻ''

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]</text>
      <sha1>lopn7r65w3aw72fwrag4hdxjurssxgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413629</id>
      <parentid>413625</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تقسيم جي مخالفت ڪندڙ راءِ */</comment>
      <origin>413629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23766" sha1="opsuop4vcnjg1n946diaqnzs9q7wrdv" xml:space="preserve">[http://quranacademy.com/SnapshotView/MediaID/2115/Title/14-Hadees-No-5-Muzammat-e-Bida%27at-(Part-1)-&amp;#91;14-of-47&amp;#93;] '''[[بدعت تي القرآن اڪيڊمي]]'''

'''''بِدعَتَ''':'''bid‘ah''' :({{lang-ar|بدعة}}; {{lang-en|innovation}}) مذھبي معاملن ۾ نواڻ يا تبديلي&lt;ref name=&quot;jacb1&quot;&gt;{{cite book|last1 = A.C. Brown|first1 = Jonathan|authorlink=Jonathan A.C. Brown|title = Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World ''(Foundations of Islam)''|url = https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow|date = 2009|publisher = [[Oneworld Publications]]|isbn = 978-1851686636|page = [https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow/page/277 277]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wehr|first=Hans|title=Arabic-English Dictionary|year=1994|publisher=Spoken Language Services, Inc.|pages=57}}&lt;/ref&gt; بِدعَتَ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] جو لفظ آهي، جنهن جي اصطلاحي معنيٰ آهي ”ڪا اهڙي رسم يا طريقو، جنهن ۾ قرآن ۽ سنت جي پيرويءَ کان تجاوز ڪيو وڃي“. دين اسلام جي شريعت ۾ نئين رسم، جيڪا نبي سڳوري صلي الله عليه وسلم جي وقت ۾ نه ٿي هجي.''&lt;ref&gt;{{Citation |title=''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلدي پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.'' |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409144751/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر طاهر القادري جو خيال آهي تہ لفظي ۽ اصطلاحي اختلافن باوجود اسلام جا سڀئي مڪتبہ فڪر ان امر تي متفق آهن تہ ڪنھن نئين امر جي حلت ۽ حرمت، جواز يا عدم جواز جي تعين لاءِ بدعت جي تقسيم اڻٽر آهي.ڇوتہ جيڪڏهن بدعت کي ڪنھن امتياز ۽ فرق کان سواءِ رڳو ھڪ ايڪو سمجھي نبي صه کان پوءِ ھر نئين ڪم کي ايجاد سمجھي حرام يا مردود قرار ڏجي ته دين جي تعليم ۽ اسلامي فقہ جو وڏو حصو ، اجتھاد جون سڀ صورتون، قياس سڀ ناجائز ٿي ويندا. &lt;ref name=&quot;minhajbooks.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.minhajbooks.com/urdu/btext/cid/4/bid/318/btid/1054/read/txt/فصل-اول-اقسام-بدعت.html}}&lt;/ref&gt; امام ابن تيميہ (728ھ) پنھنجي ڪتاب .’’منہاج السنۃ’’۾ چوي ٿو تہ عمر فاروق جو فرمان. نعمت البدعة هذهِ&lt;ref&gt;{{مالک، المؤطا، 1 : 114، رقم، 250}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;{{ابن تيميه، منهاج السنة، 4 : 224}}&lt;/ref&gt; ۾ بدعت جي لغوي معني جي وضاحت ڪندي فرمايو تہ:

{{quote|إنّما سمّاها بدعة لأن ما فعل ابتداء، بدعة لغة، وليس ذلک بدعة شرعية، فإنّ البدعة الشّرعية التی هی ضلالة ما فعل بغير دليل شرعی&lt;ref&gt;{{بخاری، الصحيح، کتاب صلاة التراويح، باب فضل من قام رمضان، 2 : 707، رقم : 1906}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ان کي (باجماعت نماز تراويح کي) بدعت ان لاءِ چيو ويندو آهي جو اھو عمل ان کان پھريون ايئن نه ٿيو هو تنھن ڪري اھا بدعت لغوي آھي. اھا بدعت شرعي ناھي.بدعت شرعي اھڙي گمراھي آھي جيڪا دليل شرعي کانسواءِ عمل ۾ آندي وڃي.|امام تيميہ&lt;ref name=&quot;minhajbooks.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.minhajbooks.com/urdu/btext/cid/4/bid/318/btid/1054/read/txt/فصل-اول-اقسام-بدعت.html}}&lt;/ref&gt;|}}

بدعت جو لفظ فقيھن ۽ اسلامي قانوني ماھرن اھڙن عقيدن، ڪمن ۽ رسمن جي باري ۾  استعمال ڪيو آهي جيڪي قرآن ۽ سنت کان ٻاهر آھن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. تمام اڪابر فقيھن ،  ابن تيميه (وفات:1380) جا پوئلڳن، حنبلي فقه وارن، سعودي عرب ۾ وھابي تحريڪ وارن ۽ ٻين ھر ان شئي کي رد ڪري ڇڏيو جيڪا انھن مطابق دين اندر نئين ھئي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. اسلام ۾ جن بدعتن جي اجازت آهي انھن ۾ عربي گرامر جو مطالعو، اسڪول ٺاھڻ، عمدہ ڪپڙا پائڻ، مھمانن کي عمدو کاڌو کارائڻ، وغيره شامل آهن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. مسجدون سينگارڻ ۽ قرآن جون قلمي نسخا ٺاھڻ مڪروه يا ناپسنديده بدعتون قرار ڏنيون ويون پر انھن جي منع نہ ڪئي وئي، نہ وري ان جي سزا رکي وئي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. بت پرستي جي بدعت کي ڪفر قرار ڏنو ويو. سني فقيھن مزارن تي ادا ڪيون ويندڙ رسمن، شيعن جي امامن لاء خيالن ۽ احمدين جي خيالن کي بت بہ بدعت جي زمري ۾ رکيو آھي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. جديد دؤر ۾ اڳي جي ڀيٽ ۾ بدعت اسلام جو سڀ کان وڌيڪ بحث وارن موضوعن ۾ شامل آهي. بنياد پرست نہ رڳو مذھبي عملن پر گھڻ مذھبي سماج جي سيڪيولر ريتن کي نندڻ لاء پڻ بدعت جو لفظ استعمال ڪن ٿا. انھن ريتن ۾ سالگره، پالتو جاندار رکڻ،  موسيقي ٻڌڻ، ملڪ جي جھنڊي کي سلامي ڏيڻ شامل آھن. ساڳي خيال جي برعڪس بنيادپرستن پنھنجي عام زندگين ۾، پنھنجا ادارا ھلائڻ ۾ ۽ تبليغي ڪمن ۾ جديد ٽيڪنالاجي جي استعمال کي قبول ڪيو آهي جنھن جو قرآن ۽ سنت ۾ ذڪر ڪانھي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. ترقي پسند مسلمانن سٺين بدعتن جي خيال جي پذيرائي ڪئي آهي. انھن مان اڪثر خالد ابوالفضل (جنم 1963) جھڙن مفڪرن سان سھمت آھن جنھن اھو خيال ڏنو تہ جيڪا شئي اخلاقي بصيرت جي بنياد تي قائم آهي ان کي خراب بدعت قرار ڏئي رد نہ ٿو ڪري سگھجي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام &quot;&gt; - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001
- pages# 101, &lt;/ref&gt;.

=== ''بدعت حديث جي روشنيءَ ۾'' ===

''حضرت عائشه روايت ڪري ٿي تہ'':

{{quote|'''''من أحدث فی أمرنا هذا ما ليس منه فهو ردّ.'''''

'''''ترجمو''':جنهن به اسان جي دين ۾ ڪا اهڙي شيءِ پيدا ڪئي جيڪا هن ۾ نه هئي ته اهو انسان مردود آهي.|مسلم&lt;ref&gt;مسلم، الصحيح، کتاب الأقضية، باب نقض الأحکام الباطلة، 3 : 1343، رقم : 1718&lt;/ref&gt;|ابن ماجہ&lt;ref&gt;ابن ماجه، السنن، المقدمة، باب تعظيم حديث رسول اﷲ صلی الله عليه وآله وسلم ، 1 : 7، رقم : 14&lt;/ref&gt;|المسند احمد&lt;ref&gt;أحمد بن حنبل، المسند، 6 : 270، رقم : 26372&lt;/ref&gt;|}}

== بدعت جا قسم ==
[[اسلامي فقه]] ۽ حديث جي عالمن وٽ [[بدعت]] جي درجابندي ۽ ان لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن بابت مختلف طريقا ملن ٿا. ڪجهه عالمن بدعت کي لغوي وسيع معنيٰ ۾ وٺندي ان کي شرعي حڪمن موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن جي نظر ۾ شرعي اصطلاح ۾ ''بدعت'' رڳو اهڙي نئين ديني ڳالهه کي چئبو آهي، جنهن جو شريعت ۾ ڪو بنياد نه هجي؛ تنهنڪري سندن اصطلاح موجب هر شرعي بدعت مذموم آهي.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[يحيى بن شرف النووي]]
 |title=المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج
 |volume=6
 |pages=154–155
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[عز الدين بن عبد السلام]]
 |title=قواعد الأحكام في مصالح الأنام
 |volume=2
 |page=172
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ان اختلاف جو هڪ اهم سبب ''بدعت'' جي لغوي ۽ شرعي معنيٰ ۾ فرق آهي. [[ابن حجر عسقلاني]] موجب، شريعت جي اصطلاح ۾ اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جو شريعت ۾ ڪو اصل نه هجي، بدعت سڏجي ٿي؛ جڏهن ته جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو بنياد موجود هجي، تنهن کي انهيءَ شرعي معنيٰ ۾ بدعت نه چيو ويندو. لغوي معنيٰ ۾ وري اڳئين مثال کان سواءِ پيدا ڪيل يا رائج ڪيل شيءِ کي بدعت چئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;FathBari&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[ابن حجر عسقلاني]]
 |title=فتح الباري شرح صحيح البخاري
 |chapter=كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

هن بحث ۾ حديث «هر بدعت گمراهي آهي» پڻ بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها روايت [[صحيح مسلم]] ۾ [[جابر بن عبدالله]] کان نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim867&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[مسلم بن حجاج]]
 |title=صحيح مسلم
 |chapter=كتاب الجمعة
 |at=حديث 867
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي ته محمد چيو ته جيڪو سندن ديني معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪري جيڪا ان مان نه هجي، اها رد آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari2697&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[محمد بن اسماعيل بخاري]]
 |title=صحيح البخاري
 |chapter=كتاب الصلح
 |at=حديث 2697
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

=== بدعت حسنه ۽ بدعت سيئه ===
ڪجهه عالمن، خاص طور [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] ڏانهن منسوب ڪيل مشهور تقسيم ۾، نون معاملن کي ٻن وسيع قسمن ۾ بيان ڪيو آهي: اهڙو نئون ڪم جيڪو قرآن، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت نه ڪري، ۽ اهڙو نئون ڪم جيڪو انهن مان ڪنهن جي مخالفت ڪري. [[ابو بڪر بيهقي]] ''مناقب الشافعي'' ۾ شافعي کان اهو قول نقل ڪيو آهي ته نوان معاملا ٻن قسمن جا آهن: جيڪي ڪتاب، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت ڪن، سي گمراهيءَ واري بدعت آهن؛ ۽ جيڪي خير جا نوان ڪم انهن جي مخالفت نه ڪن، سي مذموم ناهن.&lt;ref name=&quot;BayhaqiShafii&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[ابو بڪر بيهقي]]
 |title=مناقب الشافعي
 |volume=1
 |page=469
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ بنياد تي بعد جي فقهي ادب ۾ هي اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن:
# '''بدعت حسنه''' — لغوي يا وسيع اصطلاح موجب اهڙو نئون عمل، جنهن کي شريعت جي عام اصولن سان موافق سمجهيو وڃي.
# '''بدعت سيئه''' يا '''بدعت مذمومه''' — اهڙو نئون ديني عمل، جيڪو شريعت جي اصولن يا ثابت ٿيل ديني دليلن جي خلاف هجي.

انهن اصطلاحن جي استعمال بابت سڀني عالمن جو طريقو ساڳيو ناهي. جيڪي عالم ''بدعت'' کي فقط شرعي مذموم معنيٰ ۾ استعمال ڪن ٿا، سي ''بدعت حسنه'' جي بدران اهڙي عمل کي سنت، جائز وسيلو يا شرعي اصل هيٺ ايندڙ نئون طريقو قرار ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;&gt;{{cite web
 |title=حكم تقسيم البدعة
 |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/1003/
 |website=موقع الشيخ عبد العزيز بن باز
 |language=ar
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== پنجن شرعي حڪمن موجب تقسيم ===
[[عز بن عبدالسلام]] بدعت کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺندي ان کي پنجن شرعي حڪمن ۾ ورهايو: واجب، حرام، مندوب، مڪروه ۽ مباح. سندس بيان موجب ڪنهن نئين عمل جو حڪم طئي ڪرڻ لاءِ ان کي شريعت جي عام قاعدن تي پرکيو وڃي؛ جيڪڏهن اهو وجوب جي قاعدن هيٺ اچي ته واجب، حرمت جي قاعدن هيٺ اچي ته حرام، استحباب هيٺ اچي ته مندوب، ڪراهت هيٺ اچي ته مڪروه ۽ اباحت جي قاعدن هيٺ اچي ته مباح قرار ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== واجب ====
عز بن عبدالسلام اهڙن نون وسيلن کي هن زمري ۾ رکيو، جيڪي ڪنهن شرعي واجب کي پورو ڪرڻ لاءِ ضروري ٿي پون. هن مثال طور [[عربي صرف ۽ نحو|نحو]] جي علم جي تدوين جو ذڪر ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن ۽ حديث جي صحيح سمجهه ۽ شريعت جي حفاظت لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. هن اصولِ فقه جي تدوين ۽ صحيح ۽ ضعيف روايتن جي سڃاڻپ لاءِ علمي طريقن جي ترقيءَ کي پڻ هن سلسلي سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== حرام ====
اهڙيون نيون مذهبي ڳالهيون يا عقيدا، جيڪي شرعي اصولن جي مخالفت ڪن، هن تقسيم موجب حرام بدعت ۾ اچن ٿا. عز بن عبدالسلام پنهنجي دور جي ڪلامي بحثن جي حوالي سان [[قدريه]]، [[مرجئه]] ۽ ٻين اهڙن فرقن جي ڪن نظرين کي مثال طور پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مندوب ====
اهڙا نوان انتظام يا خير جا ڪم، جن لاءِ شريعت جي عام اصولن مان حمايت ملي، مندوب قرار ڏئي سگهجن ٿا. عز بن عبدالسلام مدرسن ۽ مسافرن يا محتاجن لاءِ رهائشگاهن جي تعمير جهڙن ڪمن کي هن قسم جا مثال ڄاڻايا.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مڪروه ====
اهڙا نوان عمل، جيڪي صريح حرام نه هجن پر شرعي قاعدن موجب ناپسنديده هجن، هن تقسيم ۾ مڪروه جي زمري ۾ اچن ٿا. اهڙن عملن جي تعين ۾ فقيهن وچ ۾ اختلاف ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مباح ====
اهڙيون نيون عادتون يا وسيلا، جن بابت نه ممانعت هجي ۽ نه خاص استحباب، مباح جي زمري ۾ اچي سگهن ٿا. عز بن عبدالسلام کاڌي، پيتي، لباس ۽ رهائش جي جائز سهولتن ۾ واڌ کي ان جا مثال ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

[[يحيى بن شرف النووي|امام نووي]] پڻ هن پنجن قسمن واري تقسيم کي نقل ۽ قبول ڪيو. ''شرح صحيح مسلم'' ۾ هن «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي ''عام مخصوص'' قرار ڏيندي لکيو ته عالمن بدعت کي واجب، مندوب، حرام، مڪروه ۽ مباح قسمن ۾ ورهايو آهي.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;/&gt;

=== تراويح ۽ عمر جو قول ===
هن بحث ۾ [[عمر بن خطاب]] جو [[تراويح]] بابت قول پڻ گهڻو ذڪر ڪيو ويندو آهي. [[صحيح بخاري]] موجب عمر رمضان ۾ ماڻهن کي هڪ امام پٺيان گڏ ڏسي ان انتظام بابت «نعمت البدعة هذه» چيو، جنهن جو مفهوم آهي: ''هيءَ ڪهڙي نه سٺي نئين ڳالهه آهي.''&lt;ref name=&quot;Bukhari2010&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[محمد بن اسماعيل بخاري]]
 |title=صحيح البخاري
 |chapter=كتاب صلاة التراويح
 |at=حديث 2010
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

نووي ۽ ساڳئي طريقي جي عالمن هن قول کي ان ڳالهه جي دليلن مان شمار ڪيو ته ''بدعت'' جو لفظ لغوي معنيٰ ۾ سٺي نئين انتظام لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;/&gt; ٻئي طرف جيڪي عالم شرعي بدعت کي بنا تقسيم جي مذموم سمجهن ٿا، تن جي تشريح موجب عمر هتي لفظ ''بدعت'' لغوي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ جماعت سان رمضان جي قيام جو اصل عمل محمد جي سنت مان ثابت هو.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

=== «سنت حسنه» واري حديث ===
[[صحيح مسلم]] ۾ [[جرير بن عبدالله بجلي]] کان روايت ڪيل حديث ۾ محمد کان «اسلام ۾ سٺي سنت جاري ڪرڻ» ۽ ان تي عمل ڪندڙن جي اجر بابت روايت نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim1017&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[مسلم بن حجاج]]
 |title=صحيح مسلم
 |chapter=كتاب الزكاة
 |at=حديث 1017
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt; هن حديث کي ''بدعت حسنه'' جي بحث ۾ ڪڏهن دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. بهرحال حديث جو اصل پسمنظر صدقي جي هڪ اڳ ۾ مشروع عمل ۾ اڳڀرائي ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي؛ تنهنڪري ان مان نئين عبادت ايجاد ڪرڻ جو مفهوم ڪڍڻ بابت عالمن جون تشريحون هڪجهڙيون ناهن.

=== تقسيم جي مخالفت ڪندڙ راءِ ===
عالمن جي هڪ ٻي روايت موجب ''بدعت'' جڏهن شرعي اصطلاح طور استعمال ٿئي ته اها پاڻ ئي مذموم ديني نواڻ لاءِ مخصوص آهي؛ تنهنڪري ان کي ''سٺي شرعي بدعت'' ۽ ''خراب شرعي بدعت'' ۾ ورهائڻ مناسب ناهي. هن راءِ جا عالم «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي بنياد بڻائين ٿا ۽ چون ٿا ته مدرسن جي تعمير، علمي ڪتابن جي تدوين، جديد مواصلاتي وسيلا يا اهڙا ٻيا ڪم شرعي بدعت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ موجود شرعي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جا نوان وسيلا آهن.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

انهيءَ نقطه نظر موجب عمر بن خطاب جو تراويح بابت ''بدعت'' جو لفظ استعمال ڪرڻ پڻ لغوي معنيٰ ۾ هو، نه شرعي اصطلاحي معنيٰ ۾. جديد دور ۾ [[عبدالعزيز بن باز]] سميت ڪيترن عالمن هن تشريح کي اختيار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح اختلاف جو هڪ اهم حصو ''بدعت'' جي تعريف ۽ اصطلاحي دائري سان لاڳاپيل آهي: هڪ طريقو هر نئين شيءِ کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺي پوءِ ان تي پنج شرعي حڪم لاڳو ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو طريقو ''بدعت'' جو شرعي اصطلاح شروع کان ئي اهڙي ديني نواڻ لاءِ مخصوص ڪري ٿو، جنهن لاءِ شريعت ۾ معتبر بنياد موجود نه هجي. تنهن هوندي به ٻنهي طريقن جي وچ ۾ صرف لفظي اختلاف هجڻ يا فقهي طور وڌيڪ بنيادي اختلاف هجڻ بابت عالمن جون تشريحون مختلف آهن، تنهنڪري ان اختلاف کي مڪمل طور ''لفظي اختلاف'' قرار ڏيڻ سڀني مڪتبن جي موقف جي صحيح نمائندگي نه ڪندو.

== بدعت بابت اهل سنت جي عالمن جا قول ==

* [[ابو حامد غزالي]] چيو آهي: «هر نئين پيدا ڪيل شيءِ منع ڪيل ناهي، بلڪ منع ڪيل بدعت اها آهي، جيڪا ڪنهن ثابت سنت جي مخالفت ڪري يا شريعت جي ڪنهن حڪم کي ختم ڪري.»&lt;ref&gt;''[[احياء علوم الدين]]''، مصنف: [[ابو حامد غزالي]]، جلد 2، ص 428.&lt;/ref&gt;

* [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: «بدعت مان مراد اهڙي نئين پيدا ڪيل شيءِ آهي، جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو اهڙو اصل موجود نه هجي، جيڪو ان تي دلالت ڪري؛ پر جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود هجي، جيڪو ان تي دلالت ڪري، سا شرعي طور بدعت ناهي، جيتوڻيڪ لغوي لحاظ کان بدعت هجي.»&lt;ref&gt;''جامع العلوم والحكم''، مصنف: [[ابن رجب حنبلي]]، ص 223.&lt;/ref&gt;

* [[ابن اثير جزري]] چيو آهي: «بدعت جا ٻه قسم آهن: هدايت واري بدعت ۽ گمراهيءَ واري بدعت. جيڪا شيءِ رسول الله جي حڪم جي خلاف هجي، سا مذمت ۽ انڪار جي دائري ۾ اچي ٿي، ۽ جيڪا انهيءَ شيءِ جي عام دائري هيٺ اچي، جنهن جي ترغيب ڏني وئي هجي، سا ساراهه جي دائري ۾ اچي ٿي.»&lt;ref name=&quot;IbnAthirNihaya&quot;&gt;''النهاية في غريب الحديث والأثر''، مصنف: [[ابن اثير جزري]]، جلد 1، ص 80، المطبعة الخيرية، 1328هه.&lt;/ref&gt; هن وڌيڪ چيو ته «سٺي بدعت حقيقت ۾ سنت آهي»، ۽ انهيءَ تشريح موجب «هر نئين پيدا ڪيل شيءِ بدعت آهي» واري حديث مان مراد اها نئين شيءِ آهي، جيڪا شريعت جي اصولن جي مخالفت ڪري ۽ سنت سان موافق نه هجي.&lt;ref name=&quot;IbnAthirNihaya&quot;/&gt;

* [[سعد الدين تفتازاني]] چيو آهي: «اها جهالت آهي ته هر اهڙي ڪم کي، جيڪو [[صحابه|صحابه ڪرام]] جي زماني ۾ موجود نه هو، مذموم بدعت قرار ڏنو وڃي، جيتوڻيڪ ان جي خراب هجڻ تي ڪو دليل موجود نه هجي، ۽ ان لاءِ 'نون پيدا ڪيل معاملن کان بچو' واري حديث کي دليل بڻايو وڃي؛ جڏهن ته ان مان مراد دين ۾ اهڙي شيءِ داخل ڪرڻ آهي، جيڪا دين مان نه هجي.»&lt;ref&gt;''شرح المقاصد''، مصنف: [[سعد الدين تفتازاني]]، جلد 5، ص 232.&lt;/ref&gt;

* [[ابن تيميه]] چيو آهي: «جنهن شيءِ کي مسلمان مصلحت سمجهن، جيڪڏهن ان جي ضرورت جو سبب نبيءَ کان پوءِ پيدا ٿيو هجي، ته اهڙي حالت ۾ ضرورت موجب نئون انتظام قائم ڪرڻ جائز آهي.»&lt;ref&gt;''اقتضاء الصراط المستقيم''، مصنف: [[ابن تيميه]]، ص 258، دار الحديث.&lt;/ref&gt;

== ''بدعت جا سبب'' ==

''بدعت جا سڀ کان وڏا سبب ھي ٿي سگهن ٿا'':
* ''ديني حڪمن کان لا علمي''
* ''پنهنجي خواهشن جي پيروي''
* ''ڪجهه انسانن جي راءِ کي تعصب ڏيڻ''
* ''ڪافرن سان مشابهت رکڻ''

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]</text>
      <sha1>opsuop4vcnjg1n946diaqnzs9q7wrdv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413631</id>
      <parentid>413629</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24647" sha1="49v3qhaeu8i834c8mgghn9jss81wdjb" xml:space="preserve">[http://quranacademy.com/SnapshotView/MediaID/2115/Title/14-Hadees-No-5-Muzammat-e-Bida%27at-(Part-1)-&amp;#91;14-of-47&amp;#93;] '''[[بدعت تي القرآن اڪيڊمي]]'''

'''''بِدعَتَ''':'''bid‘ah''' :({{lang-ar|بدعة}}; {{lang-en|innovation}}) مذھبي معاملن ۾ نواڻ يا تبديلي&lt;ref name=&quot;jacb1&quot;&gt;{{cite book|last1 = A.C. Brown|first1 = Jonathan|authorlink=Jonathan A.C. Brown|title = Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World ''(Foundations of Islam)''|url = https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow|date = 2009|publisher = [[Oneworld Publications]]|isbn = 978-1851686636|page = [https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow/page/277 277]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wehr|first=Hans|title=Arabic-English Dictionary|year=1994|publisher=Spoken Language Services, Inc.|pages=57}}&lt;/ref&gt; بِدعَتَ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] جو لفظ آهي، جنهن جي اصطلاحي معنيٰ آهي ”ڪا اهڙي رسم يا طريقو، جنهن ۾ قرآن ۽ سنت جي پيرويءَ کان تجاوز ڪيو وڃي“. دين اسلام جي شريعت ۾ نئين رسم، جيڪا نبي سڳوري صلي الله عليه وسلم جي وقت ۾ نه ٿي هجي.''&lt;ref&gt;{{Citation |title=''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلدي پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.'' |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409144751/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر طاهر القادري جو خيال آهي تہ لفظي ۽ اصطلاحي اختلافن باوجود اسلام جا سڀئي مڪتبہ فڪر ان امر تي متفق آهن تہ ڪنھن نئين امر جي حلت ۽ حرمت، جواز يا عدم جواز جي تعين لاءِ بدعت جي تقسيم اڻٽر آهي.ڇوتہ جيڪڏهن بدعت کي ڪنھن امتياز ۽ فرق کان سواءِ رڳو ھڪ ايڪو سمجھي نبي صه کان پوءِ ھر نئين ڪم کي ايجاد سمجھي حرام يا مردود قرار ڏجي ته دين جي تعليم ۽ اسلامي فقہ جو وڏو حصو ، اجتھاد جون سڀ صورتون، قياس سڀ ناجائز ٿي ويندا. &lt;ref name=&quot;minhajbooks.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.minhajbooks.com/urdu/btext/cid/4/bid/318/btid/1054/read/txt/فصل-اول-اقسام-بدعت.html}}&lt;/ref&gt; امام ابن تيميہ (728ھ) پنھنجي ڪتاب .’’منہاج السنۃ’’۾ چوي ٿو تہ عمر فاروق جو فرمان. نعمت البدعة هذهِ&lt;ref&gt;{{مالک، المؤطا، 1 : 114، رقم، 250}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;{{ابن تيميه، منهاج السنة، 4 : 224}}&lt;/ref&gt; ۾ بدعت جي لغوي معني جي وضاحت ڪندي فرمايو تہ:

{{quote|إنّما سمّاها بدعة لأن ما فعل ابتداء، بدعة لغة، وليس ذلک بدعة شرعية، فإنّ البدعة الشّرعية التی هی ضلالة ما فعل بغير دليل شرعی&lt;ref&gt;{{بخاری، الصحيح، کتاب صلاة التراويح، باب فضل من قام رمضان، 2 : 707، رقم : 1906}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ان کي (باجماعت نماز تراويح کي) بدعت ان لاءِ چيو ويندو آهي جو اھو عمل ان کان پھريون ايئن نه ٿيو هو تنھن ڪري اھا بدعت لغوي آھي. اھا بدعت شرعي ناھي.بدعت شرعي اھڙي گمراھي آھي جيڪا دليل شرعي کانسواءِ عمل ۾ آندي وڃي.|امام تيميہ&lt;ref name=&quot;minhajbooks.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.minhajbooks.com/urdu/btext/cid/4/bid/318/btid/1054/read/txt/فصل-اول-اقسام-بدعت.html}}&lt;/ref&gt;|}}

بدعت جو لفظ فقيھن ۽ اسلامي قانوني ماھرن اھڙن عقيدن، ڪمن ۽ رسمن جي باري ۾  استعمال ڪيو آهي جيڪي قرآن ۽ سنت کان ٻاهر آھن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. تمام اڪابر فقيھن ،  ابن تيميه (وفات:1380) جا پوئلڳن، حنبلي فقه وارن، سعودي عرب ۾ وھابي تحريڪ وارن ۽ ٻين ھر ان شئي کي رد ڪري ڇڏيو جيڪا انھن مطابق دين اندر نئين ھئي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. اسلام ۾ جن بدعتن جي اجازت آهي انھن ۾ عربي گرامر جو مطالعو، اسڪول ٺاھڻ، عمدہ ڪپڙا پائڻ، مھمانن کي عمدو کاڌو کارائڻ، وغيره شامل آهن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. مسجدون سينگارڻ ۽ قرآن جون قلمي نسخا ٺاھڻ مڪروه يا ناپسنديده بدعتون قرار ڏنيون ويون پر انھن جي منع نہ ڪئي وئي، نہ وري ان جي سزا رکي وئي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. بت پرستي جي بدعت کي ڪفر قرار ڏنو ويو. سني فقيھن مزارن تي ادا ڪيون ويندڙ رسمن، شيعن جي امامن لاء خيالن ۽ احمدين جي خيالن کي بت بہ بدعت جي زمري ۾ رکيو آھي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. جديد دؤر ۾ اڳي جي ڀيٽ ۾ بدعت اسلام جو سڀ کان وڌيڪ بحث وارن موضوعن ۾ شامل آهي. بنياد پرست نہ رڳو مذھبي عملن پر گھڻ مذھبي سماج جي سيڪيولر ريتن کي نندڻ لاء پڻ بدعت جو لفظ استعمال ڪن ٿا. انھن ريتن ۾ سالگره، پالتو جاندار رکڻ،  موسيقي ٻڌڻ، ملڪ جي جھنڊي کي سلامي ڏيڻ شامل آھن. ساڳي خيال جي برعڪس بنيادپرستن پنھنجي عام زندگين ۾، پنھنجا ادارا ھلائڻ ۾ ۽ تبليغي ڪمن ۾ جديد ٽيڪنالاجي جي استعمال کي قبول ڪيو آهي جنھن جو قرآن ۽ سنت ۾ ذڪر ڪانھي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. ترقي پسند مسلمانن سٺين بدعتن جي خيال جي پذيرائي ڪئي آهي. انھن مان اڪثر خالد ابوالفضل (جنم 1963) جھڙن مفڪرن سان سھمت آھن جنھن اھو خيال ڏنو تہ جيڪا شئي اخلاقي بصيرت جي بنياد تي قائم آهي ان کي خراب بدعت قرار ڏئي رد نہ ٿو ڪري سگھجي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام &quot;&gt; - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001
- pages# 101, &lt;/ref&gt;.

=== ''بدعت حديث جي روشنيءَ ۾'' ===

''حضرت عائشه روايت ڪري ٿي تہ'':

{{quote|'''''من أحدث فی أمرنا هذا ما ليس منه فهو ردّ.'''''

'''''ترجمو''':جنهن به اسان جي دين ۾ ڪا اهڙي شيءِ پيدا ڪئي جيڪا هن ۾ نه هئي ته اهو انسان مردود آهي.|مسلم&lt;ref&gt;مسلم، الصحيح، کتاب الأقضية، باب نقض الأحکام الباطلة، 3 : 1343، رقم : 1718&lt;/ref&gt;|ابن ماجہ&lt;ref&gt;ابن ماجه، السنن، المقدمة، باب تعظيم حديث رسول اﷲ صلی الله عليه وآله وسلم ، 1 : 7، رقم : 14&lt;/ref&gt;|المسند احمد&lt;ref&gt;أحمد بن حنبل، المسند، 6 : 270، رقم : 26372&lt;/ref&gt;|}}

== بدعت جا قسم ==
[[اسلامي فقه]] ۽ حديث جي عالمن وٽ [[بدعت]] جي درجابندي ۽ ان لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن بابت مختلف طريقا ملن ٿا. ڪجهه عالمن بدعت کي لغوي وسيع معنيٰ ۾ وٺندي ان کي شرعي حڪمن موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن جي نظر ۾ شرعي اصطلاح ۾ ''بدعت'' رڳو اهڙي نئين ديني ڳالهه کي چئبو آهي، جنهن جو شريعت ۾ ڪو بنياد نه هجي؛ تنهنڪري سندن اصطلاح موجب هر شرعي بدعت مذموم آهي.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[يحيى بن شرف النووي]]
 |title=المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج
 |volume=6
 |pages=154–155
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[عز الدين بن عبد السلام]]
 |title=قواعد الأحكام في مصالح الأنام
 |volume=2
 |page=172
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ان اختلاف جو هڪ اهم سبب ''بدعت'' جي لغوي ۽ شرعي معنيٰ ۾ فرق آهي. [[ابن حجر عسقلاني]] موجب، شريعت جي اصطلاح ۾ اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جو شريعت ۾ ڪو اصل نه هجي، بدعت سڏجي ٿي؛ جڏهن ته جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو بنياد موجود هجي، تنهن کي انهيءَ شرعي معنيٰ ۾ بدعت نه چيو ويندو. لغوي معنيٰ ۾ وري اڳئين مثال کان سواءِ پيدا ڪيل يا رائج ڪيل شيءِ کي بدعت چئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;FathBari&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[ابن حجر عسقلاني]]
 |title=فتح الباري شرح صحيح البخاري
 |chapter=كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

هن بحث ۾ حديث «هر بدعت گمراهي آهي» پڻ بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها روايت [[صحيح مسلم]] ۾ [[جابر بن عبدالله]] کان نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim867&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[مسلم بن حجاج]]
 |title=صحيح مسلم
 |chapter=كتاب الجمعة
 |at=حديث 867
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي ته محمد چيو ته جيڪو سندن ديني معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪري جيڪا ان مان نه هجي، اها رد آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari2697&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[محمد بن اسماعيل بخاري]]
 |title=صحيح البخاري
 |chapter=كتاب الصلح
 |at=حديث 2697
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

=== بدعت حسنه ۽ بدعت سيئه ===
ڪجهه عالمن، خاص طور [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] ڏانهن منسوب ڪيل مشهور تقسيم ۾، نون معاملن کي ٻن وسيع قسمن ۾ بيان ڪيو آهي: اهڙو نئون ڪم جيڪو قرآن، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت نه ڪري، ۽ اهڙو نئون ڪم جيڪو انهن مان ڪنهن جي مخالفت ڪري. [[ابو بڪر بيهقي]] ''مناقب الشافعي'' ۾ شافعي کان اهو قول نقل ڪيو آهي ته نوان معاملا ٻن قسمن جا آهن: جيڪي ڪتاب، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت ڪن، سي گمراهيءَ واري بدعت آهن؛ ۽ جيڪي خير جا نوان ڪم انهن جي مخالفت نه ڪن، سي مذموم ناهن.&lt;ref name=&quot;BayhaqiShafii&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[ابو بڪر بيهقي]]
 |title=مناقب الشافعي
 |volume=1
 |page=469
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ بنياد تي بعد جي فقهي ادب ۾ هي اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن:
# '''بدعت حسنه''' — لغوي يا وسيع اصطلاح موجب اهڙو نئون عمل، جنهن کي شريعت جي عام اصولن سان موافق سمجهيو وڃي.
# '''بدعت سيئه''' يا '''بدعت مذمومه''' — اهڙو نئون ديني عمل، جيڪو شريعت جي اصولن يا ثابت ٿيل ديني دليلن جي خلاف هجي.

انهن اصطلاحن جي استعمال بابت سڀني عالمن جو طريقو ساڳيو ناهي. جيڪي عالم ''بدعت'' کي فقط شرعي مذموم معنيٰ ۾ استعمال ڪن ٿا، سي ''بدعت حسنه'' جي بدران اهڙي عمل کي سنت، جائز وسيلو يا شرعي اصل هيٺ ايندڙ نئون طريقو قرار ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;&gt;{{cite web
 |title=حكم تقسيم البدعة
 |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/1003/
 |website=موقع الشيخ عبد العزيز بن باز
 |language=ar
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== پنجن شرعي حڪمن موجب تقسيم ===
[[عز بن عبدالسلام]] بدعت کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺندي ان کي پنجن شرعي حڪمن ۾ ورهايو: واجب، حرام، مندوب، مڪروه ۽ مباح. سندس بيان موجب ڪنهن نئين عمل جو حڪم طئي ڪرڻ لاءِ ان کي شريعت جي عام قاعدن تي پرکيو وڃي؛ جيڪڏهن اهو وجوب جي قاعدن هيٺ اچي ته واجب، حرمت جي قاعدن هيٺ اچي ته حرام، استحباب هيٺ اچي ته مندوب، ڪراهت هيٺ اچي ته مڪروه ۽ اباحت جي قاعدن هيٺ اچي ته مباح قرار ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== واجب ====
عز بن عبدالسلام اهڙن نون وسيلن کي هن زمري ۾ رکيو، جيڪي ڪنهن شرعي واجب کي پورو ڪرڻ لاءِ ضروري ٿي پون. هن مثال طور [[عربي صرف ۽ نحو|نحو]] جي علم جي تدوين جو ذڪر ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن ۽ حديث جي صحيح سمجهه ۽ شريعت جي حفاظت لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. هن اصولِ فقه جي تدوين ۽ صحيح ۽ ضعيف روايتن جي سڃاڻپ لاءِ علمي طريقن جي ترقيءَ کي پڻ هن سلسلي سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== حرام ====
اهڙيون نيون مذهبي ڳالهيون يا عقيدا، جيڪي شرعي اصولن جي مخالفت ڪن، هن تقسيم موجب حرام بدعت ۾ اچن ٿا. عز بن عبدالسلام پنهنجي دور جي ڪلامي بحثن جي حوالي سان [[قدريه]]، [[مرجئه]] ۽ ٻين اهڙن فرقن جي ڪن نظرين کي مثال طور پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مندوب ====
اهڙا نوان انتظام يا خير جا ڪم، جن لاءِ شريعت جي عام اصولن مان حمايت ملي، مندوب قرار ڏئي سگهجن ٿا. عز بن عبدالسلام مدرسن ۽ مسافرن يا محتاجن لاءِ رهائشگاهن جي تعمير جهڙن ڪمن کي هن قسم جا مثال ڄاڻايا.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مڪروه ====
اهڙا نوان عمل، جيڪي صريح حرام نه هجن پر شرعي قاعدن موجب ناپسنديده هجن، هن تقسيم ۾ مڪروه جي زمري ۾ اچن ٿا. اهڙن عملن جي تعين ۾ فقيهن وچ ۾ اختلاف ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مباح ====
اهڙيون نيون عادتون يا وسيلا، جن بابت نه ممانعت هجي ۽ نه خاص استحباب، مباح جي زمري ۾ اچي سگهن ٿا. عز بن عبدالسلام کاڌي، پيتي، لباس ۽ رهائش جي جائز سهولتن ۾ واڌ کي ان جا مثال ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

[[يحيى بن شرف النووي|امام نووي]] پڻ هن پنجن قسمن واري تقسيم کي نقل ۽ قبول ڪيو. ''شرح صحيح مسلم'' ۾ هن «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي ''عام مخصوص'' قرار ڏيندي لکيو ته عالمن بدعت کي واجب، مندوب، حرام، مڪروه ۽ مباح قسمن ۾ ورهايو آهي.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;/&gt;

=== تراويح ۽ عمر جو قول ===
هن بحث ۾ [[عمر بن خطاب]] جو [[تراويح]] بابت قول پڻ گهڻو ذڪر ڪيو ويندو آهي. [[صحيح بخاري]] موجب عمر رمضان ۾ ماڻهن کي هڪ امام پٺيان گڏ ڏسي ان انتظام بابت «نعمت البدعة هذه» چيو، جنهن جو مفهوم آهي: ''هيءَ ڪهڙي نه سٺي نئين ڳالهه آهي.''&lt;ref name=&quot;Bukhari2010&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[محمد بن اسماعيل بخاري]]
 |title=صحيح البخاري
 |chapter=كتاب صلاة التراويح
 |at=حديث 2010
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

نووي ۽ ساڳئي طريقي جي عالمن هن قول کي ان ڳالهه جي دليلن مان شمار ڪيو ته ''بدعت'' جو لفظ لغوي معنيٰ ۾ سٺي نئين انتظام لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;/&gt; ٻئي طرف جيڪي عالم شرعي بدعت کي بنا تقسيم جي مذموم سمجهن ٿا، تن جي تشريح موجب عمر هتي لفظ ''بدعت'' لغوي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ جماعت سان رمضان جي قيام جو اصل عمل محمد جي سنت مان ثابت هو.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

=== «سنت حسنه» واري حديث ===
[[صحيح مسلم]] ۾ [[جرير بن عبدالله بجلي]] کان روايت ڪيل حديث ۾ محمد کان «اسلام ۾ سٺي سنت جاري ڪرڻ» ۽ ان تي عمل ڪندڙن جي اجر بابت روايت نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim1017&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[مسلم بن حجاج]]
 |title=صحيح مسلم
 |chapter=كتاب الزكاة
 |at=حديث 1017
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt; هن حديث کي ''بدعت حسنه'' جي بحث ۾ ڪڏهن دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. بهرحال حديث جو اصل پسمنظر صدقي جي هڪ اڳ ۾ مشروع عمل ۾ اڳڀرائي ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي؛ تنهنڪري ان مان نئين عبادت ايجاد ڪرڻ جو مفهوم ڪڍڻ بابت عالمن جون تشريحون هڪجهڙيون ناهن.

=== تقسيم جي مخالفت ڪندڙ راءِ ===
عالمن جي هڪ ٻي روايت موجب ''بدعت'' جڏهن شرعي اصطلاح طور استعمال ٿئي ته اها پاڻ ئي مذموم ديني نواڻ لاءِ مخصوص آهي؛ تنهنڪري ان کي ''سٺي شرعي بدعت'' ۽ ''خراب شرعي بدعت'' ۾ ورهائڻ مناسب ناهي. هن راءِ جا عالم «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي بنياد بڻائين ٿا ۽ چون ٿا ته مدرسن جي تعمير، علمي ڪتابن جي تدوين، جديد مواصلاتي وسيلا يا اهڙا ٻيا ڪم شرعي بدعت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ موجود شرعي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جا نوان وسيلا آهن.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

انهيءَ نقطه نظر موجب عمر بن خطاب جو تراويح بابت ''بدعت'' جو لفظ استعمال ڪرڻ پڻ لغوي معنيٰ ۾ هو، نه شرعي اصطلاحي معنيٰ ۾. جديد دور ۾ [[عبدالعزيز بن باز]] سميت ڪيترن عالمن هن تشريح کي اختيار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح اختلاف جو هڪ اهم حصو ''بدعت'' جي تعريف ۽ اصطلاحي دائري سان لاڳاپيل آهي: هڪ طريقو هر نئين شيءِ کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺي پوءِ ان تي پنج شرعي حڪم لاڳو ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو طريقو ''بدعت'' جو شرعي اصطلاح شروع کان ئي اهڙي ديني نواڻ لاءِ مخصوص ڪري ٿو، جنهن لاءِ شريعت ۾ معتبر بنياد موجود نه هجي. تنهن هوندي به ٻنهي طريقن جي وچ ۾ صرف لفظي اختلاف هجڻ يا فقهي طور وڌيڪ بنيادي اختلاف هجڻ بابت عالمن جون تشريحون مختلف آهن، تنهنڪري ان اختلاف کي مڪمل طور ''لفظي اختلاف'' قرار ڏيڻ سڀني مڪتبن جي موقف جي صحيح نمائندگي نه ڪندو.

== بدعت بابت اهل سنت جي عالمن جا قول ==

* [[ابو حامد غزالي]] چيو آهي: «هر نئين پيدا ڪيل شيءِ منع ڪيل ناهي، بلڪ منع ڪيل بدعت اها آهي، جيڪا ڪنهن ثابت سنت جي مخالفت ڪري يا شريعت جي ڪنهن حڪم کي ختم ڪري.»&lt;ref&gt;''[[احياء علوم الدين]]''، مصنف: [[ابو حامد غزالي]]، جلد 2، ص 428.&lt;/ref&gt;

* [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: «بدعت مان مراد اهڙي نئين پيدا ڪيل شيءِ آهي، جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو اهڙو اصل موجود نه هجي، جيڪو ان تي دلالت ڪري؛ پر جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود هجي، جيڪو ان تي دلالت ڪري، سا شرعي طور بدعت ناهي، جيتوڻيڪ لغوي لحاظ کان بدعت هجي.»&lt;ref&gt;''جامع العلوم والحكم''، مصنف: [[ابن رجب حنبلي]]، ص 223.&lt;/ref&gt;

* [[ابن اثير جزري]] چيو آهي: «بدعت جا ٻه قسم آهن: هدايت واري بدعت ۽ گمراهيءَ واري بدعت. جيڪا شيءِ رسول الله جي حڪم جي خلاف هجي، سا مذمت ۽ انڪار جي دائري ۾ اچي ٿي، ۽ جيڪا انهيءَ شيءِ جي عام دائري هيٺ اچي، جنهن جي ترغيب ڏني وئي هجي، سا ساراهه جي دائري ۾ اچي ٿي.»&lt;ref name=&quot;IbnAthirNihaya&quot;&gt;''النهاية في غريب الحديث والأثر''، مصنف: [[ابن اثير جزري]]، جلد 1، ص 80، المطبعة الخيرية، 1328هه.&lt;/ref&gt; هن وڌيڪ چيو ته «سٺي بدعت حقيقت ۾ سنت آهي»، ۽ انهيءَ تشريح موجب «هر نئين پيدا ڪيل شيءِ بدعت آهي» واري حديث مان مراد اها نئين شيءِ آهي، جيڪا شريعت جي اصولن جي مخالفت ڪري ۽ سنت سان موافق نه هجي.&lt;ref name=&quot;IbnAthirNihaya&quot;/&gt;

* [[سعد الدين تفتازاني]] چيو آهي: «اها جهالت آهي ته هر اهڙي ڪم کي، جيڪو [[صحابه|صحابه ڪرام]] جي زماني ۾ موجود نه هو، مذموم بدعت قرار ڏنو وڃي، جيتوڻيڪ ان جي خراب هجڻ تي ڪو دليل موجود نه هجي، ۽ ان لاءِ 'نون پيدا ڪيل معاملن کان بچو' واري حديث کي دليل بڻايو وڃي؛ جڏهن ته ان مان مراد دين ۾ اهڙي شيءِ داخل ڪرڻ آهي، جيڪا دين مان نه هجي.»&lt;ref&gt;''شرح المقاصد''، مصنف: [[سعد الدين تفتازاني]]، جلد 5، ص 232.&lt;/ref&gt;

* [[ابن تيميه]] چيو آهي: «جنهن شيءِ کي مسلمان مصلحت سمجهن، جيڪڏهن ان جي ضرورت جو سبب نبيءَ کان پوءِ پيدا ٿيو هجي، ته اهڙي حالت ۾ ضرورت موجب نئون انتظام قائم ڪرڻ جائز آهي.»&lt;ref&gt;''اقتضاء الصراط المستقيم''، مصنف: [[ابن تيميه]]، ص 258، دار الحديث.&lt;/ref&gt;

== خراب بدعت جا شرط ==
[[يوسف القرضاوي]] پنهنجي ڪتاب ''السنة والبدعة'' ۾ خراب يا مذموم بدعت جي سڃاڻپ لاءِ هي شرط بيان ڪيا آهن:&lt;ref&gt;''السنة والبدعة''، مصنف: [[يوسف القرضاوي]]، ص 10–19.&lt;/ref&gt;

* ان جو تعلق '''دين''' سان هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن تعريف موجب بدعت دين جي معاملن ۾ ٿيندي آهي؛ عام دنياوي عادتن ۽ معاملن ۾ پيدا ٿيندڙ هر نئين شيءِ کي شرعي بدعت نه چيو ويندو آهي.
* ان نئين عمل يا ڳالهه جو '''شريعت ۾ ڪو اصل يا بنياد نه هجي'''؛ جيڪڏهن ان لاءِ شريعت ۾ ڪو معتبر اصل موجود هجي ته هن تعريف موجب ان کي بدعت قرار نه ڏنو ويندو.

== ''بدعت جا سبب'' ==

''بدعت جا سڀ کان وڏا سبب ھي ٿي سگهن ٿا'':
* ''ديني حڪمن کان لا علمي''
* ''پنهنجي خواهشن جي پيروي''
* ''ڪجهه انسانن جي راءِ کي تعصب ڏيڻ''
* ''ڪافرن سان مشابهت رکڻ''

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]</text>
      <sha1>49v3qhaeu8i834c8mgghn9jss81wdjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413635</id>
      <parentid>413631</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28128" sha1="owaxp0cybo3td3uldo7gp7vfzswo9zo" xml:space="preserve">[http://quranacademy.com/SnapshotView/MediaID/2115/Title/14-Hadees-No-5-Muzammat-e-Bida%27at-(Part-1)-&amp;#91;14-of-47&amp;#93;] '''[[بدعت تي القرآن اڪيڊمي]]'''

'''''بِدعَتَ''':'''bid‘ah''' :({{lang-ar|بدعة}}; {{lang-en|innovation}}) مذھبي معاملن ۾ نواڻ يا تبديلي&lt;ref name=&quot;jacb1&quot;&gt;{{cite book|last1 = A.C. Brown|first1 = Jonathan|authorlink=Jonathan A.C. Brown|title = Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World ''(Foundations of Islam)''|url = https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow|date = 2009|publisher = [[Oneworld Publications]]|isbn = 978-1851686636|page = [https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow/page/277 277]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wehr|first=Hans|title=Arabic-English Dictionary|year=1994|publisher=Spoken Language Services, Inc.|pages=57}}&lt;/ref&gt; بِدعَتَ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] جو لفظ آهي، جنهن جي اصطلاحي معنيٰ آهي ”ڪا اهڙي رسم يا طريقو، جنهن ۾ قرآن ۽ سنت جي پيرويءَ کان تجاوز ڪيو وڃي“. دين اسلام جي شريعت ۾ نئين رسم، جيڪا نبي سڳوري صلي الله عليه وسلم جي وقت ۾ نه ٿي هجي.''&lt;ref&gt;{{Citation |title=''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلدي پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.'' |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409144751/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر طاهر القادري جو خيال آهي تہ لفظي ۽ اصطلاحي اختلافن باوجود اسلام جا سڀئي مڪتبہ فڪر ان امر تي متفق آهن تہ ڪنھن نئين امر جي حلت ۽ حرمت، جواز يا عدم جواز جي تعين لاءِ بدعت جي تقسيم اڻٽر آهي.ڇوتہ جيڪڏهن بدعت کي ڪنھن امتياز ۽ فرق کان سواءِ رڳو ھڪ ايڪو سمجھي نبي صه کان پوءِ ھر نئين ڪم کي ايجاد سمجھي حرام يا مردود قرار ڏجي ته دين جي تعليم ۽ اسلامي فقہ جو وڏو حصو ، اجتھاد جون سڀ صورتون، قياس سڀ ناجائز ٿي ويندا. &lt;ref name=&quot;minhajbooks.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.minhajbooks.com/urdu/btext/cid/4/bid/318/btid/1054/read/txt/فصل-اول-اقسام-بدعت.html}}&lt;/ref&gt; امام ابن تيميہ (728ھ) پنھنجي ڪتاب .’’منہاج السنۃ’’۾ چوي ٿو تہ عمر فاروق جو فرمان. نعمت البدعة هذهِ&lt;ref&gt;{{مالک، المؤطا، 1 : 114، رقم، 250}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;{{ابن تيميه، منهاج السنة، 4 : 224}}&lt;/ref&gt; ۾ بدعت جي لغوي معني جي وضاحت ڪندي فرمايو تہ:

{{quote|إنّما سمّاها بدعة لأن ما فعل ابتداء، بدعة لغة، وليس ذلک بدعة شرعية، فإنّ البدعة الشّرعية التی هی ضلالة ما فعل بغير دليل شرعی&lt;ref&gt;{{بخاری، الصحيح، کتاب صلاة التراويح، باب فضل من قام رمضان، 2 : 707، رقم : 1906}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ان کي (باجماعت نماز تراويح کي) بدعت ان لاءِ چيو ويندو آهي جو اھو عمل ان کان پھريون ايئن نه ٿيو هو تنھن ڪري اھا بدعت لغوي آھي. اھا بدعت شرعي ناھي.بدعت شرعي اھڙي گمراھي آھي جيڪا دليل شرعي کانسواءِ عمل ۾ آندي وڃي.|امام تيميہ&lt;ref name=&quot;minhajbooks.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.minhajbooks.com/urdu/btext/cid/4/bid/318/btid/1054/read/txt/فصل-اول-اقسام-بدعت.html}}&lt;/ref&gt;|}}

بدعت جو لفظ فقيھن ۽ اسلامي قانوني ماھرن اھڙن عقيدن، ڪمن ۽ رسمن جي باري ۾  استعمال ڪيو آهي جيڪي قرآن ۽ سنت کان ٻاهر آھن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. تمام اڪابر فقيھن ،  ابن تيميه (وفات:1380) جا پوئلڳن، حنبلي فقه وارن، سعودي عرب ۾ وھابي تحريڪ وارن ۽ ٻين ھر ان شئي کي رد ڪري ڇڏيو جيڪا انھن مطابق دين اندر نئين ھئي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. اسلام ۾ جن بدعتن جي اجازت آهي انھن ۾ عربي گرامر جو مطالعو، اسڪول ٺاھڻ، عمدہ ڪپڙا پائڻ، مھمانن کي عمدو کاڌو کارائڻ، وغيره شامل آهن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. مسجدون سينگارڻ ۽ قرآن جون قلمي نسخا ٺاھڻ مڪروه يا ناپسنديده بدعتون قرار ڏنيون ويون پر انھن جي منع نہ ڪئي وئي، نہ وري ان جي سزا رکي وئي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. بت پرستي جي بدعت کي ڪفر قرار ڏنو ويو. سني فقيھن مزارن تي ادا ڪيون ويندڙ رسمن، شيعن جي امامن لاء خيالن ۽ احمدين جي خيالن کي بت بہ بدعت جي زمري ۾ رکيو آھي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. جديد دؤر ۾ اڳي جي ڀيٽ ۾ بدعت اسلام جو سڀ کان وڌيڪ بحث وارن موضوعن ۾ شامل آهي. بنياد پرست نہ رڳو مذھبي عملن پر گھڻ مذھبي سماج جي سيڪيولر ريتن کي نندڻ لاء پڻ بدعت جو لفظ استعمال ڪن ٿا. انھن ريتن ۾ سالگره، پالتو جاندار رکڻ،  موسيقي ٻڌڻ، ملڪ جي جھنڊي کي سلامي ڏيڻ شامل آھن. ساڳي خيال جي برعڪس بنيادپرستن پنھنجي عام زندگين ۾، پنھنجا ادارا ھلائڻ ۾ ۽ تبليغي ڪمن ۾ جديد ٽيڪنالاجي جي استعمال کي قبول ڪيو آهي جنھن جو قرآن ۽ سنت ۾ ذڪر ڪانھي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. ترقي پسند مسلمانن سٺين بدعتن جي خيال جي پذيرائي ڪئي آهي. انھن مان اڪثر خالد ابوالفضل (جنم 1963) جھڙن مفڪرن سان سھمت آھن جنھن اھو خيال ڏنو تہ جيڪا شئي اخلاقي بصيرت جي بنياد تي قائم آهي ان کي خراب بدعت قرار ڏئي رد نہ ٿو ڪري سگھجي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام &quot;&gt; - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001
- pages# 101, &lt;/ref&gt;.

=== ''بدعت حديث جي روشنيءَ ۾'' ===

''حضرت عائشه روايت ڪري ٿي تہ'':

{{quote|'''''من أحدث فی أمرنا هذا ما ليس منه فهو ردّ.'''''

'''''ترجمو''':جنهن به اسان جي دين ۾ ڪا اهڙي شيءِ پيدا ڪئي جيڪا هن ۾ نه هئي ته اهو انسان مردود آهي.|مسلم&lt;ref&gt;مسلم، الصحيح، کتاب الأقضية، باب نقض الأحکام الباطلة، 3 : 1343، رقم : 1718&lt;/ref&gt;|ابن ماجہ&lt;ref&gt;ابن ماجه، السنن، المقدمة، باب تعظيم حديث رسول اﷲ صلی الله عليه وآله وسلم ، 1 : 7، رقم : 14&lt;/ref&gt;|المسند احمد&lt;ref&gt;أحمد بن حنبل، المسند، 6 : 270، رقم : 26372&lt;/ref&gt;|}}

== بدعت جا قسم ==
[[اسلامي فقه]] ۽ حديث جي عالمن وٽ [[بدعت]] جي درجابندي ۽ ان لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن بابت مختلف طريقا ملن ٿا. ڪجهه عالمن بدعت کي لغوي وسيع معنيٰ ۾ وٺندي ان کي شرعي حڪمن موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن جي نظر ۾ شرعي اصطلاح ۾ ''بدعت'' رڳو اهڙي نئين ديني ڳالهه کي چئبو آهي، جنهن جو شريعت ۾ ڪو بنياد نه هجي؛ تنهنڪري سندن اصطلاح موجب هر شرعي بدعت مذموم آهي.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[يحيى بن شرف النووي]]
 |title=المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج
 |volume=6
 |pages=154–155
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[عز الدين بن عبد السلام]]
 |title=قواعد الأحكام في مصالح الأنام
 |volume=2
 |page=172
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ان اختلاف جو هڪ اهم سبب ''بدعت'' جي لغوي ۽ شرعي معنيٰ ۾ فرق آهي. [[ابن حجر عسقلاني]] موجب، شريعت جي اصطلاح ۾ اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جو شريعت ۾ ڪو اصل نه هجي، بدعت سڏجي ٿي؛ جڏهن ته جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو بنياد موجود هجي، تنهن کي انهيءَ شرعي معنيٰ ۾ بدعت نه چيو ويندو. لغوي معنيٰ ۾ وري اڳئين مثال کان سواءِ پيدا ڪيل يا رائج ڪيل شيءِ کي بدعت چئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;FathBari&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[ابن حجر عسقلاني]]
 |title=فتح الباري شرح صحيح البخاري
 |chapter=كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

هن بحث ۾ حديث «هر بدعت گمراهي آهي» پڻ بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها روايت [[صحيح مسلم]] ۾ [[جابر بن عبدالله]] کان نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim867&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[مسلم بن حجاج]]
 |title=صحيح مسلم
 |chapter=كتاب الجمعة
 |at=حديث 867
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي ته محمد چيو ته جيڪو سندن ديني معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪري جيڪا ان مان نه هجي، اها رد آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari2697&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[محمد بن اسماعيل بخاري]]
 |title=صحيح البخاري
 |chapter=كتاب الصلح
 |at=حديث 2697
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

=== بدعت حسنه ۽ بدعت سيئه ===
ڪجهه عالمن، خاص طور [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] ڏانهن منسوب ڪيل مشهور تقسيم ۾، نون معاملن کي ٻن وسيع قسمن ۾ بيان ڪيو آهي: اهڙو نئون ڪم جيڪو قرآن، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت نه ڪري، ۽ اهڙو نئون ڪم جيڪو انهن مان ڪنهن جي مخالفت ڪري. [[ابو بڪر بيهقي]] ''مناقب الشافعي'' ۾ شافعي کان اهو قول نقل ڪيو آهي ته نوان معاملا ٻن قسمن جا آهن: جيڪي ڪتاب، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت ڪن، سي گمراهيءَ واري بدعت آهن؛ ۽ جيڪي خير جا نوان ڪم انهن جي مخالفت نه ڪن، سي مذموم ناهن.&lt;ref name=&quot;BayhaqiShafii&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[ابو بڪر بيهقي]]
 |title=مناقب الشافعي
 |volume=1
 |page=469
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ بنياد تي بعد جي فقهي ادب ۾ هي اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن:
# '''بدعت حسنه''' — لغوي يا وسيع اصطلاح موجب اهڙو نئون عمل، جنهن کي شريعت جي عام اصولن سان موافق سمجهيو وڃي.
# '''بدعت سيئه''' يا '''بدعت مذمومه''' — اهڙو نئون ديني عمل، جيڪو شريعت جي اصولن يا ثابت ٿيل ديني دليلن جي خلاف هجي.

انهن اصطلاحن جي استعمال بابت سڀني عالمن جو طريقو ساڳيو ناهي. جيڪي عالم ''بدعت'' کي فقط شرعي مذموم معنيٰ ۾ استعمال ڪن ٿا، سي ''بدعت حسنه'' جي بدران اهڙي عمل کي سنت، جائز وسيلو يا شرعي اصل هيٺ ايندڙ نئون طريقو قرار ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;&gt;{{cite web
 |title=حكم تقسيم البدعة
 |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/1003/
 |website=موقع الشيخ عبد العزيز بن باز
 |language=ar
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== پنجن شرعي حڪمن موجب تقسيم ===
[[عز بن عبدالسلام]] بدعت کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺندي ان کي پنجن شرعي حڪمن ۾ ورهايو: واجب، حرام، مندوب، مڪروه ۽ مباح. سندس بيان موجب ڪنهن نئين عمل جو حڪم طئي ڪرڻ لاءِ ان کي شريعت جي عام قاعدن تي پرکيو وڃي؛ جيڪڏهن اهو وجوب جي قاعدن هيٺ اچي ته واجب، حرمت جي قاعدن هيٺ اچي ته حرام، استحباب هيٺ اچي ته مندوب، ڪراهت هيٺ اچي ته مڪروه ۽ اباحت جي قاعدن هيٺ اچي ته مباح قرار ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== واجب ====
عز بن عبدالسلام اهڙن نون وسيلن کي هن زمري ۾ رکيو، جيڪي ڪنهن شرعي واجب کي پورو ڪرڻ لاءِ ضروري ٿي پون. هن مثال طور [[عربي صرف ۽ نحو|نحو]] جي علم جي تدوين جو ذڪر ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن ۽ حديث جي صحيح سمجهه ۽ شريعت جي حفاظت لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. هن اصولِ فقه جي تدوين ۽ صحيح ۽ ضعيف روايتن جي سڃاڻپ لاءِ علمي طريقن جي ترقيءَ کي پڻ هن سلسلي سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== حرام ====
اهڙيون نيون مذهبي ڳالهيون يا عقيدا، جيڪي شرعي اصولن جي مخالفت ڪن، هن تقسيم موجب حرام بدعت ۾ اچن ٿا. عز بن عبدالسلام پنهنجي دور جي ڪلامي بحثن جي حوالي سان [[قدريه]]، [[مرجئه]] ۽ ٻين اهڙن فرقن جي ڪن نظرين کي مثال طور پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مندوب ====
اهڙا نوان انتظام يا خير جا ڪم، جن لاءِ شريعت جي عام اصولن مان حمايت ملي، مندوب قرار ڏئي سگهجن ٿا. عز بن عبدالسلام مدرسن ۽ مسافرن يا محتاجن لاءِ رهائشگاهن جي تعمير جهڙن ڪمن کي هن قسم جا مثال ڄاڻايا.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مڪروه ====
اهڙا نوان عمل، جيڪي صريح حرام نه هجن پر شرعي قاعدن موجب ناپسنديده هجن، هن تقسيم ۾ مڪروه جي زمري ۾ اچن ٿا. اهڙن عملن جي تعين ۾ فقيهن وچ ۾ اختلاف ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مباح ====
اهڙيون نيون عادتون يا وسيلا، جن بابت نه ممانعت هجي ۽ نه خاص استحباب، مباح جي زمري ۾ اچي سگهن ٿا. عز بن عبدالسلام کاڌي، پيتي، لباس ۽ رهائش جي جائز سهولتن ۾ واڌ کي ان جا مثال ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

[[يحيى بن شرف النووي|امام نووي]] پڻ هن پنجن قسمن واري تقسيم کي نقل ۽ قبول ڪيو. ''شرح صحيح مسلم'' ۾ هن «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي ''عام مخصوص'' قرار ڏيندي لکيو ته عالمن بدعت کي واجب، مندوب، حرام، مڪروه ۽ مباح قسمن ۾ ورهايو آهي.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;/&gt;

=== تراويح ۽ عمر جو قول ===
هن بحث ۾ [[عمر بن خطاب]] جو [[تراويح]] بابت قول پڻ گهڻو ذڪر ڪيو ويندو آهي. [[صحيح بخاري]] موجب عمر رمضان ۾ ماڻهن کي هڪ امام پٺيان گڏ ڏسي ان انتظام بابت «نعمت البدعة هذه» چيو، جنهن جو مفهوم آهي: ''هيءَ ڪهڙي نه سٺي نئين ڳالهه آهي.''&lt;ref name=&quot;Bukhari2010&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[محمد بن اسماعيل بخاري]]
 |title=صحيح البخاري
 |chapter=كتاب صلاة التراويح
 |at=حديث 2010
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

نووي ۽ ساڳئي طريقي جي عالمن هن قول کي ان ڳالهه جي دليلن مان شمار ڪيو ته ''بدعت'' جو لفظ لغوي معنيٰ ۾ سٺي نئين انتظام لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;/&gt; ٻئي طرف جيڪي عالم شرعي بدعت کي بنا تقسيم جي مذموم سمجهن ٿا، تن جي تشريح موجب عمر هتي لفظ ''بدعت'' لغوي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ جماعت سان رمضان جي قيام جو اصل عمل محمد جي سنت مان ثابت هو.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

=== «سنت حسنه» واري حديث ===
[[صحيح مسلم]] ۾ [[جرير بن عبدالله بجلي]] کان روايت ڪيل حديث ۾ محمد کان «اسلام ۾ سٺي سنت جاري ڪرڻ» ۽ ان تي عمل ڪندڙن جي اجر بابت روايت نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim1017&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[مسلم بن حجاج]]
 |title=صحيح مسلم
 |chapter=كتاب الزكاة
 |at=حديث 1017
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt; هن حديث کي ''بدعت حسنه'' جي بحث ۾ ڪڏهن دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. بهرحال حديث جو اصل پسمنظر صدقي جي هڪ اڳ ۾ مشروع عمل ۾ اڳڀرائي ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي؛ تنهنڪري ان مان نئين عبادت ايجاد ڪرڻ جو مفهوم ڪڍڻ بابت عالمن جون تشريحون هڪجهڙيون ناهن.

=== تقسيم جي مخالفت ڪندڙ راءِ ===
عالمن جي هڪ ٻي روايت موجب ''بدعت'' جڏهن شرعي اصطلاح طور استعمال ٿئي ته اها پاڻ ئي مذموم ديني نواڻ لاءِ مخصوص آهي؛ تنهنڪري ان کي ''سٺي شرعي بدعت'' ۽ ''خراب شرعي بدعت'' ۾ ورهائڻ مناسب ناهي. هن راءِ جا عالم «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي بنياد بڻائين ٿا ۽ چون ٿا ته مدرسن جي تعمير، علمي ڪتابن جي تدوين، جديد مواصلاتي وسيلا يا اهڙا ٻيا ڪم شرعي بدعت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ موجود شرعي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جا نوان وسيلا آهن.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

انهيءَ نقطه نظر موجب عمر بن خطاب جو تراويح بابت ''بدعت'' جو لفظ استعمال ڪرڻ پڻ لغوي معنيٰ ۾ هو، نه شرعي اصطلاحي معنيٰ ۾. جديد دور ۾ [[عبدالعزيز بن باز]] سميت ڪيترن عالمن هن تشريح کي اختيار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح اختلاف جو هڪ اهم حصو ''بدعت'' جي تعريف ۽ اصطلاحي دائري سان لاڳاپيل آهي: هڪ طريقو هر نئين شيءِ کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺي پوءِ ان تي پنج شرعي حڪم لاڳو ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو طريقو ''بدعت'' جو شرعي اصطلاح شروع کان ئي اهڙي ديني نواڻ لاءِ مخصوص ڪري ٿو، جنهن لاءِ شريعت ۾ معتبر بنياد موجود نه هجي. تنهن هوندي به ٻنهي طريقن جي وچ ۾ صرف لفظي اختلاف هجڻ يا فقهي طور وڌيڪ بنيادي اختلاف هجڻ بابت عالمن جون تشريحون مختلف آهن، تنهنڪري ان اختلاف کي مڪمل طور ''لفظي اختلاف'' قرار ڏيڻ سڀني مڪتبن جي موقف جي صحيح نمائندگي نه ڪندو.

== بدعت بابت اهل سنت جي عالمن جا قول ==

* [[ابو حامد غزالي]] چيو آهي: «هر نئين پيدا ڪيل شيءِ منع ڪيل ناهي، بلڪ منع ڪيل بدعت اها آهي، جيڪا ڪنهن ثابت سنت جي مخالفت ڪري يا شريعت جي ڪنهن حڪم کي ختم ڪري.»&lt;ref&gt;''[[احياء علوم الدين]]''، مصنف: [[ابو حامد غزالي]]، جلد 2، ص 428.&lt;/ref&gt;

* [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: «بدعت مان مراد اهڙي نئين پيدا ڪيل شيءِ آهي، جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو اهڙو اصل موجود نه هجي، جيڪو ان تي دلالت ڪري؛ پر جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود هجي، جيڪو ان تي دلالت ڪري، سا شرعي طور بدعت ناهي، جيتوڻيڪ لغوي لحاظ کان بدعت هجي.»&lt;ref&gt;''جامع العلوم والحكم''، مصنف: [[ابن رجب حنبلي]]، ص 223.&lt;/ref&gt;

* [[ابن اثير جزري]] چيو آهي: «بدعت جا ٻه قسم آهن: هدايت واري بدعت ۽ گمراهيءَ واري بدعت. جيڪا شيءِ رسول الله جي حڪم جي خلاف هجي، سا مذمت ۽ انڪار جي دائري ۾ اچي ٿي، ۽ جيڪا انهيءَ شيءِ جي عام دائري هيٺ اچي، جنهن جي ترغيب ڏني وئي هجي، سا ساراهه جي دائري ۾ اچي ٿي.»&lt;ref name=&quot;IbnAthirNihaya&quot;&gt;''النهاية في غريب الحديث والأثر''، مصنف: [[ابن اثير جزري]]، جلد 1، ص 80، المطبعة الخيرية، 1328هه.&lt;/ref&gt; هن وڌيڪ چيو ته «سٺي بدعت حقيقت ۾ سنت آهي»، ۽ انهيءَ تشريح موجب «هر نئين پيدا ڪيل شيءِ بدعت آهي» واري حديث مان مراد اها نئين شيءِ آهي، جيڪا شريعت جي اصولن جي مخالفت ڪري ۽ سنت سان موافق نه هجي.&lt;ref name=&quot;IbnAthirNihaya&quot;/&gt;

* [[سعد الدين تفتازاني]] چيو آهي: «اها جهالت آهي ته هر اهڙي ڪم کي، جيڪو [[صحابه|صحابه ڪرام]] جي زماني ۾ موجود نه هو، مذموم بدعت قرار ڏنو وڃي، جيتوڻيڪ ان جي خراب هجڻ تي ڪو دليل موجود نه هجي، ۽ ان لاءِ 'نون پيدا ڪيل معاملن کان بچو' واري حديث کي دليل بڻايو وڃي؛ جڏهن ته ان مان مراد دين ۾ اهڙي شيءِ داخل ڪرڻ آهي، جيڪا دين مان نه هجي.»&lt;ref&gt;''شرح المقاصد''، مصنف: [[سعد الدين تفتازاني]]، جلد 5، ص 232.&lt;/ref&gt;

* [[ابن تيميه]] چيو آهي: «جنهن شيءِ کي مسلمان مصلحت سمجهن، جيڪڏهن ان جي ضرورت جو سبب نبيءَ کان پوءِ پيدا ٿيو هجي، ته اهڙي حالت ۾ ضرورت موجب نئون انتظام قائم ڪرڻ جائز آهي.»&lt;ref&gt;''اقتضاء الصراط المستقيم''، مصنف: [[ابن تيميه]]، ص 258، دار الحديث.&lt;/ref&gt;

== سنين ۾ خراب بدعت جا شرط ==
[[يوسف القرضاوي]] پنهنجي ڪتاب ''السنة والبدعة'' ۾ خراب يا مذموم بدعت جي سڃاڻپ لاءِ هي شرط بيان ڪيا آهن:&lt;ref&gt;''السنة والبدعة''، مصنف: [[يوسف القرضاوي]]، ص 10–19.&lt;/ref&gt;

* ان جو تعلق '''دين''' سان هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن تعريف موجب بدعت دين جي معاملن ۾ ٿيندي آهي؛ عام دنياوي عادتن ۽ معاملن ۾ پيدا ٿيندڙ هر نئين شيءِ کي شرعي بدعت نه چيو ويندو آهي.
* ان نئين عمل يا ڳالهه جو '''شريعت ۾ ڪو اصل يا بنياد نه هجي'''؛ جيڪڏهن ان لاءِ شريعت ۾ ڪو معتبر اصل موجود هجي ته هن تعريف موجب ان کي بدعت قرار نه ڏنو ويندو.

== سٺي بدعت جا مثال ==
انهن عملن مان، جن کي ''بدعت حسنه'' جي تقسيم کي قبول ڪندڙ عالمن شريعت ۾ اصل رکندڙ نون انتظامن يا عملن جا مثال قرار ڏنو آهي ۽ جيڪي [[محمد|محمد بن عبدالله]] کان پوءِ وجود ۾ آيا، هي شامل آهن:

* [[قرآن|قرآن مجيد]] کي ٻن جلدن جي وچ ۾ هڪ مصحف جي صورت ۾ گڏ ڪرڻ؛ [[عمر بن خطاب]]، [[ابو بڪر صديق]] کي قرآن جي ضايع ٿيڻ جي انديشي سبب ان کي گڏ ڪرڻ جي صلاح ڏني، جنهن کان پوءِ قرآن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ جو ڪم ڪيو ويو.

* [[تراويح]] جي نماز لاءِ ماڻهن کي هڪ امام پٺيان گڏ ڪرڻ؛ [[عبدالرحمان بن عبدالقاري]] کان روايت آهي ته هو رمضان جي هڪ رات [[عمر بن خطاب]] سان مسجد ڏانهن ويو، جتي ماڻهو الڳ الڳ نماز پڙهي رهيا هئا. عمر کين هڪ قاريءَ جي پٺيان گڏ ڪرڻ کي بهتر سمجهيو ۽ پوءِ کين [[ابي بن ڪعب]] جي امامت هيٺ گڏ ڪيو. ٻي رات ماڻهن کي گڏجي نماز پڙهندي ڏسي عمر چيو: «هيءَ ڪهڙي نه سٺي بدعت آهي.» هن رات جي آخري حصي ۾ نماز پڙهڻ کي شروعاتي حصي ۾ پڙهڻ کان وڌيڪ ڀلو پڻ قرار ڏنو.&lt;ref&gt;''[[صحيح بخاري]]''، حديث نمبر 2010.&lt;/ref&gt; ''بدعت'' جي هن استعمال جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۽ مختلف فقهي روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.

* جمعي جي ڏينهن اضافي اذان جو انتظام؛ [[سائب بن يزيد]] کان روايت آهي ته [[عثمان بن عفان]] جي دور ۾ [[مدينو|مديني]] جي آبادي وڌڻ کان پوءِ جمعي لاءِ هڪ اضافي اذان جو انتظام ڪيو ويو. ان کان اڳ جمعي جي اذان امام جي منبر تي ويهڻ وقت ڏني ويندي هئي.&lt;ref&gt;''[[صحيح بخاري]]''، حديث نمبر 913.&lt;/ref&gt;

* [[عثمان بن عفان]] جي خلافت دوران قرآن جي قراءتن ۾ اختلاف وڌڻ جي انديشي سبب معياري مصحف جون نقلون تيار ڪرائي مختلف علائقن ڏانهن موڪلڻ. ان کان اڳ قرآن کي هڪ مجموعي صورت ۾ گڏ ڪرڻ جو ڪم [[ابو بڪر صديق]] جي خلافت ۾ ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;''[[صحيح بخاري]]''، حديث نمبر 4987.&lt;/ref&gt;

* قرآن جي لکڻيءَ ۾ نقطن ۽ ٻين علامتن جو استعمال، جيڪو ابتدائي اسلامي دور کان پوءِ عربي رسم الخط کي وڌيڪ واضح بڻائڻ لاءِ تدريجي طور رائج ٿيو. هن عمل کي روايتي ذريعن ۾ [[يحيى بن يعمر]] سميت ڪيترن ابتدائي عالمن سان منسوب ڪيو ويو آهي.

* [[عربي نحو]] جي اصولن جي تدوين، جنهن کي روايتي طور [[ابو الاسود دؤلي]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه روايتن ۾ نحو جي شروعات بابت [[علي بن ابي طالب]] سان سندس صلاح مشوري جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان بابت روايتي بيانن جا تفصيل مختلف آهن.

== ''بدعت جا سبب'' ==

''بدعت جا سڀ کان وڏا سبب ھي ٿي سگهن ٿا'':
* ''ديني حڪمن کان لا علمي''
* ''پنهنجي خواهشن جي پيروي''
* ''ڪجهه انسانن جي راءِ کي تعصب ڏيڻ''
* ''ڪافرن سان مشابهت رکڻ''

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]</text>
      <sha1>owaxp0cybo3td3uldo7gp7vfzswo9zo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413639</id>
      <parentid>413635</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32999" sha1="h8cc334lzo0gb70zfpzecgbkwu0gg76" xml:space="preserve">[http://quranacademy.com/SnapshotView/MediaID/2115/Title/14-Hadees-No-5-Muzammat-e-Bida%27at-(Part-1)-&amp;#91;14-of-47&amp;#93;] '''[[بدعت تي القرآن اڪيڊمي]]'''

'''''بِدعَتَ''':'''bid‘ah''' :({{lang-ar|بدعة}}; {{lang-en|innovation}}) مذھبي معاملن ۾ نواڻ يا تبديلي&lt;ref name=&quot;jacb1&quot;&gt;{{cite book|last1 = A.C. Brown|first1 = Jonathan|authorlink=Jonathan A.C. Brown|title = Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World ''(Foundations of Islam)''|url = https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow|date = 2009|publisher = [[Oneworld Publications]]|isbn = 978-1851686636|page = [https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow/page/277 277]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wehr|first=Hans|title=Arabic-English Dictionary|year=1994|publisher=Spoken Language Services, Inc.|pages=57}}&lt;/ref&gt; بِدعَتَ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] جو لفظ آهي، جنهن جي اصطلاحي معنيٰ آهي ”ڪا اهڙي رسم يا طريقو، جنهن ۾ قرآن ۽ سنت جي پيرويءَ کان تجاوز ڪيو وڃي“. دين اسلام جي شريعت ۾ نئين رسم، جيڪا نبي سڳوري صلي الله عليه وسلم جي وقت ۾ نه ٿي هجي.''&lt;ref&gt;{{Citation |title=''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلدي پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.'' |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409144751/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر طاهر القادري جو خيال آهي تہ لفظي ۽ اصطلاحي اختلافن باوجود اسلام جا سڀئي مڪتبہ فڪر ان امر تي متفق آهن تہ ڪنھن نئين امر جي حلت ۽ حرمت، جواز يا عدم جواز جي تعين لاءِ بدعت جي تقسيم اڻٽر آهي.ڇوتہ جيڪڏهن بدعت کي ڪنھن امتياز ۽ فرق کان سواءِ رڳو ھڪ ايڪو سمجھي نبي صه کان پوءِ ھر نئين ڪم کي ايجاد سمجھي حرام يا مردود قرار ڏجي ته دين جي تعليم ۽ اسلامي فقہ جو وڏو حصو ، اجتھاد جون سڀ صورتون، قياس سڀ ناجائز ٿي ويندا. &lt;ref name=&quot;minhajbooks.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.minhajbooks.com/urdu/btext/cid/4/bid/318/btid/1054/read/txt/فصل-اول-اقسام-بدعت.html}}&lt;/ref&gt; امام ابن تيميہ (728ھ) پنھنجي ڪتاب .’’منہاج السنۃ’’۾ چوي ٿو تہ عمر فاروق جو فرمان. نعمت البدعة هذهِ&lt;ref&gt;{{مالک، المؤطا، 1 : 114، رقم، 250}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;{{ابن تيميه، منهاج السنة، 4 : 224}}&lt;/ref&gt; ۾ بدعت جي لغوي معني جي وضاحت ڪندي فرمايو تہ:

{{quote|إنّما سمّاها بدعة لأن ما فعل ابتداء، بدعة لغة، وليس ذلک بدعة شرعية، فإنّ البدعة الشّرعية التی هی ضلالة ما فعل بغير دليل شرعی&lt;ref&gt;{{بخاری، الصحيح، کتاب صلاة التراويح، باب فضل من قام رمضان، 2 : 707، رقم : 1906}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ان کي (باجماعت نماز تراويح کي) بدعت ان لاءِ چيو ويندو آهي جو اھو عمل ان کان پھريون ايئن نه ٿيو هو تنھن ڪري اھا بدعت لغوي آھي. اھا بدعت شرعي ناھي.بدعت شرعي اھڙي گمراھي آھي جيڪا دليل شرعي کانسواءِ عمل ۾ آندي وڃي.|امام تيميہ&lt;ref name=&quot;minhajbooks.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.minhajbooks.com/urdu/btext/cid/4/bid/318/btid/1054/read/txt/فصل-اول-اقسام-بدعت.html}}&lt;/ref&gt;|}}

بدعت جو لفظ فقيھن ۽ اسلامي قانوني ماھرن اھڙن عقيدن، ڪمن ۽ رسمن جي باري ۾  استعمال ڪيو آهي جيڪي قرآن ۽ سنت کان ٻاهر آھن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. تمام اڪابر فقيھن ،  ابن تيميه (وفات:1380) جا پوئلڳن، حنبلي فقه وارن، سعودي عرب ۾ وھابي تحريڪ وارن ۽ ٻين ھر ان شئي کي رد ڪري ڇڏيو جيڪا انھن مطابق دين اندر نئين ھئي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. اسلام ۾ جن بدعتن جي اجازت آهي انھن ۾ عربي گرامر جو مطالعو، اسڪول ٺاھڻ، عمدہ ڪپڙا پائڻ، مھمانن کي عمدو کاڌو کارائڻ، وغيره شامل آهن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. مسجدون سينگارڻ ۽ قرآن جون قلمي نسخا ٺاھڻ مڪروه يا ناپسنديده بدعتون قرار ڏنيون ويون پر انھن جي منع نہ ڪئي وئي، نہ وري ان جي سزا رکي وئي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. بت پرستي جي بدعت کي ڪفر قرار ڏنو ويو. سني فقيھن مزارن تي ادا ڪيون ويندڙ رسمن، شيعن جي امامن لاء خيالن ۽ احمدين جي خيالن کي بت بہ بدعت جي زمري ۾ رکيو آھي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. جديد دؤر ۾ اڳي جي ڀيٽ ۾ بدعت اسلام جو سڀ کان وڌيڪ بحث وارن موضوعن ۾ شامل آهي. بنياد پرست نہ رڳو مذھبي عملن پر گھڻ مذھبي سماج جي سيڪيولر ريتن کي نندڻ لاء پڻ بدعت جو لفظ استعمال ڪن ٿا. انھن ريتن ۾ سالگره، پالتو جاندار رکڻ،  موسيقي ٻڌڻ، ملڪ جي جھنڊي کي سلامي ڏيڻ شامل آھن. ساڳي خيال جي برعڪس بنيادپرستن پنھنجي عام زندگين ۾، پنھنجا ادارا ھلائڻ ۾ ۽ تبليغي ڪمن ۾ جديد ٽيڪنالاجي جي استعمال کي قبول ڪيو آهي جنھن جو قرآن ۽ سنت ۾ ذڪر ڪانھي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. ترقي پسند مسلمانن سٺين بدعتن جي خيال جي پذيرائي ڪئي آهي. انھن مان اڪثر خالد ابوالفضل (جنم 1963) جھڙن مفڪرن سان سھمت آھن جنھن اھو خيال ڏنو تہ جيڪا شئي اخلاقي بصيرت جي بنياد تي قائم آهي ان کي خراب بدعت قرار ڏئي رد نہ ٿو ڪري سگھجي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام &quot;&gt; - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001
- pages# 101, &lt;/ref&gt;.

=== ''بدعت حديث جي روشنيءَ ۾'' ===

''حضرت عائشه روايت ڪري ٿي تہ'':

{{quote|'''''من أحدث فی أمرنا هذا ما ليس منه فهو ردّ.'''''

'''''ترجمو''':جنهن به اسان جي دين ۾ ڪا اهڙي شيءِ پيدا ڪئي جيڪا هن ۾ نه هئي ته اهو انسان مردود آهي.|مسلم&lt;ref&gt;مسلم، الصحيح، کتاب الأقضية، باب نقض الأحکام الباطلة، 3 : 1343، رقم : 1718&lt;/ref&gt;|ابن ماجہ&lt;ref&gt;ابن ماجه، السنن، المقدمة، باب تعظيم حديث رسول اﷲ صلی الله عليه وآله وسلم ، 1 : 7، رقم : 14&lt;/ref&gt;|المسند احمد&lt;ref&gt;أحمد بن حنبل، المسند، 6 : 270، رقم : 26372&lt;/ref&gt;|}}

== بدعت جا قسم ==
[[اسلامي فقه]] ۽ حديث جي عالمن وٽ [[بدعت]] جي درجابندي ۽ ان لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن بابت مختلف طريقا ملن ٿا. ڪجهه عالمن بدعت کي لغوي وسيع معنيٰ ۾ وٺندي ان کي شرعي حڪمن موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن جي نظر ۾ شرعي اصطلاح ۾ ''بدعت'' رڳو اهڙي نئين ديني ڳالهه کي چئبو آهي، جنهن جو شريعت ۾ ڪو بنياد نه هجي؛ تنهنڪري سندن اصطلاح موجب هر شرعي بدعت مذموم آهي.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[يحيى بن شرف النووي]]
 |title=المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج
 |volume=6
 |pages=154–155
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[عز الدين بن عبد السلام]]
 |title=قواعد الأحكام في مصالح الأنام
 |volume=2
 |page=172
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ان اختلاف جو هڪ اهم سبب ''بدعت'' جي لغوي ۽ شرعي معنيٰ ۾ فرق آهي. [[ابن حجر عسقلاني]] موجب، شريعت جي اصطلاح ۾ اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جو شريعت ۾ ڪو اصل نه هجي، بدعت سڏجي ٿي؛ جڏهن ته جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو بنياد موجود هجي، تنهن کي انهيءَ شرعي معنيٰ ۾ بدعت نه چيو ويندو. لغوي معنيٰ ۾ وري اڳئين مثال کان سواءِ پيدا ڪيل يا رائج ڪيل شيءِ کي بدعت چئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;FathBari&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[ابن حجر عسقلاني]]
 |title=فتح الباري شرح صحيح البخاري
 |chapter=كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

هن بحث ۾ حديث «هر بدعت گمراهي آهي» پڻ بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها روايت [[صحيح مسلم]] ۾ [[جابر بن عبدالله]] کان نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim867&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[مسلم بن حجاج]]
 |title=صحيح مسلم
 |chapter=كتاب الجمعة
 |at=حديث 867
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي ته محمد چيو ته جيڪو سندن ديني معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪري جيڪا ان مان نه هجي، اها رد آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari2697&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[محمد بن اسماعيل بخاري]]
 |title=صحيح البخاري
 |chapter=كتاب الصلح
 |at=حديث 2697
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

=== بدعت حسنه ۽ بدعت سيئه ===
ڪجهه عالمن، خاص طور [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] ڏانهن منسوب ڪيل مشهور تقسيم ۾، نون معاملن کي ٻن وسيع قسمن ۾ بيان ڪيو آهي: اهڙو نئون ڪم جيڪو قرآن، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت نه ڪري، ۽ اهڙو نئون ڪم جيڪو انهن مان ڪنهن جي مخالفت ڪري. [[ابو بڪر بيهقي]] ''مناقب الشافعي'' ۾ شافعي کان اهو قول نقل ڪيو آهي ته نوان معاملا ٻن قسمن جا آهن: جيڪي ڪتاب، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت ڪن، سي گمراهيءَ واري بدعت آهن؛ ۽ جيڪي خير جا نوان ڪم انهن جي مخالفت نه ڪن، سي مذموم ناهن.&lt;ref name=&quot;BayhaqiShafii&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[ابو بڪر بيهقي]]
 |title=مناقب الشافعي
 |volume=1
 |page=469
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ بنياد تي بعد جي فقهي ادب ۾ هي اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن:
# '''بدعت حسنه''' — لغوي يا وسيع اصطلاح موجب اهڙو نئون عمل، جنهن کي شريعت جي عام اصولن سان موافق سمجهيو وڃي.
# '''بدعت سيئه''' يا '''بدعت مذمومه''' — اهڙو نئون ديني عمل، جيڪو شريعت جي اصولن يا ثابت ٿيل ديني دليلن جي خلاف هجي.

انهن اصطلاحن جي استعمال بابت سڀني عالمن جو طريقو ساڳيو ناهي. جيڪي عالم ''بدعت'' کي فقط شرعي مذموم معنيٰ ۾ استعمال ڪن ٿا، سي ''بدعت حسنه'' جي بدران اهڙي عمل کي سنت، جائز وسيلو يا شرعي اصل هيٺ ايندڙ نئون طريقو قرار ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;&gt;{{cite web
 |title=حكم تقسيم البدعة
 |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/1003/
 |website=موقع الشيخ عبد العزيز بن باز
 |language=ar
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== پنجن شرعي حڪمن موجب تقسيم ===
[[عز بن عبدالسلام]] بدعت کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺندي ان کي پنجن شرعي حڪمن ۾ ورهايو: واجب، حرام، مندوب، مڪروه ۽ مباح. سندس بيان موجب ڪنهن نئين عمل جو حڪم طئي ڪرڻ لاءِ ان کي شريعت جي عام قاعدن تي پرکيو وڃي؛ جيڪڏهن اهو وجوب جي قاعدن هيٺ اچي ته واجب، حرمت جي قاعدن هيٺ اچي ته حرام، استحباب هيٺ اچي ته مندوب، ڪراهت هيٺ اچي ته مڪروه ۽ اباحت جي قاعدن هيٺ اچي ته مباح قرار ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== واجب ====
عز بن عبدالسلام اهڙن نون وسيلن کي هن زمري ۾ رکيو، جيڪي ڪنهن شرعي واجب کي پورو ڪرڻ لاءِ ضروري ٿي پون. هن مثال طور [[عربي صرف ۽ نحو|نحو]] جي علم جي تدوين جو ذڪر ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن ۽ حديث جي صحيح سمجهه ۽ شريعت جي حفاظت لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. هن اصولِ فقه جي تدوين ۽ صحيح ۽ ضعيف روايتن جي سڃاڻپ لاءِ علمي طريقن جي ترقيءَ کي پڻ هن سلسلي سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== حرام ====
اهڙيون نيون مذهبي ڳالهيون يا عقيدا، جيڪي شرعي اصولن جي مخالفت ڪن، هن تقسيم موجب حرام بدعت ۾ اچن ٿا. عز بن عبدالسلام پنهنجي دور جي ڪلامي بحثن جي حوالي سان [[قدريه]]، [[مرجئه]] ۽ ٻين اهڙن فرقن جي ڪن نظرين کي مثال طور پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مندوب ====
اهڙا نوان انتظام يا خير جا ڪم، جن لاءِ شريعت جي عام اصولن مان حمايت ملي، مندوب قرار ڏئي سگهجن ٿا. عز بن عبدالسلام مدرسن ۽ مسافرن يا محتاجن لاءِ رهائشگاهن جي تعمير جهڙن ڪمن کي هن قسم جا مثال ڄاڻايا.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مڪروه ====
اهڙا نوان عمل، جيڪي صريح حرام نه هجن پر شرعي قاعدن موجب ناپسنديده هجن، هن تقسيم ۾ مڪروه جي زمري ۾ اچن ٿا. اهڙن عملن جي تعين ۾ فقيهن وچ ۾ اختلاف ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

==== مباح ====
اهڙيون نيون عادتون يا وسيلا، جن بابت نه ممانعت هجي ۽ نه خاص استحباب، مباح جي زمري ۾ اچي سگهن ٿا. عز بن عبدالسلام کاڌي، پيتي، لباس ۽ رهائش جي جائز سهولتن ۾ واڌ کي ان جا مثال ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;IzzQawaid&quot;/&gt;

[[يحيى بن شرف النووي|امام نووي]] پڻ هن پنجن قسمن واري تقسيم کي نقل ۽ قبول ڪيو. ''شرح صحيح مسلم'' ۾ هن «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي ''عام مخصوص'' قرار ڏيندي لکيو ته عالمن بدعت کي واجب، مندوب، حرام، مڪروه ۽ مباح قسمن ۾ ورهايو آهي.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;/&gt;

=== تراويح ۽ عمر جو قول ===
هن بحث ۾ [[عمر بن خطاب]] جو [[تراويح]] بابت قول پڻ گهڻو ذڪر ڪيو ويندو آهي. [[صحيح بخاري]] موجب عمر رمضان ۾ ماڻهن کي هڪ امام پٺيان گڏ ڏسي ان انتظام بابت «نعمت البدعة هذه» چيو، جنهن جو مفهوم آهي: ''هيءَ ڪهڙي نه سٺي نئين ڳالهه آهي.''&lt;ref name=&quot;Bukhari2010&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[محمد بن اسماعيل بخاري]]
 |title=صحيح البخاري
 |chapter=كتاب صلاة التراويح
 |at=حديث 2010
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

نووي ۽ ساڳئي طريقي جي عالمن هن قول کي ان ڳالهه جي دليلن مان شمار ڪيو ته ''بدعت'' جو لفظ لغوي معنيٰ ۾ سٺي نئين انتظام لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NawawiBidah&quot;/&gt; ٻئي طرف جيڪي عالم شرعي بدعت کي بنا تقسيم جي مذموم سمجهن ٿا، تن جي تشريح موجب عمر هتي لفظ ''بدعت'' لغوي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ جماعت سان رمضان جي قيام جو اصل عمل محمد جي سنت مان ثابت هو.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

=== «سنت حسنه» واري حديث ===
[[صحيح مسلم]] ۾ [[جرير بن عبدالله بجلي]] کان روايت ڪيل حديث ۾ محمد کان «اسلام ۾ سٺي سنت جاري ڪرڻ» ۽ ان تي عمل ڪندڙن جي اجر بابت روايت نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim1017&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[مسلم بن حجاج]]
 |title=صحيح مسلم
 |chapter=كتاب الزكاة
 |at=حديث 1017
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt; هن حديث کي ''بدعت حسنه'' جي بحث ۾ ڪڏهن دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. بهرحال حديث جو اصل پسمنظر صدقي جي هڪ اڳ ۾ مشروع عمل ۾ اڳڀرائي ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي؛ تنهنڪري ان مان نئين عبادت ايجاد ڪرڻ جو مفهوم ڪڍڻ بابت عالمن جون تشريحون هڪجهڙيون ناهن.

=== تقسيم جي مخالفت ڪندڙ راءِ ===
عالمن جي هڪ ٻي روايت موجب ''بدعت'' جڏهن شرعي اصطلاح طور استعمال ٿئي ته اها پاڻ ئي مذموم ديني نواڻ لاءِ مخصوص آهي؛ تنهنڪري ان کي ''سٺي شرعي بدعت'' ۽ ''خراب شرعي بدعت'' ۾ ورهائڻ مناسب ناهي. هن راءِ جا عالم «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي بنياد بڻائين ٿا ۽ چون ٿا ته مدرسن جي تعمير، علمي ڪتابن جي تدوين، جديد مواصلاتي وسيلا يا اهڙا ٻيا ڪم شرعي بدعت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ موجود شرعي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جا نوان وسيلا آهن.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

انهيءَ نقطه نظر موجب عمر بن خطاب جو تراويح بابت ''بدعت'' جو لفظ استعمال ڪرڻ پڻ لغوي معنيٰ ۾ هو، نه شرعي اصطلاحي معنيٰ ۾. جديد دور ۾ [[عبدالعزيز بن باز]] سميت ڪيترن عالمن هن تشريح کي اختيار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BidahDispute&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح اختلاف جو هڪ اهم حصو ''بدعت'' جي تعريف ۽ اصطلاحي دائري سان لاڳاپيل آهي: هڪ طريقو هر نئين شيءِ کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺي پوءِ ان تي پنج شرعي حڪم لاڳو ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو طريقو ''بدعت'' جو شرعي اصطلاح شروع کان ئي اهڙي ديني نواڻ لاءِ مخصوص ڪري ٿو، جنهن لاءِ شريعت ۾ معتبر بنياد موجود نه هجي. تنهن هوندي به ٻنهي طريقن جي وچ ۾ صرف لفظي اختلاف هجڻ يا فقهي طور وڌيڪ بنيادي اختلاف هجڻ بابت عالمن جون تشريحون مختلف آهن، تنهنڪري ان اختلاف کي مڪمل طور ''لفظي اختلاف'' قرار ڏيڻ سڀني مڪتبن جي موقف جي صحيح نمائندگي نه ڪندو.

== بدعت بابت اهل سنت جي عالمن جا قول ==

* [[ابو حامد غزالي]] چيو آهي: «هر نئين پيدا ڪيل شيءِ منع ڪيل ناهي، بلڪ منع ڪيل بدعت اها آهي، جيڪا ڪنهن ثابت سنت جي مخالفت ڪري يا شريعت جي ڪنهن حڪم کي ختم ڪري.»&lt;ref&gt;''[[احياء علوم الدين]]''، مصنف: [[ابو حامد غزالي]]، جلد 2، ص 428.&lt;/ref&gt;

* [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: «بدعت مان مراد اهڙي نئين پيدا ڪيل شيءِ آهي، جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو اهڙو اصل موجود نه هجي، جيڪو ان تي دلالت ڪري؛ پر جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود هجي، جيڪو ان تي دلالت ڪري، سا شرعي طور بدعت ناهي، جيتوڻيڪ لغوي لحاظ کان بدعت هجي.»&lt;ref&gt;''جامع العلوم والحكم''، مصنف: [[ابن رجب حنبلي]]، ص 223.&lt;/ref&gt;

* [[ابن اثير جزري]] چيو آهي: «بدعت جا ٻه قسم آهن: هدايت واري بدعت ۽ گمراهيءَ واري بدعت. جيڪا شيءِ رسول الله جي حڪم جي خلاف هجي، سا مذمت ۽ انڪار جي دائري ۾ اچي ٿي، ۽ جيڪا انهيءَ شيءِ جي عام دائري هيٺ اچي، جنهن جي ترغيب ڏني وئي هجي، سا ساراهه جي دائري ۾ اچي ٿي.»&lt;ref name=&quot;IbnAthirNihaya&quot;&gt;''النهاية في غريب الحديث والأثر''، مصنف: [[ابن اثير جزري]]، جلد 1، ص 80، المطبعة الخيرية، 1328هه.&lt;/ref&gt; هن وڌيڪ چيو ته «سٺي بدعت حقيقت ۾ سنت آهي»، ۽ انهيءَ تشريح موجب «هر نئين پيدا ڪيل شيءِ بدعت آهي» واري حديث مان مراد اها نئين شيءِ آهي، جيڪا شريعت جي اصولن جي مخالفت ڪري ۽ سنت سان موافق نه هجي.&lt;ref name=&quot;IbnAthirNihaya&quot;/&gt;

* [[سعد الدين تفتازاني]] چيو آهي: «اها جهالت آهي ته هر اهڙي ڪم کي، جيڪو [[صحابه|صحابه ڪرام]] جي زماني ۾ موجود نه هو، مذموم بدعت قرار ڏنو وڃي، جيتوڻيڪ ان جي خراب هجڻ تي ڪو دليل موجود نه هجي، ۽ ان لاءِ 'نون پيدا ڪيل معاملن کان بچو' واري حديث کي دليل بڻايو وڃي؛ جڏهن ته ان مان مراد دين ۾ اهڙي شيءِ داخل ڪرڻ آهي، جيڪا دين مان نه هجي.»&lt;ref&gt;''شرح المقاصد''، مصنف: [[سعد الدين تفتازاني]]، جلد 5، ص 232.&lt;/ref&gt;

* [[ابن تيميه]] چيو آهي: «جنهن شيءِ کي مسلمان مصلحت سمجهن، جيڪڏهن ان جي ضرورت جو سبب نبيءَ کان پوءِ پيدا ٿيو هجي، ته اهڙي حالت ۾ ضرورت موجب نئون انتظام قائم ڪرڻ جائز آهي.»&lt;ref&gt;''اقتضاء الصراط المستقيم''، مصنف: [[ابن تيميه]]، ص 258، دار الحديث.&lt;/ref&gt;

== سنين ۾ خراب بدعت جا شرط ==
[[يوسف القرضاوي]] پنهنجي ڪتاب ''السنة والبدعة'' ۾ خراب يا مذموم بدعت جي سڃاڻپ لاءِ هي شرط بيان ڪيا آهن:&lt;ref&gt;''السنة والبدعة''، مصنف: [[يوسف القرضاوي]]، ص 10–19.&lt;/ref&gt;

* ان جو تعلق '''دين''' سان هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن تعريف موجب بدعت دين جي معاملن ۾ ٿيندي آهي؛ عام دنياوي عادتن ۽ معاملن ۾ پيدا ٿيندڙ هر نئين شيءِ کي شرعي بدعت نه چيو ويندو آهي.
* ان نئين عمل يا ڳالهه جو '''شريعت ۾ ڪو اصل يا بنياد نه هجي'''؛ جيڪڏهن ان لاءِ شريعت ۾ ڪو معتبر اصل موجود هجي ته هن تعريف موجب ان کي بدعت قرار نه ڏنو ويندو.

== سٺي بدعت جا مثال ==
انهن عملن مان، جن کي ''بدعت حسنه'' جي تقسيم کي قبول ڪندڙ عالمن شريعت ۾ اصل رکندڙ نون انتظامن يا عملن جا مثال قرار ڏنو آهي ۽ جيڪي [[محمد|محمد بن عبدالله]] کان پوءِ وجود ۾ آيا، هي شامل آهن:

* [[قرآن|قرآن مجيد]] کي ٻن جلدن جي وچ ۾ هڪ مصحف جي صورت ۾ گڏ ڪرڻ؛ [[عمر بن خطاب]]، [[ابو بڪر صديق]] کي قرآن جي ضايع ٿيڻ جي انديشي سبب ان کي گڏ ڪرڻ جي صلاح ڏني، جنهن کان پوءِ قرآن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ جو ڪم ڪيو ويو.

* [[تراويح]] جي نماز لاءِ ماڻهن کي هڪ امام پٺيان گڏ ڪرڻ؛ [[عبدالرحمان بن عبدالقاري]] کان روايت آهي ته هو رمضان جي هڪ رات [[عمر بن خطاب]] سان مسجد ڏانهن ويو، جتي ماڻهو الڳ الڳ نماز پڙهي رهيا هئا. عمر کين هڪ قاريءَ جي پٺيان گڏ ڪرڻ کي بهتر سمجهيو ۽ پوءِ کين [[ابي بن ڪعب]] جي امامت هيٺ گڏ ڪيو. ٻي رات ماڻهن کي گڏجي نماز پڙهندي ڏسي عمر چيو: «هيءَ ڪهڙي نه سٺي بدعت آهي.» هن رات جي آخري حصي ۾ نماز پڙهڻ کي شروعاتي حصي ۾ پڙهڻ کان وڌيڪ ڀلو پڻ قرار ڏنو.&lt;ref&gt;''[[صحيح بخاري]]''، حديث نمبر 2010.&lt;/ref&gt; ''بدعت'' جي هن استعمال جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۽ مختلف فقهي روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.

* جمعي جي ڏينهن اضافي اذان جو انتظام؛ [[سائب بن يزيد]] کان روايت آهي ته [[عثمان بن عفان]] جي دور ۾ [[مدينو|مديني]] جي آبادي وڌڻ کان پوءِ جمعي لاءِ هڪ اضافي اذان جو انتظام ڪيو ويو. ان کان اڳ جمعي جي اذان امام جي منبر تي ويهڻ وقت ڏني ويندي هئي.&lt;ref&gt;''[[صحيح بخاري]]''، حديث نمبر 913.&lt;/ref&gt;

* [[عثمان بن عفان]] جي خلافت دوران قرآن جي قراءتن ۾ اختلاف وڌڻ جي انديشي سبب معياري مصحف جون نقلون تيار ڪرائي مختلف علائقن ڏانهن موڪلڻ. ان کان اڳ قرآن کي هڪ مجموعي صورت ۾ گڏ ڪرڻ جو ڪم [[ابو بڪر صديق]] جي خلافت ۾ ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;''[[صحيح بخاري]]''، حديث نمبر 4987.&lt;/ref&gt;

* قرآن جي لکڻيءَ ۾ نقطن ۽ ٻين علامتن جو استعمال، جيڪو ابتدائي اسلامي دور کان پوءِ عربي رسم الخط کي وڌيڪ واضح بڻائڻ لاءِ تدريجي طور رائج ٿيو. هن عمل کي روايتي ذريعن ۾ [[يحيى بن يعمر]] سميت ڪيترن ابتدائي عالمن سان منسوب ڪيو ويو آهي.

* [[عربي نحو]] جي اصولن جي تدوين، جنهن کي روايتي طور [[ابو الاسود دؤلي]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه روايتن ۾ نحو جي شروعات بابت [[علي بن ابي طالب]] سان سندس صلاح مشوري جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان بابت روايتي بيانن جا تفصيل مختلف آهن.

== بدعت جا سبب ==

اسلامي عالمن بدعت جي پيدا ٿيڻ ۽ پکڙجڻ جا مختلف سبب بيان ڪيا آهن. انهن سببن جي تشريح ۽ درجابندي عالمن ۽ مختلف فقهي ۽ عقيدتي روايتن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. [[ابو اسحاق الشاطبي]] پنهنجي ڪتاب ''الاعتصام'' ۾ بدعت جي بحث دوران شرعي علم جي کوٽ ۽ خواهشن جي پيرويءَ کي اهم سببن مان شمار ڪري ٿو. عام طور تي هيٺيان عنصر بدعت جي ظهور يا ڦهلاءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن:

* '''ديني علم جي کوٽ:''' [[قرآن]]، [[حديث]] ۽ اسلامي فقهي اصولن بابت اڻپوري ڄاڻ سبب ڪنهن عمل يا عقيدي کي شرعي بنياد کان سواءِ دين جو حصو سمجهيو يا پيش ڪيو وڃي ٿو. اسلامي عالمن خاص طور تي علم کان سواءِ ديني مسئلن بابت فتويٰ يا راءِ ڏيڻ کي اهڙين غلطين جو هڪ سبب قرار ڏنو آهي.

* '''خواهشن ۽ ذاتي راءِ جي پيروي:''' ڪجهه عالمن موجب جڏهن ڪنهن ديني مسئلي ۾ شرعي دليل بدران ذاتي خواهش، پسند يا اڳواٽ قائم ڪيل راءِ کي بنياد بڻايو وڃي ته اها روش نون ديني تصورن يا عملن جي پيدا ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. [[ابو اسحاق الشاطبي]] بدعت بابت پنهنجي بحث ۾ خواهشن جي پيرويءَ کي خاص اهميت ڏني آهي.

* '''شخصيتن يا گروهن جي انڌي تقليد ۽ تعصب:''' ڪنهن عالم، اڳواڻ، فقهي جماعت يا روايت جي راءِ کي دليل جي جاچ کان سواءِ قطعي سمجهڻ کي پڻ ڪجهه عالمن مذهبي اختلاف ۽ غيرمستند عملن جي ڦهلاءَ سان ڳنڍيو آهي. ان سلسلي ۾ ''تقليد'' ۽ جائز فقهي پيرويءَ جي حدن بابت اسلامي فقهي روايتن ۾ مختلف موقف موجود آهن.

* '''ديني نصوص جي غلط تشريح:''' قرآن يا حديث جي متن کي ان جي لساني، تاريخي يا فقهي پسمنظر کان الڳ سمجهڻ، يا عام ۽ خاص حڪمن وچ ۾ فرق نه ڪرڻ، اهڙن ديني تصورن جي پيدائش جو سبب بڻجي سگهي ٿو جن کي ڪجهه عالم بدعت قرار ڏين ٿا.

* '''رواجن کي ديني حيثيت ڏيڻ:''' سماجي يا ثقافتي رسم پنهنجي اصل صورت ۾ لازمي طور بدعت نه هوندي؛ البت ڪجهه عالمن جي تعريف موجب، جيڪڏهن ڪنهن اهڙي رسم کي شرعي دليل کان سواءِ دين جو مقرر حصو يا عبادت سمجهي اختيار ڪيو وڃي ته اها بدعت جي دائري ۾ اچي سگهي ٿي.

* '''ٻين مذهبي يا ثقافتي روايتن جو اثر:''' ڪجهه اسلامي عالمن ٻين مذهبي يا ثقافتي گروهن جي مخصوص ديني رسمن جي تقليد کي پڻ نون مذهبي عملن جي پيدا ٿيڻ جي سببن مان ڄاڻايو آهي. تنهن هوندي به، صرف ڪنهن ٻي ثقافت سان مشابهت هجڻ سان هر نئين سماجي يا ثقافتي عمل کي بدعت قرار نٿو ڏئي سگهجي؛ ان جو دارومدار ان عمل جي نوعيت ۽ ان کي ڏنل ديني حيثيت تي هوندو آهي.

بدعت جي سڃاڻپ بابت عالمن جا اصول ۽ اصطلاحي تعريفون مختلف رهيون آهن. مثال طور، [[ابن رجب حنبلي]] ۽ [[ابو اسحاق الشاطبي]] جهڙا عالم شرعي اصل کان سواءِ دين ۾ داخل ڪيل عمل کي بدعت جي تعريف سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[عز بن عبدالسلام]]، [[يحيى بن شرف النووي]] ۽ ٻين عالمن وٽ ''بدعت'' جي لغوي ۽ شرعي استعمال ۽ ان جي درجابندي بابت وڌيڪ تفصيلي تقسيم ملي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص عمل کي بدعت قرار ڏيڻ ان بابت اختيار ڪيل فقهي تعريف ۽ شرعي دليلن تي دارومدار رکي ٿو.

== شيعه مذهب ۾ ==
[[محمد باقر مجلسي]] بدعت جي تعريف ڪندي لکي ٿو: «جيڪا شيءِ [[محمد|پيغمبر اسلام]] کان پوءِ ديني عقيدي يا ديني عمل جي حيثيت سان پيش ڪئي وڃي، جڏهن ته ان بابت ڪو خاص شرعي بيان موجود نه هجي، اها ڪنهن عام شرعي حڪم جو مصداق به نه هجي، يا ان عمل کان چٽيءَ طرح منع ڪئي وئي هجي، ته اها بدعت آهي.» هن تعريف موجب ڪنهن نئين ڳالهه يا عمل کي بدعت قرار ڏيڻ لاءِ ان کي دين جي نالي سان يا دين جو حصو سمجهي پيش ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;ToolAutoGenRef1&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]</text>
      <sha1>h8cc334lzo0gb70zfpzecgbkwu0gg76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حديث</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15528</id>
    <revision>
      <id>413677</id>
      <parentid>320635</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7852" sha1="n27a2rv52c7c3q2adczy2p708i9qgow" xml:space="preserve">

'''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/
 |title=تعريف الحديث النبوي
 |website=اسلام ويب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=18457
 |archive-date=15 فيبروري 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.&lt;/ref&gt; اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.&lt;ref&gt;القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.&lt;/ref&gt;

حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن ٿا. جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|النجم|3|1}}. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ{{للهامش|1}}، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.&lt;ref&gt;شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.&lt;/ref&gt;

== حديث جي تعريف ==
[[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]]

حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;&gt;ابن منظور، ''لسان العرب''.&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي.

'''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.&lt;ref&gt;الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.&lt;/ref&gt; خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.&lt;/ref&gt; '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.&lt;ref&gt;أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن.

اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.&lt;ref name=&quot;شرح اللؤلؤ&quot;&gt;حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.&lt;/ref&gt; '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;&gt;محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref name=&quot;ابن الصلاح&quot;&gt;أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;النووي، ''شرح صحيح مسلم''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref&gt;طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.&lt;ref&gt;جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>n27a2rv52c7c3q2adczy2p708i9qgow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413678</id>
      <parentid>413677</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7834" sha1="3epii9eaos72hjsn2k1gt2gmj3vcsei" xml:space="preserve">

'''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/
 |title=تعريف الحديث النبوي
 |website=اسلام ويب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=18457
 |archive-date=15 فيبروري 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.&lt;/ref&gt; اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.&lt;ref&gt;القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.&lt;/ref&gt;

حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن ٿا. جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|النجم|3|1}}. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.&lt;ref&gt;شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.&lt;/ref&gt;

== حديث جي تعريف ==
[[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]]

حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;&gt;ابن منظور، ''لسان العرب''.&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي.

'''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.&lt;ref&gt;الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.&lt;/ref&gt; خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.&lt;/ref&gt; '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.&lt;ref&gt;أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن.

اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.&lt;ref name=&quot;شرح اللؤلؤ&quot;&gt;حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.&lt;/ref&gt; '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;&gt;محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref name=&quot;ابن الصلاح&quot;&gt;أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;النووي، ''شرح صحيح مسلم''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref&gt;طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.&lt;ref&gt;جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>3epii9eaos72hjsn2k1gt2gmj3vcsei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413685</id>
      <parentid>413678</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7828" sha1="kez2pengoapestainln2tos9wz6seya" xml:space="preserve">

'''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/
 |title=تعريف الحديث النبوي
 |website=اسلام ويب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=18457
 |archive-date=15 فيبروري 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.&lt;/ref&gt; اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.&lt;ref&gt;القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.&lt;/ref&gt;

حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: {{An-Najm|Quran
 53:3–4}}. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.&lt;ref&gt;شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.&lt;/ref&gt;

== حديث جي تعريف ==
[[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]]

حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;&gt;ابن منظور، ''لسان العرب''.&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي.

'''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.&lt;ref&gt;الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.&lt;/ref&gt; خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.&lt;/ref&gt; '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.&lt;ref&gt;أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن.

اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.&lt;ref name=&quot;شرح اللؤلؤ&quot;&gt;حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.&lt;/ref&gt; '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;&gt;محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref name=&quot;ابن الصلاح&quot;&gt;أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;النووي، ''شرح صحيح مسلم''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref&gt;طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.&lt;ref&gt;جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>kez2pengoapestainln2tos9wz6seya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413695</id>
      <parentid>413685</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7828" sha1="qyfq4i45uflgikq98qpovmdgyyxm5bp" xml:space="preserve">

'''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/
 |title=تعريف الحديث النبوي
 |website=اسلام ويب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=18457
 |archive-date=15 فيبروري 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.&lt;/ref&gt; اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.&lt;ref&gt;القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.&lt;/ref&gt;

حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: [[An-Najm|Quran
 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.&lt;ref&gt;شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.&lt;/ref&gt;

== حديث جي تعريف ==
[[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]]

حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;&gt;ابن منظور، ''لسان العرب''.&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي.

'''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.&lt;ref&gt;الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.&lt;/ref&gt; خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.&lt;/ref&gt; '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.&lt;ref&gt;أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن.

اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.&lt;ref name=&quot;شرح اللؤلؤ&quot;&gt;حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.&lt;/ref&gt; '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;&gt;محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref name=&quot;ابن الصلاح&quot;&gt;أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;النووي، ''شرح صحيح مسلم''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref&gt;طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.&lt;ref&gt;جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>qyfq4i45uflgikq98qpovmdgyyxm5bp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413702</id>
      <parentid>413695</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7835" sha1="m3kvl6p5ffvipd4udf8pru3rnx37y50" xml:space="preserve">

'''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/
 |title=تعريف الحديث النبوي
 |website=اسلام ويب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=18457
 |archive-date=15 فيبروري 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.&lt;/ref&gt; اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.&lt;ref&gt;القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.&lt;/ref&gt;

حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: [[النجم|قرآن 
 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.&lt;ref&gt;شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.&lt;/ref&gt;

== حديث جي تعريف ==
[[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]]

حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;&gt;ابن منظور، ''لسان العرب''.&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي.

'''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.&lt;ref&gt;الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.&lt;/ref&gt; خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.&lt;/ref&gt; '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.&lt;ref&gt;أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن.

اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.&lt;ref name=&quot;شرح اللؤلؤ&quot;&gt;حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.&lt;/ref&gt; '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;&gt;محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref name=&quot;ابن الصلاح&quot;&gt;أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;النووي، ''شرح صحيح مسلم''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref&gt;طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.&lt;ref&gt;جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>m3kvl6p5ffvipd4udf8pru3rnx37y50</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413704</id>
      <parentid>413702</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8116" sha1="9wb99mff2r7gmn2v1orvo9bj1xyta7s" xml:space="preserve">

'''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/
 |title=تعريف الحديث النبوي
 |website=اسلام ويب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=18457
 |archive-date=15 فيبروري 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.&lt;/ref&gt; اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.&lt;ref&gt;القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.&lt;/ref&gt;

حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: ۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي. اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي. [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.&lt;ref&gt;شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.&lt;/ref&gt;

== حديث جي تعريف ==
[[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]]

حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;&gt;ابن منظور، ''لسان العرب''.&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي.

'''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.&lt;ref&gt;الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.&lt;/ref&gt; خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.&lt;/ref&gt; '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.&lt;ref&gt;أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن.

اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.&lt;ref name=&quot;شرح اللؤلؤ&quot;&gt;حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.&lt;/ref&gt; '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;&gt;محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref name=&quot;ابن الصلاح&quot;&gt;أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;النووي، ''شرح صحيح مسلم''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref&gt;طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.&lt;ref&gt;جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>9wb99mff2r7gmn2v1orvo9bj1xyta7s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413706</id>
      <parentid>413704</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8123" sha1="k4s97zpz76cno5dfv9cua3p5buqiqwu" xml:space="preserve">

'''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/
 |title=تعريف الحديث النبوي
 |website=اسلام ويب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=18457
 |archive-date=15 فيبروري 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.&lt;/ref&gt; اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.&lt;ref&gt;القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.&lt;/ref&gt;

حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: &quot;۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي.&quot;  &quot; اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي.&quot;  [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.&lt;ref&gt;شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.&lt;/ref&gt;

== حديث جي تعريف ==
[[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]]

حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;&gt;ابن منظور، ''لسان العرب''.&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي.

'''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.&lt;ref&gt;الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.&lt;/ref&gt; خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.&lt;/ref&gt; '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.&lt;ref&gt;أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن.

اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.&lt;ref name=&quot;شرح اللؤلؤ&quot;&gt;حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.&lt;/ref&gt; '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;&gt;محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref name=&quot;ابن الصلاح&quot;&gt;أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;النووي، ''شرح صحيح مسلم''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref&gt;طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.&lt;ref&gt;جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>k4s97zpz76cno5dfv9cua3p5buqiqwu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413710</id>
      <parentid>413706</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* حديث جي تعريف */</comment>
      <origin>413710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20687" sha1="rv16lcdpgog5yekf3lhqf9c4sua416w" xml:space="preserve">

'''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/
 |title=تعريف الحديث النبوي
 |website=اسلام ويب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=18457
 |archive-date=15 فيبروري 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.&lt;/ref&gt; اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.&lt;ref&gt;القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.&lt;/ref&gt;

حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: &quot;۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي.&quot;  &quot; اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي.&quot;  [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.&lt;ref&gt;شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.&lt;/ref&gt;

== حديث جي تعريف ==
[[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]]

حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;&gt;ابن منظور، ''لسان العرب''.&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي.

'''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.&lt;ref&gt;الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.&lt;/ref&gt; خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.&lt;/ref&gt; '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.&lt;ref&gt;أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن.

اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.&lt;ref name=&quot;شرح اللؤلؤ&quot;&gt;حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.&lt;/ref&gt; '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;&gt;محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref name=&quot;ابن الصلاح&quot;&gt;أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;النووي، ''شرح صحيح مسلم''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref&gt;طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.&lt;ref&gt;جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.&lt;/ref&gt;

== حديث ۽ نبوي سنت ==

'''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: {{قرآن|الإسراء|77}} ـ [[سورت الاسراء]] ۽ {{قرآن|الأنفال|38}} ـ [[سورت الانفال]]. لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي:

{{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»&lt;ref&gt;''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.&lt;/ref&gt;}}

هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.&lt;/ref&gt; بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛&lt;ref&gt;أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.&lt;/ref&gt; يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.&lt;ref name=&quot;جامع العلوم&quot;&gt;ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.&lt;/ref&gt;

ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي:

{{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.&lt;ref&gt;أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.&lt;/ref&gt;}}

[[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي:

{{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.&lt;ref&gt;أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.&lt;/ref&gt;}}

[[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي:

{{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.&lt;ref name=&quot;جامع العلوم&quot;/&gt;}}

انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي:

{{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''&lt;ref&gt;''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.&lt;/ref&gt;}}

۽ پڻ:

{{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''&lt;ref&gt;''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.&lt;/ref&gt;}}

حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو:

{{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.&lt;/ref&gt;}}

انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.&lt;ref name=&quot;أصول الحديث&quot;&gt;محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي:

{{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.&lt;/ref&gt;}}

سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي:

* نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو.
* سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;/&gt;

ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي:

{{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''&lt;ref&gt;''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.&lt;/ref&gt;}}

فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.&lt;/ref&gt; شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي.

ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي:

{{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.&lt;ref&gt;ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.&lt;/ref&gt;}}

ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/
 |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟
 |website=الإسلام سؤال وجواب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520
 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt;

محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.&lt;ref name=&quot;أصول الحديث&quot;/&gt; هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}.

ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي:

{{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''&lt;ref&gt;''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.&lt;/ref&gt;}}</text>
      <sha1>rv16lcdpgog5yekf3lhqf9c4sua416w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413711</id>
      <parentid>413710</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21016" sha1="k8k9f00asx8c4l02cxgsp3dpnuu2qqc" xml:space="preserve">

'''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/
 |title=تعريف الحديث النبوي
 |website=اسلام ويب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=18457
 |archive-date=15 فيبروري 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.&lt;/ref&gt; اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.&lt;ref&gt;القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.&lt;/ref&gt;

حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: &quot;۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي.&quot;  &quot; اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي.&quot;  [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.&lt;ref&gt;شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.&lt;/ref&gt;

== حديث جي تعريف ==
[[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]]

حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;&gt;ابن منظور، ''لسان العرب''.&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي.

'''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.&lt;ref&gt;الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.&lt;/ref&gt; خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.&lt;/ref&gt; '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.&lt;ref&gt;أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن.

اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.&lt;ref name=&quot;شرح اللؤلؤ&quot;&gt;حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.&lt;/ref&gt; '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;&gt;محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref name=&quot;ابن الصلاح&quot;&gt;أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;النووي، ''شرح صحيح مسلم''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref&gt;طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.&lt;ref&gt;جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.&lt;/ref&gt;

== حديث ۽ نبوي سنت ==

'''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي:

{{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»&lt;ref&gt;''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.&lt;/ref&gt;}}

هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.&lt;/ref&gt; بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛&lt;ref&gt;أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.&lt;/ref&gt; يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.&lt;ref name=&quot;جامع العلوم&quot;&gt;ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.&lt;/ref&gt;

ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي:

{{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.&lt;ref&gt;أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.&lt;/ref&gt;}}

[[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي:

{{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.&lt;ref&gt;أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.&lt;/ref&gt;}}

[[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي:

{{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.&lt;ref name=&quot;جامع العلوم&quot;/&gt;}}

انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي:

{{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''&lt;ref&gt;''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.&lt;/ref&gt;}}

۽ پڻ:

{{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''&lt;ref&gt;''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.&lt;/ref&gt;}}

حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو:

{{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.&lt;/ref&gt;}}

انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.&lt;ref name=&quot;أصول الحديث&quot;&gt;محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي:

{{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.&lt;/ref&gt;}}

سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي:

* نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو.
* سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;/&gt;

ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي:

{{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''&lt;ref&gt;''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.&lt;/ref&gt;}}

فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.&lt;/ref&gt; شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي.

ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي:

{{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.&lt;ref&gt;ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.&lt;/ref&gt;}}

ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/
 |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟
 |website=الإسلام سؤال وجواب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520
 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt;

محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.&lt;ref name=&quot;أصول الحديث&quot;/&gt; هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}.

ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي:

{{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''&lt;ref&gt;''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.&lt;/ref&gt;}}</text>
      <sha1>k8k9f00asx8c4l02cxgsp3dpnuu2qqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413712</id>
      <parentid>413711</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32503" sha1="2p61rewpdtjn5f8q4sjj3pd1zwmdbkp" xml:space="preserve">

'''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/
 |title=تعريف الحديث النبوي
 |website=اسلام ويب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=18457
 |archive-date=15 فيبروري 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.&lt;/ref&gt; اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.&lt;ref&gt;القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.&lt;/ref&gt;

حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: &quot;۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي.&quot;  &quot; اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي.&quot;  [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.&lt;ref&gt;شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.&lt;/ref&gt;

== حديث جي تعريف ==
[[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]]

حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;&gt;ابن منظور، ''لسان العرب''.&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي.

'''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.&lt;ref&gt;الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.&lt;/ref&gt; خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.&lt;/ref&gt; '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.&lt;ref&gt;أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن.

اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.&lt;ref name=&quot;شرح اللؤلؤ&quot;&gt;حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.&lt;/ref&gt; '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;&gt;محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref name=&quot;ابن الصلاح&quot;&gt;أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;النووي، ''شرح صحيح مسلم''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.&lt;ref&gt;طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.&lt;ref&gt;جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.&lt;/ref&gt;

== حديث ۽ نبوي سنت ==

'''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.&lt;ref name=&quot;لسان العرب&quot;/&gt; [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي:

{{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»&lt;ref&gt;''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.&lt;/ref&gt;}}

هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.&lt;/ref&gt; بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛&lt;ref&gt;أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.&lt;/ref&gt; يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.&lt;ref name=&quot;جامع العلوم&quot;&gt;ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.&lt;/ref&gt;

ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي:

{{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.&lt;ref&gt;أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.&lt;/ref&gt;}}

[[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي:

{{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.&lt;ref&gt;أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.&lt;/ref&gt;}}

[[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي:

{{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.&lt;ref name=&quot;جامع العلوم&quot;/&gt;}}

انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي:

{{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''&lt;ref&gt;''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.&lt;/ref&gt;}}

۽ پڻ:

{{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''&lt;ref&gt;''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.&lt;/ref&gt;}}

حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو:

{{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.&lt;/ref&gt;}}

انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.&lt;ref name=&quot;أصول الحديث&quot;&gt;محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي:

{{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.&lt;/ref&gt;}}

سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي:

* نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو.
* سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.&lt;ref name=&quot;الصباغ&quot;/&gt;

ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي:

{{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''&lt;ref&gt;''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.&lt;/ref&gt;}}

فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.&lt;/ref&gt; شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي.

ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي:

{{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.&lt;ref&gt;ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.&lt;/ref&gt;}}

ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/
 |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟
 |website=الإسلام سؤال وجواب
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520
 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013
}}&lt;/ref&gt;

محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.&lt;ref name=&quot;أصول الحديث&quot;/&gt; هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}.

ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي:

{{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''&lt;ref&gt;''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.&lt;/ref&gt;}}

=== سنت جا قسم ===
سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:

# '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.&lt;ref name=&quot;أصول الحديث&quot;/&gt; نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي:
#: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''&lt;ref&gt;هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.&lt;/ref&gt;}}
#: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي:
#: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''&lt;ref&gt;راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.&lt;/ref&gt;}}
#: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/
 |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها
 |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700
 |archive-date=12 جنوري 2015
}}&lt;/ref&gt;

# '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&amp;PageID=3820&amp;PageNo=1&amp;BookID=2
 |title=فتاوى اللجنة الدائمة
 |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&amp;PageID=3820&amp;PageNo=1&amp;BookID=2/
 |archive-date=24 مئي 2020
}}&lt;/ref&gt; جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:&lt;ref name=&quot;الكامل&quot;&gt;''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.&lt;/ref&gt;

#: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''&lt;ref&gt;أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.&lt;/ref&gt; اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.&lt;ref&gt;محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.&lt;/ref&gt; ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]].

#: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.&lt;ref name=&quot;الكامل&quot;/&gt;

#: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:

#:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي:
#:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''&lt;ref&gt;راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.&lt;/ref&gt;}}
#:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا.

#:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.&lt;ref name=&quot;الكامل&quot;/&gt; ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي:
#:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''&lt;ref&gt;''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.&lt;/ref&gt;}}

# '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;أصول الحديث&quot;/&gt; ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي:
#: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»&lt;ref&gt;راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.&lt;/ref&gt;}}

# '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:

#:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي:
#:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''&lt;ref&gt;''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.&lt;/ref&gt;}}

#:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php
 |title=تاريخ السنة
 |language=ar
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php
 |archive-date=18 آڪٽوبر 2015
}}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي:
#:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} {{للهامش|3}}</text>
      <sha1>2p61rewpdtjn5f8q4sjj3pd1zwmdbkp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قديم روم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17787</id>
    <revision>
      <id>413450</id>
      <parentid>411240</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>413450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29666" sha1="53wx4famvft452qfzy4njwn3ntts1a0" xml:space="preserve">[[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]]
جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (&lt;small&gt;753-509&lt;/small&gt; ق.م)، رومي جمهوريه (&lt;small&gt;509-27&lt;/small&gt; ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (&lt;small&gt;27&lt;/small&gt; ق.م - &lt;small&gt;476&lt;/small&gt;ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).&lt;ref name=&quot;Chris Scarre 1995&quot;&gt;Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).&lt;/ref&gt;

قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي &lt;small&gt;753&lt;/small&gt; قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي &quot;ميگنا گريشيا&quot; (&lt;small&gt;Magna&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Graecia&lt;/small&gt;) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي &quot;ايٽروسڪن&quot; (&lt;small&gt;Etruscan&lt;/small&gt;) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ &lt;small&gt;117&lt;/small&gt;ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;1.9&lt;/small&gt; ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو &lt;small&gt;50&lt;/small&gt; کان &lt;small&gt;90&lt;/small&gt; ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (&lt;small&gt;classical republic&lt;/small&gt;) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. 

قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (&lt;small&gt;classical antiquity&lt;/small&gt;) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي &quot;گريڪو-رومن&quot; (&lt;small&gt;Greco&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt;) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي &quot;ريس پبلڪا&quot; (&lt;small&gt;res&lt;/small&gt; &lt;small&gt;publica&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (&lt;small&gt;aqueducts&lt;/small&gt;) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا.

==تاريخ==
[[روم]] جي چوڌاري آباديءَ جا آثار قديمه جا ثبوت 1000 ق.م ڌاري سامهون اچڻ شروع ٿين ٿا. وڏي پيماني تي تنظيم صرف 800 ق.م ڌاري نظر اچي ٿي، ايسڪوئلين ٽڪريءَ جي قبرستان ۾ پهرين قبرون، پيلاٽائن ٽڪريءَ جي تري ۾ مٽي ۽ ڪاٺ جي ڀت سان گڏ 8 صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مليون. 650 ق.م ڌاري، رومن ڪيپيٽولين ۽ پيلاٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ وادي کي پاڻي ڏيڻ شروع ڪيو، جتي اڄ &quot;رومن فورم&quot; واقع آهي. ڇهين صدي قبل مسيح تائين، رومن ڪيپيٽولين تي جپيٽر آپٽيمس ميڪسيمس جو مندر ٺاهي رهيا هئا ۽ ڪيپيٽولين ۽ ايونٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ واقع فورم بواريم تائين وڌائي رهيا هئا.

رومن وٽ پاڻ ۾ هڪ بنيادي افسانو هو، جيڪو پنهنجي شهر کي رومولس ۽ ريمس سان منسوب ڪري رهيو هو، جيڪي مريخ جي اولاد ۽ افسانوي شهر البا لونگا جي هڪ شهزادي هئا. پٽ، جن کي موت جي سزا ٻڌائي وئي هئي، هڪ بگھڙ بچايو ۽ البان بادشاهه کي بحال ڪرڻ لاءِ واپس آيا ۽ هڪ شهر ڳولي لڌو. هڪ تڪرار کان پوءِ، رومولس ريمس کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ شهر جو واحد باني بڻجي ويو. پيليٽائن ٽڪريءَ تي سندس شروعاتي آباديءَ جو علائقو بعد ۾ &quot;اسڪوائر روم&quot; (روما ڪواڊراٽا) جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ ٽئين صدي قبل مسيح جي آهي ۽ بعد ۾ رومن قديم آثارن جي ماهر مارڪس ٽيرينٽيئس وارو شهر جو بنياد 753 قبل مسيح ۾ رکيو. هڪ ٻي ڏند ڪٿا، جيڪا يوناني مؤرخ ڊائيونيس آف هيليڪارناسس پاران رڪارڊ ڪئي وئي آهي، چوي ٿي ته شهزادي اينياس ٽروجن جي هڪ گروهه جي اڳواڻي ڪئي ته جيئن ٽروجن جنگ کان پوءِ هڪ نئون ٽراءِ ڳولي سگهجي. اهي ٽائبر نديءَ جي ڪناري تي لهي ويا ۽ انهن سان گڏ سفر ڪندڙ هڪ عورت، روما، انهن جي جهازن کي باهه ڏئي ڇڏي ته جيئن انهن کي ٻيهر وڃڻ کان روڪي سگهجي. انهن آباديءَ جو نالو سندس نالي تي رکيو. رومي شاعر ورجل هن ڏند ڪٿا کي پنهنجي ڪلاسيڪل رزميه نظم &quot;اينيڊ&quot; ۾ بيان ڪيو.

== معاشرو ==

== ثقافت ==

== ٽيڪنالاجي ==

==ورثو==
قديم روم [[اولهندي ثقافت|مغربي تهذيب]] جو بنياد يا سرچشمو آهي. مغربي تهذيب جون رسمون، مذهب، قانون، ٽيڪنالاجي، تعميراتي فن، سياسي نظام، فوجي نظام، ادب، ٻوليون، رسم الخط، حڪومتي نظام ۽ ٻيا ڪيترائي پهلو رومي دور جي ترقيءَ مان ورثي ۾ مليا آهن. رومي ثقافت جي نئين سر دريافت مغربي تهذيب ۾ نئين روح ڦوڪيو ۽ ”[[نشاۃِ ثانيه]]“ (&lt;small&gt;Renaissance&lt;/small&gt;) توڙي ”[[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]]“ (&lt;small&gt;Age&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of Enlightenment&lt;/small&gt;) ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن [[هومر|ھومر]] جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي).

جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي.

پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو.

ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا.

جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو.

پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو.

جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي.
غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت.

جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي).
ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو.

==تاريخ نويسي==
===بنيادي ۽ ثانوي ذريعا=== 
رومي تاريخ جا ٻه سڀ کان ڊگھا قديم بيان (ليوي ۽ هيليڪارناسس جي ڊائنيسيس جون تاريخون) جمهوريه جي قيام کان 500 سال پوءِ ۽ هينيبل جي شڪست کان 200 سال پوءِ لکيا ويا هئا. جيتوڻيڪ قديم رومي تاريخ تي ڪيترائي ڪم (تصنيفون) موجود رهيا آهن، پر انهن مان گھڻا ضايع ٿي چڪا آهن. ان نقصان جي نتيجي ۾ رومي تاريخ ۾ ڪجهه خال (خالي جايون) پيدا ٿي پيا، جن کي غير مستند ڪتابن، جهڙوڪ ”هسٽوريا آگسٽا“ ذريعي ڀريو ويو آهي. سيزر گال (Gaul) ۾ پنهنجي فوجي مهمات ۽ گهرو ويڙهه دوران پنهنجا بيان لکيا، جنهن جو هڪ مقصد پنهنجي همعصرن کي متاثر ڪرڻ پڻ هو. 

شهنشاهت واري دور ۾، مشهور ماڻهن ۽ شروعاتي شهنشاهن جي سوانح عمرين کي وڏي مقبوليت ملي؛ ان جون مثالن ۾ سوئيٽونيس (Suetonius) جو ”دي ٽويلو سيزرز“ (The Twelve Caesars) ۽ پلٽارڪ (Plutarch) جو ”پيرلل لائوز“ (Parallel Lives) شامل آهن. شهنشاهت واري دور جا ٻيا اهم ڪم ليوي (Livy) ۽ ٽيسيٽس (Tacitus) جا هئا. 
* پوليبئس (Polybius) – دي هسٽريز (The Histories) 
* سالسٽ (Sallust) – بيلم ڪيٽيلينائي (Bellum Catilinae) ۽ بيلم جوگرٿينم (Bellum Jugurthinum) 
* جوليس سيزر (Julius Caesar) – ڊي بيلو گاليڪو (De Bello Gallico) ۽ ڊي بيلو سيوِلي (De Bello Civili) 
* ليوي (Livy) – اب اربي ڪونڊيٽا (Ab urbe condita)
* هيليڪارناسس جو ڊائنيسيس (Dionysius of Halicarnassus) – رومن اينٽيڪوئيٽيز (Roman Antiquities) 
* پليني دي ايلڊر (Pliny the Elder) – نيچرلِس هسٽوريا (Naturalis Historia) 
* جوزفس (Josephus) – دي جيوش وار (The Jewish War) 
* سوئيٽونيس (Suetonius) – دي ٽويلو سيزرز (De Vita Caesarum) 
* ٽيسيٽس (Tacitus) – اينالز (Annales) ۽ هسٽريز (Histories) 
* پلٽارڪ (Plutarch) – پيرلل لائوز (Parallel Lives) (مشهور رومي ۽ يوناني ماڻهن جي سوانح عمرين جو سلسلو) 
* ڪيسيئس ڊيو (Cassius Dio) – هسٽوريا رومانا (Historia Romana)
* هيروڊين (Herodian) – مارڪس اوريليس کان وٺي رومي سلطنت جي تاريخ 
* اميانوس مارسيلينس (Ammianus Marcellinus) – ريس گيسٽي (Res Gestae)

اطالوي نشاۃِ ثانيه (Renaissance) دوران قديم روم جي مطالعي ۽ ان کي مثالي بڻائڻ ۾ دلچسپي وڌي وئي. ايڊورڊ گبن (Edward Gibbon) جي ڪتاب ”دي هسٽري آف دي ڊڪلائن اينڊ فال آف دي رومن ايمپائر“ (The History of the Decline and Fall of the Roman Empire) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ رومي تاريخ جي جديد مطالعي جي شروعات ڪئي. بارٿولڊ جارج نيبور (Barthold Georg Niebuhr) قديم رومي تاريخ جي تحقيقي مطالعي جو باني هو ۽ هن ”دي رومن هسٽري“ (The Roman History) لکيو، جنهن ۾ پهرين پيونڪ جنگ (First Punic War) تائين جي دور جو احوال بيان ڪيو ويو آهي. نپولين واري دور ۾، وڪٽر ڊروئي (Victor Duruy) جي ”رومنن جي تاريخ“ (History of Romans) ان وقت مقبول ”سيزر واري دور“ (Caesarean period) کي نمايان ڪيو. ٿيوڊور مومسن (Theodor Mommsen) جا ڪم - جهڙوڪ ”روم جي تاريخ“، ”رومن آئيني قانون“ ۽ ”ڪارپس انسڪرپشنم لاٽينرم“ (Corpus Inscriptionum Latinarum) - تاريخ نويسيءَ ۾ اهم سنگِ ميل ثابت ٿيا. 
* ايڊورڊ گبن (Edward Gibbon) – ”رومن سلطنت جي زوال ۽ تباهيءَ جي تاريخ“ 
* جان بيگنل بيري (John Bagnall Bury) – ”بعد واري رومن سلطنت جي تاريخ“
* مائيڪل گرانٽ (Michael Grant) – ”رومن دنيا“
* باربرا ليويڪ (Barbara Levick) – ”ڪلاڊيئس“ 
* بارٿولڊ جارج نيبور (Barthold Georg Niebuhr) 
* مائيڪل روسٽووٽسيف (Michael Rostovtzeff).
* هاورڊ هيز اسڪلرڊ (Howard Hayes Scullard) – ”رومن دنيا جي تاريخ“ 
* رونالڊ سائيم (Ronald Syme) – ”رومن انقلاب“. 
* ايڊرين گولڊس ورٿي (Adrian Goldsworthy) – ”سيزر: هڪ عظيم شخصيت جي زندگي ۽ روم جو زوال“ 
* ميري بيئرڊ (Mary Beard) – ”ايس پي ڪيو آر (SPQR): قديم روم جي تاريخ“.

==وڌيڪ ڏسو==
* [[يورپ جي تاريخ]] 
* [[قديم يونان]]
* [[قديم مصر]] 
* [[وچون دور|وچيون دور]]
* [[رومي سلطنت]] 
* [[بازنطيني سلطنت]]
* [[پوتر رومي سلطنت]]

==حوالا ۽ نوٽس==
===حوالا===
{{حوالا}}
===نوٽس===

== ڪتابيات ==
* &quot;قديم روم جو فن&quot; - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. 
* ڪرسٽوفي بيڊ: &quot;عاليشان ايمپائر&quot; 
چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9.
* [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. 
* جارج ڊوميزيل: &quot;مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III&quot; - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 
* هينري-آريني مارو: &quot;آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ&quot;. ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 
* رابرٽ برڊ: &quot;سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ&quot; - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) 
* اينڊريو لينٽوٽ: &quot;رومن جمهوريه جو آئين&quot; آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. )
(1999)
* ليلي راس ٽيلر: &quot;رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين&quot; يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7.

==وڌيڪ مطالعو==
* رومي سوسائٽي
* گيسٽن بوزير: رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين&quot; - 1909 (آن لائن). مارٽن برائو. تجربو
* &quot;رومن پبلڪ قانون&quot; پيرس - 1871-1892 (آن لائن) (انگريزي) 
* &quot;قديم روم&quot;، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008.
* &quot;رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين&quot;  
* قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) 
* قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار 
* قديم روم جو کاڌو/طعام

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
* [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ.
* [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب
* [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] 
تي مذهب بابت مواد.
* [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. 
* [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120831060912/http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak |date=2012-08-31 }} : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو.  
* [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري.  
* [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ).
* [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523033534/http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm |date=2011-05-23 }} : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. 
* [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. 
* [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. 
* [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو.  
* [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821144211/http://kordics.zenfolio.com/p650669606 |date=2009-08-21 }} : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون.
* [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924043905/http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php |date=2014-09-24 }} قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو.
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي.

{{DEFAULTSORT:Ancient Rome}}
[[زمرو:قديم روم]]
[[زمرو:قديم تهذيبون|قديم روم]]
[[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]]
[[زمرو:ڪانسي جو دور]]
[[زمرو:ڪانسي واري دور جون تهذيبون]]
[[زمرو:ڪانسي وارو دور|قديم روم]]
[[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]]
[[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]]</text>
      <sha1>53wx4famvft452qfzy4njwn3ntts1a0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌ ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31284</id>
    <revision>
      <id>413612</id>
      <parentid>309820</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T07:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>413612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28687" sha1="1pvme8fohe0p07id2gmhdxgluiqwhyg" xml:space="preserve">{{short description|None}}
سنڌ، پاڪستان جو صوبو، لڳ ڀڳ 3000 ماڳن ۽ يادگارن جو گھر آهي، جن مان 1600 صوبائي، سنڌ ڪلچرل هيريٽيج (تحفظ) ايڪٽ 1994 تحت محفوظ آهن، جڏهن ته 1200 غير محفوظ آهن.&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/1082889 Sindh awaits enactment of law to protect historical sites] Faiza Ilyas Dawn 27 January 2014. Retrieved 22 May 2014&lt;/ref&gt;

صوبي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي. لسٽ ۾ ٻه لکت وارا، چار عارضي يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ ۽ سنڌ صوبي ۾ چار قومي يادگار پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.environment.gov.pk/eia_pdf/f_Crit_%20Areas.pdf|title='Guidelines for Critical &amp; Sensitive Areas|author=Pakistan Environmental Protection Agency|publisher=Government of Pakistan|pages=12, 47, 48|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014185608/http://www.environment.gov.pk/eia_pdf/f_Crit_%20Areas.pdf|archivedate=14 October 2013|accessdate=6 June 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

نوٽ: جيڪڏهن سائيٽ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن ٻنهي جي تحت محفوظ آهي، اها اڳوڻي جي هيٺ ڏنل فهرست ۾ شامل  ڪئي وئي آھي.

==محفوظ ڪيل سائيٽون==
هيٺ ڏنل سائيٽن جي فهرست آهي جيڪي اڳ ۾ پاڪستان جي حڪومت طرفان محفوظ ڪيل هيون.{{Legend|#FCC200|قومي يادگار، يونيسڪو لکيل ۽ عارضي سائيٽون|outline=silver}}
===حيدرآباد آباد ڊويزن===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!شمار!!  تفصيل  !!  پتو !! تصوير 
|-
|SD-1||پراڻي شهر جا کنڊر||[[بدين ضلعو|بدين]]||[[File:Badin Old City ruins.jpg|thumb]]
|-
|SD-2||[[جامع مسجد خدا آباد]]||خدا آباد، [[دادو ضلعو|دادو]]||[[File:Outside Road View - Jamia Mosque (Khudabad).jpg|thumb]]	
|-
|SD-3||يار محمد خان ڪلهوڙو جو مقبرو ۽ مسجد||خدا آباد، [[دادو ضلعو|دادو]]||[[File:Tomb of Yar Muhammad Khan Kalhora 01.jpg|thumb]]	
|-
|SD-4||[[آمري|آمري جو ٽڪريون]]||[[دادو ضلعو|دادو]]||[[File:A mound of Amri.JPG|thumb]]	
|-
|SD-5||[[لکمير جي ماڙي]]||ڏيهه نانگ، [[سيوھڻ]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]||[[File:Lakhshmir Ji Mari or Lakhmir Ji Mari Lakhmir, near village and deh Naig, Dadu (Now Jamshoro).JPG|thumb]]	
|-
|SD-6||ڊڀ بٺي||ڏيهه نارپيرار، سيهون، جانگهارا،  [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]||	
|-
|SD-7||پيارو جي ماڙي||پير غازي شاهه، ديهه ڌونڪ، [[جوهي]]، [[دادو ضلعو|دادو]]||[[File:Mound of Marikhar or or Piyao Ji Mari Named by NG Majumdar moun of Gaji Shah near Dhaunk Johi, Dadu.JPG|thumb]]
|-
|SD-8||ديهه علي مراد جي ٽڪريون||ڏيهه بهليل شاهه، [[جوهي]]، [[دادو ضلعو|دادو]] ||[[File:Mounds of Ali Murad Shahni near Bahlil Shah.jpg|thumb]]	
|-
|SD-9||ناسم جي بٺي||ڏيهه ڪرچاٽ محل، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]||	
|-
|SD-10||ڪوهٽراس بٺي||ڏيهه ڪرچاٽ، ٿاڻو بولا خان، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]||[[File:Tombs at Taung 6.jpg|thumb]]
|-
|SD-11||اٿم جي بٺي||ڏيهه ڪرچاٽ محل، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]||
|-
|SD-12||[[لوھم جو دڙو]]||ڏيهه پلهه، [[دادو ضلعو|دادو]]||[[File:Close view of Loham-Jo-Daro.jpg|thumb]]
|-
|SD-13||[[ڪوٽيرو دڙو]]||ڏيهه واهي، [[جوهي]]، ضلعو [[دادو ضلعو|دادو]]||
[[File:Pandhi Wahi Village Mounds or Kotiro Daro.JPG|thumb]]
|-
|SD-14||قديم ٽڪري||ڏيهه [[واهي پانڌي]]، [[جوهي]]، ضلعو [[دادو ضلعو|دادو]]||[[File:Ancient Mound Pandhi Wahi.JPG|thumb]]
|-
|SD-15||[[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جو مقبرو|| [[حيدرآباد، سنڌ]]||[[File:PK Hyderabad asv2020-02 img24 Tomb of Mian Ghulam Kalhoro.jpg|thumb]]
|-
|SD-16||ڪچو قلعو||[[حيدرآباد، سنڌ]]||[[File:Kacha Qilla view.JPG|thumb]]
|-
|SD-17||ميرن جو دربار||[[حيدرآباد، سنڌ]]||
|-
|SD-18||ميرن جو تجر||[[حيدرآباد، سنڌ]]||
|-
|SD-19||[[غلام نبي خان ڪلهوڙو]] جو مقبرو||[[حيدرآباد، سنڌ]]||[[File:Air catcher.JPG|thumb]]
|-
|SD-20||ٻڌ اسٽوپا||[[ضلعو ٽنڊو محمد خان]]||
|-
|SD-21||تالپور ميرن جو حرم||پڪو قلعو، [[حيدرآباد، سنڌ]]||[[File:Haram of Talpur Mirs at Pakka Qila, Hyderabad, Sindh..JPG|thumb]]
|-
|SD-22||تالپور ميرن جا مقبرا||هير آباد، [[حيدرآباد، سنڌ]]||[[File:Two big tombs at Tombs of Talpur Mirs, Hyderabad 4.jpg|thumb]]
|-
|SD-23||ٽاور (جيڪا هاڻي پاڻي جي ٽينڪ طور استعمال ۾ آهي||[[حيدرآباد، سنڌ]]||[[File:Hyderabad fort water supply tower.jpg|thumb]]
|-
|SD-24||مسجد ۽ مقبرو||ٽنڊو فضل، [[حيدرآباد، سنڌ]]||[[File:Tando Fazl Mosque-2.JPG|thumb]]
|-
|SD-25||سرفراز خان ڪلهوڙو جو مقبرو|| [[حيدرآباد، سنڌ]]||[[File:Tomb of Sarfaraz Khan Kalhora 04.JPG|thumb]]
|-
|SD-26||نصر جي مسجد||نصرپور، [[حيدرآباد، سنڌ]]||[[File:Nasar-ji- Mosque.jpg|thumb]]
|-
|SD-27||ڪريجي مسجد||مصري محلو، نصرپور، [[حيدرآباد، سنڌ]]||
|-
|SD-28||[[مائي خيري]] مسجد|| ميمڻ محلو، [[حيدرآباد، سنڌ]]||[[File:Mai-khairi-mosque.jpg|thumb]]
|-
|SD-29||ميرن جي مسجد|| [[حيدرآباد، سنڌ]]||[[File:Mosque at mission road khairpur mirs.jpg|thumb]]
|-
|SD-30||[[رني ڪوٽ]] جو قلعو||ضلعو [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]||[[File:Ranikot view.jpg|thumb]]		
|}

===ڪراچي ڊويزن===
'''{{For|ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست# محفوظ ڪيل ماڳن|ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست}}'''

===سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص ڊويزن===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!شمار!! تفصيل !! پتو !! تصوير 
|-
|SD-37||ڏيجي جي ٽڪري||&lt;small&gt;ڏيهه گهانرو، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-38|||[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]||&lt;small&gt;[[ڪوٽ ڏيجي]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]&lt;/small&gt;||[[File:Kot Diji Fort tower.jpg|thumb]]
|-
|SD-39||مارو وارو ڌورو||&lt;small&gt;ڏيهه نارو ڍورو، ٽنڊو مستي خان، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-40||[[جهڪر جو دڙو]]||&lt;small&gt;ڏيهه مٺا ڊيرو، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]&lt;/small&gt;||[[File:Jhukar mound 7.jpg|thumb]]
|-
|SD-41||موئن جي دڙي ۾ ٻڌ اسٽوپا||&lt;small&gt;[[موهن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]&lt;/small&gt;||[[File:Buddhist stupa, Mohenjo-daro.JPG|thumb]]
|-
|SD-42||گريٽ باٿ (حمام)، موئن جو دڙو||&lt;small&gt;[[موهن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]&lt;/small&gt;||[[File:Great bath view Mohenjodaro.JPG|thumb]]
|-
|SD-43||موئن جي دڙي جا ٻيا آثار||&lt;small&gt;[[موهن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]&lt;/small&gt;||[[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb]]
|-
|SD-44||تجار بلڊنگ||&lt;small&gt;جناح باغ، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]&lt;/small&gt;||[[File:Front Wooden Gate of Tajjar Building.jpg|thumb]]
|-
|SD-45||[[شاهه بهارو جو مقبرو]]||&lt;small&gt;[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]&lt;/small&gt;||[[File:Facade of the Tomb.jpg|thumb]]
|-
|SD-46||چورس مينارو، لاڙڪاڻا||&lt;small&gt;ڏيهه ڌامراهو، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]&lt;/small&gt;||[[File:Square Tower 8.jpg|thumb]]
|-
|SD-47||ڌامراهه جا دڙا||&lt;small&gt;ڏيهه ڌامراهو، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]&lt;/small&gt;||[[File:A side view of Dhamrah Ja Dara.jpg|thumb]]
|-
|SD-48||[[ڪاهو جو دڙو]]، [[ميرپورخاص]] ۾ ٻڌ اسٽوپا||&lt;small&gt;ضلعو [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]&lt;/small&gt;||[[File:Kahu-Jo-Darro.jpg|thumb]]
|-
|SD-49||ٻڌ اسٽوپا، نوابشاهه||&lt;small&gt;ٿل مير رڪن، [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Thul Mir Rukan.jpg|thumb]]
|-
|SD-50||[[نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو||&lt;small&gt;ڏيهه نور محمد، دولتپور، [[شهيد بينظير آباد ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb]]
|-
|SD-51||[[مير شھداد خان]] جو مقبرو||&lt;small&gt;شاهپور، [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Qubbo Mir Shahdad Talpur.jpg|thumb]]
|-
|SD-52||ڀيرو ڀام دڙو||&lt;small&gt;تپو چيبوري، [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-53||[[منصوره|برهمن آباد (منصوره)]](ڍالو راجا جي نگري)||&lt;small&gt;ڄامڙا، [[سنجھورو تعلقو]]، [[سانگهڙ ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-54||ٿلهه جو دڙو||&lt;small&gt;ڏيهه ڪوٽ  بجار، [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-55||[[لينسڊائون پل (سکر)|لئنسڊائون برج]] ||&lt;small&gt; [[روھڙي]]، [[سکر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Landsdown Bridge.jpg|thumb]]
|-
|SD-56||[[معصوم شاهه جو منارو]]||&lt;small&gt; [[سکر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Mir Masum's Minar and tomb 01.jpg|thumb]]
|-
|SD-57||[[ستين جو آستان]]||&lt;small&gt;[[روھڙي]]، [[سکر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Satyan-jo-than 04.jpg|thumb]]
|-
|SD-58||[[بکر]] جو قلعو ۽ صدرالدين شاهه جو مقبرو||&lt;small&gt;[[بکر]]، [[سکر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Tomb of Hazar Sadruddin 8.jpg|thumb]]
|-
|SD-59||[[مومل جي ماڙي]]||&lt;small&gt;ميرپور ماٿيلو، [[گھوٽڪي ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Mound of Moomal-Ji-Mari Mathelo.JPG|thumb]]
|-
|SD-60||پٿر جي اوزارن جو ڪارخانو||&lt;small&gt; [[روھڙي]]، [[سکر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Stone Tool Factory area 29.jpg|thumb]]
|-
|SD-61||مغل شهنشاهه اڪبر جي جنم ڀومي||&lt;small&gt;[[عمرڪوٽ]] شهر جي قريب،  [[عمرڪوٽ ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Birthplace of Akbar 1.JPG|thumb]]
|-
|SD-62||ڀوڏيسر جي مسجد||&lt;small&gt;ڀوڏيسر،  [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Bhudesar Mosque, Nagarparkar.JPG|thumb]]
|-
|SD-63||ڀوڏيسر جو مندر||&lt;small&gt;ڀوڏيسر، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Bhodesar temple, Nagarparkar.JPG|thumb]]
|-
|SD-64||جين مندر||&lt;small&gt;نگرپارڪر [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Jain temple, Nagarparkar.JPG|thumb]]
|-
&lt;!-- 
   Placeholder for removed SD-65! 
   PLEASE DO NOT RE-USE the ID number 65 for a different object. And PLEASE DO NOT RE-NUMBER the following list entries.
   The IDs were introduced in 2014, see https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=623582719&amp;oldid=623566484. 
   If changed several years later, this would break stuff elsewhere (e.g. WLM/monument templates on Commons, or other sites relying on Wikipedia).
   (SD-65 was &quot;Fort Naokot&quot; with wrong district info, removed as duplicate of correct SD-88 &quot;Naukot Fort&quot;) 
--&gt;
|-
|SD-66||[[عمرڪوٽ جو قلعو]] (ٻاهريون)||&lt;small&gt;[[عمرڪوٽ ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Umarkot Fort view3.JPG|thumb]]
|-
|SD-67||[[عمرڪوٽ جو قلعو]] (اندريون)||&lt;small&gt;[[عمرڪوٽ ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Umerkot Fort view1.JPG|thumb]]
|-
|SD-68||گوڙي مندر||&lt;small&gt;ويڙا واھه، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Goddi Temple with its multiple domes.JPG|thumb]]
|-
|SD-69||ڀوڏيسر جا ٻيا مندر||&lt;small&gt;ڀوڏيسر، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Bhodesar.JPG|thumb]]
|-
|SD-70||ڀيرو جو دڙو||&lt;small&gt;شيرواهه، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-71||شادي پلي جو دڙو||&lt;small&gt;ڏيهه خدا بخش، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-72||جئن مندر، ويراواهه||&lt;small&gt;ويراواهه، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Virawah Jain Temple.jpg]]
|-
|SD-73||ٺارو خان جو مقبرو||&lt;small&gt;ڇتوري، [[ميرپورخاص ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Chitorri Graveyard view4.JPG|thumb]]
|-
|SD-74||ڇتوري قبرستان||&lt;small&gt;ڇتوري، [[ميرپورخاص ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Chitorri graves view5.JPG|thumb]]
|-
|SD-75||عرضي کوکر جو مقبرو||&lt;small&gt;ڇتوري، [[ميرپورخاص ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-76||[[مير ڪرم خان ٽالپر]] جي پٽ جو مقبرو||&lt;small&gt;ڇتوري ڳوٺ، [[ميرپورخاص ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-77||مير جاڙو جو مقبرو||&lt;small&gt;ڇتوري ڳوٺ، [[ميرپورخاص ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-78||مير مراد خان جو مقبرو||&lt;small&gt;گٺوري ڳوٺ، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Tomb of Mir Murad Khan.jpg|thumb]]
|-
|SD-79||موسي خان جو مقبرو||&lt;small&gt;گٺوري ڳوٺ، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-80||مير رائيو جو مقبرو||&lt;small&gt;گٺوري ڳوٺ، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-81||شهيد ڪپري بلوچ جو مقبرو||&lt;small&gt;گٺوري ڳوٺ، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-82||ڪپري بلوچ جي قريب ٻيا مقبرا||&lt;small&gt;گٽوري ڳوٺ، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-83||مير فتح خان ۽ مير مرزا خان جا مقبرا||&lt;small&gt;گهٽوري ڳوٺ، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-84||مير خاندان جي نياڻين جا مقبرا||&lt;small&gt;گهٽوري ڳوٺ، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-85||اوليا پير گهٽوري بادشاهه قريشي جو مقبرو||&lt;small&gt;گهٽوري ڳوٺ، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-86||گهٽوري ڳوٺ جي پراڻي مسجد||&lt;small&gt;گهٽوري ڳوٺ، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-87||نئو ڪوٽ جو قلعو||&lt;small&gt;نئو ڪوٽ، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||
|-
|SD-88||نئو ڪوٽ جو قلعو||&lt;small&gt;نئو ڪوٽ، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Naukot Fort 2011 MIT 0504.jpg|thumb]]
|-
|SD-89||ڇوريون جبل درگا ماتا مندر||&lt;small&gt;ڇوريو جبل، ننگرپارڪر، [[ٿرپارڪر ضلعو]]&lt;/small&gt;||[[File:Churio jabal temple.jpg|thumb]]
|}

===ڀنڀور ڊويزن===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!شمار!! تفصيل !! پتو !! تصوير 
|-
|SD-89||[[ڀنڀور|ڀنڀور جي بندر]]||&lt;small&gt;ميرپور ساڪرو، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Bhambore1.JPG|thumb]]
|-
|SD-90||[[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاھجھاني مسجد]]||&lt;small&gt; [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:PK Thatta asv2020-02 img01 Shah Jahan Mosque.jpg|thumb]]
|-
|SD-91||[[مڪلي|مڪلي جي ٽڪريون]]||&lt;small&gt;[[مڪلي|مڪلي قبرستان]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:View of Makli by Usman Ghani (cropped).jpg|thumb]]
|-
|SD-92||فتح خان جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Makli Hill 4.jpg|thumb]]
|-
|SD-93||مبارڪ خان جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Graves inside Tomb of Mubarak Khan, son of Jam Nizamuddin.jpg|thumb]]
|-
|SD-94||ڄام نظام الدين ٻين جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Jam Nizamuddin inside Front View.jpg|thumb]]
|-
|SD-95||ڄام نظام الدين جي گرد ٻيا مقبرا||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Tomb near the tomb of Jam Nizamuddin.jpg|thumb]]
|-
|SD-96||سلطان ابراهيم جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb]]
|-
|SD-97||مرزا محمد باقي خان ترخان جو مقبرو ||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb]]
|-
|SD-98||مرزا باقي بيگ ازبڪ جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||
[[File:PK Thatta asv2020-02 img15 Makli Necropolis.jpg|thumb]]
|-
|SD-99||نواب عيسي خان ترخان جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان،&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/143 Historical Monuments at Makli, Thatta] UNESCO Retrieved 14 June 2014&lt;/ref&gt; [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||
[[File:Tomb_of_Nawab_Isa_Khan_the_younger.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-100&lt;/small&gt;||ديوان شرفا خان جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:PK Thatta asv2020-02 img16 Makli Necropolis.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-101&lt;/small&gt;||ديوان شرفا خان جي مقبري جي قريب مسجد||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Makhli hills 01.JPG|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;102&lt;/small&gt;||بارهه دري||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||
|-
|&lt;small&gt;SD&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;103&lt;/small&gt;||امير سلطان محمد جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Tomb of Amir Sultan Muhammad 01.JPG|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;104&lt;/small&gt;||مرزا طغرل بيگ جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Mirza Tughral Baig's tomb (2).jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-105&lt;/small&gt;||مرزا غازي بيگ جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:PK Thatta asv2020-02 img10 Makli Necropolis.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;106&lt;/small&gt;||مرزا جاني بيگ جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Jani Baig 2.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;107&lt;/small&gt;||نواب عيسي خان جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;108&lt;/small&gt;||مرزا محمد باقي ترخان جو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Tomb Exterior - Mirza Muhammad Baqi Tarkhan's tomb.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;109&lt;/small&gt;||مرزا باقي ترخان جي مقبري سان لڳل ٻيو مقبرو||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Front view of Stone tomb with enclosure to the south of tomb of Mirza Muhammad Baqi Tarkhan, Makli Hill.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-110&lt;/small&gt;||قليا پير جو مقبرو ||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:An unknown brick tomb near Qulia Pir.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-111&lt;/small&gt;||[[دبگير مسجد]]||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||		
|-
|&lt;small&gt;SD-110&lt;/small&gt;||قادر شاهه قبرستان  ||&lt;small&gt; [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Shrine of HAzrat Makhdoom Shah.jpg|thumb]]		
|-
|&lt;small&gt;SD-110&lt;/small&gt;||سونڊا جو قبرستان||&lt;small&gt;ڳوٺ سونڊا، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Sonda graveyard,Thatta by Usman Ghani.jpg|thumb]]	
|-
|&lt;small&gt;SD-110&lt;/small&gt;||ڪلن ڪوٽ||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Kalan Kot.jpg|thumb]]	
|-
|&lt;small&gt;SD-110&lt;/small&gt;||نواب امير خان جي مسجد||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||
|-
|&lt;small&gt;SD-110&lt;/small&gt;||سول هاسپيٽل وٽ ٻه گنبذن واري عمارت||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||	
|-
|&lt;small&gt;SD-110&lt;/small&gt;||جامع مسجد، مڪلي||&lt;small&gt;مڪلي قبرستان، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||[[File:Jama Masjid, Makli Hill.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-110&lt;/small&gt;||سسيئن جو ٽڪر||&lt;small&gt;ميرپور ساڪرو، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽا]]&lt;/small&gt;||						
|}

==محفوظ ورثو==
هيٺ ڏنل ماڳن کي سنڌ حڪومت پاران محفوظ ورثو قرار ڏنو ويو آهي. 
===حيدرآباد ۽ سکر ڊويزن===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!شمار!! تفصيل !! پتو !! تصوير 
|-
|&lt;small&gt;SD-P&lt;/small&gt;-1||مکي محل||&lt;small&gt; [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]&lt;/small&gt;||[[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-P-2&lt;/small&gt;||بسنت لاج||&lt;small&gt; صدر، [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]&lt;/small&gt;||[[File:Besant Hall-Lodge..JPG|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-P-3&lt;/small&gt;||هومسٽيڊ هال||&lt;small&gt; قلعو، [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]&lt;/small&gt;||[[File:Holmstead Hall, from the side..jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-P-4&lt;/small&gt;||[[پڪو قلعو|حيدرآباد قلعو]]||&lt;small&gt; [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]&lt;/small&gt;||[[File:Pakka Qila view3.JPG|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-P-5&lt;/small&gt;||[[سچل سرمست]] جو مزار||&lt;small&gt; درازه شريف،  [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]&lt;/small&gt;||[[File:Shrine of Hazrat Sachal Sarmast.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-P-6&lt;/small&gt;||[[فيض محل]]||&lt;small&gt; مال روڊ،[[خيرپور ضلعو|خيرپور]]&lt;/small&gt;||[[File:FaizMahal.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-P-7&lt;/small&gt;||[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جو مزار||&lt;small&gt; ڀٽ شاهه، [[مٽياري ضلعو|مٽياري]]&lt;/small&gt;||[[File:Backside of tomb of Bhitshah.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-P-8&lt;/small&gt;||ڪاٺ جو هڪ نقشين در||&lt;small&gt; ٽڪر بازار، [[روھڙي]]، &lt;ref name=&quot;list1&quot;&gt;[http://new.culture.gos.pk/data/Heritage-Buildings/list-of-heritage-properties/1995-09-07-heritage-list-1-9-buildings-different-towns.pdf Heritage List 1 1995-09-07] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140522231728/http://new.culture.gos.pk/data/Heritage-Buildings/list-of-heritage-properties/1995-09-07-heritage-list-1-9-buildings-different-towns.pdf |date=2014-05-22 }} Culture, Tourism and Antiquities Department, Government of Sindh Retrieved 22 May 2014&lt;/ref&gt; [[سکر ضلعو|سکر]]&lt;/small&gt;||
|}

===ڪراچي ڊويزن===
'''{{for|ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست|ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست}}'''

شهر ۾ 350 کان وڌيڪ سائيٽون آهن جيڪي صوبائي ايڪٽ تحت محفوظ آهن. سائيٽون وسيع علائقن يا چوٿون ھيٺ ڏنل آھن جن جي ھيٺان اھي واقع آھن. ڪجهه گهٽيون/ رستا ٻن علائقن ۾ مليا آهن. انهن تي واقع سائيٽون انهن جي لاڳاپيل علائقي هيٺ مليون آهن.

==غير محفوظ ورثو==
===حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻا ڊويزن===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!شمار!! تفصيل !! پتو !! تصوير 
|-
|&lt;small&gt;SD-U-1&lt;/small&gt;||بادشاهي بنگلو||&lt;small&gt; [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]&lt;/small&gt;||[[File:Badshahi Bungalow 004.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-U-2&lt;/small&gt;||[[جوهن جيڪب]] جي سماڌي||&lt;small&gt; [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]&lt;/small&gt;||[[File:Mausoleum of John Jacob.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-U-3&lt;/small&gt;||اوڍو حويلي||&lt;small&gt; [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]&lt;/small&gt;||
|-
|&lt;small&gt;SD-U-4&lt;/small&gt;||ڪافر قلعو||&lt;small&gt; [[سيوھڻ شريف]] جي قريب، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]&lt;/small&gt;||
|-
|&lt;small&gt;SD-U-5&lt;/small&gt;||[[آمري (قديم آثار)|آمري جي ٽڪري]]||&lt;small&gt; [[آمري|آمري ڳوٺ]]،&lt;ref name=&quot;stdcarc77&quot;&gt;Kingrani, Aziz, “Sindh Tourism An Archaeological Journey,” Sindh Tourism Development Corporation: 2012 pg 77&lt;/ref&gt;  [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]&lt;/small&gt;||[[File:Cast of Amri Mounds.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-U-6&lt;/small&gt;||[[لال شهباز قلندر]] جو مزار||&lt;small&gt; [[سيوھڻ شريف]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]&lt;/small&gt;||[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar view.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-U-7&lt;/small&gt;||[[لڪي شاهه صدر]] جو مزار||&lt;small&gt; لکي شاهه صدر شهر،&lt;ref name=&quot;stdcarc81&quot;&gt;Kingrani, Aziz, “Sindh Tourism An Archaeological Journey,” Sindh Tourism Development Corporation: 2012 pg 81&lt;/ref&gt;  [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]&lt;/small&gt;||[[File:Shrine of Lucky Shah Sadar.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;SD-U-8&lt;/small&gt;||ٿڌي ۽ گرم چشمي تي ٻه مند||&lt;small&gt;[[ڪير ٿر جبل]]، لڪي شاهه صدر ڳوٺ،&lt;ref name=&quot;stdcarc79&quot;&gt;Kingrani, Aziz, “Sindh Tourism An Archaeological Journey,” Sindh Tourism Development Corporation: 2012 pg 79
&lt;/ref&gt; [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]&lt;/small&gt;||
|}

===ڪراچي ڊويزن===
'''{{for|ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست|ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست}}'''

===سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص ڊويزن===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!شمار!! تفصيل !! پتو !! تصوير 
|-
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''SD-U-27'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;||[[سچل سرمست]] جو مزار||&lt;small&gt;درازه شريف، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]&lt;/small&gt;||[[File:The Throne of Sajjada Nasheen of Sachal Sarmast.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''SD-U-28'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;||ڪالڪا مندر||&lt;small&gt;[[اروڙ]]، [[روھڙي]]، [[سکر ضلعو|سکر]]&lt;/small&gt;||[[File:Kalka Cave Temple by Usma Ghani.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''SD-U-29'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;||ساڌ ٻيلو مندر||&lt;small&gt;[[ساڌ ٻيلو ٻيٽ]]، [[سکر ضلعو|سکر]]&lt;/small&gt;||[[File:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''SD-U-30'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;||شيو مندر||&lt;small&gt; [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]&lt;/small&gt;||
[[File:Shiv Mandir Umerkot.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''SD-U-31'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;||ڏبو جي جنگ جو يادگار||&lt;small&gt; نيو حيدرآباد سٽي، [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]&lt;/small&gt;||[[File:Monument of Dubo battle.JPG|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''SD-U-32'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;||[[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم مسجد]]||&lt;small&gt;[[اروڙ]]، [[روھڙي]]، [[سکر ضلعو|سکر]]&lt;/small&gt;||[[File:A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''SD-U-33'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;||حافظ ميان نورمحمد جو مزار||&lt;small&gt; [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]]&lt;/small&gt;||[[File:The main Tomb of Hafiz Mian Noor Mohammad.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''SD-U-34'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;||[[پير جو ڳوٺ]]||&lt;small&gt; [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]&lt;/small&gt;||[[File:Pir Jo Goth Khairpur Sindh by Usman Ghani.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''SD-U-35'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;||ڪرائسٽ چرچ، ڪوٽري||&lt;small&gt;ريلوي ڪالوني، ڪوٽري، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]&lt;/small&gt;||[[File:Christ Church Kotri.jpg|thumb]]
|-
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''SD-U-36'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;||[[پير هادي حسن شاهه جيلاني]] جو مزار||&lt;small&gt;درگاهه جيلاني، [[دوٿڙو]]، [[سانگھڙ ضلعو|سانگهڙ]]&lt;/small&gt;||[[File:Shrine of Pir Hadi Hassan Bux Shah Jilani.jpg|thumb]]
|}

==پڻ ڏسو== 
* [[پاڪستان ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] 
* [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]]
* [[پنجاب ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] 
* [[بلوچستان ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] 
* [[خيبر پختونخوا ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]]
* [[آزاد ڪشمير ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]]
* [[گلگت بلتستان ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]

[[زمرو:سنڌ جي ثقافت]]
[[زمرو:سنڌ ۾ فن تعمير]]
[[زمرو:سنڌ ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]</text>
      <sha1>1pvme8fohe0p07id2gmhdxgluiqwhyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گاجي کهاوڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35890</id>
    <revision>
      <id>413578</id>
      <parentid>412145</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T03:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28329" sha1="rk7hoajt1h1gjvzhjjkcnicm1gmbkus" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تاريخي شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = گاجي کهاوڙ
| other_name              =
| native_name             = Gaji Khuhawar
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = گاجي کهاوڙ
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|21|N|67|48|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[وارھ تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني حڪومت --&gt;
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             = ارشاد الله شاهه
| leader_party            = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
| leader_title1           = وائيس چيئرمين
| leader_name1            = همت علي چانڊيو

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 17,879
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| elevation_m             = 13

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = وارڊ
| blank_info_sec1         = 5
| blank1_name_sec1        = سراسري گهريلو جسامت
| blank1_info_sec1        = 5.32 ماڻهو
}}

'''گاجي کهاوڙ''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر وارھ، نصيرآباد ۽ ميهڙ جي وچ واري زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. گاجي کهاوڙ جو نالو مقامي تاريخ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جي شخصيت ميان گاجي کهاوڙ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;&gt;{{cite journal
 |last=قريشي
 |first=علي اڪبر ”اسير“
 |title=گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف
 |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]
 |issue=1 ۽ 2
 |year=2018
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''17,879''' هئي، جنهن ۾ 9,107 مرد ۽ 8,772 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 15,455 هئي؛ اهڙيءَ طرح ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.46 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 25: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07725.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ بنياد ==
شهر جو نالو '''ميان گاجي کهاوڙ''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مقامي تاريخي تحقيق موجب ميان گاجي کهاوڙ [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] جي دور سان لاڳاپيل شخصيت ۽ ميانوال تحريڪ جو ڪارڪن هو. روايت موجب کيس موجوده اتر سنڌ ۾ زمين ملي ۽ هن هتي هڪ آبادي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي سندس نالي سان گاجي کهاوڙ سڏجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

پروفيسر عبدالله مگسي پنهنجي ڪتاب ''سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو'' ۾ پڻ گاجي کهاوڙ کي ميان نصير محمد ڪلهوڙي جو معتقد ۽ مقامي زميندار ڄاڻائيندي موجوده شهر جي بنياد کي ساڻس منسوب ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مگسي
 |first=عبدالله
 |title=سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
گاجي کهاوڙ واري علائقي جي تاريخ موجوده شهر جي قيام کان پراڻي آهي. [[تحفة الڪرام]] ۾ ''گاجيءَ جي ڳوٺ'' جو ذڪر هڪ اهڙي واقعي جي سلسلي ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ مير ابوالقاسم خان زمان ولد شاهه قاسم بيگلار سان لاڳاپيل زمين ۽ ڳوٺ جو احوال ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

هي حوالو اهو ظاهر ڪري ٿو تہ گاجي نالي آبادي يا ديهه جو ذڪر سنڌ جي پراڻي تاريخي ادب ۾ ملي ٿو؛ البت موجوده گاجي کهاوڙ شهر ۽ ان تاريخي آباديءَ جي مڪمل هڪجهڙائي بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي.

=== ڪلهوڙا دور ===
گاجي کهاوڙ جي موجوده تاريخي سڃاڻپ خاص طور [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان ڳنڍيل آهي. مقامي تاريخ موجب ميان گاجي کهاوڙ، ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي ميانوال تحريڪ سان وابسته هو ۽ کيس ڪلهوڙا انتظام طرفان جاگير حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

مقامي روايت ۾ گاجي کهاوڙ کي شهدادڪوٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل کهاوڙ خاندان سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. دين محمد ڪلهوڙي موجب ميان گاجي، شهداد خان کهاوڙ ۽ غازي خان کهاوڙ سان خانداني نسبت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

ميان گاجي سان منسوب هڪ مهر بابت مقامي تحقيق ۾ '''1128هه''' جو سال درج هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. سندس خاندان ۽ جانشينن سان منسوب ڪيترائي مقبرا اڄ به شهر ڀرسان پراڻي قبرستان ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
گاجي کهاوڙ سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. شهر [[وارھ]] جي ڏکڻ ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي اولهه طرف واقع آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[ميهڙ]] سان روڊ وسيلي ڳنڍيل آهي.

شهر [[گاجي کهاوڙ ديھ]] ۽ [[تپو گاجي کهاوڙ|گاجي کهاوڙ تپي]] ۾ واقع آهي. علائقي جي زمين زرعي نوعيت جي آهي ۽ مقامي معيشت جو وڏو حصو آبپاشي ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل آهي.

شهر جي پراڻي جاگرافيءَ جو هڪ خاص عنصر هڪ وڏي کڏ هئي، جنهن بابت 2018ع جي مقامي تاريخي تحقيق ۾ لکيو ويو آهي تہ اها سيد حبيب الله شاهه جي حويليءَ جي اوڀر ۾ واقع هئي ۽ اڳ مٺي پاڻيءَ سان ڀرجي ويندي هئي. بعد ۾ شهري آبادي وڌڻ ۽ گندي پاڻي جي نيڪال سبب ان جي ايراضي ۽ ماحولياتي حالت متاثر ٿي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== آبادي ==
گاجي کهاوڙ جي سرڪاري شهري آبادي 2017ع ۾ '''15,455''' مان وڌي 2023ع ۾ '''17,879''' ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%; padding:7px;&quot; | '''گاجي کهاوڙ جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سالياني واڌ
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2017ع
| 15,455
| 7,876
| 7,579
| —
| —
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| 2023ع
| '''17,879'''
| 9,107
| 8,772
| '''2.46٪'''
| 5.32
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي ٻن شمارياتي سرڪلن مان سرڪل نمبر 1 جي آبادي 7,228 ۽ سرڪل نمبر 2 جي 10,651 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري گاجي کهاوڙ جي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''35.49 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 42.54 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 28.12 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#d8eadf;&quot;
! درجو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''35.49٪'''
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| مرد
| 42.54٪
|-
| عورتون
| 28.12٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 31.65 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 40.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 22.42 سيڪڙو هئي. اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين مجموعي ۽ خاص طور عورتن جي خواندگيءَ ۾ واڌ رڪارڊ ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;/&gt;

== رهائش ۽ شهري سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,361 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 1,017 پڪا، 415 نيم پڪا ۽ 1,929 ڪچا گهر درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 34: SELECTED HOUSING STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''رهائشي گهر، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee4f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
|-
| '''3,361'''
| 1,017
| 415
| 1,929
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ حڪومت جي [[سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]] ۾ گاجي کهاوڙ جي پاڻي فراهمي واري اسڪيم کي به ٻوڏ کان پوءِ بحالي ۽ بهتريءَ لاءِ شامل ڪيو ويو. منصوبي جي ماحولياتي ۽ سماجي جائزي ۾ '''گاجي کهاوڙ واٽر سپلاءِ اسڪيم''' الڳ اسڪيم طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Environmental and Social Screening Report: District Qambar Shahdadkot
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf
 |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت
 |date=May 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن ترقياتي رڪارڊن ۾ پڻ گاجي کهاوڙ جي کهاوڙ محلي، لاشاري محلي ۽ چنا محلي ۾ سي سي بلاڪ، نالن ۽ ٻين شهري سهولتن جون اسڪيمون درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SPPRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=ترقياتي ڪم، تعلقو وارھ
 |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/10837TMAWarah190112.pdf
 |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني حڪومت ==
گاجي کهاوڙ کي سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي''' جي حيثيت حاصل آهي. سنڌ حڪومت جي 2023ع واري سرڪاري گزيٽ موجب ٽائون ڪميٽي گاجي کهاوڙ '''پنج وارڊن''' تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;LG2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Councils of Larkana Division
 |url=https://lgdsindh.gov.pk/board/wp-content/uploads/2023/07/Larkana-Division_3.pdf
 |publisher=مڪاني حڪومت کاتو، سنڌ حڪومت
 |date=27 January 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٽائون ڪميٽي ۾ پنج سڌي چونڊ وارا وارڊ ميمبر، مخصوص سيٽن جا ميمبر، چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LG2023&quot;/&gt;

[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي چونڊيل مڪاني نمائندن واري فهرست موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي جو چيئرمين '''ارشاد الله شاهه''' ۽ وائيس چيئرمين '''همت علي چانڊيو''' آهي. چيئرمين جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Returned Candidates of Local Governments in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8c4f70; color:white; font-size:115%;&quot; | '''گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي'''
|- style=&quot;background:#f0dce7;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|-
| مڪاني اداري جو درجو
| ٽائون ڪميٽي
|- style=&quot;background:#fcf7fa;&quot;
| وارڊ
| 5
|-
| چيئرمين
| ارشاد الله شاهه
|- style=&quot;background:#fcf7fa;&quot;
| وائيس چيئرمين
| همت علي چانڊيو
|-
| ضلعو
| [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
|}
&lt;small&gt;ذريعا: سنڌ حڪومت ۽ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان.&lt;ref name=&quot;LG2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== معيشت ==
گاجي کهاوڙ جي معيشت بنيادي طور ڀرپاسي جي زرعي علائقي سان ڳنڍيل آهي. شهر جي چوڌاري [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري، چانورن جي ملنگ، زرعي ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين شين جو واپار شهر جي مقامي معيشت جو حصو آهي.

شهر ۾ چانورن جي ملن ۽ ننڍن واپاري ادارن جي موجودگي گاجي کهاوڙ کي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي مارڪيٽ بڻائي ٿي. تنهن هوندي به اڳوڻي مسودي ۾ ڏنل ”80 سيڪڙو آبادي زراعت تي دارومدار رکي ٿي“ واري انگ لاءِ ڪو معتبر سرڪاري شمارياتي ماخذ نه مليو، تنهنڪري اهو انگ شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تعليم ==
گاجي کهاوڙ ۾ پرائمري کان سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول گاجي کهاوڙ''' جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Education and Literacy Department Notifications
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Nasirabad&amp;pageNumber=1
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ بيسڪ ايجوڪيشن پروگرام جي دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول گاجي کهاوڙ''' جو ڪوڊ 427040069 درج آهي. منصوبي هيٺ اسڪول لاءِ نئون بلاڪ، ڪلاس روم، واش روم، بجلي، پاڻي، چوديواري ۽ راند جو ميدان ڄاڻايا ويا ۽ ان کي اعليٰ سطح تائين اپگريڊ ڪرڻ جي تجويز شامل هئي.&lt;ref name=&quot;SBEP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Group 5 – GGPS Gaji Khuhawar, District Qambar Shahdadkot
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Invitation%20for%20Bids%20for%20RFP-4%20Document%20for%20the%20Schools%20Education%20%26%20Literacy%20Department%20and%20PPPNode.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقامي تاريخ موجب گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي پرائمري تعليم جي شروعات برطانوي دور جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي ۽ 1939ع ۾ خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ سان هڪ گرلز پرائمري اسڪول جي قيام کي منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== صحت ==
گاجي کهاوڙ ۾ سرڪاري '''بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ''' ڪم ڪري ٿو. سنڌ صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن بنيادي صحت مرڪز کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سرڪاري سينٽينل سائيٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php
 |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي پروگرام جي تپ دق واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ''' کي عوامي صحت مرڪز طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TB Sentinel Sites
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي عمارتون ==
=== اڇي مسجد ===
گاجي کهاوڙ جي اهم تاريخي عمارتن مان '''اڇي مسجد''' آهي. مقامي تاريخي تحقيق موجب مسجد کي چن ۽ چيروليءَ جي اڇي پلستر سبب اهو نالو مليو. مسجد ٽن قبن تي مشتمل هجڻ سبب مقامي طور '''ٽه قبائين مسجد''' پڻ سڏجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

مسجد جي اندروني ڀتين ۽ محرابي حصن ۾ پراڻي چٽسالي ۽ گلڪاريءَ جو ڪم موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. مسجد ۾ ٽي مکيه دروازا ۽ اتر ۽ ڏکڻ طرف دريون آهن. مقامي روايت موجب اها عمارت سرائي گل محمد کهاوڙ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

مسجد ڀرسان اڳ هڪ بلند اڏاوت پڻ موجود هئي، جيڪا مقامي روايت موجب نئون چنڊ ڏسڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي، پر سار سنڀال نه ٿيڻ سبب بعد ۾ ڊهي وئي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

=== ميان گاجي کهاوڙ جو مقبرو ۽ قبرستان ===
شهر جي اتر-اولهه طرف ميان گاجي کهاوڙ سان منسوب پراڻو قبرستان ۽ مقبرا موجود آهن. مقامي تحقيق موجب قبرستان ۾ ميان گاجي ۽ سندس خاندان سان منسوب ڪيترائي قبا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

انهن مان ميان گاجي جو مقبرو سڀ کان وڏو ڄاڻايو ويو آهي. روايت موجب اهو سندس پٽ ميان مبارڪ ٺهرايو، جڏهن تہ ڀرسان ميان مبارڪ ۽ ميان سائينداد سان منسوب مقبرا پڻ آهن. مقبرن جي اندر گلڪاري ۽ چٽساليءَ جا نمونا موجود هجڻ جو ذڪر مقامي تاريخي تحقيق ۾ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== 2010ع جي ٻوڏ ==
[[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران گاجي کهاوڙ سخت متاثر ٿيو. آگسٽ 2010ع جي آخر ۾ نصير شاخ ۽ ٻين بندن ۾ گهارن کان پوءِ ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو. ان وقت شهر جي وڏي حصي مان ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite news
 |title=Town near Larkana under water; Thatta out of danger
 |url=https://www.dawn.com/news/858499
 |work=[[ڊان]]
 |date=31 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏ جي پاڻي وارھ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبادين لاءِ پڻ خطرو پيدا ڪيو ۽ گاجي کهاوڙ مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] ۾ گاجي کهاوڙ ٻيهر سخت متاثر ٿيو. سيپٽمبر 2022ع جي شروعات ۾ سپريو بند ۽ نصير شاخ مان ايندڙ پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو ۽ ڪيترن علائقن ۾ پاڻي جي سطح ٽي کان چار فوٽ تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;Flood2022a&quot;&gt;{{cite news
 |title=High-level flood in Sukkur Barrage as casualties rise by 57
 |url=https://www.dawn.com/news/1708200
 |work=[[ڊان]]
 |date=4 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

5 سيپٽمبر تائين شهر جا وارھ ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستا پاڻي هيٺ اچي ويا هئا ۽ نصيرآباد وارو رستو محفوظ نڪرڻ جي اهم واٽ بڻيو. ڪيترن خاندانن ٻيڙين وسيلي ٻوڏيل پاڙن مان لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن تہ فوج طرفان بچاءُ ۽ راشن ورهائڻ جون سرگرميون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Flood2022b&quot;&gt;{{cite news
 |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages
 |url=https://www.dawn.com/news/1708397
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏ کان پوءِ گاجي کهاوڙ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي انهن آبادين ۾ شامل ٿيو، جتي پاڻي فراهمي ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي بحاليءَ جون اسڪيمون سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ ۾ شامل ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;/&gt;

== موسم ۽ قدرتي خطرا ==
گاجي کهاوڙ جو موسم اتر سنڌ جي ٻين ميداني شهرن وانگر گرم ۽ خشڪ آهي، جڏهن تہ اونهاري جي چوماسي دوران تيز برساتون ۽ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو.

اپريل 2022ع ۾ گاجي کهاوڙ، وارھ، لالو رائنڪ ۽ قبو سعيد خان سميت قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪيترن شهرن ۾ تيز برسات ۽ ڳڙو پيو، جنهن سبب بجلي بند ٿيڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ پاڻي بيهڻ جا واقعا رپورٽ ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Heavy rain, hailstorm batter Larkana, Qambar districts
 |url=https://www.dawn.com/news/1685988
 |work=[[ڊان]]
 |date=21 April 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۽ 2022ع جي ٻوڏن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ شهر خاص طور اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن، آبپاشي شاخن ۽ بندن ۾ گهارن جي خطري سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2022a&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
گاجي کهاوڙ روڊن وسيلي [[وارھ]]، [[ميهڙ]] ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] سان ڳنڍيل آهي. اهي رستا شهر کي لاڙڪاڻي ۽ دادو واري علائقي جي وڏي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍين ٿا.

2022ع جي ٻوڏ دوران وارھ ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستن جي پاڻي هيٺ اچڻ سبب شهر جي آمدرفت سخت متاثر ٿي، جڏهن تہ نصيرآباد وارو رستو ڪجهه عرصي لاءِ اهم متبادل رستو رهيو.&lt;ref name=&quot;Flood2022b&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع جي بجيٽ ۾ '''وارھ کان ميهڙ، گاجي کهاوڙ رستي، 29.80 ڪلوميٽر روڊ جي بحالي''' لاءِ لڳ ڀڳ 1.93 ارب رپين جو منصوبو شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Citizens' Budget 2025–26
 |url=https://finance.gos.pk/
 |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
=== فقير محمد لاشاري ===
سنڌي صحافي، ليکڪ ۽ ڪالم نگار '''[[فقير محمد لاشاري]]''' جو تعلق گاجي کهاوڙ سان هو. هن سنڌي صحافت ۾ سياسي ۽ سماجي مسئلن تي لکيو ۽ اخبار ''جاڳو'' سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

گاجي کهاوڙ جي سرڪاري هاءِ اسڪول کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي.

=== خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ ===
مقامي تاريخ ۾ '''سرائي ڪريم بخش خان کهاوڙ''' جو ذڪر زميندار ۽ سماجي شخصيت طور ملي ٿو. هو 1881ع ۾ ڄائو ۽ کيس برطانوي دور ۾ ''خان بهادر'' جو لقب حاصل ٿيو. مقامي تحقيق موجب هن 1939ع ۾ گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي پرائمري تعليم لاءِ اسڪول قائم ڪرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== ثقافتي ۽ سماجي ورثو ==
گاجي کهاوڙ جي مقامي ثقافتي سڃاڻپ ۾ ميان گاجي سان لاڳاپيل قبرستان، اڇي مسجد، پراڻا پاڙا ۽ شهر سان ڳنڍيل زباني روايتون اهم آهن.

شهر ۾ سنڌي ٻولي روزمره رابطي جي مکيه ٻولي آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ کهاوڙ، سيد، لاشاري، سومرا، ابڙا، سولنگي، چانڊيا، جوکيا، بروهي، چنا ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt; سرڪاري آدمشماري شهر جي سطح تي ذات يا قبيلي موجب آبادي جا انگ شايع نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[وارھ تعلقو]]
* [[وارھ]]
* [[نصيرآباد، سنڌ]]
* [[ميهڙ]]
* [[جوڻاڻي]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[فقير محمد لاشاري]]
* [[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }}
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }}
* [https://www.cdc.gos.pk سنڌ ڪميون</text>
      <sha1>rk7hoajt1h1gjvzhjjkcnicm1gmbkus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميسوپوٽيميا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41708</id>
    <revision>
      <id>413446</id>
      <parentid>379254</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين لنڪس */</comment>
      <origin>413446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6233" sha1="39a85x8ice4wagzns572vk48p1bfhvx" xml:space="preserve">[[فائل:N-Mesopotamia and Syria english.svg|upright=1.45|thumb|کاٻو|ميسوپوٽيميا جو نقشو جنھن ۾ نينوا، اشور، بابل، سمير ۽ ار وغيرہ ڏيکاريل]]
'''ميسوپوٽيميا''' (Mesopotamia) [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] جو هڪ تاريخي علائقو آهي. اهو زرخيز هلال جي اترئين حصي ۾ دجله-فرات نديءَ جي نظام ۾ واقع آهي. اهو تقريبن [[عراق|جديد عراق]] جي علائقي سان ملندو آهي. ان کان ٿورو اڳتي ڏکڻ اولهه ايران آهي جتي اهو علائقو فارسي پليٽو ۾ منتقل ٿئي ٿو عرب دنيا کان ايران ڏانهن منتقلي جي نشاندهي ڪري ٿو.

ميسوپوٽيميا ٻن دريائن دجلا (Tigris) ۽ فرات (Euphrates) جي وچ واري علائقي جو نالو آهي جيڪو ھن وقت لڳ ڀڳ سموري [[عراق]]، [[ڪويت]]، اتر [[سعودي عرب]]، [[شام]] جو اوڀر وارو حصي، [[ترڪي]] جي ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۽ [[ايران]] عراق واري سرحدي علائقن ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery.shtml|title=BBC - History - Ancient History in depth: Mesopotamia|access-date=2017-07-21}}&lt;/ref&gt; دجلا ۽ فرات جي ھي تھذيب پنج ھزار سال پھريان اڀري ۽ ڏسندي ڏسندي پوري قريبي اوڀر ۾ ڦھلجي ويئي ۽ اھا انسانن جي پھرين منظم تھذيب ھئي جنھڻ جو سڪو اڍائي ھزار سال رومي سمنڊ کان [[عربي سمنڊ]] تائين ھليو.دنيا جا سڀ کان پراڻا ڳوٺ ھن علائقي ۾ آباد ٿيا. [[زراعت]] جو آغاز بہ ھن علائقي ۾ ٿيو. شھري رياستون سڀ کان پھريون ھن وادي ۾ برپا ٿيون ۽ [[قانون]] جو سڀ کان پھريون ضابطو بہ اتي مرتب ٿيو.

لکڻ جي فن جي به ابتدا ھن وادي جي دريائن جي ڪنارن تي دنيا جا سڀ کان پھريان [[اسڪول]] کليا، دنيا جو پراڻيون [[ڪتب خانو|لائبريريون]] بہ ھتي کليون ۽ دنيا جا قديم قصا بہ ھن علائقي ۾ لکيا ويا.&lt;ref name= &quot;ب&quot;&gt;کتاب: ماضی کے مزار؛از:سبط حسن؛پبلشرز؛ مکتبہ دانیال؛ صہ 12&lt;/ref&gt;وادي دجلا ۽ فرات جو موجوده نالو عراق آھي پر قديم دؤر ۾ اھو علائقو ٽن حصن ۾ ورھايل ھو: اتر وارو علائقو جيڪو موجوده موصول وارو علائقو آهي اشور سڏبو ھو جتي سڀ کان قديم انساني آباديون مليون آهن؛ وچون علائقو جتي ھاڻي موجوده بغداد واقع آهي اھو عقاد سڏبو ھيو؛ ۽ ٽيون موجوده بغداد جي ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي علائقو سومير سڏبو ھيو.&lt;ref name =&quot;ب&quot;/&gt;

150 ق.م. ڌاري، ميسوپوٽيميا پارٿين سلطنت جي قبضي هيٺ هو. اهو رومن ۽ پارٿين جي وچ ۾ جنگ جو ميدان بڻجي ويو، جنهن ۾ علائقي جا اولهه وارا حصا عارضي رومن قبضي هيٺ اچي ويا. 226 عيسوي ۾، ميسوپوٽيميا جا اوڀر وارا علائقا اردشير اول جي ماتحت ساساني فارسين جي قبضي ۾ اچي ويا. رومي سلطنت ۽ ساساني سلطنت جي وچ ۾ علائقي جي ورهاڱي 7 صدي عيسويءَ ۾ ساساني سلطنت جي مسلمان فتح ۽ بازنطيني کان ليونٽ جي مسلمان فتح تائين جاري رهي. پهرين صدي قبل مسيح ۽ ٽئين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ڪيتريون ئي بنيادي طور تي نو-آشوري ۽ عيسائي اصلي ميسوپوٽيميا رياستون موجود هيون، جن ۾ اديابين، آسروين ۽ هاترا شامل آهن.

==موجوده==

[[File:Clay Tablet - Louvre - AO29562 (cropped).jpg|thumb|ميدي IV دور جي آخر کان حساب ڪتاب جي ٽيبليٽ، سڀ کان پراڻين ڄاتل سڃاتل لکيل دستاويزن مان، [[لوور ميوزيم]].]]   

[[File:Standard of Ur - peace side.jpg|thumb|&quot;اُر&quot; جي جهنڊي جو &quot;امن جو چهرو&quot;، تقريبن 2500 ق.م، [[برٽش ميوزيم]].]]

[[File:Code of Hammurabi IMG 1937.JPG|thumb|[[حمورابي جي ڪوڊ]] جي اسٽيلا تي لکيل &quot;قانونن&quot; جي تفصيل، تقريبن 1750 ق.م، [[لوور ميوزيم]].]]

[[File:Sceau AOD 105.jpg|thumb|هڪ بابلي آفيسر جي چالسڊوني ۾ سلنڊر مهر، ڪوريگالزو II (1330-1308 ق.م) جي دور کان، [[لوور ميوزيم]].]]

[[File:Ashurbanipal banquet scene, British Museum.jpg|thumb|آشور بانيپال ۽ سندس زال لبالي-شرات هڪ ضيافت ۾ [[نينوا]]، سرگون VII، [[برٽش ميوزيم]].]]

[[File:Ishtar Gate - Pergamon Museum - Joy of Museums - 5.jpg|thumb|[[بابل]] جو ايشتار گيٽ، سرگون VI، پرگامون ميوزيم ۾ ٻيهر تعمير ٿيل حصو]]

==اشرافيه== 
==جاگرافي==
==تاريخ== 
==ٻولي ۽ لکت==
==سائنس ۽ ٽيڪنالاجي== 
==مذهب ۽ فلسفو== 
==ثقافت==
==معيشت== 
==جينيات== 
==حڪومت== 
==فن==
==فن تعمير==
==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ== 
==ٻاهرين لنڪس==
[[File:Tigr-euph.png|thumb|نقشي ۾ دجلا ۽ فرات ندين وارو ميسوپوٽيميا جو علائقو پيلي رنگ سان ڏيکاريل]]

[[زمرو:ميسوپوٽيميا]]
[[زمرو:قديم تهذيبون|ميسوپوٽيميا]]
[[زمرو:المشرق]] 
[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:شام جي جاگرافي]]
[[زمرو:عراق جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڪويت جي جاگرافي]]
[[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جا تاريخي علائقا]]</text>
      <sha1>39a85x8ice4wagzns572vk48p1bfhvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وارھ تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41752</id>
    <revision>
      <id>413574</id>
      <parentid>412129</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T02:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38166" sha1="5ga8ja4a4r483z4l0qbdxa54okzdzn7" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = وارھ تعلقو
| other_name              = Wareh Taluka 
| native_name             = وارھ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_map               = Warah Taluka.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ وارھ تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = وارھ تعلقو
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|27|30|N|67|48|40|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[وارھ]]

&lt;!-- تاريخ --&gt;
| established_title       = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ تعلقو
| established_date        = 1901ع
| established_title1      = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ شامل
| established_date1       = 2004ع

&lt;!-- ايراضي --&gt;
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 695

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 253,681
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: ايراضي، آبادي، جنسي تناسب، آباديءَ جي گهاٽائي، شهري آبادي ۽ سالياني واڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 365.01
| population_urban        = 73,007
| population_rural        = 180,674

&lt;!-- تعليم --&gt;
| demographics_type1     = خواندگي (2023ع)
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 44.25٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 52.67٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 35.20٪

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| blank_name_sec1        = شهري آبادي
| blank_info_sec1        = 28.78٪
| blank1_name_sec1       = ديهون
| blank1_info_sec1       = 43
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5
}}

'''وارھ تعلقو''' يا '''وارهه تعلقو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[وارھ]] شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''253,681''' هئي، جنهن مان 180,674 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 73,007 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي ايراضي '''695 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي '''365.01 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي شهري آباديءَ جو تناسب 28.78 سيڪڙو هو. [[وارھ]]، [[گاجي کهاوڙ]] ۽ [[وڳڻ]] پاڪستان شماريات بيورو طرفان تعلقي جون ٽي سرڪاري شهري آباديون شمار ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Warah Taluka.jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]]

== تاريخ ==

=== قديم ۽ وچئين دور ===
وارھ تعلقي جو علائقو سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن سان لاڳاپيل رهيو آهي. تاريخدان ۽ محقق [[ايم ايڇ پنهور]] جي تاريخي جاگرافيءَ واري تحقيق موجب موجوده وارھ جي اولهه طرف '''ديهه جوڻاڻي''' ۾ وچئين دور جي هڪ وڏي آبادي '''جوڻاڻي''' يا '''جناڻي''' جا آثار موجود آهن، جنهن کي هن 14هين صديءَ ۾ [[ابن بطوطه]] پاران بيان ڪيل شهر ''جناڻي'' سان سڃاتو آهي.&lt;ref name=&quot;PanhwarAtlas&quot;&gt;{{cite book
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=سنڌ جي سومرا بادشاهت جو تصويري تاريخي ائٽلس
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_15-29-04_5a1c0e5564fd22d2cb1efcb5414447d5.pdf
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

ابن بطوطه 1333ع ڌاري سنڌ مان سفر ڪندي هڪ وڏي ۽ خوشحال شهر ''جناڻي'' جو ذڪر ڪيو، جنهن کي هن سنڌو درياهه جي هڪ وهڪري جي ڪناري تي آباد ۽ سومرا آباديءَ وارو شهر بيان ڪيو. پنهور جي سڃاڻپ موجب هي ماڳ موجوده وارھ کان لڳ ڀڳ ٻه ڪلوميٽر اولهه طرف ديهه جوڻاڻي ۾ پراڻي انسپيڪشن بنگلي ڀرسان آهي.&lt;ref name=&quot;PanhwarAtlas&quot;/&gt;

پنهور موجب هن 1955ع ۾ جوڻاڻي واري دڙي ۽ پراڻي آباديءَ جا آثار ڏٺا. جديد تحقيق پڻ هن سڃاڻپ کي ورجائي ٿي ۽ جوڻاڻي کي وارھ–حمل روڊ تي وارھ کان اولهه طرف واقع ڄاڻائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌو درياهه جا بدلجندڙ وهڪرا ۽ موهن جو دڙو جا واپاري رستا
 |url=https://thefridaytimes.com/23-Feb-2026/shifting-rivers-trade-routes-geographical-history-mohenjo-daro
 |website=دي فرائيڊي ٽائيمز
 |date=23 February 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|260px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]]

=== ڪلهوڙا دور ===
سنڌ جي 18هين صديءَ ۾ آبپاشي، زرعي زمين ۽ آباديءَ جي وڏي واڌ سان وارھ سميت اتر سنڌ جون ڪيترين ئي وسنديون وڌيون. ايم. ايڇ. پنهور 1701ع کان 1758ع واري دور ۾ وڌندڙ زرعي پوکيءَ سان گڏ اُسريل يا وڌندڙ شهرن ۾ شهدادڪوٽ، قمبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه ۽ وڳڻ جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس
 |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]
 |issue=1
 |year=1996
 |page=35
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===
1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ موجوده وارھ وارو علائقو شڪارپور ضلعي جي انتظام هيٺ رهيو.

برطانوي سرڪاري گزيٽيئر موجب 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪرڻ وقت شڪارپور ضلعي مان لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، '''وارھ''' ۽ ڪڪڙ تعلقا ڌار ڪري نئين ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |year=1919
 |publisher=بمبئي حڪومت
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري 1901ع کي وارھ تعلقي جي شروعات جو قطعي سال سمجهڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته '''1901ع تائين وارھ باقاعده تعلقو هو ۽ ان سال نئين لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو'''.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ان وقت وارھ ۽ موجوده [[نصيرآباد تعلقو|نصيرآباد تعلقي]] جا علائقا هڪ وڏي انتظامي اڪائيءَ سان لاڳاپيل هئا. بعد ۾ انتظامي حدن جي نئين سر ترتيب ۽ نصيرآباد تعلقو ٺهڻ سان وارھ تعلقي جي ايراضي گهٽجي موجوده 695 چورس ڪلوميٽر رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=2017ع آدمشماري: قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي انتظامي شماريات
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07701.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شموليت ===
13 ڊسمبر 2004ع تي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ وارھ تعلقو [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] کان ڌار ٿي نئين ضلعي جو حصو بڻيو.

== جاگرافي ==
وارھ تعلقو قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڏاکڻي ۽ ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف [[نصيرآباد تعلقو]] ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جا علائقا، اتر ۽ اولهه طرف قمبر تعلقي جا علائقا واقع آهن.

تعلقي جو وڏو حصو سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. پراڻن سنڌو وهڪرن، واهن ۽ ڍورن علائقي جي زمين، وسندين ۽ تاريخي آبادين جي ترتيب تي اهم اثر وڌو آهي.

== آبپاشي ==

وارھ تعلقي جي زرعي معيشت لاءِ '''وارھ برانچ''' بنيادي آبپاشي ذريعن مان هڪ آهي. هي واهه [[سکر بئراج]] جي ساڄي ڪپ واري [[اتر اولهه ڪئنال]] جي نظام سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SWAT&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ پاڻي ۽ زراعت تبديلي منصوبو: ساڄي ڪپ وارن واهن جا اڀياس
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ آبپاشي کاتي موجب سکر بئراج جي ساڄي ڪپ واري نظام ۾ گذريل ڏهاڪن دوران گاد، ڍانچي جي خرابي ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جا مسئلا پيدا ٿيا آهن. سنڌ پاڻي ۽ زراعت تبديلي منصوبي هيٺ دادو ڪئنال، رائيس ڪئنال، اتر اولهه ڪئنال ۽ وارھ برانچ جي بحالي ۽ نئين سر ڊزائن بابت تفصيلي اڀياس شامل ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SWAT&quot;/&gt;

تاريخي پبلڪ ورڪس کاتي جي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سکر بئراج منصوبي جي تعمير دوران وارھ برانچ جي رٿابندي، تفصيلي ڪراس سيڪشن، ريگيوليٽرن ۽ پلن تي ڪم ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;PWD&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ پبلڪ ورڪس کاتي جي تاريخي انتظامي رپورٽ
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/37.pdf
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ وارھ برانچ ۽ ان جي ورهاستين ۾ غيرقانوني پائيپن ۽ پاڻي چوريءَ خلاف پوليس ۽ رينجرز جي مدد سان ڪارروائيءَ جو حڪم ڏنو ويو. ان وقت آبپاشي اختيارين چيو ته غيرقانوني پاڻي کڻڻ سبب پوڇڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي نه پهچي رهيو هو ۽ سارين جي پوک متاثر ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Water2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=پاڻي چوري خلاف پوليس ۽ رينجرز مقرر ڪرڻ جو حڪم
 |url=https://www.dawn.com/news/2010117
 |work=[[ڊان]]
 |date=23 June 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== موسم ==
وارھ اتر سنڌ جي گرم ۽ خشڪ ميداني موسمي خطي ۾ واقع آهي. اونهاري ۾ گرمي شديد هوندي آهي، جڏهن ته اڪثر برساتون جولاءِ کان سيپٽمبر جي مون سون دوران ٿين ٿيون.

قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي واري علائقي ۾ مئي ۽ جون دوران گرمي پد 45° سينٽي گريڊ کان مٿي وڃڻ معمول آهي. مون سون جي غيرمعمولي برساتن ۽ بلوچستان جي جابلو پاڻيءَ جي وهڪرن سبب وارھ ٻوڏن کان پڻ متاثر ٿيندو رهيو آهي.

== آبادي ==

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
پاڪستان شماريات بيورو موجب موجوده حدن مطابق وارھ تعلقي جي آبادي 1998ع ۾ 169,448، 2017ع ۾ 229,519 ۽ 2023ع ۾ 253,681 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وارھ تعلقي جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! آباديءَ جي گهاٽائي
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 1998ع
| 169,448
| 695
| 243.81
|-
| 2017ع
| 229,519
| 695
| 330.24
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| 2023ع
| '''253,681'''
| '''695'''
| '''365.01'''
|}
&lt;small&gt;ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''1.69 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;

2023ع ۾ 132,165 مرد، 121,515 عورتون ۽ هڪ ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ فرد درج ٿيو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 108.76 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;

=== ٻهراڙي ۽ شهري آبادي ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''وارھ تعلقي جي رهائشي ورهاست، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! علائقو
! آبادي
! ڪل آباديءَ مان حصو
|-
| ٻهراڙي
| 180,674
| 71.22٪
|-
| شهري
| 73,007
| 28.78٪
|-
! ڪل
! 253,681
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== شهري آباديون ===
2023ع جي آدمشماري ۾ وارھ تعلقي جون ٽي سرڪاري شهري مڪاني اڪائيون هيون:&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704c8c; color:white;&quot; | '''وارھ تعلقي جون شهري آباديون'''
|- style=&quot;background:#eee5f3;&quot;
! شهر
! 2017ع جي آبادي
! 2023ع جي آبادي
! 2017–2023ع سالياني واڌ
|-
| [[وارھ]]
| 37,926
| '''38,394'''
| 0.21٪
|-
| [[گاجي کهاوڙ]]
| 15,455
| '''17,879'''
| 2.46٪
|-
| [[وڳڻ]]
| 15,763
| '''16,734'''
| 1.00٪
|-
! ڪل
! 69,144
! '''73,007'''
! —
|}

=== عمر جو ڍانچو ===
2023ع ۾ تعلقي جي 85,477 آبادي 10 سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جيڪا ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBSAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: چونڊ عمر گروپن موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#b06636; color:white;&quot; | '''چونڊ عمر گروپ، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#f6e8de;&quot;
! عمر
! آبادي
|-
| هڪ سال کان گهٽ
| 4,394
|-
| پنجن سالن کان گهٽ
| 43,787
|-
| ڏهن سالن کان گهٽ
| 85,477
|}

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب وارھ تعلقي ۾ '''252,370 مسلمان''' هئا، جيڪي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 99.48 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مذهب، جنس ۽ شهري/ٻهراڙي موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#497b50; color:white;&quot; | '''وارھ تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f0e4;&quot;
! مذهبي گروهه
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 252,370
| 99.48٪
|-
| [[هندومت]]
| 657
| 0.26٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 340
| 0.13٪
|-
| احمدي
| 201
| 0.08٪
|-
| درج فهرست ذاتيون
| 53
| 0.02٪
|-
| [[سک مت]]
| 2
| &lt;0.01٪
|-
| ٻيا
| 58
| 0.02٪
|}

== ٻوليون ==
[[سنڌي ٻولي]] تعلقي جي غالب مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب 248 هزار کان وڌيڪ ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن ته [[براهوي ٻولي|براهوي]] ٻولي ڳالهائيندڙ پڻ هڪ ننڍي اقليت طور موجود آهن.

وارھ، گاجي کهاوڙ، وڳڻ ۽ ٻهراڙيءَ جي اسڪولن ۾ پڻ سنڌي تدريسي ۽ مقامي رابطي جي بنيادي ٻولي آهي.

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''44.25٪''' هئي. مردن ۾ اها 52.67٪ ۽ عورتن ۾ 35.20٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻار
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''وارھ تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| '''44.25٪'''
| 52.67٪
| 35.20٪
|-
| ٻهراڙي
| 43.01٪
| 51.89٪
| 33.43٪
|-
| شهري
| 47.20٪
| 54.54٪
| 39.37٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر جا '''47,589 ٻار اسڪول کان ٻاهر''' هئا، جن مان 23,278 ڇوڪرا ۽ 24,310 ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

=== سرڪاري اسڪول ===
سنڌ جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب وارھ تعلقي جي سرڪاري اسڪولن ۾ ڪل '''43,690 شاگرد''' داخل هئا، جن مان لڳ ڀڳ 57٪ ڇوڪرا ۽ 43٪ ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو ساليانو اسڪول آدمشماري پروفائيل 2023–24ع
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ وارھ تعلقي جا ڪيترائي هائير سيڪنڊري ادارا الڳ بجيٽ اسڪيم طور درج آهن، جن ۾:

* [[گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ]]
* [[گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ]]
* [[گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول گاجي کهاوڙ]]
* [[گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وڳڻ]]

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EducationBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ بجيٽ 2025–26ع: هائير سيڪنڊري تعليم
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21205-Higher+Secondary+II.pdf
 |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي جديد اسڪول فهرستن ۾ وارھ، کنڊو، جوڻاڻي، لالو رائنڪ، ميرپور، آباد ۽ ٻين يونين ڪائونسلن ۾ وڏي انگ ۾ پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري اسڪول درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي فهرست
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
وارھ شهر ۾ '''تعلقه اسپتال وارھ''' ڪم ڪري ٿي. سنڌ صحت کاتي جي ليڊي هيلٿ ورڪر مينيجمينٽ نظام ۾ اها ڪوڊ '''234064''' سان درج آهي.&lt;ref name=&quot;THWarah&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صحت کاتو: صحت مرڪزن جي ماهوار رپورٽ
 |url=https://lhwmis.sindhealth.pk/reports/compliance_report.php
 |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ انرجي کاتي جي صحت مرڪزن کي شمسي توانائي ڏيڻ واري منصوبي ۾ پڻ '''تعلقه اسپتال وارھ''' شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SolarHealth&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن لاءِ شمسي توانائي نظام
 |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/06/BD1-HF-Kamber-1-1.pdf
 |publisher=توانائي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي ٻئي اهم صحت مرڪز '''رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ''' کي سنڌ حڪومت جي 2026ع واري صحت سهولتن جي فهرست ۾ ڪوڊ '''234073''' سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RHCWagan&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي بنيادي ۽ رورل صحت مرڪزن جي فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي تپ دق پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ تعلقه اسپتال وارھ ۽ رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ ٻنهي کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان جا سرڪاري تپ دق علاج مرڪز
 |url=https://ntp.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Annex-A-Public-Health-Facilities.pdf
 |publisher=قومي تپ دق ڪنٽرول پروگرام
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==

=== مڪاني حڪومت ===
موجوده بلدياتي جوڙجڪ ۾ وارھ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ يونين ڪائونسلون ۽ شهري علائقن لاءِ ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن.

اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2022ع واري مڪاني چونڊن واري انتظامي رڪارڊ موجب وارھ تعلقي ۾ '''10 ڳوٺاڻيون يونين ڪائونسلون''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ مڪاني چونڊون: ريٽرننگ آفيسرن جي مقرري
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=13 April 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6f9f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وارھ تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#d9edf7;&quot;
! #
! يونين ڪائونسل
! #
! يونين ڪائونسل
|-
| 1 || [[يونين ڪائونسل نور آباد|نور آباد]]
| 6 || [[يونين ڪائونسل وارھ|وارھ]]
|-
| 2 || [[يونين ڪائونسل ڪلر|ڪلر]]
| 7 || [[يونين ڪائونسل جوڻاڻي|جوڻاڻي]]
|-
| 3 || [[يونين ڪائونسل لالو رائنڪ|لالو رائنڪ]]
| 8 || [[يونين ڪائونسل حمل-چڪ آباد|حمل-چڪ آباد]]
|-
| 4 || [[يونين ڪائونسل ياروديرو|ياروديرو]]
| 9 || [[يونين ڪائونسل ميرپور|ميرپور]]
|-
| 5 || [[يونين ڪائونسل آباد|آباد]]
| 10 || [[يونين ڪائونسل کنڊو|کنڊو]]
|}

=== ٽائون ڪاميٽيون ===
2023ع جي آدمشماري ۽ مڪاني حڪومت جي رڪارڊ موجب تعلقي ۾ ٽي شهري ٽائون ڪاميٽيون آهن:&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#7b4b94; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وارھ تعلقي جون ٽائون ڪاميٽيون'''
|- style=&quot;background:#eadcf1;&quot;
! #
! ٽائون ڪاميٽي
! آبادي (2023ع)
|-
| 1
| [[وارھ]]
| 38,394
|-
| 2
| [[گاجي کهاوڙ]]
| 17,879
|-
| 3
| [[وڳڻ]]
| 16,734
|-
! colspan=&quot;2&quot; | ڪل
! '''73,007'''
|}

== روينيو انتظام ==

=== تپا ===
وارھ تعلقي جي روينيو انتظام ۾ مختلف تپا شامل آهن، جن مان اهم هي آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#c66f00; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وارھ تعلقي جا تپا'''
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
! #
! تپو
! #
! تپو
! #
! تپو
|-
| 1 || [[تپو گاجي کهاوڙ]]
| 5 || [[تپو لالو رائنڪ]]
| 9 || [[تپو آباد (وارھ)|آباد]]
|-
| 2 || [[تپو حمل]]
| 6 || [[تپو وڳڻ]]
| 10 || [[تپو حامد واھ]]
|-
| 3 || [[تپو جوڳي]]
| 7 || [[تپو ايڊيشنل وڳڻ]]
| 11 || [[تپو ڪلر (وارھ)|ڪلر]]
|-
| 4 || [[تپو ميرپور (وارھ)|ميرپور]]
| 8 || [[تپو جکر]]
| 12 || [[تپو وارھ]]
|}

=== ديهون ===
[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب وارھ تعلقي ۾ '''43 ديهون''' درج آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:120%;&quot; | '''وارھ تعلقي جون 43 ديهون'''
|- style=&quot;background:#d8eadf;&quot;
! #
! ديهه
! #
! ديهه
! #
! ديهه
|-
| 1 || [[آباد (وارھ)|آباد]]
| 16 || [[ڳڙهي ماڪورو]]
| 31 || [[مرزاپور (وارھ)|مرزاپور]]
|-
| 2 || [[علي اصحابو]]
| 17 || [[گل ٻرڙو]]
| 32 || [[نانگ دڙو]]
|-
| 3 || [[آهون]]
| 18 || [[حمل]]
| 33 || [[نواب ڪلهوڙو]]
|-
| 4 || [[بشارت ڪاڇڙي]]
| 19 || [[حامد واھ]]
| 34 || [[پيچوها (وارھ)|پيچوها]]
|-
| 5 || [[بشارت کهاوڙ]]
| 20 || [[حسن هوري]]
| 35 || [[پوٺو]]
|-
| 6 || [[بڪيجاڻي]]
| 21 || [[جکر]]
| 36 || [[صفر تونيو]]
|-
| 7 || [[بند جاني]]
| 22 || [[جوڳي (وارھ)|جوڳي]]
| 37 || [[سانهاري]]
|-
| 8 || [[چڪ فريدآباد]]
| 23 || [[جوڻاڻي]]
| 38 || [[ٿرڙي هاجران]]
|-
| 9 || [[چڪ فريدآباد 1]]
| 24 || [[ڪلر (وارھ)|ڪلر]]
| 39 || [[ٿاڻو]]
|-
| 10 || [[چڪ فريدآباد 2]]
| 25 || [[کنڊو (وارھ)|کنڊو]]
| 40 || [[ٺيٺ]]
|-
| 11 || [[چڪ آباد]]
| 26 || [[لالو رائنڪ]]
| 41 || [[عبيداڻي]]
|-
| 12 || [[چندني جاگير]]
| 27 || [[مڪلاڻي]]
| 42 || [[وڳڻ ديھ|وڳڻ]]
|-
| 13 || [[چڪ بشارت]]
| 28 || [[مڱڻيجا (وارھ)|مڱڻيجا]]
| 43 || [[وارھ ديھ|وارھ]]
|-
| 14 || [[گاجي کهاوڙ ديھ]]
| 29 || [[ميرپور (وارھ)|ميرپور]]
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | —
|-
| 15 || [[ڳڙهي جاگير]]
| 30 || [[ياروديرو]]
|}

== معيشت ==
وارھ تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، اناج جي واپار ۽ مقامي خدمتن تي آهي.

[[چانور]] علائقي جو سڀ کان اهم خريف فصل آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ ڀاڄيون، چارا، جوئر، داليون ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.

وارھ برانچ ۽ ان سان ڳنڍيل ورهاستين جي پاڻيءَ جي دستيابي سارين جي فصل لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع ۾ پاڻيءَ جي سخت کوٽ سبب وارھ سميت قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي آبادگارن پڊين جي نرسري ۽ پوک متاثر ٿيڻ جون شڪايتون ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ قمبر شهدادڪوٽ کي خشڪيءَ جو خطرو
 |url=https://www.dawn.com/news/1761393
 |work=[[ڊان]]
 |date=24 June 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ پڻ وارھ برانچ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ سنڌ اسيمبلي ۽ آبپاشي اختيارين جي سطح تي بحث هيٺ رهي.&lt;ref name=&quot;Water2026&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
وارھ شهر روڊن ذريعي [[وڳڻ]]، [[گاجي کهاوڙ]]، [[نصيرآباد]]، [[قمبر]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي.

2022ع جي ٻوڏ ۾ تعلقي جا ڪيترائي روڊ متاثر ٿيا. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي سرڪاري منصوبي هيٺ وارھ تعلقي ۾ هي اهم رستا بحاليءَ لاءِ شامل ڪيا ويا:&lt;ref name=&quot;SFERPRoads&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 14 ٻوڏ متاثر روڊن جي بحالي
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf
 |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

* وارھ کان وڳڻ روڊ — 7 ڪلوميٽر
* کنڊو کان گرگيج روڊ — 7 ڪلوميٽر
* [[اين-55]] وٽ واڪا موري کان علي اصحابو ڳوٺ تائين روڊ — 5 ڪلوميٽر، نصيرآباد ۽ وارھ تعلقن ۾

اهڙن منصوبن جو مقصد ٻوڏ کانپوءِ ڳوٺاڻن علائقن کي بازارن، اسڪولن، صحت مرڪزن ۽ ٻين خدمتن سان ٻيهر ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;SFERPRoads&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ دوران وارھ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سخت متاثر علائقن مان هڪ هو.

29 آگسٽ 2022ع تائين سيف الله مگسي برانچ، ڳڙهه ڊرين ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب وارھ ڏانهن ٻوڏ وڌڻ شروع ٿي وئي ۽ ڪيترن ماڻهن محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;FloodAug&quot;&gt;{{cite news
 |title=ٻوڏ جي خطري سبب وارھ ۽ شهدادڪوٽ مان لڏپلاڻ شروع
 |url=https://www.dawn.com/news/1707214
 |work=[[ڊان]]
 |date=29 August 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

3 سيپٽمبر تي ضلعي انتظاميا وارھ شهر جي رهواسين کي فوري طور محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيرٿر ۽ ڪاڇي مان ايندڙ ٻوڏ جا وهڪرا شهر ڏانهن وڌي رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;FloodEvac&quot;&gt;{{cite news
 |title=وارھ شهر جي رهواسين کي وڏي ٻوڏ کان اڳ لڏپلاڻ جو حڪم
 |url=https://www.dawn.com/news/1708135
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

5 سيپٽمبر تائين ''ڊان'' موجب شهر ۽ ڀرپاسي مان '''40 هزار کان وڌيڪ ماڻهو''' لڏي چڪا هئا ۽ شهر جا گهڻا هيٺاهين پاڙا پاڻيءَ سان گهيريل هئا.&lt;ref name=&quot;FloodExodus&quot;&gt;{{cite news
 |title=وارھ مان 40 هزار کان وڌيڪ ماڻهن جي لڏپلاڻ
 |url=https://www.dawn.com/news/1708397
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت ۽ ورلڊ بئنڪ جي ٻوڏ بحالي منصوبي تحت قمبر شهدادڪوٽ سميت متاثر ضلعن ۾ بندن، واهن ۽ نالن جا 208 وڏا گهارا بند يا مضبوط ڪيا ويا ۽ آبپاشي نظام کي ٻيهر فعال ڪرڻ جا ڪم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;WorldBank&quot;&gt;{{cite web
 |title=ٻوڏ جي پاڻيءَ مان بحالي: سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ کان پوءِ ٻيهر تعمير
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]]
 |date=28 June 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

وارھ تعلقي ۾ '''ڌمراهه واهه''' جا گهارا پڻ ٻوڏ بحالي منصوبي هيٺ بند ۽ مضبوط ڪيا ويا. سرڪاري آڊٽ موجب هي واهه رائيس ڪئنال مان نڪري ٿو ۽ 2022ع جي ٻوڏ دوران ايم اين وي ڊرين ڏانهن پاڻي ڪڍڻ لاءِ ان ۾ گهارا پيا هئا.&lt;ref name=&quot;Dhamrah&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڌمراهه واهه جي بحالي بابت ماحولياتي ۽ سماجي آڊٽ
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099050823043084220/pdf/P1799811a1e36b201858c1439e1aef11a5c6dbe94ac8.pdf
 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جوڻاڻي ==
[[جوڻاڻي]] وارھ تعلقي جي تاريخي اهميت رکندڙ آبادي آهي. ايم. ايڇ. پنهور هن ماڳ کي ابن بطوطه جي 14هين صديءَ واري سفرنامي ۾ بيان ڪيل ''جناڻي'' سان سڃاتو آهي.&lt;ref name=&quot;PanhwarAtlas&quot;/&gt;

اڄ جوڻاڻي پنهنجي ديني مدرسي، مسجد ۽ پراڻي علمي روايت لاءِ پڻ سڃاتي وڃي ٿي. سنڌ تعليم کاتي جي موجوده اسڪول رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جوڻاڻي''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول جوڻاڻي''' ٻئي وارھ تعلقي ۾ درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي فهرست
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ۾ جوڻاڻي شريف کي گئس فراهميءَ بابت ڪيس پڻ ٻڌڻي هيٺ رهيو، جنهن مان ڳوٺ جي موجوده انتظامي ۽ رهائشي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=جوڻاڻي شريف کي گئس فراهمي بابت عدالتي حڪم تي عمل نه ٿيڻ تي سوئي سدرن جي آفيسر کي طلب
 |url=https://www.dawn.com/news/2028221
 |work=[[ڊان]]
 |date=8 September 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون ==
وارھ شهر ۽ تعلقي جون سڌيون آزاد تصويرون محدود آهن. هي تصديق ٿيل يا مضمون سان لاڳاپيل آزاد فائيل استعمال ڪري سگهجن ٿا:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175&quot;&gt;
File:Warah Taluka.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو
File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو
File:Umeed Ali Junejo.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي زرعي زمين؛ تعلقي جي معيشت پڻ وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکي ٿي
File:Colours of Juar.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[وارھ]]
* [[جوڻاڻي]]
* [[گاجي کهاوڙ]]
* [[وڳڻ]]
* [[لالو رائنڪ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[نصيرآباد تعلقو]]
* [[وارھ برانچ]]
* [[سکر بئراج]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ بورڊ آف روينيو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }}
* [https://irrigation.sindh.gov.pk سنڌ آبپاشي کاتو]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }}
* [https://sferp.gos.pk سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]

[[زمرو:وارھ تعلقو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>5ga8ja4a4r483z4l0qbdxa54okzdzn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قديم مصر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41855</id>
    <revision>
      <id>413442</id>
      <parentid>406648</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* خارجي ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>413442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7511" sha1="oiqov6cex7nbheq3uu3ml9uxpzpsdhg" xml:space="preserve">[[عڪس:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|300px|[[اهرام|اهرام مصر]]؛ جيڪي قديم مصر جي تهذيب جي معروف ترين علامتن مان آھن ۽ دنيا جي عجائبات دنيا ۾ شامل آهي]]
[[عڪس:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|300px|قديم مصر جو نقشو]]

'''قديم مصر''' (&lt;small&gt;Ancient Egypt&lt;/small&gt;) [[اتر آفريڪا]] جي اوڀرندي حصي ۾ [[نيل درياھہ|درياءِ نيل]] جي هيٺئين وهڪري واري علائقي ۾ قائم تهذيب جو گهوارو هو. ان جو آغاز تاريخ کان اڳ واري مصر مان تقريباً &lt;small&gt;3150&lt;/small&gt; ق.م ([[مصر]] جي روايتي تاريخي ترتيب مطابق) ٿيو، جڏهن &quot;مينيس&quot; (&lt;small&gt;Menes&lt;/small&gt;) مٿئين ۽ هيٺئين مصر کي متحد ڪيو؛ مصريات جي اڪثر ماهرن (&lt;small&gt;Egyptologists&lt;/small&gt;) جو مڃڻ آهي ته مينيس ۽ &quot;نارمر&quot; (&lt;small&gt;Narmer&lt;/small&gt;) اصل ۾ هڪ ئي شخص هئا. قديم مصر جي تاريخ مستحڪم بادشاهتن جي هڪ سلسلي طور اڳتي وڌي، جنهن دوران وچ ۾ &quot;وچ جا  دور“ (&lt;small&gt;Intermediate&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Periods&lt;/small&gt;) به آيا، جن ۾ نسبتاً غير يقيني صورتحال يا عدم استحڪام رهيو. اهي مستحڪم بادشاهتون ٽن دورن: ابتدائي ڪانسي جي دور جي &quot;قديم بادشاهت&quot;؛ وچئين ڪانسي جي دور جي &quot;وچين بادشاهت&quot;؛ پوئين ڪانسي جي دور جي &quot;نئين بادشاهت&quot; مان ڪنهن هڪ سان تعلق رکنديون هيون. اهي &lt;small&gt;20&lt;/small&gt; ق.م تائين قائم رهي جڏھن ان تي [[رومي سلطنت]] قبضو ڪري ورتو. 

قديم مصر جي طاقت پنهنجي عروج تي &quot;نئين بادشاهت&quot; واري دور ۾ پهتي، جنهن پنهنجي حڪمراني کي نوبيا جي وڏي حصي ۽ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] (Levant) جي نمايان علائقي تائين وسيع ڪيو. ان دور کان پوءِ، مصر آهستي آهستي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو. پنهنجي تاريخ دوران، ان تي ڪيترين ئي پرڏيهي تهذيبن حملا ڪيا يا ان کي فتح ڪيو، جن ۾ هائڪسوس (&lt;small&gt;Hyksos&lt;/small&gt;)، ڪوشائٽس (&lt;small&gt;Kushites&lt;/small&gt;)، اسيرين (&lt;small&gt;Assyrians&lt;/small&gt;)، فارسي، يوناني ۽ پوءِ رومي شامل هئا. قديم مصر جي پڄاڻي بابت مختلف رايا آهن؛ ڪجهه ان کي &lt;small&gt;332&lt;/small&gt; قبل مسيح ۾ [[سڪندر اعظم]] جي جنگين دوران &quot;آخري دور&quot; جي خاتمي سان ڳنڍين ٿا، ته ٻيا &lt;small&gt;30&lt;/small&gt; قبل مسيح ۾ مصر جي رومي فتح دوران يوناني حڪمراني واري &quot;ٽوليمي بادشاهت&quot; (&lt;small&gt;Ptolemaic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Kingdom&lt;/small&gt;) جي خاتمي کي ان جو انت سمجهن ٿا. &lt;small&gt;642&lt;/small&gt; عيسويءَ ۾، مصر جي عرب فتح ان خطي جي هزار سالن تي ٻڌل يوناني-رومي دور جو خاتمو آندو.  

قديم مصري تهذيب جي ڪاميابيءَ جو هڪ سبب زراعت لاءِ درياءِ نيل جي حالتن سان مطابقت پيدا ڪرڻ جي صلاحيت هئي. نيل ۾ اڳڪٿي ڪري سگهجندڙ ٻوڏ ۽ ان جي زرخيز واديءَ ۾ آبپاشي جي منظم نظام جي ڪري اضافي فصل پيدا ٿيا، جن وڏي آباديءَ جي سار سنڀال ۽ نتيجي طور نمايان سماجي ۽ ثقافتي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي. اضافي وسيلن جي موجودگيءَ سبب، انتظاميا وادي ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ريگستاني علائقن مان معدنيات ڪڍڻ، هڪ آزاد لکڻي واري نظام جي شروعاتي ترقي، اجتماعي تعميراتي ۽ زرعي منصوبن جي تنظيم، ٻين تهذيبن سان واپار، ۽ ويجهي اوڀر (&lt;small&gt;Near&lt;/small&gt; &lt;small&gt;East&lt;/small&gt;) ۾ مصري بالادستي قائم رکڻ لاءِ فوج جي قيام جهڙن ڪمن جي سرپرستي ڪئي. انهن سرگرمين کي متحرڪ ۽ منظم ڪرڻ جو ڪم اعليٰ درجي جي ڪاتبن، مذهبي اڳواڻن ۽ انتظامي عملدارن تي ٻڌل هڪ بيوروڪريسي (سرڪاري انتظامي ڍانچي) ڪندي هئي، جيڪا حڪمران فرعون جي نگرانيءَ ۾ ڪم ڪندي هئي؛ فرعون مذهبي عقيدن جي هڪ پيچيده نظام جي تناظر ۾ مصري عوام جي تعاون ۽ اتحاد کي يقيني بڻائيندو هو.  

قديم مصر جي ڪيترين ئي ڪاميابين ۾: پٿر ڪڍڻ، ماپڻ ۽ تعمير  جي تيڪنڪون جن عظيم اهرامن، مندرن ۽ &quot;اوبلسڪس&quot; جي تعمير ۾ مدد ڪئي؛ رياضي جو نظام؛ طب جو هڪ عملي ۽ اثرائتو نظام؛ آبپاشي جا نظام ۽ زرعي پيداوار جون ٽيڪنڪون؛ تختن مان ٺهيل سڀ کان پهريون ڄاتل ٻيڙيون؛ مصري &quot;فيئنس&quot; (هڪ قسم جي چمڪدار مٽيءَ جو ڪم) ۽ شيشي جي ٽيڪنالاجي؛ ادب جون نيون صورتون ۽ امن جو سڀ کان پهريون ڄاتل معاهدو، جيڪو [[اناطوليا]] ۾ قائم هيٽائٽ سلطنت (&lt;small&gt;Hittite&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Empire&lt;/small&gt;) سان ڪيو ويو هو, شامل آهن.  ان جي فن ۽ فنِ تعمير جي وڏي پيماني تي نقل ڪئي وئي ۽ ان جي قديم آثارن کي دنيا جي ڏورانهن ڪنڊن تائين کڻي ويو ويو ته جيئن انهن جو مطالعو ڪري سگهجي، انهن جي تعريف ڪئي وڃي يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي خواهش ڪئي وڃي. ان سان گڏوگڏ، ان جا عظيم الشان آثار هزارين سالن تائين سياحن ۽ ليکڪن جي تخيل کي متاثر ڪندا رهيا آهن. قديم آثارن ۽ کوٽائي جي ڪمن لاءِ يورپين ۽ مصرين ۾ پيدا ٿيل نئين سر احترام ۽ دلچسپي, جنهن جي شروعات جديد دور جي شروعاتي مرحلي ۾ زوردار انداز ۾ ٿي, ان جي نتيجي ۾ نه رڳو قديم مصر ۽ ان جي سماج بابت وڏي پيماني تي سائنسي تحقيق ٿي آهي، پر ان جي ثقافتي ورثي جي وڌيڪ قدرداني پڻ ڪئي وئي آهي. 

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians]
* [http://books.google.com/books?vid=ISBN&amp;id=9ToLAAAAIAAJ&amp;dq=PtahHotep&amp;as_brr=1 قديم مصري سائنس: مآخذ مارشل، 1989]

[[زمرو:قديم مصر]]
[[زمرو:قديم تهذيبون|قديم مصر]]
[[زمرو:قديم تاريخ|قديم مصر]]
[[زمرو:مصر جي تاريخ|قديم مصر]]
[[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|مصر]]
[[زمرو:مصر جي تاريخ بلحاظ دور]]
[[زمرو:ڪانسي وارو دور|قديم مصر]]
[[زمرو:ڪانسي واري دور جو آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ|قديم مصر]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ|قديم مصر]]
[[زمرو:آفريڪا جون قديم تهذيبون|قديم مصر]]</text>
      <sha1>oiqov6cex7nbheq3uu3ml9uxpzpsdhg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميرو خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42118</id>
    <revision>
      <id>413572</id>
      <parentid>412111</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T02:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22630" sha1="d21zim6ittkwwhdnq5mfofw5fdfzeux" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = ميرو خان
| native_name             = ميروخان
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 240
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|45|35|N|68|05|30|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ميرو خان تعلقو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = [[ٽائون ڪميٽي]]
| government_type         = ٽائون ڪميٽي
| population_total        = 20,428
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| elevation_m             = 55
| elevation_footnotes     = &lt;ref name=&quot;Elevation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Miro Khan Elevation
 |url=https://elevation.city/pk/p30o
 |website=Elevation City
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77270
| area_code_type          = ٽيليفون ڪوڊ
| area_code               = 074
}}

'''ميرو خان''' سنڌ جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام ۽ هڪ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر اتر اولهه سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ روڊن وسيلي [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي.

2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب ميرو خان ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''20,428''' هئي، جنهن ۾ 10,669 مرد، 9,758 عورتون ۽ هڪ ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ فرد شامل هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; 2017ع ۾ شهر جي آبادي 21,270 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن دوران آباديءَ ۾ 842 ماڻهن جي گهٽتائي ٿي ۽ سراسري سالياني واڌ جي شرح '''−0.67 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[File:Mirokhan Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[ميرو خان تعلقو]] ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]]

== نالو ==
سنڌيءَ ۾ شهر جو نالو '''ميرو خان''' يا گڏيل صورت ۾ '''ميروخان''' لکيو وڃي ٿو، جڏهن ته سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ''Miro Khan'' ۽ ''Mirokhan'' ٻئي صورتون ملن ٿيون.

[[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري ۾ هن شهر کي ''Miro Kahn'' جي املا سان درج ڪيو ويو آهي ۽ پوسٽل ڪوڊ '''77270''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Post&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post Code Directory
 |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
ميرو خان جي جديد انتظامي اهميت برطانوي دور جي شروعاتي ويهين صديءَ سان ڳنڍيل آهي. 1919ع جي لاڙڪاڻو ضلعي بابت سرڪاري گزيٽيئر موجب '''1911ع ۾ ميرو خان کي نئين ٺهيل تعلقي جو صدر مقام بڻايو ويو'''. نئون تعلقو قائم ڪرڻ وقت رتوديرو، لاڙڪاڻو ۽ قمبر وارن پراڻن انتظامي علائقن مان ديهون شامل ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sindh: Larkana District
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1919
}}&lt;/ref&gt;

ان وقت ميرو خان هڪ ننڍڙي وسندي هئي. تعلقي جو صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو ۽ ٻين انتظامي ادارن جي قيام سان شهر آهستي آهستي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ڪجهه بعد وارن ماخذن ۾ 1915ع کي ميرو خان تعلقي جي قيام جو سال لکيو ويو آهي، پر تاريخي رڪارڊ مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1915–16ع ۾ پوليس اسٽيشن ۽ ٻين عمارتن جي تعمير ٿي، جڏهن ته تعلقي جي انتظامي قيام جو عمل 1911ع سان لاڳاپيل هو.

=== ضلعي جي تبديلي ===
2004ع تائين ميرو خان [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو. ڊسمبر 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ تعلقو نئين ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.

ان وقت ميرو خان تعلقو موجوده حدن کان وڏو هو؛ بعد ۾ ان جي ڪجهه حصن کي الڳ ڪري [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] قائم ڪيو ويو.

== جاگرافي ==
ميرو خان لڳ ڀڳ 27°45′35″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°05′30″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 55 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Elevation&quot;/&gt;

ميرو خان [[لاڙڪاڻو]] کان لڳ ڀڳ 27 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي زرعي زمينون، واهه، واٽر ڪورس ۽ ڳوٺاڻيون آباديون آهن.

ميرو خان جي ويجهن آبادين ۾ ڀنڀو خان چانڊيو، ٺارو واڍو، ڊرٻ چانڊيو، علي شير گوپانگ، ڪرم علي گوپانگ، ٻوٿي ۽ بهرام سميت ٻيا ڳوٺ ۽ قصبا شامل آهن.

== موسم ==
ميرو خان اتر اولهه سنڌ جي گرم ۽ خشڪ ميداني آبهوا واري علائقي ۾ اچي ٿو. اونهاري ۾ گرمي شديد هوندي آهي ۽ مئي کان جولاءِ تائين ڀرپاسي واري لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ خطي ۾ گرمي پد 50 ڊگري سينٽي گريڊ جي ويجهو يا ان کان مٿي پهچڻ جا واقعا رڪارڊ ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeat&quot;&gt;{{cite news
 |title=Hottest day in Larkana
 |url=https://www.dawn.com/news/105094/hottest-day-in-larkana
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 June 2003
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مون سون جون برساتون عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ٿين ٿيون. غير معمولي برساتن دوران شهر ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهين زرعي علائقن کي پاڻي بيهڻ ۽ ٻوڏ جو خطرو رهي ٿو.

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ميرو خان ٽائون ڪميٽي جي آبادي 21,270 هئي. 2023ع ۾ اها 20,428 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report Qambar Shahdadkot – Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ميرو خان شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| 2017ع
| 21,270
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#fff4da;&quot;
| 2023ع
| '''20,428'''
| 10,669
| 9,758
| −0.67٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو جسامت 5.98 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''54.20 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها '''65.45 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''42.18 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''ميرو خان ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e4f3ef;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''54.20٪'''
|-
| مرد
| 65.45٪
|-
| عورتون
| 42.18٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ شهر اندر 1,772 مرد ۽ 1,381 عورتون پرائمري مڪمل ڪيل پر مئٽرڪ کان هيٺ تعليم رکندڙ درج ٿيا، جڏهن ته 1,519 مرد ۽ 741 عورتون مئٽرڪ يا ان کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم رکندڙ هيون. 734 مرد ۽ 233 عورتون ڊگري يا ان کان مٿي تعليم رکندڙ درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;/&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,415 گهر''' هئا. انهن مان 1,771 پڪا، 779 نيم پڪا ۽ 865 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567a; color:white;&quot; | '''ميرو خان شهر ۾ رهائش ۽ سهولتون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee8f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
! پيئڻ جو پاڻي
! بجلي
! گئس
! باورچی خانو
! غسل خانو
! بيت الخلا
|-
| 3,415
| 1,771
| 779
| 865
| 1,621
| 2,693
| 2,184
| 1,823
| 1,871
| 1,885
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع ۾ شهر ۾ 3,626 گهر هئا، جن مان 2,098 پڪا، 807 نيم پڪا ۽ 721 ڪچا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

== مقامي حڪومت ==
ميرو خان شهري مڪاني حڪومت جي نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي ميرو خان''' طور درج آهي. سنڌ حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشنن ۽ سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي رڪارڊ ۾ ميرو خان ٽائون ڪميٽي الڳ شهري مڪاني ادارو طور موجود آهي.&lt;ref name=&quot;TownCommittee&quot;&gt;{{cite web
 |title=Procurement Committee – Town Committee Miro Khan
 |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/29392TCMIROKHAN09062016.PDF
 |publisher=Local Government Department, Government of Sindh
 |date=22 March 2016
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ پڻ '''ٽي سي ميرو خان''' الڳ چونڊ اڪائي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government Vacant Seats – District Kambar Shahdadkot
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44027.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ميرو خان شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ ثانوي تعليم جو اهم مرڪز آهي.

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرو خان''' فعال سرڪاري اداري طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;GBHS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment against Deceased Quota – Government Boys High School Miro Khan
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Appointment%20against%20Deceased%20Quota%20to%20the%20post%20of%20Store%20Keeper%20%28BS-07%29%20in%20Respect%20of%20Mr%20Mohsin%20Ali%20Tunio%20So%20Late%20Muhammad%20Akbar%20Ex-%20HST%20at%20GBHS%20Miro%20Khan.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=31 January 2019
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي کاتي جي جديد ملازمن واري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول ميرو خان''' پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SELDstaff&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Education Department Employee Profile Records
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/97149%20Letter%20for%20Profiling%20of%20Govt%20Employees%20-Pensioners%20of%20Sindh%20Who%20themselves%20or%20their%20spouses%20were%20beneficiaries%20of%20BISP.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ميرو خان''' لاءِ پڻ الڳ سرڪاري بجيٽ اسڪيم موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PrimaryBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Primary Education – District Kambar, Budget Estimates 2025–26
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21189-Primary+%28District+Kambar%29.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب ميرو خان تعلقي جي 90.8 سيڪڙو سرڪاري اسڪولن وٽ عمارت، 53 سيڪڙو وٽ بائونڊري وال، 73 سيڪڙو وٽ بيت الخلا، 23 سيڪڙو وٽ بجلي ۽ 52 سيڪڙو وٽ پيئڻ جي پاڻي جي سهولت هئي.&lt;ref name=&quot;ASC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual School Census 2023–24 – Kambar Shahdadkot District Profile
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ميرو خان ۾ '''تعلقه اسپتال ميرو خان''' واقع آهي. سنڌ صحت کاتي جي ليڊي هيلٿ ورڪرز مانيٽرنگ نظام ۾ هن اسپتال کي باقاعدي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HealthMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Facility Wise Monthly Compliance
 |url=https://lhwmis.sindhealth.pk/reports/compliance_report.php
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي پبلڪ پروڪيورمينٽ رڪارڊ ۾ پڻ 2012ع، 2013ع ۽ 2014ع دوران '''تعلقه اسپتال ميرو خان، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ''' جي نالي سان سرڪاري خريداري ۽ انتظامي رڪارڊ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;HospitalSPPRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taluka Hospital Mirokhan – Procurement Records
 |url=https://e.pprasindh.gov.pk/tenderlst
 |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ميان حامد الله حضوري جي درگاهه ==
ميرو خان جي سڀ کان اهم مذهبي ماڳن مان هڪ '''ميان حامد الله حضوري''' جي درگاهه آهي. سندس قديم مسجد، مقبرو ۽ ڀرپاسي وارو قبرستان شهر جي تاريخي مذهبي ورثي جو حصو آهن.

2004ع ۾ سنڌ حڪومت طرفان سنڌ اسيمبليءَ کي ڏنل جواب موجب '''حضرت ميان حامد الله حضوري، ميرو خان''' جي درگاهه سرڪاري اوقاف کاتي جي ملڪيت نه هئي، پر ان جي صدي پراڻي مسجد ۽ قبرستان جي مرمت ۽ تحفظ جي ضرورت هئي. ان لاءِ 1995ع ۾ 1.335 ملين رپين جي بحاليءَ واري اسڪيم منظور ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dargah&quot;&gt;{{cite news
 |title=Auqaf dept lacks details on shrines
 |url=https://www.dawn.com/news/356061
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 April 2004
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي تحقيق موجب حامد حضوري جي مسجد 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ سان لاڳاپيل آهي ۽ ان جو ذڪر قمبر، شهدادڪوٽ ۽ ميرو خان جي تاريخي عمارتن بابت تحقيق ۾ پڻ ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;&gt;{{cite book
 |last=ڪلهوڙو
 |first=ذوالفقار علي
 |title=قمبر، شهدادڪوٽ ۽ ميرو خان: ماضي ۽ حال جون ڪهاڻيون
 |year=2012
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
ميرو خان جي معاشي زندگي شهر جي چوڌاري موجود زرخيز زرعي زمينن سان ڳنڍيل آهي. ڀرپاسي ۾ خاص طور [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] پوکيا وڃن ٿا، جڏهن ته موسمي ڀاڄيون، ميوا ۽ چارا پڻ پيدا ٿين ٿا.

شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن آبادين لاءِ زرعي جنس، روزمرهه جي سامان، ڀاڻ، ٻج، زرعي اوزارن ۽ ٻين شين جي مقامي بازار طور ڪم ڪري ٿو.

ميرو خان ۽ سڄو قمبر شهدادڪوٽ ضلعو سنڌ جي چانورن پيدا ڪندڙ اهم علائقن مان آهي. زرعي پيداوار سان لاڳاپيل رائيس ملون ۽ اناج جي واپار جا ڪاروبار مقامي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

== آمدرفت ==
ميرو خان سڌي رستي وسيلي [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي. شهر ضلعي جي وچئين زرعي پٽيءَ لاءِ هڪ علائقائي روڊ جنڪشن طور ڪم ڪري ٿو.

لاڙڪاڻو شهر ميرو خان کان تقريباً 27 ڪلوميٽر پري آهي، جڏهن ته [[موهن جو دڙو]] جو آثار قديمه وارو ماڳ لڳ ڀڳ 55 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي.

== ٻوڏ ==
ميرو خان 2022ع جي تباهي آڻيندڙ سنڌ ٻوڏ دوران سخت متاثر علائقن مان هڪ هو. وڏي انگ ۾ بي گهر ٿيل ماڻهن لاءِ شهر ۾ عارضي خيما ۽ امدادي مرڪز قائم ڪيا ويا.

سيپٽمبر 2022ع ۾ سنڌ جي وڏي وزير ميرو خان ۾ قائم وڏي خيما بستي جو دورو ڪيو، جتي ٻوڏ متاثر ماڻهن کي رهائش ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Flood2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=Murad admits failing to meet demand for 1.5m tents for IDPs
 |url=https://www.dawn.com/news/1711431
 |work=[[ڊان]]
 |date=23 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سماج ۽ ثقافت ==
ميرو خان بنيادي طور سنڌي ٻولي ۽ ثقافت وارو شهر آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ نسلن ۽ برادرين سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهن ٿا، پر جديد سرڪاري آدمشماري ذات يا برادريءَ موجب تفصيلي انگ جاري نٿي ڪري؛ تنهنڪري ذاتين بابت غير حوالاجات واري فهرست کي قطعي آباديءَ جي بيان طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

سنڌي ٻولي، مقامي صوفي روايت، ميلن، درگاهن، سنڌي ٽوپي، اجرڪ ۽ زرعي ڳوٺاڻي ثقافت شهر جي سماجي زندگيءَ جا اهم جز آهن.

== مشهور شخصيتون ==
ميرو خان ۽ ان جي ڀرپاسي سان تاريخي ۽ سماجي طور لاڳاپيل شخصيتن ۾:

* ميان حامد الله حضوري — صوفي بزرگ ۽ عالم
* مولانا خوش محمد ميروخاني — ديني عالم
* حاجي سيد شوڪت علي شاهه — سياسي ۽ سماجي شخصيت

آخري ٻن شخصيتن بابت تفصيلي حياتياتي دعوائون شامل ڪرڻ کان اڳ وڌيڪ آزاد ۽ معتبر ماخذ گهربل آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[ميرو خان تعلقو]]
* [[بهرام]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[قمبر]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[سجاول جوڻيجو]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[موهن جو دڙو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://www.pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }}
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }}

[[زمرو:ميرو خان]]
[[زمرو:ميرو خان تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]]</text>
      <sha1>d21zim6ittkwwhdnq5mfofw5fdfzeux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ذريعات وڪي:Gadgets-definition</title>
    <ns>8</ns>
    <id>45783</id>
    <revision>
      <id>413657</id>
      <parentid>263260</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NguoiDungKhongDinhDanh</username>
        <id>14563</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Remove deprecated option. See [[:phab:T298199|T298199]] for more information. ([[:m:GS|global sysop]] action)</comment>
      <origin>413657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1853" sha1="o111o0bl759kuyz0xide4tbbm1l0soy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''هن صفحي تي ترميم کان اڳ بحث ڪرڻ ضروري آهي، هتي [[وڪيپيڊيا بحث:نياتي باب]] وڃي بحث ڪيو.'''
&lt;/noinclude&gt;

==  browsing ==
*searchFocus|searchFocus.js
*GoogleTrans|GoogleTrans.js
*Twinkle[dependencies=mediawiki.user,mediawiki.util,jquery.ui,moment|rights=autoconfirmed|type=general|peers=Twinkle-pagestyles]|morebits.js|morebits.css|Twinkle.js|twinkleprod.js|twinkleimage.js|twinklebatchundelete.js|twinklewarn.js|twinklespeedy.js|friendlyshared.js|twinklediff.js|twinkleunlink.js|friendlytag.js|twinkledeprod.js|friendlywelcome.js|twinklexfd.js|twinklebatchdelete.js|twinklebatchprotect.js|twinkleconfig.js|twinklefluff.js|twinkleprotect.js|twinklearv.js|twinkleblock.js|friendlytalkback.js|Twinkle.css
*Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css
*search-new-tab|search-new-tab.js

== watchlist ==

== editing ==

* defaultsummaries[dependencies=oojs-ui-core]|defaultsummaries.js
* refToolbar[default|dependencies=user.options,mediawiki.util]|refToolbar.js
* refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js
* HotCatsMulti|HotCatsMulti.js
*decodesummary[default|targets=desktop,mobile]|decodesummary.js
* ProveIt|ProveIt.js
* MufidAlaat|MufidAlaat.js

== Categories ==
*CatMaker[dependencies=mediawiki.util,jquery.ui]|CatMaker.js|CatMaker.css
* CatRename[default|rights=move|namespaces=14]|CatRename.js

== appearance==
*DisambiguationLinks|DisambiguationLinks.css
*UTCLiveClock[type=general|dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api|peers=UTCLiveClock-pagestyles]|UTCLiveClock.js|UTCLiveClock.css
*UTCLiveClock-pagestyles[hidden|skins=vector,monobook]|UTCLiveClock-pagestyles.css

== advanced ==

== test ==
* MobileMaps[skins=minerva]|mobilemaps.js

== extra ==
* morebits[dependencies=mediawiki.util|hidden]|morebits.js|morebits.css
&lt;noinclude&gt;&lt;/div&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o111o0bl759kuyz0xide4tbbm1l0soy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جيت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47581</id>
    <revision>
      <id>413445</id>
      <parentid>413418</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172525" sha1="msl7cbwd1efohz7thqo4wk051v6jsix" xml:space="preserve">{{Short description|آرٿروپوڊن جو طبقو}}

{{Automatic taxobox
| fossil_range = {{fossilrange|Carboniferous|Present|earliest=400}} ابتدائي گروهه [[ڊيوونين دور]] کان سڃاتو وڃي ٿو
| image = Insects - Neoptera - Paleoptera - Apterygota.jpg&lt;!--See talk page before editing--&gt;
| image_caption = حشرات جو جسم ٽن حصن تي مشتمل هوندو آهي: وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] وارو مٿو، ٽن جوڙن ٽنگن واري [[ڇاتي (آرٿروپوڊ جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ ٽڪرن ۾ ورهايل پيٽ. ڪيترن ئي گروهن ۾ پرن جا ٻه جوڙا پڻ هوندا آهن.
| display_parents = 2
| taxon = Insecta
| authority = [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ([[سسٽيما نيچري جو ڏهون ڇاپو|1758ع]])
| subdivision_ranks = ذيلي گروهه
| subdivision = * [[آرڪيوگناٿا]]

* [[ڊائڪونڊيليا]]
  ** [[زائجينٽوما]]
  ** [[ٽيريگوٽا]]
  | synonyms = * ايڪٽوگناٿا
* اينٽوميڊا
  }}
  [[File:Insect world of motion.webm|thumb|حشرات چرپر سان ڀرپور دنيا ۾ رهن ٿا. هي [[اڪنٿوسيفالا ٽرمينالس|پنن جهڙين ٽنگن وارو جيت]] هوا ۾ لڏندڙ گاهه تي چڙهي ٿو ۽ پوءِ اڏامي وڃي ٿو.]]

'''جیت'' یا '''حشرات''' ([[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''{{lang|la|insectum}}'' مان) '''انسڪٽا''' [[طبقو (حياتيات)|طبقي]] سان واسطو رکندڙ [[غير ڪرنگهي وارا جانور]] آهن. اهي [[آرٿروپوڊ]] فائلم جو سڀ کان وڏو گروهه آهن. &lt;!--Please do not try to add humorous remarks here: that will only get you blocked from editing like the six folks who tried doing just that recently. --&gt; حشرات وٽ [[ٻاهريون ڍانچو]]، ٽن حصن تي مشتمل جسم ([[حشرات جي جسماني بناوت#مٿو|مٿو]]، [[ڇاتي (حشرات جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ [[پيٽ (حشرات جي جسماني بناوت)|پيٽ]])، جوڙدار [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽنگن]] جا ٽي جوڙا، [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي. حشرات جانورن جو سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه آهن، جن جا ڏهه لک کان وڌيڪ [[نسل (حياتيات)|نسل]] بيان ڪيا ويا آهن؛ اهي جانورن جي بيان ڪيل سمورن نسلن جي اڌ کان وڌيڪ حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.

حشرات جو [[اعصابي سرشتو]] هڪ [[حشرات جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. حشرات پنهنجي جسم جي پاسن تي موجود [[ساهه سوراخ (آرٿروپوڊ)|جوڙن ۾ ترتيب ڏنل سوراخن]] جي هڪ سرشتي وسيلي [[حشرات جو تنفسي سرشتو|هوا ۾ ساهه کڻن ٿا]]، جيڪي [[ٽريڪيا#غير ڪرنگهي وارا جانور|ننڍين نلين]] سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ هوا کي سڌو جسم جي بافتن تائين پهچائيندا آهن. تنهنڪري سندن رت آڪسيجن کڻي نه ٿو هلي؛ اهو رڳو جزوي طور نالين ۾ محدود هوندو آهي ۽ ان جو ڪجهه حصو کليل [[هيموسيل]] ۾ گردش ڪندو آهي. حشرات بنيادي طور پنهنجي [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] وسيلي ڏسن ٿا، جڏهن ته انهن وٽ اضافي طور ننڍيون [[سادي اک|ساديون اکيون]] پڻ هونديون آهن. ڪيترائي حشرات [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضون]] وسيلي آواز ٻڌي سگهن ٿا. سندن [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] حسي گراهڪن وسيلي ڪم ڪندي آهي، جيڪي عام طور اينٽينائن ۽ وات جي حصن تي موجود هوندا آهن.

اڪثر حشرات [[آنا ڏيندڙ جانور|آنا ڏئي]] نسل وڌائين ٿا. حشرات جي واڌ سندن نه ڇڪجندڙ ٻاهرئين ڍانچي سبب محدود هوندي آهي، تنهنڪري سندن واڌ ويجهه دوران ڪيترائي ڀيرا [[کل لاهڻ|کل لاهڻي]] پوندي آهي. اڻ بالغ مرحلا اڪثر جسماني بناوت، عادتن ۽ رهائش جي لحاظ کان بالغ حشرات کان مختلف هوندا آهن. [[مڪمل روپ مٽائڻ|چئن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ گروهن ۾ عام طور لڳ ڀڳ بي حرڪت [[پيوپا]] وارو مرحلو هوندو آهي. بالغ حشرات عام طور هلڻ ۽ اڏامڻ وسيلي چرپر ڪندا آهن؛ ڪجهه ترڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. حشرات اهي واحد غير ڪرنگهي وارا جانور آهن، جيڪي پنهنجي طاقت سان مسلسل اڏام ڪري سگهن ٿا؛ [[حشرات جي اڏام]] جو ارتقا رڳو هڪ ڀيرو ٿيو. ڪيترائي حشرات گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو [[آبي حشرات|پاڻيءَ ۾]] گذارين ٿا ۽ انهن جا [[لاروا]] گلڦڙن وسيلي ساهه کڻن ٿا؛ ڪجهه نسلن جا بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن. ڪجهه نسل، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ جيت]]، پاڻيءَ جي سطح تي هلي سگهن ٿا. حشرات گهڻو ڪري اڪيلا رهن ٿا، پر ڪجهه، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ماڪوڙو|ماڪوڙا]] ۽ [[اڏوهيون]]، [[اعليٰ سماجيت|سماجي]] هوندا آهن ۽ وڏين، منظم [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونين]] ۾ رهن ٿا. ٻيا، جهڙوڪ [[ڪن ڪينچلو|ڪن ڪينچلا]]، مادراڻي سنڀال ڪن ٿا ۽ پنهنجن آنن ۽ ٻچن جي حفاظت ڪن ٿا. حشرات ڪيترن ئي طريقن سان هڪٻئي سان رابطو ڪري سگهن ٿا. نر [[پتنگو|پتنگا]] وڏي فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا. ٻيا نسل آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا: ڪرڪيٽ [[اسٽرائيڊيوليشن|پنهنجا پر هڪٻئي سان گسائي آواز پيدا ڪن ٿا]]، جيئن ساٿيءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ۽ ٻين نرن کي پري رکن. [[جگنو|ليمپائرڊ ڀنگ]] روشنيءَ وسيلي هڪٻئي سان رابطو ڪن ٿا.

[[نامڪمل روپ مٽائڻ|ٽن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ حشرات ۾ پيوپا وارو مرحلو نه هوندو آهي؛ اهي [[نمف (حياتيات)|نمف]] جي ڪيترن مرحلن مان گذرندا آهن، جن ۾ هر ايندڙ مرحلو بالغ حشر سان وڌيڪ مشابهت رکندو آهي. [[قديم حياتياتي دور]] مان تمام وڏي جسامت وارن حشرات جا پنڊ پهڻ مليا آهن، جن ۾ [[ميگانيسوپٽيرا|وڏا ڀنڀوري جهڙا حشرات]] پڻ شامل آهن، جن جي پرن جي پکيڙ {{convert|55|to|70|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه بظاهر [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل طور ارتقا پذير]] ٿيا آهن. انسان ڪيترن حشرات کي [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جاندار]] سمجهن ٿا، خاص طور انهن کي جيڪي فصلن کي نقصان پهچائين ٿا، ۽ انهن کي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] ۽ ٻين طريقن سان ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ٻيا حشرات [[طفيلائيت|طفيل]] هوندا آهن ۽ [[حشرات سبب ٿيندڙ بيمارين جي فهرست|بيمارين]] جا [[ناقل (وبائيات)|ناقل]] بڻجي سگهن ٿا. حشرات مان [[زيرگي|زيرگي ڪندڙ جاندار]] ڪيترن گلدار ٻوٽن جي نسل وڌائڻ ۽ اهڙيءَ ريت انهن جي ماحولياتي سرشتن لاءِ لازمي آهن. ڪيترائي حشرات نقصانڪار حشرات جو شڪار ڪرڻ سبب ماحولياتي طور فائديمند آهن، جڏهن ته ڪجهه سڌو معاشي فائدو پڻ ڏين ٿا. خاص طور ٻن نسلن کي وڏي معاشي اهميت حاصل آهي ۽ انهن کي ڪيترائي سؤ سال اڳ گهريلو بڻايو ويو هو: [[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جا ڪيڙا]] [[ريشم]] لاءِ ۽ [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] [[ماکي]] لاءِ. دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي ڄاڻي واڻي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا. انساني سرگرميون [[حشرات جي حياتياتي گوناگونيت]] تي سنگين اثر وجهي رهيون آهن.

== لفظ جو بڻ بنياد ==

لفظ '''حشر''' لاءِ انگريزي لفظ انسیڪٽ ''insect''، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ انسيڪٽم {{lang|la|insectum}}&lt;!--past participle--&gt; مان نڪتل آهي، جيڪو ان {{lang|la|in}} + سيڪو {{lang|la|sĕco}}، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ جي معنيٰ رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dinseco1 |title=insĕco |last1=Lewis |first1=Charlton T. |last2=Short |first2=Charles |dictionary=A Latin Dictionary |publisher=Perseus Digital Library |date=1879}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ حشرات جو جسم ڄڻ ٽن حصن ۾ ورهايل نظر اچي ٿو. [[پليني بزرگ]] هن لاطيني لفظ کي رائج ڪيو، جنهن [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ اينٽومون {{lang|grc|ἔντομον}} ''éntomon''، يعني ”حشر“ يا جيت (جيئن [[حشراتيات]] ۾) جو [[لفظي ترجمو]] ڪيو هو. اهو لفظ وري {{lang|grc|[[wikt:ἔντομος|ἔντομος]]}} اينٽوموس ''éntomos''، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ مان نڪتل هو؛&lt;ref name=&quot;Liddell&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/ntomos |title=ἔντομος |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |work=A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus Digital Library |date=1940}}&lt;/ref&gt; [[ارسطو]] پڻ پنهنجي حياتياتي درجي بنديءَ ۾ [[ارسطو جي حياتيات#درجي بندي|جاندارن جي هن طبقي]] لاءِ اهو اصطلاح سندن ٽڪرن ۾ ورهايل جسم جي حوالي سان استعمال ڪيو هو. انگريزي لفظ ''insect'' پهريون ڀيرو 1601ع ۾ [[فليمون هالينڊ]] پاران پليني جي ڪيل ترجمي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;etymonline&quot;&gt;{{cite dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |title=insect (n.) |dictionary=[[آن لائين ايٽيمولوجيڪل ڊڪشنري]] |last=Harper |first=Douglas |author2=McCormack, Dan |date=November 2001 |page=1 |access-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164850/http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=11 January 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ezglot.com/words.php?w=insect&amp;l=eng |title=insect translations |website=ezglot.com}}&lt;/ref&gt;

== حشرات ۽ ٻيا ”جيت“ ==

=== امتيازي خاصيتون ===

عام ڳالهه ٻولهه ۾ حشرات ۽ ٻين زميني [[سنڌي|سنڌپيرن]] کي اڪثر '''جيت'''{{efn|[[نيوزيلينڊ جو عجائب گهر]] لکي ٿو ته ”روزمره جي ڳالهه ٻولهه“ ۾ ''جيت'' مان مراد ”گهٽ ۾ گهٽ ڇهن ٽنگن وارا زميني سنڌپير، جهڙوڪ حشرات، ڪوريئڙا ۽ سئوپيرا“ هوندا آهن.&lt;ref&gt;[https://www.tepapa.govt.nz/discover-collections/read-watch-play/science/your-bug-questions-answered/what-bug-insects-arachnids &quot;What is a bug? Insects, arachnids, and myriapods&quot;] at Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa website. Accessed 10 March 2022.&lt;/ref&gt; ”اهي جيت جيڪي حشرات ناهن“ بابت هڪ باب ۾ حشراتيات جي ماهر گلبرٽ والڊبائوئر سئوپيرن، هزارپيرن، عنڪبوتين (ڪوريئڙن، [[اوپيليونيز|ڊگهن ٽنگن وارن عنڪبوتين]]، وڇن، [[مائيٽ|مائيٽن]]، چگرن ۽ چچڙن) سان گڏ ڪجهه زميني سخت کل وارن جاندارن ([[سو بگ|سو بگن]] ۽ [[پل بگ|پل بگن]]) جو به ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;&gt;{{cite book |last=Waldbauer |first=Gilbert |title=The Handy Bug Answer Book |publisher=Visible Ink |year=1998 |url=https://archive.org/details/handybuganswerbo00wald/page/5/mode/2up |pages=1, 5–26 |isbn=978-1-57859-049-0}}&lt;/ref&gt;}} يا رينگندڙ ننڍڙا جاندار چيو ويندو آهي. حشراتيات جا ماهر ڪنهن حد تائين ”جيت“ جو نالو هڪ محدود درجي، يعني [[حقيقي جيت|حقيقي جيتن]] لاءِ مخصوص رکن ٿا، جيڪي [[هيميپٽيرا]] سلسلي جا حشرات آهن، جهڙوڪ [[سيڪاڊا]] ۽ [[ڍال جيت]].&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;/&gt; ٻيا زميني سنڌپير، جهڙوڪ [[سئوپيرو|سئوپيرا]]، [[هزارپيرو|هزارپيرا]]، [[ڪاٺ جي جوءِ|ڪاٺ جون جوئون]]، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[مائيٽ|مائيٽ]] ۽ [[وڇون]]، ڪڏهن ڪڏهن حشرات سمجهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ پڻ ڳنڍيل ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Chinery intro 1993&quot;&gt;{{cite book |last=Chinery |first=Michael |date=1993 |chapter=Introduction |title=Insects of Britain &amp; Northern Europe |edition=3rd |location=London |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-219918-6 |pages=11–13}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات ئي اهڙا سنڌپير آهن، جن ۾ پر ٿي سگهن ٿا؛ سندن سيني تي وڌ ۾ وڌ پرن جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پر هجن يا نه هجن، بالغ حشرات کي سندن ٽن حصن واري جسماني بناوت مان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن ۾ مٿو، سينو ۽ پيٽ شامل آهن؛ سندن سيني تي ٽنگن جا ٽي جوڙا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;175&quot; heights=&quot;175&quot; caption=&quot;حشرات ۽ ٻيا ”جيت“، جيڪي حشرات سان ڀلجي سگهن ٿا&quot;&gt;
File:Gemeine Heidelibelle (Sympetrum vulgatum) 4 (cropped).jpg|'''حشر'''&lt;!--هن گروهه ڏانهن اشارو--&gt;: ڇهه ٽنگون، ٽن حصن وارو جسم&lt;br/&gt;(مٿو، سينو، پيٽ)،&lt;br/&gt;پرن جا وڌ ۾ وڌ ٻه جوڙا
File:Wolfsspinne Trochosa Rose-20190905-RM-081613 (cropped).jpg|[[ڪوريئڙو]]: اٺ ٽنگون،&lt;br/&gt;ٻن حصن وارو جسم
File:Armadillidium_vulgare_001.jpg|[[ڪاٺ جي جوءِ]]: ٽنگن جا ست جوڙا، جسم جا ست ڀاڱا&lt;!--حقيقت ۾ سيني جا، پر هن ڪيپشن لاءِ تمام فني اصطلاح آهي--&gt;&lt;br/&gt;(مٿي ۽ پڇ سميت)
File:Scolopendra viridicornis nigra (cropped).jpg|[[سئوپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي هڪ جوڙو
File:Milli's on the back (cropped).jpg|[[هزارپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي ٻه جوڙا
&lt;/gallery&gt;=== حياتياتي گوناگونيت ===

{{Main|حشرات جي حياتياتي گوناگونيت}}

[[File:Eukaryote species pie tree.png|thumb|upright=1.75|سڀني [[حقيقي مرڪزياتي جاندار|حقيقي مرڪزياتي جاندارن]] مان لڳ ڀڳ اڌ حشرات آهن (خاڪي جي کاٻي پاسي).]]

حشرات جي [[نسل (حياتيات)|نسلن]] جي ڪل تعداد بابت اندازن ۾ گهڻو فرق آهي. اندازو آهي ته دنيا ۾ حشرات جا شايد لڳ ڀڳ 55 لک نسل موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک نسلن کي بيان ڪري نالا ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Stork |first=Nigel E. |title=How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth? |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=7 January 2018 |volume=63 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1146/annurev-ento-020117-043348 |pmid=28938083 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; اهي [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي|فنجائين]] سميت سڀني حقيقي مرڪزياتي جاندارن جي نسلن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Erwin |first=Terry L. |year=1982 |title=Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species |journal=The Coleopterists Bulletin |volume=36 |pages=74–75 |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923014947/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون [[سلسلو (حياتيات)|سلسلا]] [[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا)، [[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون)، [[هائيمينوپٽيرا]] (ڀنڀوريون، ڪوليون ۽ ماکيءَ جون مکيون) ۽ [[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا) آهن؛ انهن مان هر هڪ سلسلي جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;{{-}}

&lt;gallery class=center mode=packed widths=150 heights=150 caption=&quot;حشرات انتهائي گوناگون آهن. پنجن گروهن مان هر هڪ جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&quot;&gt;
File:Palomena prasina MHNT Léguevin Blanc.jpg|حقيقي جيت&lt;br/&gt;([[هيميپٽيرا]])
File:Peacock butterfly (Aglais io) 2.jpg|پوپٽ ۽ پتنگا&lt;br/&gt;([[ليپيڊوپٽيرا]])
File:Asilidae by kadavoor.jpg|مکيون&lt;br/&gt;([[ڊپٽيرا]])
File:Specimen of Podalonia tydei (Le Guillou, 1841) (cropped).jpg|ڀنڀوريون&lt;br/&gt;([[هائيمينوپٽيرا]])
File:7-Spotted-Ladybug-Coccinella-septempunctata-sq1.jpg|ڀونئرا&lt;br/&gt;([[ڪوليوپٽيرا]])
&lt;/gallery&gt;=== ورڇ ۽ رهائشگاهون ===

&lt;gallery class=center mode=packed widths=165 heights=165 caption=&quot;حشرات برف، مٺي پاڻي، گرم علائقن، ريگستان ۽ سمنڊ جهڙين مختلف رهائشگاهن ۾ ملن ٿا.&quot;&gt;
File:Boreus hyemalis 5930585 (cropped).jpg|برف تي برفاني وڇون-مک ''[[بوريس هائيمالس]]''
File:Dytiscus marginalis larva.jpg|تلاءَ ۾ وڏي ٽٻي هڻندڙ ڀونئري ''[[ڊائٽسڪس مارجينالس]]'' جو لاروا
File:Green Orchid Bee (Euglossa dilemma) (7406599274).jpg|وچ آمريڪا جي سائي آرڪڊ مک ''[[يوگلوسا ڊائليما]]''
File:SGR laying (cropped).jpg|ريگستاني ماڪڙ ''[[شسٽوسرڪا گريگاريا]]'' واريءَ ۾ آنا ڏيندي
File:Halobates sp. (Heteroptera Gerridae), 20 August 2011, Castle Beach, Kailua (Oahu), Hawaii03 (cropped).jpg|هوائي جي سامونڊي ڪناري تي سامونڊي سطح تي هلندڙ ''[[هالوبٽيز]]''
&lt;/gallery&gt;حشرات هر کنڊ ۽ لڳ ڀڳ هر زميني [[رهائشگاهه]] ۾ پکڙيل آهن. معتدل علائقن جي ڀيٽ ۾ [[گرم علائقو|گرم علائقن]]، خاص ڪري [[گرم علائقائي برساتي ٻيلو|گرم علائقائي برساتي ٻيلن]] ۾ حشرات جا نسل گهڻو وڌيڪ آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}} دنيا جي مختلف علائقن تي حشراتيات جي ماهرن طرفان تحقيق جو مقدار تمام مختلف رهيو آهي. برطانوي ٻيٽن جو تمام تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي، تنهنڪري گلن ۽ ڪرينسٽن 2014ع ۾ لکيو ته اتي ڄاڻايل لڳ ڀڳ 22,500 نسلن جو انگ حقيقي تعداد کان شايد پنج سيڪڙو جي اندر آهي؛ سندن چوڻ موجب ڪئناڊا ۾ بيان ڪيل 30,000 نسل يقيناً اتي موجود حقيقي تعداد جي اڌ کان وڌيڪ آهن. هو وڌيڪ لکن ٿا ته آمريڪي [[آرڪٽڪ]] ۾ ڄاڻايل 3,000 نسلن جو انگ به گهڻو ڪري درست هجڻ گهرجي. ان جي ابتڙ، گرم علائقن ۽ [[ڏاکڻو اڌ گولو|ڏاکڻي اڌ گولي]] ۾ موجود حشرات جي نسلن جي وڏي اڪثريت شايد اڃا تائين بيان نه ڪئي وئي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}}

لڳ ڀڳ 30,000 کان 40,000 [[آبي حشر|آبي حشرات]] جا نسل مٺي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا؛ جڏهن ته سامونڊي حشرات تمام ٿورا آهن، شايد رڳو هڪ سئو کن نسل.&lt;ref name=&quot;Crook 2018&quot;&gt;{{cite web |last1=Crook |first1=Glynis |title=Marine insects: small but significant |url=https://www.dw.com/en/why-are-there-so-few-insects-at-sea/a-44388348 |publisher=Deutsche Welle |access-date=2 December 2023}}&lt;/ref&gt; [[برفاني وڇون-مک|برفاني وڇون-مکيون]] جهڙا حشرات [[آرڪٽڪ حياتياتي نظام|آرڪٽڪ]] سميت سرد رهائشگاهن ۽ اوچن جبلائي علائقن ۾ به چڱيءَ طرح زنده رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hågvar |first=Sigmund |title=A review of Fennoscandian arthropods living on and in snow |journal=[[European Journal of Entomology]] |volume=107 |issue=3 |year=2010 |pages=281–298 |doi=10.14411/eje.2010.037 |bibcode=2010EJEnt.107..281H |url=http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003622/http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-date=22 September 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ريگستاني ماڪڙ|ريگستاني ماڪڙون]]، ڪوليون، ڀونئرا ۽ اڏوهيون ڌرتيءَ جي ڪجهه انتهائي گرم ۽ خشڪ ماحولن، جهڙوڪ [[سونوران ريگستان]]، سان مطابقت پيدا ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_inverts.php |title=Invertebrates: A Vertebrate Looks at Arthropods |publisher=[[ايريزونا-سونورا ريگستاني عجائب گهر]] |access-date=21 May 2013}}&lt;/ref&gt;

== نسلي ارتقا ۽ ارتقا ==

=== خارجي نسلي ارتقا ===

حشرات [[سنڌپير|سنڌپيرن]] ۾ هڪ [[ڪلئڊ]]، يعني هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان نڪتل قدرتي گروهه، ٺاهين ٿا.&lt;ref name=misof&gt;{{cite journal |last1=Misof |first1=Bernhard |display-authors=etal |title=Phylogenomics resolves the timing and pattern of insect evolution |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=7 November 2014 |volume=346 |issue=6210 |pages=763–767 |doi=10.1126/science.1257570 |pmid=25378627 |bibcode=2014Sci...346..763M }}&lt;/ref&gt; ڪجير ۽ ساٿين (2016ع) جي ڪيل [[نسلي ارتقا|نسلي ارتقائي]] تجزيي موجب حشرات [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] جاندارن ۾ شامل آهن، جن جا جسم ڀاڱن ۾ ورهايل ۽ ڇهه ٽنگون هونديون آهن؛ سندن سڀ کان ويجها مائٽ [[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) آهن.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kjer |first1=Karl M. |last2=Simon |first2=Chris |author2-link=Chris Simon (biologist) |last3=Yavorskaya |first3=Margarita |last4=Beutel |first4=Rolf G. |date=2016 |title=Progress, pitfalls and parallel universes: a history of insect phylogenetics |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=13 |issue=121 |page=121 |doi=10.1098/rsif.2016.0363 |pmid=27558853 |pmc=5014063}}&lt;/ref&gt;

{{clade|style=line-height:100%
|label1=[[ڇهه پيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[ڪوليمبولا]] (اسپرنگ ٽيل) [[File:Orchesella cincta (43480678534) (cropped).jpg|80px]]
|2=[[پروٽورا]] (مخروطي مٿا) [[File:Protura.png|80px]]
}}
|2={{clade
|1=[[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) [[File:Campodea spec. (Campodeidae), Elst (Gld), the Netherlands (cropped).jpg|120px]]
|2='''حشرات''' (= ايڪٽوگناٿا) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|100px]]
}}
}}
}}

=== اندروني نسلي ارتقا ===

اندروني نسلي ارتقا [[پولينيئوپٽيرا]] لاءِ وپفلر ۽ ساٿين جي 2019ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Wipfler Letsch Frandsen 2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wipfler |first1=Benjamin |last2=Letsch |first2=Harald |last3=Frandsen |first3=Paul B. |last4=Kapli |first4=Paschalia |last5=Mayer |first5=Christoph |last6=Bartel |first6=Daniela |last7=Buckley |first7=Thomas R. |last8=Donath |first8=Alexander |last9=Edgerly-Rooks |first9=Janice S. |last10=Fujita |first10=Mari |last11=Liu |first11=Shanlin |display-authors=5 |date=February 2019 |title=Evolutionary history of Polyneoptera and its implications for our understanding of early winged insects |journal=[[PNAS]] |volume=116 |issue=8 |pages=3024–3029 |doi=10.1073/pnas.1817794116 |pmid=30642969 |pmc=6386694 |bibcode=2019PNAS..116.3024W |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[پيرانيئوپٽيرا]] لاءِ جانسن ۽ ساٿين جي 2018ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Johnson 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=Kevin P. |last2=Dietrich |first2=Christopher H. |last3=Friedrich |first3=Frank |last4=Beutel |first4=Rolf G. |last5=Wipfler |first5=Benjamin |last6=Peters |first6=Ralph S. |last7=Allen |first7=Julie M. |last8=Petersen |first8=Malte |last9=Donath |first9=Alexander |last10=Walden |first10=Kimberly K. O. |last11=Kozlov |first11=Alexey M. |last12=Podsiadlowski |first12=Lars |last13=Mayer |first13=Christoph |last14=Meusemann |first14=Karen |last15=Vasilikopoulos |first15=Alexandros |last16=Waterhouse |first16=Robert M. |last17=Cameron |first17=Stephen L. |last18=Weirauch |first18=Christiane |last19=Swanson |first19=Daniel R. |last20=Percy |first20=Diana M. |last21=Hardy |first21=Nate B. |last22=Terry |first22=Irene |last23=Liu |first23=Shanlin |last24=Zhou |first24=Xin |last25=Misof |first25=Bernhard |last26=Robertson |first26=Hugh M. |last27=Yoshizawa |first27=Kazunori |display-authors=5 |title=Phylogenomics and the evolution of hemipteroid insects |journal=[[PNAS]] |volume=115 |issue=50 |date=26 November 2018 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.1815820115 |pages=12775–12780 |pmid=30478043 |pmc=6294958 |bibcode=2018PNAS..11512775J |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ [[هولوميٽابولا]] لاءِ ڪجير ۽ ساٿين جي 2016ع واري تحقيق تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;/&gt; بيان ڪيل موجوده نسلن جا انگ اسٽورڪ (2018ع) مان ورتل آهن؛ جن گروهن جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل آهن، تن جا انگ ٿلهن اکرن ۾ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;

{{clade|style=font-size:85%;line-height:85%
|label1='''حشرات'''
|1={{clade
|label1=[[مونوڪونڊيليا]]
|1=[[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل، 513 نسل) [[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|label2=[[ڊائڪونڊيليا]]
|2={{clade
|1=[[زائجينٽوما]] (سلور فش، فائر برئٽ ۽ فش ماٿ، 560 نسل) [[File:Silverfish 2007-2 (white background).jpg|100px]]
|label2=[[پٽيريگوٽا]]
|sublabel2=''[[حشر جو پر|پر]]''
|2={{clade
|label1=[[پيليئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[اوڊوناٽا]] (ڀنڀوريون ۽ ڊيمسل فلائي، 5,899 نسل) [[File:Illustrations of Exotic Entomology II 47 ('LIBELLULA AXILENA').jpg|70px]]
|2=[[ايفيميروپٽيرا]] (مئي مکيون، 3,240 نسل) [[File:Isonychia sicca.jpeg|80px]]
}}
|label2=[[نيئوپٽيرا]]
|sublabel2=''پر پيٽ مٿان ويڙهجي سگهن ٿا''
|2={{clade
|label1=[[پولينيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[زوراٽيرا]] (فرشتي حشرات، 37 نسل) [[File:Zorotypus guineensis (white background).jpg|60px]]
|2=[[ڊرماپٽيرا]] (ڪن جيت، 1,978 نسل) [[File:Earwig on white background.jpg|60px]]
}}
|2={{clade
|1=[[پليڪوپٽيرا]] (پٿر مکيون، 3,743 نسل) [[File:Neoperla_clymene_hor.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙون، ڪرڪيٽ ۽ ڪيٽيڊڊ، 23,855 نسل) [[File:Gryllidae_usda.png|50px]]
|2={{clade
|1={{clade
|label1=[[نوٽوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[گريلوبلاٽوڊيا]] (برفاني رينگندڙ، 34 نسل) [[File:Grylloblattidae (white background).jpg|70px]]
|2=[[مينٽوفاسماٽوڊيا]] (گليڊيئيٽر، 15 نسل) [[File:Mantophasma zephyra (white background).jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[فاسماٽوڊيا]] (لٺ حشرات، 3,014 نسل) [[File:Stick insect line diagram.png|70px]]
|2=[[ايمبيوپٽيرا]] (ڄار اڻيندڙ، 463 نسل) [[File:Embia_major_hor.png|80px]]
}}
}}
|label2=[[ڊڪٽيوپٽيرا]]
|2={{clade
|1=[[مينٽوڊيا]] (مينٽس، 2,400 نسل) [[File:Stagmomantis carolina usda hor.png|80px]]
|2=[[بلاٽوڊيا]] (ڪاڪروچ ۽ اڏوهيون، 7,314 نسل) [[File:Temnopteryx species Zebra Cockroach (white background).jpg|60px]]
}}
}}
}}
}}
}}
|label2=[[يوميٽابولا]]
|2={{clade
|label1=[[پيرانيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[پسڪوڊيا]] (ڪتابي جوئون، ڇال جون جوئون ۽ رت چوسيندڙ جوئون، 11,000 نسل) [[File:Psocoptera (white background).jpg|45px]] [[File:Lipeurus forficulatus f.png|40px]]
|label2=[[ڪونڊائلوگناٿا]]
|2={{clade
|1=[[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت، '''103,590''' نسل) [[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
|2=[[ٿائسانوپٽيرا]] (ٿرپس، 5,864 نسل) [[File:Thrips (PSF) (white background).png|40px]]
}}
}}
|label2=[[هولوميٽابولا]]
|sublabel2=''لاروا، پيوپا''
|2={{clade
|1=[[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون، '''116,861''' نسل) [[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
|label2=[[اپاراگلوساٽا]]
|2={{clade
|label1=[[نيوروپٽيروئڊيا]]
|1={{clade
|label1=[[ڪوليوپٽيريڊا]]
|1={{clade
|1=[[اسٽريپسيپٽيرا]] (وڪڙيل پرن واريون مکيون، 609 نسل) [[File:Elenchus koebelei.jpg|70px]]
|2=[[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا، '''386,500''' نسل) [[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
}}
|label2=[[نيوروپٽيريڊا]]
|2={{clade
|1=[[رافڊيوپٽيرا]] (نانگ مکيون، 254 نسل) [[File:Raphidia icon.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[نيوروپٽيرا]] (ليس ونگ، 5,868 نسل) [[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|2=[[ميگالوپٽيرا]] (آلڊر مکيون ۽ ڊابسن مکيون، 354 نسل) [[File:Corydalus cornutus illustration (rotated).png|70px]]
}}
}}
}}
|label2=[[پانورپيڊا]]
|2={{clade
|label1=[[ايمفيسمينوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا، '''157,338''' نسل) [[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|2=[[ٽريڪوپٽيرا]] (ڪيڊس مکيون، 14,391 نسل) [[File:RHYACOPHILA DORSALIS Male Pont Forge de Sailly Watigny 02 MHNT.jpg|70px]]
}}
|label2=[[اينٽليوفورا]]
|2={{clade
|1=[[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون، '''155,477''' نسل) [[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|2={{clade
|1=[[ميڪوپٽيرا]] (وڇون مکيون، 757 نسل) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|70px]]
|2=[[سائفوناپٽيرا]] (پسو، 2,075 نسل) [[File:Pulex irritans female ZSM (white background).jpg|40px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}

=== درجابندي ===

==== شروعاتي درجابندي ====

{{further|ارسطو جي حياتيات#درجابندي|سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات}}

{{cladogram|title=1758ع ۾ لينيئس جي حشرات جي ستن سلسلن جي سڃاڻپ واري ڪنجي جو خاڪو&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;/&gt;
|cladogram={{clade|style=font-size:85%;line-height:95%
|sublabel1='''[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]]'''
|1={{clade
|sublabel1=بي پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ اپٽيرا|اپٽيرا]]
|1=[[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|sublabel2=پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=ٻن پرن وارا
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڊپٽيرا|ڊپٽيرا]]
|1=[[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|sublabel2=چئن پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=اڻ برابري وارا جوڙا
|1={{clade
|sublabel1=اڳيان پر مڪمل سخت
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڪوليوپٽيرا|ڪوليوپٽيرا]]
|1=[[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
|sublabel2=اڳيان پر جزوي سخت
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هيميپٽيرا|هيميپٽيرا]]
|2=[[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
}}
|sublabel2=هڪجهڙا جوڙا
|2={{clade
|sublabel1=ڇلرن وارا پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ليپيڊوپٽيرا|ليپيڊوپٽيرا]]
|1=[[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|sublabel2=جھليدار پر
|2={{clade
|sublabel1=ڏنگ کان سواءِ
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ نيوروپٽيرا|نيوروپٽيرا]]
|1=[[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|sublabel2=ڏنگ سان
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هائيمينوپٽيرا|هائيمينوپٽيرا]]
|2=[[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}

[[ارسطو]] پهريون شخص هو، جنهن حشرات کي هڪ الڳ جاندار گروهه طور بيان ڪيو. هن پنهنجي ''[[قدرتي ڏاڪڻ]]'' ۾ انهن کي جانورن جي ٻئي سڀ کان هيٺين درجي تي رکيو؛ يعني [[خودبخود پيدائش|خودبخود پيدا ٿيندڙ]] اسپنجن ۽ ڪيڙن کان مٿي، پر سخت خول وارن سامونڊي گونگهن کان هيٺ. سندس اها درجابندي ڪيترين صدين تائين استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=Bloomsbury |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=111–119}}&lt;/ref&gt;

1758ع ۾ پنهنجي ''[[سسٽيما نيچري]]'' ۾،&lt;ref name=Linn1758&gt;{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |edition=[[10th edition of Systema Naturae|10th]] |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |access-date=22 September 2008 |language=la |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010032456/https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |archive-date=10 October 2008 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ڪارل لينيئس]] جانورن جي بادشاهت کي ڇهن طبقن ۾ ورهايو، جن مان هڪ [[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]] هو. هن پرن جي بناوت جي بنياد تي حشرات جا ست سلسلا قائم ڪيا. انهن ۾ بي پر اپٽيرا، ٻن پرن وارا ڊپٽيرا ۽ چئن پرن وارا پنج سلسلا شامل هئا: مڪمل سخت اڳين پرن وارا ڪوليوپٽيرا؛ جزوي سخت اڳين پرن وارا هيميپٽيرا؛ ڇلرن وارن پرن وارا ليپيڊوپٽيرا؛ جھليدار پرن پر [[ڏنگ]] کان سواءِ نيوروپٽيرا؛ ۽ جھليدار پرن ۽ ڏنگ وارا هائيمينوپٽيرا.&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;&gt;{{cite journal |last=Winsor |first=Mary P. |year=1976 |title=The development of Linnaean insect classification |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=25 |issue=1 |pages=57–67 |jstor=1220406 |doi=10.2307/1220406 |bibcode=1976Taxon..25...57W}}&lt;/ref&gt;

[[ژان بيپٽسٽ ڊي لامارڪ]] پنهنجي 1809ع واري ''[[فلسفي زولوجيڪ]]'' ۾ حشرات کي اڻ ڪرنگهي جاندارن جي نون [[شاخ (حياتيات)|شاخن]] مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=Gould2011&gt;{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Lying Stones of Marrakech |url={{GBurl |id=wApMpVmi-5gC |p=130}} |year=2011 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06167-5 |pages=130–134}}&lt;/ref&gt; [[جارج ڪيوويئر]] پنهنجي 1817ع واري ''[[لي ريني انيمال]]'' ۾ سڀني جانورن کي جسماني بناوت جي لحاظ کان چئن وڏين ”شاخن“ ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي، جنهن ۾ سنڌپير ۽ حلقيدار ڪيڙا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=De Wit |first=Hendrik C. D. |title=Histoire du Développement de la Biologie, Volume III |publisher=Presses Polytechniques et Universitaires Romandes |date=1994 |pages=94–96 |isbn=978-2-88074-264-5}}&lt;/ref&gt; اها ترتيب 1828ع ۾ جنينيات جي ماهر [[ڪارل ارنسٽ فون بيئر]]، 1857ع ۾ حيوانيات جي ماهر [[لوئي اگاسيز]] ۽ 1860ع ۾ تقابلي تشريحيات جي ماهر [[رچرڊ اوون]] پڻ اختيار ڪئي.&lt;ref name=Valentine2004/&gt; 1874ع ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] جانورن جي بادشاهت کي ٻن ذيلي بادشاهتن ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ گهڻ خلوي جانورن لاءِ ميٽازوئا هئي. ان ۾ پنج شاخون هيون، جن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Haeckel |first1=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |title=Anthropogenie oder Entwickelungsgeschichte des menschen |url=https://archive.org/details/anthropogenieod05haecgoog |year=1874 |page=202 |language=de |publisher=W. Engelmann}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Valentine2004&gt;{{cite book |last=Valentine |first=James W. |title=On the Origin of Phyla |url={{GBurl |id=DMBkmHm5fe4C |p=8}} |year=2004 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-84548-7 |pages=7–8}}&lt;/ref&gt;

==== جديد درجابندي ====

{{See also|حشرات جي سلسلن جي فهرست}}

روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل [[نظاميات]] ۾ عام طور [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] کي [[اعليٰ طبقو (حياتيات)|اعليٰ طبقي]] جو درجو ڏنو ويو آهي،{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=180}} ۽ ان ۾ چار گروهه سڃاتا ويا آهن: حشرات (ايڪٽوگناٿا)، [[ڪوليمبولا]]، [[پروٽورا]] ۽ [[ڊپلورا]]. پوين ٽنهي کي وات جا عضوا جسم جي اندر هجڻ جي بنياد تي گڏجي [[اينٽوگناٿا]] ۾ رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;/&gt;

نسلي ارتقائي انگن اکرن جي استعمال سان [[سلسلو (حياتيات)|سلسلي]] کان مٿين درجن جي باهمي لاڳاپن ۾ ڪيتريون تبديليون آيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;&gt;{{cite web |title=Classification of Bugs |last=Kendall |first=David A. |url=http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |year=2009 |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520201746/http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |archive-date=20 May 2009}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور حشرات کي ٻن ذيلي طبقن ۾ ورهايو ويندو هو: بي پر حشرات يا [[اپٽيريگوٽا]] ۽ پرن وارا حشرات يا [[پٽيريگوٽا]]. اپٽيريگوٽا ۾ روايتي طور بنيادي طرح بي پر سلسلا [[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل) ۽ [[زائجينٽوما]] (سلور فش) شامل هئا. پر اپٽيريگوٽا [[يڪ نسلي]] گروهه ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيٺيون ڄاڙو (حشر جو وات)|هيٺين ڄاڙن]] جي ترتيب جي بنياد تي آرڪيوگناٿا ٻين سڀني حشرات جو ڀيڻ گروهه آهي، جڏهن ته پرن وارا حشرات، يعني پٽيريگوٽا، زائجينٽوما سان گڏ [[ڊائڪونڊيليا]] جي اندر مان ارتقا پذير ٿيا.&lt;ref name=&quot;BlankeEtal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Blanke |first1=Alexander |last2=Machida |first2=Ryuichiro |last3=Szucsich |first3=Nikolaus Urban |last4=Wilde |first4=Fabian |last5=Misoe |first5=Bernhard |title=Mandibles with two joints evolved much earlier in the history of insects: dicondyly is a synapomorphy of bristletails, silverfish and winged insects |journal=[[Systematic Entomology]] |publisher=Wiley |volume=40 |issue=2 |date=15 October 2014 |doi=10.1111/syen.12107 |pages=357–364 }}&lt;/ref&gt;

[[پٽيريگوٽا]] ([[پيليئوپٽيرا]] ۽ [[نيئوپٽيرا]]) پرن وارا حشرات آهن ۽ سندن جسم جي ڀاڱن جي ٻاهرئين پاسي [[اسڪليرائٽ|سخت تختيون]] هونديون آهن؛ نيئوپٽيرا ۾ اهڙا عضلا هوندا آهن، جيڪي سندن پرن کي پيٽ مٿان سڌو ويڙهڻ جي اجازت ڏين ٿا. نيئوپٽيرا کي اڻپوري روپ مٽائڻ وارن گروهن ([[پولينيئوپٽيرا]] ۽ [[پيرانيئوپٽيرا]]) ۽ مڪمل روپ مٽائڻ وارن [[هولوميٽابولا]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته جوئن جا روايتي سلسلا [[ميلوفاگا]] ۽ [[اينوپلورا]]، [[پسڪوپٽيرا]] جي اندر اچن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نئون ٽيڪسون [[پسڪوڊيا]] قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=K. P. |last2=Yoshizawa |first2=K. |last3=Smith |first3=V. S. |year=2004 |title=Multiple origins of parasitism in lice |journal=Proceedings of the Royal Society of London |volume=271 |issue=1550 |pages=1771–1776 |doi=10.1098/rspb.2004.2798 |pmid=15315891 |pmc=1691793 |bibcode=2004PBioS.271.1771J}}&lt;/ref&gt; [[فاسماٽوڊيا]] ۽ [[ايمبيڊينا]] کي گڏجي يوڪينوليبيا ٺاهڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Terry |first1=Matthew D. |last2=Whiting |first2=Michael F. |title=Mantophasmatodea and phylogeny of the lower neopterous insects |journal=Cladistics |date=June 2005 |volume=21 |issue=3 |pages=240–257 |doi=10.1111/j.1096-0031.2005.00062.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; مينٽوڊيا، بلاٽوڊيا ۽ آئسوپٽيرا گڏجي هڪ يڪ نسلي گروهه [[ڊڪٽيوپٽيرا]] ٺاهين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0960-9822(00)00561-3 |year=2000 |first1=Nathan |last1=Lo |first2=Gaku |last2=Tokuda |first3=Hirofumi |last3=Watanabe |first4=Harley |last4=Rose |first5=Michael |last5=Slaytor |first6=Kiyoto |last6=Maekawa |first7=Claudio |last7=Bandi |first8=Hiroaki |last8=Noda |display-authors=5 |title=Evidence from multiple gene sequences indicates that termites evolved from wood-feeding cockroaches |journal=[[Current Biology]] |volume=10 |issue=13 |pages=801–804 |pmid=10898984 |doi-access=free |bibcode=2000CBio...10..801L}}&lt;/ref&gt; هاڻي پسن کي بورئيڊ ميڪوپٽيرن جا ويجها مائٽ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Whiting |first=M. F. |title=Mecoptera is paraphyletic: multiple genes and phylogeny of Mecoptera and Siphonaptera |year=2002 |journal=[[Zoologica Scripta]] |volume=31 |issue=1 |pages=93–104 |doi=10.1046/j.0300-3256.2001.00095.x }}&lt;/ref&gt;

=== ارتقائي تاريخ ===

{{main|حشرات جو ارتقا}}

سڀ کان پراڻو پنڊ پهڻ، جيڪو ممڪن طور ڪنهن ابتدائي بي پر حشر جو ٿي سگهي ٿو، [[ونڊي فيلڊ چرٽ]] مان مليل ''[[ليور هولميا]]'' آهي، جيڪو شروعاتي [[ڊيووني دور]] سان واسطو رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ross |first=Andrew |date=August 2022 |title=Evolution: The origin of insect wings revisited |journal=[[Current Biology]] |volume=32 |issue=15 |pages=R851–R853 |doi=10.1016/j.cub.2022.06.087 |pmid=35944489 |doi-access=free |bibcode=2022CBio...32.R851R}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو [[بنيادي گروهه]] جو حشر ٿي سگهي ٿو، نه ڪي [[تاج گروهه]] جو حصو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tihelka |first=Erik |last2=Vásquez |first2=Carlos |last3=Engel |first3=Michael S. |last4=Schram |first4=Frederick R. |last5=Lozano-Fernandez |first5=Jesus |last6=Cai |first6=Chenyang |date=2026-08-26 |title=Amphibious stem-insect sheds light on colonization of land |url=https://www.nature.com/articles/s41586-026-10961-2 |journal=Nature |language=en |doi=10.1038/s41586-026-10961-2 |issn=0028-0836|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا ڄاتل اڏامندڙ حشرات وچئين [[ڪاربونيفيرس دور]] جا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 328 کان 324 ملين سال اڳ جا آهن. ان کان پوءِ هن گروهه ۾ تيزيءَ سان [[ارتقائي ڦهلاءُ|ارتقائي گوناگونيت]] پيدا ٿي. [[ماليڪيولي گهڙي]] جي اندازن جي بنياد تي ڪيل اهي دعوائون ته اڏامندڙ حشرات گهڻو اڳ [[سيلورين دور]] يا [[ڊيووني دور]] ۾، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ، وجود ۾ آيا هئا، پنڊ پهڻن جي رڪارڊ کي نظر ۾ رکندي درست هجڻ جو امڪان گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schachat |first1=Sandra R. |last2=Goldstein |first2=Paul Z. |last3=Desalle |first3=Rob |last4=Bobo |first4=Dean M. |last5=Boyce |first5=C. Kevin |last6=Payne |first6=Jonathan L. |last7=Labandeira |first7=Conrad C. |date=2 February 2023 |title=Illusion of flight? Absence, evidence and the age of winged insects |url=https://academic.oup.com/biolinnean/article/138/2/143/6936511 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=138 |issue=2 |pages=143–168 |doi=10.1093/biolinnean/blac137 |doi-access=free|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

حشرات ۾ چار وڏا [[ارتقائي ڦهلاءُ]] ٿيا آهن: [[ڀونئرو|ڀونئرا]] لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، [[مک|مکيون]] لڳ ڀڳ 250 ملين سال اڳ، جڏهن ته [[پتنگو|پتنگا]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]] ٻئي لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ وڏي پيماني تي گوناگون ٿيا.&lt;ref name=&quot;Wiegmann Trautwein Winkler Barr 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wiegmann |first1=Brian M. |last2=Trautwein |first2=Michelle D. |last3=Winkler |first3=Isaac S. |last4=Barr |first4=Norman B. |last5=Kim |first5=Jung-Wook |last6=Lambkin |first6=Christine |last7=Bertone |first7=Matthew A. |last8=Cassel |first8=Brian K. |last9=Bayless |first9=Keith M. |last10=Heimberg |first10=Alysha M. |last11=Wheeler |first11=Benjamin M. |last12=Peterson |first12=Kevin J. |last13=Pape |first13=Thomas |last14=Sinclair |first14=Bradley J. |last15=Skevington |first15=Jeffrey H. |last16=Blagoderov |first16=Vladimir |last17=Caravas |first17=Jason |last18=Kutty |first18=Sujatha Narayanan |last19=Schmidt-Ott |first19=Urs |last20=Kampmeier |first20=Gail E. |last21=Thompson |first21=F. Christian |last22=Grimaldi |first22=David A. |last23=Beckenbach |first23=Andrew T. |last24=Courtney |first24=Gregory W. |last25=Friedrich |first25=Markus |last26=Meier |first26=Rudolf |last27=Yeates |first27=David K. |display-authors=5 |date=14 March 2011 |title=Episodic radiations in the fly tree of life |journal=[[PNAS]] |volume=108 |issue=14 |pages=5690–5695 |bibcode=2011PNAS..108.5690W |doi=10.1073/pnas.1012675108 |pmc=3078341 |pmid=21402926 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- اهي چارئي گروهه بيان ڪيل حشرات جي نسلن جي اڪثريت تي مشتمل آهن.--&gt;

انتهائي ڪامياب [[هائيمينوپٽيرا]]، جن ۾ ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون شامل آهن، لڳ ڀڳ 200 ملين سال اڳ [[ٽرياسڪ دور]] ۾ ظاهر ٿيا، پر انهن ۾ وسيع گوناگونيت نسبتاً تازو [[سينوزوئڪ دور]] ۾ پيدا ٿي، جيڪو 66 ملين سال اڳ شروع ٿيو. حشرات جا ڪجهه انتهائي ڪامياب گروهه [[گلدار ٻوٽو|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ ارتقا پذير ٿيا، جيڪو [[گڏيل ارتقا]] جو هڪ نمايان مثال آهي. حشرات زمين تي رهندڙ شروعاتي [[ٻوٽا خور|ٻوٽا خور جاندارن]] مان هئا ۽ ٻوٽن تي ارتقائي چونڊ جو اهم دٻاءُ وڌائون.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;&gt;{{cite web |last=Carter |first=J. Stein |date=29 March 2005 |title=Coevolution and Pollination |url=http://biology.clc.uc.edu/courses/bio303/coevolution.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430183230/http://biology.clc.uc.edu/Courses/bio303/coevolution.htm |archive-date=30 April 2009 |access-date=9 May 2009 |publisher=University of Cincinnati}}&lt;/ref&gt; ٻوٽن اهڙي ٻوٽا خوريءَ خلاف ڪيميائي [[ٻوٽا خوريءَ خلاف ٻوٽن جو بچاءُ|دفاعي طريقا]] ارتقا پذير ڪيا ۽ موٽ ۾ حشرات به ٻوٽن جي زهرن کي منهن ڏيڻ جا طريقا ارتقا پذير ڪيا. ڪيترائي حشرات انهن زهرن کي پاڻ کي شڪارين کان بچائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. اهڙا حشرات اڪثر [[خبرداري وارا رنگ|خبرداري وارن رنگن]] وسيلي پنهنجي زهريلي هجڻ جو اظهار ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=packed heights=120px&gt;
File:Meganeura.png|وڏي ڀنڀوري جهڙو حشر ''[[ميگانيورا مونيئي]]'' آخري [[ڪاربونيفيرس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، پرن جي {{cvt|75|cm|ftin|0}} تائين پکيڙ رکندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taylor |last2=Lewis |year=2007 |title=Fossil Invertebrates |first1=Paul D. |first2=David N. |edition=repeated |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-02574-5 |page=160 |url=https://books.google.com/books?id=7kPwZ2LeSAoC}}&lt;/ref&gt;
File:Moravocoleus permianus.jpg|شروعاتي [[پرميئن دور]] جو [[ڀونئرو]] ''[[شيڪارڊوڪوليڊي|موراوڪوليوس پرميانس]]''، پنڊ پهڻ ۽ ان جي ٻيهر جوڙيل شڪل
File:Fossil Wasp ( Iberomaimetsha ).jpg|شروعاتي [[ڪريٽيشس دور]]، لڳ ڀڳ 100 ملين سال اڳ، جو ''[[مائيميٽشيڊي|آئبيرومائيميٽشا]]'' جهڙو [[هائيمينوپٽيرا]] حشر
&lt;/gallery&gt;

== بناوت ۽ فعليات ==

{{Main|حشرات جي بناوت}}

=== ٻاهرين بناوت ===

[[File:Insect anatomy diagram.svg|right|upright=1.35|thumb|حشر جي جسماني بناوت&lt;br/&gt;
'''الف'''- مٿو '''ب'''- ڇاتي '''ج'''- پيٽ
{{image key
|list type=ordered
|[[محساس]]
|[[سادو اکڙو]] (هيٺيون)
|سادو اکڙو (مٿيون)
|[[مرڪب اک]]
|دماغ (دماغي [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍون]])
|[[اڳين ڇاتي]]
|پٺيءَ واري رت جي نالي
|[[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي ناليون]] ([[ساهه سوراخ]] سميت مکيه نالي)
|[[وچين ڇاتي]]
|[[پوئين ڇاتي]]
|[[حشر جو پر|اڳيون پر]]
|[[حشر جو پر|پويون پر]]
|وچيون آنڊو (معدو)
|پٺيءَ واري نالي (دل)
|بيضو
|[[پويون آنڊو]] (آنڊو، سڌو آنڊو، مقعد)
|مقعد
|بيض نالي
|[[پيٽ واري عصبي رسي|عصبي رسي (پيٽ جون عصبي ڳنڍون)]]
|[[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]]
|پير جا تري وارا گديلا حصا
|چنبا
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پير جو آخري حصو]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پنڊي]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ران]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ٽروڪينٽر]]
|اڳيون آنڊو (غذائي ٿيلهو، پيڙهيندڙ معدو)
|[[پيٽ واري عصبي رسي|ڇاتيءَ جي عصبي ڳنڍ]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ڪوڪسا]]
|لعاب غدود
|[[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]]
|[[حشر جا وات وارا عضوا|وات وارا عضوا]]
}}]]

==== ٽن حصن وارو جسم ====

حشرات جو جسم [[جسماني ڀاڱيداري|ڀاڱن ۾ ورهايل]] هوندو آهي، جنهن کي [[جوڙدار جاندارن جو ٻاهريون ڍانچو|ٻاهريون ڍانچو]] سهارو ڏيندو آهي. هي سخت ٻاهريون ڍڪ گهڻو ڪري [[ڪائٽن]] مان ٺهيل هوندو آهي. جسم ٽن پاڻ ۾ ڳنڍيل [[جسماني حصو|مکيه حصن]] ۾ ورهايل هوندو آهي: [[حشر جو مٿو|مٿو]]، [[حشر جي ڇاتي|ڇاتي]] ۽ [[حشر جو پيٽ|پيٽ]]. مٿي تي حسي [[محساس|محساسن]] جو هڪ جوڙو، [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو، ٻڙي کان ٽي سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ مختلف نموني تبديل ٿيل عضون جا ٽي مجموعا هوندا آهن، جيڪي گڏجي [[حشر جا وات وارا عضوا|وات جا عضوا]] ٺاهين ٿا. ڇاتيءَ تي پيرن جا ٽي جوڙا ۽ وڌ ۾ وڌ [[حشر جو پر|پرن]] جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پيٽ ۾ هاضمي، ساهه کڻڻ، اخراج ۽ پيدائش سان لاڳاپيل اڪثر عضوا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

==== جسماني ڀاڱيداري ====

{{further|حشرات جي بناوت}}

مٿو هڪ سخت، تمام گهڻو [[اسڪليروٽن|سخت ٿيل]] ۽ غير ڀاڱيدار [[مٿي جو کوپو|مٿي جي کوپي]] ۾ بند هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻا حسي عضوا، جهڙوڪ محساس، مرڪب اکيون، سادا اکڙا ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} ڇاتي ٽن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي اڳيان کان پوئتي ترتيبوار [[اڳين ڇاتي]]، [[وچين ڇاتي]] ۽ [[پوئين ڇاتي]] چيو ويندو آهي. اڳين ڇاتيءَ تي پيرن جو پهريون جوڙو هوندو آهي. وچين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٻيو جوڙو ۽ اڳيان پر هوندا آهن. پوئين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٽيون جوڙو ۽ پويان پر هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} پيٽ حشر جي جسم جو سڀ کان وڏو حصو هوندو آهي، جنهن ۾ عام طور 11 کان 12 ڀاڱا هوندا آهن ۽ اهو مٿي يا ڇاتيءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سخت ٿيل هوندو آهي. پيٽ جي هر ڀاڱي تي سخت ٿيل مٿين ۽ هيٺين تختي هوندي آهي، جن کي ترتيبوار ٽرگم ۽ اسٽرنم چيو ويندو آهي؛ اهي ڀرپاسي وارن سخت حصن سان جهليءَ وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. هر ڀاڱي تي [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}}

==== ٻاهريون ڍانچو ====

{{main|جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل}}

ٻاهريون ڍانچو، يعني [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]]، ٻن مکيه تهن مان ٺهيل هوندو آهي: ايپي ڪيوٽيڪل، جيڪو سنهو، ميڻ جهڙو، پاڻيءَ کان بچائيندڙ ٻاهريون تهه آهي ۽ ان ۾ [[ڪائٽن]] نه هوندو آهي؛ ۽ ان جي هيٺان ٿلهو، ڪائٽن وارو پروڪيوٽيڪل هوندو آهي. پروڪيوٽيڪل پاڻ ٻن تهن تي مشتمل آهي: ٻاهريون ايگزوڪيوٽيڪل ۽ اندريون اينڊوڪيوٽيڪل. مضبوط پر لچڪدار اينڊوڪيوٽيڪل ريشيدار ڪائٽن ۽ پروٽين جي ڪيترن تهن مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي هڪٻئي کي آرپار ڪندي سينڊوچ جهڙي ترتيب ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايگزوڪيوٽيڪل سخت ۽ اسڪليروٽائيز ٿيل هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=22–24}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Belles |first=Xavier |title=The innovation of the final moult and the origin of insect metamorphosis |date=14 October 2019 |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |volume=374 |issue=1783 |article-number=20180415 |doi=10.1098/rstb.2018.0415 |pmid=31438822 |pmc=6711288}}&lt;/ref&gt; خشڪيءَ تي رهڻ سان مطابقت طور حشرات وٽ هڪ [[اينزائم]] هوندو آهي، جيڪو هوا ۾ موجود آڪسيجن استعمال ڪري سندن ٻاهرين کل کي سخت ڪري ٿو؛ ان جي ابتڙ ڪرڙن وارا جوڙدار جاندار ساڳئي مقصد لاءِ ڳرا ڪيلشيم مرڪب استعمال ڪن ٿا. انهيءَ ڪري حشرات جو ٻاهريون ڍانچو وزن ۾ هلڪو هوندو آهي.&lt;ref name=AsanHashEver23&gt;{{Cite journal |last1=Asano |first1=Tsunaki |last2=Hashimoto |first2=Kosei |last3=Everroad |first3=R. Craig |date=2023 |title=Eco-evolutionary implications for a possible contribution of cuticle hardening system in insect evolution and terrestrialisation |journal=Physiological Entomology |volume=48 |issue=2–3 |pages=55–60 |doi=10.1111/phen.12406 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== اندروني نظام ===

{{main|حشرات جي فعليات}}

==== عصبي نظام ====

حشر جو [[عصبي نظام]] [[حشر جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. مٿي جو کوپو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڇهن ڀاڱن مان ٺهيل هوندو آهي، جن مان هر هڪ سان يا ته [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍن]] جو هڪ جوڙو يا دماغ کان ٻاهر عصبي جيوگهرڙن جو ميڙ لاڳاپيل هوندو آهي. عصبي ڳنڍن جا پهريان ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي حشر جي [[غذائي نالي]] جي هيٺان ٽن جوڙن واري جوڙجڪ ٺاهين ٿا، جنهن کي [[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=57}} [[ڇاتي]] جي هر ڀاڱي جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ عصبي ڳنڍ هوندي آهي، جيڪي پاڻ ۾ ڳنڍجي هر ڀاڱي لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿيون. اهڙي ترتيب پيٽ جي پهرين اٺن ڀاڱن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪيترن حشرات ۾ عصبي ڳنڍن جو تعداد هن کان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;INSECTS: ROLE OF THE SPIRACLES&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.2307/1539265 |last=Schneiderman |first=Howard A. |year=1960 |title=Discontinuous respiration in insects: role of the spiracles |journal=[[The Biological Bulletin]] |issue=3 |pages=494–528 |url=http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |volume=119 |jstor=1539265 |access-date=22 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |archive-date=25 June 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dukas |first=Reuven |date=1 January 2008 |title=Evolutionary Biology of Insect Learning |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=53 |issue=1 |pages=145–160 |doi=10.1146/annurev.ento.53.103106.093343 |pmid=17803459 }}&lt;/ref&gt;

==== هاضمي جو نظام ====

حشر پنهنجي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ هاضمي جو نظام استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;genent&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excritory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=NC state University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]]، [[ڪايا پلٽ|زندگيءَ جي مرحلن]] ۽ ايتري قدر جو [[حشرات جو سماجي طبقو|سماجي طبقن]] جي وچ ۾ به هاضمي جي نظام ۾ نمايان فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bueno |first1=Odair Correa |last2=Tanaka |first2=Francisco André Ossamu |last3=de Lima Nogueira |first3=Neusa |last4=Fox |first4=Eduardo Gonçalves Paterson |last5=Rossi |first5=Mônica Lanzoni |last6=Solis |first6=Daniel Russ |date=1 January 2013 |title=On the morphology of the digestive system of two Monomorium ant species |journal=Journal of Insect Science |volume=13 |issue=1 |page=70 |doi=10.1673/031.013.7001 |pmc=3835044 |pmid=24224520}}&lt;/ref&gt; [[هاضمي نالي|هاضمي نالي]] جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلندي آهي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن ۽ ان سان [[لعاب غدود|لعاب غدودن]] ۽ لعاب ذخيرن جا جوڙا ڳنڍيل هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=70–77}} حشر پنهنجي وات جي عضون کي حرڪت ڏئي خوراڪ کي لعاب سان ملائي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excretory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=North Carolina State University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Duncan1939&quot;&gt;{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford |year=1939 |edition=1st |pages=24–29}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ٻه پر وارا حشرات|مکيون]]، خوراڪ کي ٽوڙڻ لاءِ ان تي [[هاضمي وارو اينزائم|هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪن ٿيون، پر گهڻا حشرات خوراڪ کي پنهنجي آنڊي اندر هضم ڪن ٿا.{{sfn|Nation|2001|p=31}}

[[اڳيون آنڊو]] سخت خوراڪ کان بچاءَ لاءِ ٻاهرين کل سان ڍڪيل هوندو آهي. ان ۾ [[وات جي کوٽڙي|وات]]، ڳلو ۽ [[غذائي ٿيلهو]] شامل آهن، جنهن ۾ خوراڪ ذخيرو ٿيندي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=70}} هاضمو وات ۾ لعاب جي اينزائمن سان شروع ٿئي ٿو. ڳلي جا مضبوط عضلا پاڻياٺ کي وات ڏانهن ڇڪين ٿا، جنهن سان خوراڪ آلي ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حشرات لاءِ رت يا ٻوٽن جي [[زائلم]] ۽ [[فلوئم]] وارين نالين مان خوراڪ حاصل ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.{{sfn|Nation|2001|p=30–31}} غذائي ٿيلهي مان نڪرڻ کان پوءِ خوراڪ [[معدو|وچئين آنڊي]] ۾ پهچي ٿي، جتي هاضمي جو گهڻو حصو ٿئي ٿو. خوردبيني اڀار، يعني [[خورد ولا|خورد ولا]]، آنڊي جي ڀت جي سطح وڌائين ٿا، جنهن سان غذائي جزن جي جذب ٿيڻ ۾ مدد ملي ٿي.{{sfn|Nation|2001|p=32}} [[پويون آنڊو|پوئين آنڊي]] ۾ اڻ هضم ٿيل خوراڪ جا ذرڙا [[يورڪ تيزاب]] سان ملي فضلي جون ڳوڙهيون ٺاهين ٿا؛ پاڻيءَ جو گهڻو حصو جذب ٿي وڃي ٿو ۽ خشڪ فضلو خارج ڪيو وڃي ٿو. حشرات وٽ هڪ کان وٺي سوين [[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]] ٿي سگهن ٿيون. اهي حشر جي هيمولمف مان نائٽروجن وارو فضلو ڪڍن ٿيون ۽ آسموسي توازن کي ضابطي ۾ رکن ٿيون. فضلو ۽ حل ٿيل مادا وچئين ۽ پوئين آنڊي جي سنگم وٽ سڌو هاضمي نالي ۾ خارج ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=71–72, 78–80}}

==== پيدائشي نظام ====

{{main|حشرات جو پيدائشي نظام}}

مادي حشرات جو [[حشرات جو پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] [[بيضو|بيضن]] جي هڪ جوڙي، مددگار غدودن، مني محفوظ رکڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ اسپرمٿيڪا ۽ انهن حصن کي ڳنڍيندڙ نالين تي مشتمل هوندو آهي. بيضا مختلف تعداد ۾ بيض نالين، يعني اووريولز، مان ٺهيل هوندا آهن. مادي حشرات آنا ٺاهين ٿيون، نر جا توليدي جيوگهرڙا حاصل ۽ محفوظ ڪن ٿيون، مختلف نرن مان حاصل ٿيل توليدي جيوگهرڙن کي استعمال ڪن ٿيون ۽ آنا ڏين ٿيون. مددگار غدود اهڙا مادا پيدا ڪن ٿا، جيڪي نر جي توليدي جيوگهرڙن کي محفوظ رکڻ ۽ آنن جي حفاظت ۾ مدد ڏين ٿا. اهي آنن تي لڳائڻ لاءِ چنبڙائيندڙ ۽ حفاظتي مادا يا آنن جي هڪ مجموعي لاءِ سخت حفاظتي ڍڪ پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن کي [[اوٿيڪا]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Resh|Carde||2009|p=880}}

نر حشرات جو پيدائشي نظام هڪ يا ٻن [[خصيو|خصين]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] وسيلي جسم جي کوٽڙي ۾ ٽنگيل هوندا آهن. خصين ۾ جهليدار ٿيلهي اندر مني پيدا ڪندڙ ناليون يا ڦوٽا هوندا آهن. اهي هڪ نالي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪا جسم کان ٻاهر کلي ٿي. نالي جو آخري حصو سخت ٿي دخول ڪندڙ عضوو، يعني [[ايڊيگس]]، ٺاهي سگهي ٿو.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=885}}

==== ساهه کڻڻ جو نظام ====

{{main|حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام}}

[[File:Structural organization of the heart of the mosquito Anopheles gambiae - image.ppat.v08.i11.g001.png|thumb|مڇر ''[[اينوفيليس گيمبيئي]]'' جي نالي جهڙي دل (سائي) جسم ۾ افقي نموني پکڙيل آهي، جيڪا هيري جهڙي شڪل وارن [[حشر جو پر#عضلا|پرن جي عضلن]] (اهي به ساوا) سان ڳنڍيل ۽ [[دل جي چوڌاري پردو|دل جي چوڌاري جيوگهرڙن]] (ڳاڙها) سان گهيريل آهي. نيرو رنگ [[جيوگهرڙي جو مرڪز|جيوگهرڙن جا مرڪز]] ڏيکاري ٿو.]]

[[حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام|حشرات ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] کان سواءِ ٿئي ٿو. ان جي بدران حشرات وٽ اندرين نالين ۽ ٿيلهن جو نظام هوندو آهي، جن مان گئسون يا ته پاڻمرادو ڦهلجن ٿيون يا سرگرميءَ سان اندر ٻاهر پمپ ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ طرح [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] ۽ انهن جي سنهين شاخن وسيلي آڪسيجن سڌي انهن بافتن تائين پهچندي آهي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي. گهڻن حشرات ۾ هوا پيٽ ۽ ڇاتيءَ جي پاسن تي موجود جوڙن ۾ [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] وسيلي اندر داخل ٿيندي آهي. ساهه کڻڻ وارو نظام حشرات جي جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو. حشر جي جسامت وڌڻ سان ساهه سوراخن وسيلي [[گئسن جي ڏي وٺ|گئسن جي ڏي وٺ]] گهٽ ڪارائتي ٿيندي وڃي ٿي؛ تنهنڪري هن وقت سڀ کان ڳرو حشر به 100&amp;nbsp;گرام کان گهٽ وزن رکي ٿو. بهرحال، [[پيلوزوئڪ دور]] جي آخري حصي وانگر جڏهن فضا ۾ آڪسيجن جو مقدار وڌيڪ هو، تڏهن وڏا حشرات ممڪن هئا، جن ۾ {{Convert |2 |ft |cm |sigfig=1 |spell=in}} کان وڌيڪ پرن جي پکيڙ رکندڙ وڏيون ڀنڀوريون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Keeps Bugs from Being Bigger? |date=8 August 2007 |publisher=Argonne National Laboratory |url=https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514060330/https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-date=14 May 2017 |access-date=15 July 2013}}&lt;/ref&gt; حشرات ۾ گئسن جي ڏي وٺ جا نمونا لڳاتار ۽ [[پکيڙ|پکيڙ تي ٻڌل]] هوا جي ڏي وٺ کان وٺي [[وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ|وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ]] تائين مختلف ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=65–68}}&lt;ref name=&quot;IPE&quot;&gt;{{cite book |last1=Chown |first1=S. L. |last2=Nicholson |first2=S. W. |title=Insect Physiological Ecology |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |location=New York |isbn=978-0-19-851549-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Merritt |first1=R. W. |last2=Cummins |first2=K. W. |last3=Berg |first3=M. B. |title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America |year=2007 |publisher=Kendall Hunt Publishing |isbn=978-0-7575-4128-5}}&lt;/ref&gt;

==== رت جي گردش جو نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#رت جي گردش جو نظام}}

ڇاڪاڻ⁠تہ آڪسيجن هوائي نالين جي سنهين شاخن وسيلي سڌي بافتن تائين پهچندي آهي، تنهنڪري رت جي گردش وارو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ ان ڪري اهو نسبتاً سادو هوندو آهي. حشرات جو رت جي گردش وارو نظام کليل هوندو آهي؛ ان ۾ [[وريد|وريدون]] يا [[شريان|شريانون]] نه هونديون آهن. ان جي بدران بنيادي طور هڪ سوراخن واري پٺيءَ جي نالي هوندي آهي، جيڪا [[موجي سُڪڙجڻ|موجي سُڪڙجڻ]] سان ڌڙڪندي آهي. هيءَ پٺيءَ واري رت جي نالي ٻن حصن، دل ۽ شه رڳ، ۾ ورهايل هوندي آهي. اها نالي [[هيمولمف]]، يعني جوڙدار جاندارن ۾ [[رت]] جي برابر پاڻياٺ، کي جسم جي پوئين حصي کان اڳئين حصي ڏانهن گردش ڪرائي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=61–65}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |title=Circulatory System |last=Meyer |first=John R. |date=17 February 2006 |publisher=Department of Entomology, [[NC State University]] |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927000720/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |archive-date=27 September 2009 |access-date=11 October 2009}}&lt;/ref&gt; هيمولمف پلازما تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ [[هيموسائٽ|هيموسائٽ]] معلق هوندا آهن. غذائي جزا، هارمون، فضلا ۽ ٻيا مادا هيمولمف وسيلي سڄي حشر جي جسم ۾ منتقل ٿين ٿا. هيموسائٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جيوگهرڙا شامل آهن، جيڪي مدافعتي ردعمل، زخمن جي ڀرجڻ ۽ ٻين ڪمن لاءِ اهم آهن. هيمولمف جو دٻاءُ عضلن جي سُڪڙجڻ يا هاضمي واري نظام ۾ هوا ڳهڻ سان وڌائي سگهجي ٿو، جيڪو کل لاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Triplehorn |first1=Charles |title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects |publisher=Thompson Brooks/Cole |others=Johnson, Norman F., Borror, Donald J. |year=2005 |isbn=978-0-03-096835-8 |edition=7th |location=Belmont, California |pages=27–28 |oclc=55793895}}&lt;/ref&gt;

==== حسي نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#حسي عضوا}}

[[File:Calliphora sp Portrait.jpg|thumb|upright|گهڻن حشرات وٽ وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو ۽ مٿي تي محساسن جهڙا ٻيا حسي عضوا هوندا آهن، جيڪي حرڪتن ۽ ڪيميائي تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.]]

ڪيترن حشرات وٽ ڪيترائي مخصوص [[حسي عضوو|حسي عضوا]] هوندا آهن، جيڪي پيرن ۽ ٻين عضون جي حالت ([[جسماني خود ادراڪ]])، روشني، [[گهم محسوس ڪرڻ|پاڻي يا گهم]]، ڪيميائي مادن ([[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس]])، آواز ۽ گرمي سميت مختلف تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=95–124}} ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[بالابنفشي]] لهرن کي ڏسي يا [[قطبيت واري روشني]] کي محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته نر پتنگن جا [[محساس]] هڪ ڪلوميٽر کان به وڌيڪ فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://crazydaz.com/insects.pdf |title=Insects |publisher=Alien Life Forms |page=4 |access-date=17 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708201217/http://crazydaz.com/insects.pdf |archive-date=8 July 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ جي تيزي ۽ ڪيميائي يا ڇهاءَ واري حس جي تيزيءَ وچ ۾ هڪ قسم جو توازن هوندو آهي؛ تنهنڪري چڱيءَ طرح ترقي يافته اکين وارن گهڻن حشرات جا محساس نسبتاً ننڍا يا سادا هوندا آهن، ۽ ان جي ابتڙ به ائين ٿيندو آهي. حشرات آواز کي مختلف طريقن سان محسوس ڪن ٿا، جهڙوڪ سنهيون ڏڪندڙ جهليون ([[ٽيمپينل عضوو]]).{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=97–103}} حشرات آواز پيدا ڪرڻ ۽ محسوس ڪرڻ وارن شروعاتي جاندارن مان هئا. مختلف حشري گروهن ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽ ۾ گهٽ 19 ڀيرا آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Warren Nowotny 2021&quot;&gt;{{Cite journal |first1=Ben |last1=Warren |first2=Manuela |last2=Nowotny |title=Bridging the Gap Between Mammal and Insect Ears – A Comparative and Evolutionary View of Sound-Reception |date=11 April 2021 |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |volume=9 |article-number=667218 |doi=10.3389/fevo.2021.667218 |doi-access=free |bibcode=2021FrEEv...967218W}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه [[غار جا ڪرڪيٽ|غار جي ڪرڪيٽن]] کان سواءِ گهڻا حشرات روشني ۽ اونداهي محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪيترن جي نظر تمام تيز هوندي آهي، جيڪا ننڍين ۽ تيز حرڪتن کي به سڃاڻي سگهي ٿي. اکين ۾ سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ وڏيون [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] شامل ٿي سگهن ٿيون. ڪيترائي نسل [[زير ڳاڙهو|زير ڳاڙهي]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[ڏسڻ جوڳي روشني]] جي لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا ۽ رنگن کي به سڃاڻن ٿا. نسلي ارتقا جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته بالابنفشي، سائي ۽ نيري رنگن تي ٻڌل [[ٽن رنگن واري نظر]] گهٽ ۾ گهٽ [[ڊيووني دور]] کان، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ کان، موجود هئي.&lt;ref name=&quot;insvision&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briscoe |first1=A. D. |last2=Chittka |first2=L. |title=The evolution of color vision in insects |year=2001 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=46 |pages=471–510 |doi=10.1146/annurev.ento.46.1.471 |pmid=11112177 }}&lt;/ref&gt;

مرڪب اکين جا انفرادي عدسا بي حرڪت هوندا آهن، پر ميون جي مکين ۾ هر عدسي هيٺ موجود روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙا تيزيءَ سان اندر ۽ ٻاهر ڌيان مرڪوز ڪن ٿا. اهڙين حرڪتن جي سلسلي کي روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙن جون ننڍيون اکين واريون حرڪتون چيو وڃي ٿو. ان سان انهن مکين ۽ ممڪن طور ٻين ڪيترن حشرات کي به اڳ ۾ سمجهيل اندازي کان گهڻو وڌيڪ صاف منظر ڏسڻ جي صلاحيت ملي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Binocular mirror–symmetric microsaccadic sampling enables Drosophila hyperacute 3D vision |first1=Joni |last1=Kemppainen |first2=Ben |last2=Scales |first3=Keivan |last3=Razban Haghighi |first4=Jouni |last4=Takalo |first5=Neveen |last5=Mansour |first6=James |last6=McManus |first7=Gabor |last7=Leko |first8=Paulus |last8=Saari |first9=James |last9=Hurcomb |first10=Andra |last10=Antohi |first11=Jussi-Petteri |last11=Suuronen |first12=Florence |last12=Blanchard |first13=Roger C. |last13=Hardie |first14=Zhuoyi |last14=Song |first15=Mark |last15=Hampton |first16=Marina |last16=Eckermann |first17=Fabian |last17=Westermeier |first18=Jasper |last18=Frohn |first19=Hugo |last19=Hoekstra |first20=Chi-Hon |last20=Lee |first21=Marko |last21=Huttula |first22=Rajmund |last22=Mokso |first23=Mikko |last23=Juusola |display-authors=5 |date=22 March 2022 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=12 |article-number=e2109717119 |doi=10.1073/pnas.2109717119 |doi-access=free |pmid=35298337 |pmc=8944591 |bibcode=2022PNAS..11909717K}}&lt;/ref&gt;

حشر جي [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] [[ڪيميائي محسوس ڪندڙ|ڪيميائي محسوس ڪندڙن]] وسيلي ڪم ڪري ٿي، جيڪي عام طور محساسن ۽ وات جي عضون تي هوندا آهن. اهي هوا ۾ موجود [[اڏامندڙ نامياتي مرڪب|اڏامندڙ مرڪبن]] ۽ سطحن تي موجود بوءِ وارن مادن کي محسوس ڪن ٿا، جن ۾ ٻين حشرات جا فيرومون ۽ خوراڪي ٻوٽن مان خارج ٿيندڙ مرڪب به شامل آهن. حشرات سنگهڻ جي حس کي جوڙو ڳولڻ، خوراڪ ۽ آنا ڏيڻ لاءِ مناسب هنڌ معلوم ڪرڻ ۽ شڪارين کان بچڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. تنهنڪري اها انتهائي اهم حس آهي، جيڪا حشرات کي هزارين اڏامندڙ مرڪبن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Carraher Dalziel Jordan 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Carraher |first1=Colm |last2=Dalziel |first2=Julie |last3=Jordan |first3=Melissa D. |last4=Christie |first4=David L. |last5=Newcomb |first5=Richard D. |last6=Kralicek |first6=Andrew V. |title=Towards an understanding of the structural basis for insect olfaction by odorant receptors |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=66 |pages=31–41 |doi=10.1016/j.ibmb.2015.09.010 |year=2015 |pmid=26416146 |bibcode=2015IBMB...66...31C |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/22745009}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه حشرات ۾ [[مقناطيسي حس]] به موجود هوندي آهي؛ ڪوليون ۽ مکيون ان کي پنهنجي آکيرن جي ڀرسان مقامي رستو ڳولڻ ۽ لڏپلاڻ دوران واٽ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wajnberg 2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wajnberg |first1=E. |author2=Acosta-Avalos, D. |author3=Alves, O.C. |author4=de Oliveira, J.F. |author5=Srygley, R.B. |author6=Esquivel, D.M. |year=2010 |title=Magnetoreception in eusocial insects: An update |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=7 |issue=Suppl 2 |pages=S207–S225 |doi=10.1098/rsif.2009.0526.focus |pmid=20106876 |pmc=2843992 |bibcode=2010JRSI....7focusW}}&lt;/ref&gt; [[شوارزيانا ڪواڊريپنڪٽاٽا|برازيل جي بنا ڏنگ واري مک]] پنهنجي محساسن تي موجود وارن جهڙن [[حسي عضوو|حسي عضون]] وسيلي مقناطيسي ميدان محسوس ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Esquivel 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Esquivel |first1=Darci M.S. |last2=Wajnberg |first2=E. |last3=do Nascimento |first3=F.S. |last4=Pinho |first4=M.B. |last5=Lins de Barros |first5=H.G.P. |last6=Eizemberg |first6=R. |year=2005 |title=Do Magnetic Storms Change Behavior of the Stingless Bee Guiriçu (''Schwarziana quadripunctata'')? |journal=[[Naturwissenschaften]] |volume=94 |issue=2 |pages=139–142 |doi=10.1007/s00114-006-0169-z |pmid=17028885 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lucano 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lucano |first1=M.J. |last2=Cernicchiaro |first2=G. |last3=Wajnberg |first3=E. |last4=Esquivel |first4=D.M.S. |year=2005 |title=Stingless Bee Antennae: A Magnetic Sensory Organ? |journal=[[BioMetals (journal)|BioMetals]] |volume=19 |issue=3 |pages=295–300 |doi=10.1007/s10534-005-0520-4 |pmid=16799867 }}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ واڌ ويجھ ==

{{main|حشرات جي پيدائش}}

[[File:Mating Pair of Spotted Fritillaries on Greater Pignut.JPG|thumb|[[پوپٽ|پوپٽن]] جو ميلاپ]]

نر حشرات نر توليدي جيوگهرڙا پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[ايڊيگس]] وسيلي مادي تائين پهچايا وڃن ٿا. ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[کٽمل]]، ۾ نر مادي جي [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]] مان سڌو پيٽ اندر پنهنجا توليدي جيوگهرڙا داخل ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي [[زخمي بارآوري]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Leather |first=Simon |title=Insects: A Very Short Introduction |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884704-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Reinhardt |first1=Klaus |last2=Naylor |first2=Richard |last3=Siva-Jothy |first3=Michael T. |date=2003-11-22 |title=Reducing a cost of traumatic insemination: female bedbugs evolve a unique organ |journal=Proceedings. Biological Sciences |volume=270 |issue=1531 |pages=2371–2375 |doi=10.1098/rspb.2003.2515 |issn=0962-8452 |pmc=1691512 |pmid=14667353 |bibcode=2003PBioS.270.2371R }}&lt;/ref&gt; [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندڙ حشرات کان سواءِ، گهڻن حشرات ۾ نر ۽ مادي [[جنسي ٻه روپيتا#حشرات|ظاهري طور هڪٻئي کان مختلف]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; حشرات ساٿي ڳولڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿا، جن ۾ جنسي فيرومونن جو استعمال، وڏي تعداد ۾ گڏجي اڏامڻ يا ميڙ ٺاهڻ ([[ميلاپي ميڙ|ميلاپي ميڙ]]) ۽ [[ميلاپي سوکڙي|ميلاپي سوکڙيون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== حياتيءَ جا چڪر ===

گهڻا حشرات [[آنو (حياتيات)|آنن]] مان ڦٽي نڪرندا آهن. بارآوري ۽ واڌ ويجھ آني جي اندر ٿيندي آهي، جيڪو عام طور خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jacobs |first1=C. G. |last2=Rezende |first2=G. L. |last3=Lamers |first3=G. E. |last4=van der Zee |first4=M. |year=2013 |title=The extraembryonic serosa protects the insect egg against desiccation |journal=Proceedings of the Royal Society of London B |volume=280 |issue=1764 |article-number=20131082 |pmid=23782888 |doi=10.1098/rspb.2013.1082 |pmc=3712428 |bibcode=2013RSPSB.28031082J }}&lt;/ref&gt; ڪيترائي حشرات پنهنجا آنا وڏي تعداد ۾ گڏ ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا انهن کي وڌيڪ پکڙيل نموني مختلف هنڌن تي هڪ هڪ ڪري ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ڪجهه حشرات [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته مادي [[نر]] وسيلي آنن جي [[بارآوري]] ٿيڻ کان سواءِ به نسل پيدا ڪري سگهي ٿي. ڪيترين [[مهلي|مهلين]] ۾ اڻ جنسي ۽ جنسي پيدائش وارا نسل واري واري سان پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nevo |first1=E. |last2=Coll |first2=M. |title=Effect of nitrogen fertilization on ''Aphis gossypii'' (Homoptera: Aphididae): variation in size, color, and reproduction |journal=[[Journal of Economic Entomology]] |volume=94 |issue=1 |pages=27–32 |year=2001 |pmid=11233124 |doi=10.1603/0022-0493-94.1.27 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jahn |first1=Gary C. |last2=Almazan |first2=Liberty P. |last3=Pacia |first3=Jocelyn B. |title=Effect of nitrogen fertilizer on the intrinsic rate of increase of the rusty plum aphid, ''Hysteroneura setariae'' (Thomas) (Homoptera: Aphididae) on rice (''Oryza sativa'' L.) |journal=[[Environmental Entomology]] |volume=34 |issue=4 |pages=938–943 |year=2005 |doi=10.1603/0046-225X-34.4.938 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا حشرات [[بدلجندڙ جسماني گرمي پد|بدلجندڙ جسماني گرمي پد]] وارا جاندار آهن، تنهنڪري گرمي پد وڌڻ سان حشر جو استحالہ تيز ٿيندو آهي ۽ نتيجي ۾ ان جي واڌ ويجھ جي رفتار به وڌندي آهي. انهيءَ سبب حشر جي واڌ ويجھ جي مرحلي جي اڳڪٿي رڳو ان جي تقويمي عمر بدران وقت سان گڏ گرمي پد کي نظر ۾ رکندي وڌيڪ درست نموني ڪري سگهجي ٿي. گهڻا حشرات هڪ سال يا ان کان گهٽ عرصي ۾ پنهنجي واڌ ويجھ مڪمل ڪن ٿا ۽ سال اندر نسلن جي تعداد ۾ مختلف درجا ڏيکارين ٿا. معتدل آبهوا وارن علائقن جا گهڻا حشرات سڄو سال لڳاتار واڌ ويجھ نٿا ڪن، پر سال جي ناموافق موسمن دوران سندن واڌ ويجھ سست ٿي وڃي ٿي يا رڪجي وڃي ٿي. اونهاري جي انتهائي حالتن ۾ ([[اونهاري جي سُستي]]) يا سخت سياري ۾ ([[سياري جي سُستي]]) حشرات [[واڌ ويجھ جي وقفي]] ۾ داخل ٿين ٿا. ڪجهه حشرات حالتن کان سواءِ هر سال اهڙي وقفي ۾ داخل ٿين ٿا، جڏهن ته ٻيا رڳو موسمي انتهائن دوران ائين ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gullan, P. J.; Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology (5th ed.). |year=2014 |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=167–180 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;

=== ڪايا پلٽ ===

[[File:Locust instars NMNS (aligned).jpg|thumb|upright=1.5|[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپورو ڪايا پلٽ]] ڏيکاريندڙ [[ماڪڙ]] جا ڪيترائي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|واڌ ويجھ جا مرحلا]]. آنو تصوير ۾ ڏيکاريل ناهي. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

حشرات ۾ [[ڪايا پلٽ]] (Metamorphosis) واڌ ويجھ جو اهو عمل آهي، جنهن وسيلي ننڍو حشر بالغ شڪل اختيار ڪري ٿو. ڪايا پلٽ جا ٻه قسم آهن: اڻپورو ([[اڻپورو ڪايا پلٽ]]) ۽ مڪمل ([[مڪمل ڪايا پلٽ]]).

[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپوري ڪايا پلٽ]] وارا حشرات [[آنو (حياتيات)|آني]] مان ڦٽڻ کان پوءِ آهستي آهستي تبديل ٿيندا آهن. اهي [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] جي هڪ سلسلي مان گذرن ٿا، جنهن جي وچ وارن مرحلن کي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|انسٽار]] چيو وڃي ٿو، تان جو آخري [[بالغ]] مرحلي تائين پهچن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=142}}&lt;ref name=&quot;RuppertFoxBarnes2004P523To524&quot;&gt;{{cite book |author1=Ruppert, E. E. |author2=Fox, R. S. |author3=Barnes, R. D. |title=Invertebrate Zoology |publisher=Brooks / Cole |edition=7th |isbn=978-0-03-025982-1 |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523 523–524] |url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523}}&lt;/ref&gt;

[[File:Monarch life-cycle.jpg|thumb|upright=1.5|پوپٽ جو حياتيءَ جو چڪر، جنهن ۾ [[مڪمل ڪايا پلٽ]] وسيلي آني کان [[سُنڊي]]، [[پيوپا]] ۽ پوءِ بالغ مرحلي تائين تبديلي ٿئي ٿي.]]

[[مڪمل ڪايا پلٽ]] ۾ حشر چئن مرحلن مان گذري ٿو: آنو يا [[ڀُرڻو]]، [[حشر جو لاروا|لاروا]]، [[پيوپا]] ۽ بالغ يا [[اميگو]]. اهڙن حشرات ۾ آني مان ڪيڙي جهڙو لاروا نڪري ٿو. لاروا وڌندو رهي ٿو ۽ آخرڪار پيوپا بڻجي وڃي ٿو، جيڪو گهٽ حرڪت وارو مرحلو هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=151}} پوپٽن جهڙا حشرات پيوپا واري مرحلي دوران جسماني شڪل ۾ وڏي تبديليءَ مان گذرن ٿا ۽ پوءِ بالغ حشر طور ٻاهر نڪرن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=143}}

== رابطي جا طريقا ==

آواز پيدا ڪندڙ حشرات عام طور ان آواز کي ٻڌي به سگهن ٿا. گهڻا [[جانورن ۾ ٻڌڻ|حشرات]] رڳو انهن آوازن جي [[ٻڌڻ جي حد|محدود حد]] اندر [[تعدد|تعددن]] کي ٻڌي سگهن ٿا، جيڪي سندن پنهنجي پيدا ڪيل آوازن جي تعدد سان لاڳاپيل هوندا آهن. مڇر 2 [[هرٽز|ڪلوهرٽز]] تائين آواز ٻڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cator |first1=L.J. |date=2009 |title=Harmonic convergence in the love songs of the dengue vector mosquito |journal=Science |volume=323 |issue=5917 |pages=1077–1079 |doi=10.1126/science.1166541 |pmc=2847473 |pmid=19131593 |last2=Arthur |first2=B.J. |last3=Harrington |first3=L.C. |last4=Hoy |first4=R.R. |bibcode=2009Sci...323.1077C}}&lt;/ref&gt; ڪجهه شڪاري ۽ طفيلي حشرات ترتيبوار پنهنجي شڪار يا ميزبان جي پيدا ڪيل مخصوص آوازن کي سڃاڻي سگهن ٿا. ساڳيءَ طرح رات جو سرگرم ڪجهه پتنگ [[الٽراسونڪ آواز|الٽراسونڪ]] لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا، جيڪي [[چمڙو|چمڙا]] خارج ڪندا آهن؛ اها صلاحيت کين [[الٽراسونڪ بچاءُ|شڪار ٿيڻ کان بچڻ]] ۾ مدد ڏئي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=87–94}}

=== روشني پيدا ڪرڻ ===

ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[مائيسيٽوفيليڊي]] (ڊپٽيرا) ۽ ڀونرن جا خاندان [[ليمپائريڊي]]، [[فينگوڊيڊي]]، [[ايليٽريڊي]] ۽ [[اسٽيفيلينيڊي]] [[حياتي روشني|حياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. انهن مان سڀ کان مشهور [[جگنو]] آهن، جيڪي ليمپائريڊي خاندان جا ڀونر آهن. ڪجهه جنسون روشنيءَ جي پيداوار تي ضابطو رکي وقفي وقفي سان چمڪا ڏئي سگهن ٿيون. هن روشنيءَ جو مقصد مختلف جنسن ۾ مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ان کي ساٿي ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا شڪار کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. غارن ۾ رهندڙ ''[[اراڪنَوڪيمپا]]'' (مائيسيٽوفيليڊي، فنگس مڇر) جا لاروا چمڪندڙ روشني پيدا ڪري ننڍن اڏامندڙ حشرات کي ريشم جي چنبڙندڙ ڌاڳن ڏانهن ڇڪين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pugsley |first=Chris W. |title=Literature review of the New Zealand glowworm ''Arachnocampa luminosa'' (Diptera: Keroplatidae) and related cave-dwelling Diptera |journal=New Zealand Entomologist |year=1983 |volume=7 |issue=4 |pages=419–424 |doi=10.1080/00779962.1983.9722435 |bibcode=1983NZEnt...7..419P }}&lt;/ref&gt; ''[[فوٽورس]]'' نسل جا ڪجهه جگنو [[نقل|نقل ڪندي]] ''[[فوٽائنس (ڀونر)|فوٽائنس]]'' نسل جي مادين جي چمڪندڙ اشارن جهڙي روشني پيدا ڪن ٿا، جنهن سان ان جنس جا نر سندن ويجهو اچن ٿا ۽ پوءِ اهي کين پڪڙي کائي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=James E. |last=Lloyd |title=Occurrence of Aggressive Mimicry in Fireflies |journal=The Florida Entomologist |volume=67 |issue=3 |year=1984 |pages=368–376 |doi=10.2307/3494715 |jstor=3494715 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; پيدا ٿيندڙ روشنيءَ جا رنگ هلڪي نيري (''Orfelia fultoni''، مائيسيٽوفيليڊي) کان عام سائي ۽ ناياب ڳاڙهي (''Phrixothrix tiemanni''، فينگوڊيڊي) تائين مختلف ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=James E. |last1=Lloyd |last2=Gentry |first2=Erin C. |title=The Encyclopedia of Insects |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115 115–120] |year=2003 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-586990-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115}}&lt;/ref&gt;

=== آواز پيدا ڪرڻ ===

حشرات گهڻو ڪري پنهنجي عضون ۽ جسماني حصن جي مشيني حرڪت سان آواز پيدا ڪن ٿا. [[ماڪڙ]] ۽ ڪرڪٽن ۾ اهو عمل [[جسماني رڳڙ سان آواز پيدا ڪرڻ|جسماني رڳڙ]] وسيلي ٿئي ٿو. [[سڪاڊا]] حشرات ۾ سڀ کان وڌيڪ تيز آواز پيدا ڪن ٿا؛ انهن جي جسم ۾ خاص بناوتون، جن کي [[ٽمبل]] چيو وڃي ٿو، ۽ انهن سان لاڳاپيل عضلا آواز پيدا ڪرڻ ۽ ان کي وڌائڻ جو ڪم ڪن ٿا. آفريڪي [[سڪاڊا]] ''[[Brevisana brevis]]'' جو آواز {{convert|50|cm|in|abbr=on}} جي فاصلي تي 106.7&amp;nbsp;[[ڊيسيبل]] ماپيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;walker&quot;&gt;{{Cite web |title=The University of Florida Book of Insect Records |publisher=Department of Entomology &amp; Nematology, UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/index.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ ''[[Helicoverpa zea]]'' پتنگ، [[هاڪ پتنگ]] ۽ [[هيڊيليڊي]] خاندان جا پوپٽ، [[الٽراسونڪ آواز]] ٻڌي سگهن ٿا ۽ جڏهن کين محسوس ٿئي ٿو ته چمڙي کين ڳولي ورتو آهي ته [[الٽراسونڪ بچاءُ|بچاءَ واري حرڪت]] ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kay |first=Robert E. |title=Acoustic signalling and its possible relationship to assembling and navigation in the moth, ''Heliothis zea'' |journal=Journal of Insect Physiology |volume=15 |issue=6 |year=1969 |pages=989–1001 |doi=10.1016/0022-1910(69)90139-5 |bibcode=1969JInsP..15..989K}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Spangler |first=Hayward G. |title=Moth hearing, defense, and communication |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |issue=1 |year=1988 |pages=59–81 |doi=10.1146/annurev.ento.33.1.59}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگ الٽراسونڪ ڪلڪ جهڙا آواز پيدا ڪري شڪاري چمڙن کي خبردار ڪن ٿا ته اهي کائڻ لائق ناهن؛ ان کي صوتي [[خبرداري وارو اشارو]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hristov |first1=N. I. |last2=Conner |first2=William E. |year=2005 |title=Sound strategy: acoustic aposematism in the bat–tiger moth arms race |journal=Naturwissenschaften |volume=92 |pages=164–169 |doi=10.1007/s00114-005-0611-7 |pmid=15772807 |issue=4 |bibcode=2005NW.....92..164H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه کائڻ لائق پتنگ انهن آوازن جي نقل ڪرڻ جي صلاحيت پيدا ڪري چڪا آهن، جنهن کي صوتي [[بيٽسي نقل]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barber |first1=J. R. |last2=Conner |first2=W. E. |year=2007 |title=Acoustic mimicry in a predator–prey interaction |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=22 |pages=9331–9334 |doi=10.1073/pnas.0703627104 |pmid=17517637 |pmc=1890494 |bibcode=2007PNAS..104.9331B |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگن بابت اها دعويٰ به ڪئي وئي آهي ته اهي [[بازگشتي آواز ۾ رنڊڪ#شڪار پاران رنڊڪ|چمڙن جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ]] وجهي سگهن ٿا. چمڙن ۽ پتنگن جي رابطن جي الٽراسونڪ رڪارڊنگ ۽ تيز رفتار انفراريڊ وڊيو مان ظاهر ٿيو آهي ته ٽائيگر پتنگ حقيقت ۾ الٽراسونڪ ڪلڪ پيدا ڪري وڏي ناسي چمڙي جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ وجهي پاڻ کي حملي کان بچائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Corcoran |first=Aaron J. |author2=Barber, Jesse R. |last3=Conner |first3=William E. |year=2009 |title=Tiger Moth Jams Bat Sonar |journal=Science |volume=325 |issue=5938 |pages=325–327 |doi=10.1126/science.1174096 |bibcode=2009Sci...325..325C |pmid=19608920 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/MRGH5AC4 }}&lt;/ref&gt;

{{Listen |filename=Grasshoppers.ogg |title=ماڪڙ جو رڳڙ وارو آواز |description=ڪيترين اڻسڃاتل ماڪڙن جا رڳڙ وسيلي پيدا ڪيل آواز |format=[[اوگ]] |pos=right}}

[[ڪوليئوپٽيرا]]، [[هائمينوپٽيرا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[مينٽوڊيا]] ۽ [[نيوروپٽيرا]] جي مختلف جنسن ۾ تمام هلڪا آواز پڻ پيدا ٿين ٿا. اهي هلڪا آواز حشر جي حرڪت سان پيدا ٿين ٿا ۽ حشر جي عضلن ۽ جوڙن تي موجود آواز وڌائيندڙ بناوتن وسيلي وڌيڪ نمايان ٿين ٿا؛ اهي آواز ٻين حشرات کي خبردار ڪرڻ يا ساڻن رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. گهڻن آواز پيدا ڪندڙ حشرات ۾ [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضوا]] به هوندا آهن، جيڪي هوا وسيلي ايندڙ آواز محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[هيميپٽيرا]]، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ٻيڙياتا]]، پاڻيءَ جي اندر پيدا ٿيندڙ آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Theiss |first=Joachim |year=1982 |title=Generation and radiation of sound by stridulating water insects as exemplified by the corixids |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=10 |pages=225–235 |doi=10.1007/BF00299689 |issue=3 |bibcode=1982BEcoS..10..225T }}&lt;/ref&gt;

[[File:Field cricket Gryllus pennsylvanicus.ogg|thumb|گيراج ۾ ڪرڪٽ جو سڃاتل آواز]]

سطحن وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزشي اشارن سان رابطو حشرات ۾ هوا وسيلي آواز جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن ننڍڙي جسماني ماپ هوا ۾ اثرائتا آواز پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي محدود ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Virant-Doberlet |first1=M. |last2=Čokl |first2=Andrej |year=2004 |title=Vibrational communication in insects |journal=Neotropical Entomology |volume=33 |issue=2 |pages=121–134 |doi=10.1590/S1519-566X2004000200001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; حشرات گهٽ تعدد وارا آواز اثرائتي نموني پيدا نٿا ڪري سگهن، جڏهن ته وڌيڪ تعدد وارا آواز گهاٽي ماحول، جهڙوڪ [[وڻن جا پن|پنن]] ۾، وڌيڪ پکڙجي ۽ ڪمزور ٿي وڃن ٿا. تنهنڪري اهڙن ماحولن ۾ رهندڙ حشرات بنيادي طور سطح وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزن ذريعي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bennet-Clark |first=H. C. |year=1998 |title=Size and scale effects as constraints in insect sound communication |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=353 |pages=407–419 |doi=10.1098/rstb.1998.0219 |issue=1367 |pmc=1692226}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جنسون رابطي لاءِ لرزن جو استعمال ڪن ٿيون، مثال طور [[ڍال جيت]] ''[[Nezara viridula]]'' ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ اهڙا لرزشي اشارا پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of Insect Behavior |title=The Influence of Substrate on Male Responsiveness to the Female Calling Song in ''Nezara viridula'' |volume=14 |issue=3 |pages=313–332 |year=2001 |first1=Nadège |last1=Miklas |author2=Stritih, Nataša |author3=Čokl, Andrej |author4=Virant-Doberlet, Meta |author5=Renou, Michel |doi=10.1023/A:1011115111592 |bibcode=2001JIBeh..14..313M }}&lt;/ref&gt; لرزن کي مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ به استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ [[لائسينڊي]] خاندان جون سنڊيون، جيڪي [[ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق|ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق]] قائم ڪن ٿيون، ماڪوڙين سان اهڙي طريقي سان رابطو ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=DeVries |first=P. J. |year=1990 |title=Enhancement of symbiosis between butterfly caterpillars and ants by vibrational communication |journal=Science |volume=248 |pages=1104–1106 |doi=10.1126/science.248.4959.1104 |pmid=17733373 |issue=4959 |bibcode=1990Sci...248.1104D }}&lt;/ref&gt; [[مڊگاسڪر جو سيسڪاريندڙ ڪاڪروچ]] پنهنجي ساهه کڻڻ وارن سوراخن مان زور سان هوا خارج ڪري جارحيت جي نشاني طور سيسڪاريندڙ آواز پيدا ڪري سگهي ٿو؛&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nelson |first=Margaret C. |author2=Fraser, Jean |year=1980 |title=Sound production in the cockroach, Gromphadorhina portentosa: evidence for communication by hissing |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=6 |issue=4 |pages=305–314 |doi=10.1007/BF00292773 |bibcode=1980BEcoS...6..305N }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[مئل مٿي وارو هاڪ پتنگ]] پريشان ٿيڻ وقت پنهنجي حلق مان زور سان هوا خارج ڪري چيچ جهڙو آواز پيدا ڪري ٿو. جڏهن اهو ماکيءَ جي مکين جي ويجهو هوندو آهي ته اهو آواز ڪم ڪندڙ ماکيءَ جي مکين جي جارحاڻي رويي کي به گهٽائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Moritz |first1=R. F. A. |last2=Kirchner |first2=W. H. |last3=Crewe |first3=R. M. |date=1991 |title=Chemical camouflage of the death's head hawkmoth (Acherontia atropos L.) in honeybee colonies |journal=Naturwissenschaften |volume=78 |issue=4 |doi=10.1007/BF01136209 |bibcode=1991NW.....78..179M |pages=179–182 }}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي رابطو ===

{{main|حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|حشرات جي سنگهڻ جي حس}}

[[File:Pheromonal glands in ants.png|thumb|[[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] جهڙن سماجي حشرات ۾ [[فيرومون]] پيدا ڪندڙ ڪيترن قسمن جا غدود هوندا آهن، جيڪي ٻين حشرات سان [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|رابطي]] لاءِ مختلف [[سيميائي ڪيميائي مادا]] پيدا ڪن ٿا.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}}]]

ڪيترن حشرات ۾ [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|ڪيميائي ذريعن وسيلي رابطي]] جا طريقا ارتقا پذير ٿيا آهن. اهي [[سيميائي ڪيميائي مادا]] گهڻو ڪري ٻوٽن جي استحالياتي مادن مان ٺهندا آهن ۽ انهن مان ڪجهه ڇڪڻ، پري رکڻ يا ٻين قسمن جي معلومات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. [[فيرومون]] مخالف جنس جي ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ، ساڳي [[هڪ ئي جنس سان واسطو|جنس]] جي نر ۽ مادين کي گڏ ڪرڻ، ٻين جاندارن کي ويجهو اچڻ کان روڪڻ، رستي جي نشان لڳائڻ ۽ ويجهن فردن ۾ جارحيت پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ايلومون]] پنهنجي پيدا ڪندڙ کي ان اثر وسيلي فائدو پهچائين ٿا، جيڪو اهي وصول ڪندڙ تي وجهن ٿا. [[ڪائيرومون]] پيدا ڪندڙ بدران وصول ڪندڙ کي فائدو پهچائين ٿا. سنومون پيدا ڪندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي لاءِ فائديمند هوندا آهن. ڪجهه ڪيميائي مادا ساڳي جنس جي فردن ڏانهن مخصوص هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. خوشبوئن جو استعمال خاص طور سماجي حشرات ۾ تمام گهڻو ترقي يافته آهي.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}} {{visible anchor |ٻاهرين کل جا هائيڊروڪاربان |ٻاهرين کل جو هائيڊروڪاربان}} غير بناوتي مادا آهن، جيڪي پيدا ٿي [[ٻاهرين کل]] جي سطح تي خارج ٿين ٿا ۽ جسم کي [[پاڻي جي کوٽ|سڪي وڃڻ]] ۽ [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ جاندارن]] کان بچائين ٿا. اهي خاص طور سماجي حشرات ۾ فيرومون طور پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Yan-Liebig-2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yan |first1=Hua |last2=Liebig |first2=Jürgen |title=Genetic basis of chemical communication in eusocial insects |journal=[[Genes &amp; Development]] |publisher=[[Cold Spring Harbor Laboratory Press]] &amp; [[The Genetics Society]] |volume=35 |issue=7–8 |date=1 April 2021 |doi=10.1101/gad.346965.120 |pages=470–482 |pmid=33861721 |pmc=8015721}}&lt;/ref&gt;

== سماجي رويو ==

{{main|سماجيت}}

{{multiple image
|total_width=300
|image1=Termite Cathedral DSC03570.jpg
|caption1=[[دڙي ٺاهيندڙ اڏوهي|دڙي ٺاهيندڙ اڏوهين]] جو ٺاهيل [[ناسيوٽيٽرمس ٽرائيوڊيائي|وڏو دڙو]].
|image2=Bee waggle dance.png
|caption2=[[ماکيءَ جي مک]] جو اَٺ جي شڪل وارو [[لوڏيندڙ ناچ]]. ماناري تي مٿئين رخ کان ساڄي پاسي 45° جو رخ، سج کان ساڄي پاسي 45° تي خوراڪ جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو. ناچ ڪندڙ مک جي تيز لوڏن سبب ان جو پيٽ ڌنڌلو نظر اچي ٿو.
}}

[[سماجي حشرات]]، جهڙوڪ [[اڏوهي]]، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]] ۽ ڪيتريون ئي [[ماکيءَ جي مک|مکيون]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]]، [[سماجيت|اعليٰ سماجي]] هوندا آهن.&lt;ref name=nodak&gt;{{cite web |title=Social insects |last=Brewer |first=Gary |url=http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |publisher=North Dakota State University |access-date=6 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321171246/http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |archive-date=21 March 2008}}&lt;/ref&gt; اهي جينياتي طور هڪجهڙن فردن جي وڏين ۽ منظم آبادين ۾ گڏجي رهن ٿا، ايتري قدر جو ڪڏهن ڪڏهن اهڙي سڄي آباديءَ کي [[فوق جاندار]] سمجهيو ويندو آهي. خاص طور تي، نسل وڌائڻ جو ڪم گهڻو ڪري [[راڻي وارو طبقو|راڻي طبقي]] تائين محدود هوندو آهي؛ ٻيون ماديون [[مزدور طبقو|مزدور]] هونديون آهن ۽ [[مزدورن جي نگراني]] جي عمل سبب نسل وڌائڻ کان روڪيل هونديون آهن. [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] ۾ تجريدي علامتي رابطي جو هڪ اهڙو نظام ارتقا پذير ٿيو آهي، جنهن ۾ مخصوص رويي وسيلي ماحول بابت خاص معلومات جي نمائندگي ۽ منتقلي ڪئي وڃي ٿي. رابطي جي هن نظام کي [[مکين جي سکيا ۽ رابطو|ناچ جي ٻولي]] چيو وڃي ٿو؛ مک جنهن زاويي تي ناچ ڪري ٿي، اهو سج جي نسبت سان هڪ مخصوص رخ جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ناچ جي ڊيگهه ان فاصلي جي نشاندهي ڪري ٿي، جيڪو اڏامي طئي ڪرڻو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=309–311}} [[ڀنڀر مک|ڀنڀر مکين]] ۾ پڻ سماجي رابطي جا ڪجهه رويا ملن ٿا. مثال طور، ''[[Bombus terrestris]]'' اڻڄاتل پر خوراڪ ڏيندڙ گلن تي وڃڻ بابت وڌيڪ تيزيءَ سان تڏهن سکي ٿي، جڏهن اها ساڳي جنس جي ٻي مک کي ساڳئي قسم جي گلن تان خوراڪ گڏ ڪندي ڏسي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Leadbeater, E. |author2=Chittka, L. |year=2007 |title=The dynamics of social learning in an insect model, the bumblebee (''Bombus terrestris'') |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=61 |issue=11 |pages=1789–1796 |doi=10.1007/s00265-007-0412-4 |bibcode=2007BEcoS..61.1789L }}&lt;/ref&gt;

رڳو انهن حشرات ۾ تمام سنهڙي پيماني تي مڪاني رخ سڃاڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي، جيڪي آکيرن يا آبادين ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه ڪيترن ڪلوميٽرن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ به هزارين هڪجهڙن سوراخن مان رڳو چند ملي ميٽر ويڪري پنهنجي مخصوص سوراخ تائين بنا ڀُل جي [[جانورن ۾ رستي جي سڃاڻپ|رستو ڳولي]] پهچي سگهن ٿا. [[ڄمڻ واري هنڌ ڏانهن موٽڻ]] واري رويي ۾، [[سياري جي ننڊ|سياري جي ننڊ]] ڪندڙ حشرات ڪنهن مخصوص هنڌ کي آخري ڀيرو ڏسڻ کان هڪ سال پوءِ به ياد رکي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Salt |first=R. W. |date=1961 |title=Principles of Insect Cold-Hardiness |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1961_6/page/54 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |doi=10.1146/annurev.en.06.010161.000415 |volume=6 |pages=55–74}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات موسمي طور مختلف جاگرافيائي علائقن جي وچ ۾ تمام ڊگها فاصلا [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪري طئي ڪن ٿا، جيئن سڄي کنڊ ۾ ٿيندڙ [[بادشاهه پوپٽ جي لڏپلاڻ]].{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=14}}

=== ٻچن جي سار سنڀال ===

[[سماجيت|اعليٰ سماجي]] حشرات آکيرا ٺاهين ٿا، آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ پنهنجي اولاد کي باقاعدي خوراڪ مهيا ڪن ٿا. تنهن هوندي به، گهڻن حشرات جي بالغ زندگي مختصر هوندي آهي ۽ اهي ساٿي سان ميلاپ يا ساٿي حاصل ڪرڻ جي مقابلي کان سواءِ هڪ ٻئي سان تمام گهٽ واسطو رکن ٿا. ٿورين جنسن ۾ [[والديني سار سنڀال]] ملي ٿي، جنهن ۾ اهي گهٽ ۾ گهٽ پنهنجن آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ٻچن جي بالغ ٿيڻ تائين به سندن حفاظت ڪن ٿا، بلڪه ممڪن آهي ته کين خوراڪ پڻ مهيا ڪن. ڪيتريون ڀنڀوريون ۽ مکيون آکيرو يا ٻِر ٺاهين ٿيون، ان ۾ [[گڏيل خوراڪ جي فراهمي|خوراڪ جو ذخيرو]] رکن ٿيون ۽ ان ذخيري تي هڪ آنو ڏين ٿيون، پر ان کان پوءِ وڌيڪ سار سنڀال نٿيون ڪن.&lt;ref name=nodak/&gt;

== چرپر ==

=== اڏام ===

{{main|حشرات جي اڏام}}

[[File:Hoverfly September 2007-7 (cropped).jpg|thumb|[[هوور مک|هوور مکين]] جهڙا حشرات تيز ۽ ڦڙتيلي [[حشرات جي اڏام|اڏام]] جي صلاحيت رکن ٿا.]]

حشرات [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن]] جو واحد گروهه آهن، جن ۾ اڏامڻ جي صلاحيت ارتقا ڪئي آهي. [[پيليئوپٽيرا]] سان واسطو رکندڙ حشرات جا قديم گروهه، جهڙوڪ [[ڀنڀوري]]، ننڍيون ڀنڀوريون ۽ مئي مکيون، پنهنجن پرن کي سڌيءَ طرح هلائين ٿا. انهن جي هر پر جي بنياد تي عضلن جو هڪ جوڙو ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪو پرن کي مٿي ۽ هيٺ ڪري ٿو. اهڙي طريقي سان پرن کي رڳو نسبتاً گهٽ رفتار سان ڦڙڪائي سگهجي ٿو. باقي سڀ حشرات، يعني [[نيوپٽيرا]]، [[اڻ سڌي اڏام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ اڏام جا عضلا سيني ۾ تيز لرزش پيدا ڪن ٿا؛ اهڙيءَ ريت عضلن ڏانهن ويندڙ عصبي تحريڪن جي ڀيٽ ۾ پرن جي ڦڙڪڻ جو تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. اڏام جي عضلن جو هڪ جوڙو عمودي رخ ۾ هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي هيٺ ڇڪي ٿو ۽ پرن کي مٿي کڻي ٿو. ٻيو جوڙو ڊگهي رخ ۾ پکڙيل هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي مٿي ڪري ٿو ۽ پرن کي هيٺ آڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |last=Chapman |first=A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609055030/http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species|archive-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=D. S. |title=Flight muscles of insects |journal=[[Scientific American]] |volume=212 |pages=76–88 |year=1965 |issue=6 |pmid=14327957 |bibcode=1965SciAm.212f..76S |doi=10.1038/scientificamerican0665-76}}&lt;/ref&gt; گهڻا حشرات پرن جي [[اڳئين ڪناري]] وٽ گهمندڙ [[هوائي ڀنور]] پيدا ڪري [[هوائي اڀار]] حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;aerodynamics&quot;&gt;{{cite journal |last=Sane |first=Sanjay P. |title=The aerodynamics of insect flight |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |year=2003 |volume=206 |pages=4191–4208 |doi=10.1242/jeb.00663 |pmid=14581590 |issue=23 |doi-access=free |bibcode=2003JExpB.206.4191S }}&lt;/ref&gt; تمام ننڍا حشرات، جهڙوڪ ٿرپس، جن جا پر ننڍڙا ۽ کنڀن جهڙا هوندا آهن، [[پر ملائڻ ۽ ڇنڊڻ وارو طريقو]] استعمال ڪري اڀار حاصل ڪن ٿا؛ ان ۾ پر پهرين پاڻ ۾ ملايا وڃن ٿا ۽ پوءِ تيزيءَ سان هڪ ٻئي کان ڌار ڪيا وڃن ٿا، جنهن سان پرن جي اڳين ڪنارن ۽ ڇيڙن وٽ هوا جا ڀنور پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weis-Fogh |first=Torkel |author-link=Torkel Weis-Fogh |date=1973 |title=Quick estimates of flight fitness in hovering animals, including novel mechanisms of lift production |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=59 |issue=1 |pages=169–230 |doi=10.1242/jeb.59.1.169 |bibcode=1973JExpB..59..169W}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bennett |first=L. |date=1977 |title=Clap and fling aerodynamics- an experimental evaluation |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=261–272 |doi=10.1242/jeb.69.1.261 |bibcode=1977JExpB..69..261B}}&lt;/ref&gt;

[[حشرات جا پر|حشرات جي پرن]] جي ارتقا بابت [[حشرات جا پر#مفروضا|سائنسي بحث]] هلندو رهيو آهي؛ مختلف مفروضن موجب اهي تبديل ٿيل گلڙن، ساهه کڻڻ وارن سوراخن وٽ موجود ڦڙن، يا ٽنگن جي بنياد وٽ موجود ايپي ڪوڪسا نالي ضميمي مان ارتقا ڪري آيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jockusch |first1=E. L. |last2=Ober |first2=K. A. |title=Hypothesis testing in evolutionary developmental biology: a case study from insect wings |journal=Journal of Heredity |date=September 2004 |volume=95 |issue=5 |pages=382–396 |doi=10.1093/jhered/esh064 |pmid=15388766 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تازو حشرات جي ماهرن ۾ اهو خيال وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري چڪو آهي ته پر [[نوٽم]] جي پاسن، [[پليرون]]، يا وڌيڪ امڪان سان ٻنهي جي حصن مان ارتقا ڪري پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grimaldi |first=David A. |title=The Complete Insect: Anatomy, Physiology, Evolution, and Ecology |url=https://books.google.com/books?id=xGquEAAAQBAJ&amp;dq=insects+wings+notum+pleuron&amp;pg=PA135 |date=2023 |publisher=[[Princeton University Press]] |page=135 |isbn=978-0-691-24311-5}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاربونيفيرس]] دور ۾ ڀنڀوري جهڙي ''[[ميگانيورا]]'' جي پرن جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. ان دور ۾ تمام وڏن حشرات جي موجودگي ان وقت فضا ۾ آڪسيجن جي وڌيڪ مقدار سان ٺهڪي اچي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشرات جو تنفسي نظام سندن جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dudley |first=R. |year=1998 |title=Atmospheric oxygen, giant Paleozoic insects and the evolution of aerial locomotor performance |journal=Journal of Experimental Biology |volume=201 |issue=8 |pages=1043–1050 |doi=10.1242/jeb.201.8.1043 |pmid=9510518 |bibcode=1998JExpB.201.1043D |url=http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |access-date=8 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124032600/http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |archive-date=24 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اڄ جا سڀ کان وڏا اڏامندڙ حشرات ان جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍا آهن. موجوده حشرات ۾ سڀ کان وڏي پرن جي پکيڙ اڇي وِچ پتنگ ''[[ٿائيسينيا اَگريپينا]]'' جي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{convert|28|cm|in|abbr=on}} آهي.&lt;ref name=&quot;BIR&quot;&gt;{{Cite web |title=Chapter 32: Largest Lepidopteran Wing Span &amp;#124; The University of Florida Book of Insect Records &amp;#124; Department of Entomology &amp; Nematology &amp;#124; UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_32.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt;

[[پکي|پکين]] جي ابتڙ، ننڍا حشرات [[غالب هوائون|غالب هوائن]] سان گڏ وهي وڃن ٿا،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yates |first=Diana |title=Birds migrate together at night in dispersed flocks, new study indicates |url=https://news.illinois.edu/view/6367/206246 |access-date=13 January 2022 |website=news.illinois.edu}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪيترائي وڏا حشرات [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪن ٿا. [[ايفڊ|ايفڊن]] کي هيٺين سطح تي وهندڙ [[جيٽ وهڪرو|جيٽ هوائي وهڪرا]] ڊگهن فاصلن تائين کڻي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Drake |first=V. A. |author2=Farrow, R. A. |year=1988 |title=The Influence of Atmospheric Structure and Motions on Insect Migration |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |pages=183–210 |doi=10.1146/annurev.en.33.010188.001151 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/NLDQPZWG }}&lt;/ref&gt;

=== هلڻ ===

{{further|هلڻ#حشرات}}

[[File:Alternating Tripod Gait.webm|upright=1.15|right|thumb|هلندڙ ريگستاني ماڪوڙين ۾ واري واري سان ٽن ٽنگن واري چال دوران قدمن جي مڪاني ۽ وقتي ترتيب. رڪارڊنگ جي رفتار: 500 فريم في سيڪنڊ؛ هلائڻ جي رفتار: 10 فريم في سيڪنڊ.]]

گهڻا بالغ حشرات ڇهن ٽنگن جي مدد سان هلن ٿا ۽ ان دوران واري واري سان [[ٽن ٽنگن واري چال]] استعمال ڪن ٿا. هيءَ چال جسم کي مستحڪم رکندي تيزيءَ سان هلڻ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان جو [[ڪاکروچ|ڪاکروچن]] ۽ [[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو ويو آهي. پهرين قدم ۾ وچين ساڄي ٽنگ ۽ اڳين ۽ پوئين کاٻي ٽنگ زمين سان لڳل هونديون آهن ۽ حشر کي اڳتي وڌائينديون آهن، جڏهن ته اڳين ۽ پوئين ساڄي ٽنگ ۽ وچين کاٻي ٽنگ مٿي کڄي اڳتي نئين جاءِ تي منتقل ٿينديون آهن. جڏهن اهي زمين تي لڳي نئون مستحڪم ٽڪنڊو ٺاهين ٿيون ته باقي ٽنگون واري سان مٿي کڻي اڳتي آڻي سگهجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Locomotion&quot;&gt;{{cite book |last=Biewener |first=Andrew A. |title=Animal Locomotion |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-19-850022-3 |pages=}}{{pn|date=July 2022}}&lt;/ref&gt;

ٽن ٽنگن واري چال جي سڀ کان خالص صورت تيز رفتار سان هلندڙ حشرات ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. تنهن هوندي به، چرپر جو هي طريقو سختيءَ سان مقرر ٿيل ناهي ۽ حشرات مختلف حالتن مطابق پنهنجي چال بدلائي سگهن ٿا. مثال طور آهستي هلڻ، مُڙڻ، رڪاوٽن کان بچڻ، چڙهڻ يا ترڪڻ وارين سطحن تي هلڻ وقت چار ٽنگون يا ان کان وڌيڪ ٽنگون [[هلڻ#حشرات|لهري چال]] ۾ زمين سان لڳل رهي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Grabowska |first1=Martyna |author2=Godlewska, Elzbieta |author3=Schmidt, Joachim |author4=Daun-Gruhn, Silvia |title=Quadrupedal gaits in hexapod animals – inter-leg coordination in free-walking adult stick insects |journal=Journal of Experimental Biology |volume=215 |issue=24 |pages=4255–4266 |year=2012 |doi=10.1242/jeb.073643 |pmid=22972892 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪاکروچ تيز ترين ڊوڙندڙ حشرات مان آهن ۽ مڪمل رفتار تي اهي ٻن ٽنگن تي ڊوڙڻ واري چال اختيار ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، چڱيءَ طرح [[ڇانوَ روپ|ماحول سان مشابهت]] رکندڙ لٺ جهڙن حشرات ([[فاسماٽوڊيا]]) ۾ چرپر گهڻو آهستي هوندي آهي. ٿوريون جنسون، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ حشر|پاڻيءَ تي هلندڙ حشرات]]، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي هلي سگهن ٿيون؛ انهن جا چنبا خاص کاهيءَ ۾ پوئتي لڪل هوندا آهن، جنهن ڪري اهي پاڻيءَ جي مٿاڇري واري پردي کي ٽوڙڻ کان بچائين ٿا.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt; ''[[هالوبئٽس]]'' جنس جا سامونڊي سطح تي هلندڙ حشرات ته کليل سمنڊ جي مٿاڇري تي به رهن ٿا، جيڪو اهڙو مسڪن آهي جتي حشرات جون تمام ٿوريون جنسون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ikawa |first1=Terumi |author2=Okabe, Hidehiko |author3=Hoshizaki, Sugihiko |author4=Kamikado, Takahiro |author5=Cheng, Lanna |title=Distribution of the oceanic insects ''Halobates'' (Hemiptera: Gerridae) off the south coast of Japan |journal=Entomological Science |volume=7 |issue=4 |pages=351–357 |year=2004 |doi=10.1111/j.1479-8298.2004.00083.x |url=https://escholarship.org/uc/item/9r50k828}}&lt;/ref&gt;

=== ترڻ ===

{{Main|آبي حشرات}}

[[File:Notonecta glauca01.jpg|thumb|پاڻيءَ هيٺ [[پٺتي ترندڙ حشر]] ''[[نوٽونيڪٽا گلوڪا]]''، جنهن جون پويون ٽنگون ترڻ لاءِ چپو جهڙي شڪل اختيار ڪري چڪيون آهن.]]

حشرات جو وڏو تعداد پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو يا سڄي زندگي پاڻيءَ هيٺ گذاري ٿو. حشرات جي ڪيترن قديم گروهن ۾ اڻبالغ مرحلا آبي هوندا آهن. ڪجهه گروهن، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ڀونئر|پاڻيءَ جي ڀونئرن]] ۾ بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;&gt;{{cite book |editor1=Richard W. Merritt |editor2=Kenneth W. Cummins |editor3=Martin B. Berg |year=2007 |title=An Introduction to the Aquatic Insects of North America |publisher=Kendall Hunt Publishers |isbn=978-0-7575-5049-2 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;

انهن مان گهڻين جنسن ۾ پاڻيءَ هيٺ چرپر لاءِ خاص موافقتون پيدا ٿيون آهن. پاڻيءَ جا ڀونئر ۽ پاڻيءَ جا ٻيا حشرات اهڙيون ٽنگون رکن ٿا، جيڪي چپن جهڙين بناوتن ۾ تبديل ٿيل آهن. ڀنڀورين جا [[حشري اڻبالغ مرحلو|آبي اڻبالغ ٻچا]] پنهنجي مقعدي خاني مان زور سان پاڻي ٻاهر ڪڍي جيٽ جهڙي ڌِڪ سان اڳتي وڌن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mill |first=P. J. |author2=Pickard, R. S. |year=1975 |title=Jet-propulsion in anisopteran dragonfly larvae |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=97 |issue=4 |pages=329–338 |doi=10.1007/BF00631969 }}&lt;/ref&gt; ٻيا حشرات، جهڙوڪ [[اسٽافيلينڊي|روو ڀونئر]] ''[[اسٽينس]]''، [[پيجيڊيم#حشرات|پيجيڊيئل]] غدودن مان اهڙا [[سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادو|سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادا]] خارج ڪن ٿا، جيڪي پاڻيءَ جي سطحي ڇڪ گهٽائين ٿا؛ ان جي نتيجي ۾ اهي [[مارانگوني اثر|مارانگوني ڌِڪ]] وسيلي پاڻيءَ جي مٿاڇري تي اڳتي وڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Linsenmair |first=K. |author2=Jander, R. |year=1976 |title=Das &quot;entspannungsschwimmen&quot; von ''Velia'' and ''Stenus'' |journal=Naturwissenschaften |volume=50 |page=231 |doi=10.1007/BF00639292 |bibcode=1963NW.....50..231L |issue=6 |url=https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bvb:20-opus-44663}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bush |first=J. W. M. |author2=Hu, David L. Hu |year=2006 |title=Walking on Water: Biolocomotion at the Interface |journal=Annual Review of Fluid Mechanics |volume=38 |issue=1 |pages=339–369 |doi=10.1146/annurev.fluid.38.050304.092157 |bibcode=2006AnRFM..38..339B }}&lt;/ref&gt;

== ماحوليات ==

{{main|حشرات جي ماحوليات}}

حشرات [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ ڪيترائي انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ مٽيءَ کي اٿلائڻ ۽ ان ۾ هوا جي آمدرفت، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ، نقصانڪار جاندارن تي ضابطو، گلن جي زيرگي ۽ جهنگلي جيوت لاءِ خوراڪ مهيا ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Schowalter|2006|pp=3, 572}} مثال طور، اڏوهيون پنهنجن آکيرن جي چوڌاري ماحول ۾ تبديليون آڻي گاهه جي واڌ کي هٿي ڏين ٿيون؛{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=257}} ڪيترائي [[ڀونئر]] [[مردار خور]] هوندا آهن؛ جڏهن ته ڇيڻي جا ڀونئر حياتياتي مادي کي [[ٻيهر استعمال|ٻيهر استعمال]] ڪري اهڙين صورتن ۾ تبديل ڪن ٿا، جيڪي ٻين [[جاندار|جاندارن]] لاءِ فائديمند هونديون آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=261–264}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Losey |first1=John E. |last2=Vaughan |first2=Mace |title=The Economic Value of Ecological Services Provided by Insects |journal=BioScience |date=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=311–323(13) |doi=10.1641/0006-3568(2006)56[311:TEVOES]2.0.CO;2 |url=http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112041609/http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |archive-date=12 January 2012 |url-status=live |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[مٿاڇري واري زرخيز مٽي]] جي ٺهڻ واري عمل جي وڏي حصي ۾ پڻ حشرات اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=3, 218–228}}

=== بچاءُ ===

{{main|حشرات ۾ بچاءُ}}

[[File:Reduvius personatus, Masked Hunter Bug nymph camouflaged with sand grains.JPG|thumb|''[[ريڊيويوس پرسوناتس]]'' جو [[حشري اڻبالغ مرحلو|اڻبالغ ٻچو]] [[شڪار ٿيڻ|شڪارين]] کان بچڻ لاءِ پاڻ کي واريءَ جي ذرڙن سان [[ڇانوَ روپ|لڪائي]] ٿو.]]

وڏن جاندارن جي ڀيٽ ۾ حشرات گهڻو ڪري ننڍا، نرم جسم وارا ۽ نازڪ هوندا آهن. انهن جا اڻبالغ مرحلا ننڍا هوندا آهن ۽ آهستي چرپر ڪندا آهن يا بلڪل بي حرڪت هوندا آهن، تنهنڪري سندن زندگيءَ جا سڀئي مرحلا [[شڪار ٿيڻ]] ۽ [[طفيلائيت]] جي خطري هيٺ هوندا آهن. انهيءَ ڪري حشرات [[حشرات ۾ بچاءُ|بچاءَ جون]] ڪيتريون ئي حڪمت عمليون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[ڇانوَ روپ]]، [[نقل]]، زهريلو هجڻ ۽ سرگرم دفاع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;&gt;{{cite book |last1=Evans |first1=Arthur V. |last2=Bellamy |first2=Charles |year=2000 |title=An Inordinate Fondness for Beetles |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22323-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZZ_hfpMo8oAC&amp;pg=PA31 |page=31}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي [[حشرات ۾ بچاءُ#لڪڻ|حشرات ڇانوَ روپ تي ڀاڙين ٿا]] ته جيئن سندن شڪاري يا شڪار کين ڏسي نه سگهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Photos: Masters of Disguise – Amazing Insect Camouflage |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |access-date=11 June 2015 |date=24 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612201555/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |archive-date=12 June 2015}}&lt;/ref&gt; اها خاصيت [[پن ڀونئر|پن ڀونئرن]] ۽ [[سُنگهڻا ڀونئر|سُنگهڻن ڀونئرن]] ۾ عام آهي، جيڪي ڪاٺ يا ٻوٽن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt; [[لٺ حشر|لٺ حشرات]] لٺين ۽ پنن جهڙيون شڪليون اختيار ڪري انهن جي نقل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;bedford&quot;&gt;{{cite journal |last=Bedford |first=Geoffrey O. |title=Biology and Ecology of the Phasmatodea |journal=[[Annual Review of Entomology]] |year=1978 |volume=23 |pages=125–149 |doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي حشرات شڪارين کي دوکو ڏئي پاڻ کان پري رکڻ لاءِ [[نقل]] جو استعمال ڪن ٿا. [[بيٽسي نقل]] ۾ کاڌي لائق جنسون، جهڙوڪ [[هوور مک|هوور مکيون]]، کاڌي جي لائق نه هئڻ وارين جنسن سان مشابهت اختيار ڪري بقا جو فائدو حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ritland &amp; Brower&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ritland |first1=D. B. |last2=Brower |first2=Lincoln P. |author-link2=Lincoln Brower |year=1991 |title=The viceroy butterfly is not a Batesian mimic |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=350 |issue=6318 |pages=497–498 |doi=10.1038/350497a0 |quote=وائسراءِ پوپٽ به مونارڪ پوپٽن جيترا ئي اڻ وڻندڙ ذائقي وارا آهن ۽ فلوريڊا جي نمائنده آباديءَ جي ڪوئين پوپٽن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ اڻ وڻندڙ آهن. |bibcode=1991Natur.350..497R }}&lt;/ref&gt; [[موليري نقل]] ۾ کاڌي جي لائق نه هئڻ واريون جنسون، جهڙوڪ ڀِرون ۽ ماکيءَ جون مکيون، هڪ ٻئي سان مشابهت رکن ٿيون، جنهن سان انهن شڪارين پاران انهن کي آزمائڻ جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو، جن کي سکڻو پوي ٿو ته اهي حشرات کاڌي جي لائق ناهن. ''[[هيليڪونيوس]]'' پوپٽ، جن مان ڪيترائي زهريلا آهن، موليري نقل جا مجموعا ٺاهين ٿا ۽ پنهنجي کاڌي جي لائق نه هجڻ جو ظاهري اظهار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Meyer |first=A. |year=2006 |title=Repeating Patterns of Mimicry |journal=[[PLOS Biology]] |volume=4 |issue=10 |article-number=e341 |doi=10.1371/journal.pbio.0040341 |pmid=17048984 |pmc=1617347 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيميائي بچاءُ#زميني آرٿروپوڊ|ڪيميائي بچاءُ]] ڀونئرن ۽ پوپٽن واري گروهه جي حشرات ۾ عام آهي، جنهن جو اظهار گهڻو ڪري چٽن خبرداري وارن رنگن ([[خبرداري رنگ]]) ذريعي ڪيو ويندو آهي، جيئن [[مونارڪ پوپٽ]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سندن لاروا جيڪي ٻوٽا کائين ٿا، تن مان ڪيميائي مادا پنهنجي جسم جي بافتن ۾ گڏ ڪري [[پوپٽ جو لاروا#ڪيميائي بچاءُ|زهريت]] حاصل ڪن ٿا. ڪجهه حشرات پنهنجا زهريلا مادا پاڻ به ٺاهين ٿا. زهريلا پوپٽ يا پتنگ کائيندڙ شڪاري سخت الٽي ڪري سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ اهي ساڳين نشانين وارن حشرات کي نه کائڻ سکندا آهن؛ اهو موليري نقل جو بنياد آهي.&lt;ref name=&quot;ANC&quot;&gt;{{cite book |last=Kricher |first=John |title=A Neotropical Companion |pages=157–158 |chapter=6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z3pgdvrSmG8C&amp;pg=PA158 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-00974-2 |date=1999}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارابيڊي]] خاندان جا ڪجهه [[زميني ڀونئر]] سرگرميءَ سان پنهنجو بچاءُ ڪن ٿا ۽ شڪارين کي پري رکڻ لاءِ پنهنجي پيٽ مان وڏي درستگيءَ سان ڪيميائي مادا ڦوهاري جي صورت ۾ خارج ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;

=== زيرگي ===

{{main|حشرن وسيلي زيرگي}}

[[File:Apis mellifera flying.jpg|thumb|[[ايپس ميليفيرا|يورپي ماکيءَ جي مک]] [[زيرگي جي ٽوڪري]] ۾ گلن جو زيرو کڻي ماناري ڏانهن موٽي رهي آهي.]]

زيرگي اهو عمل آهي، جنهن ۾ ٻوٽن جي افزائش دوران [[گلن جو زيرو]] منتقل ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[بارآوري]] ۽ [[جنسي افزائش]] ممڪن ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |last=Wigglesworth |first=Vincent Brian |author-link=Vincent Wigglesworth |title=Insect |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] online |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504183402/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |archive-date=4 May 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گهڻن گلدار ٻوٽن کي زيري جي منتقلي لاءِ ڪنهن جانور جي ضرورت هوندي آهي. [[حشرن وسيلي زيرگي|زيرگيءَ]] جو وڏو حصو حشرات وسيلي ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;USFS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |publisher=[[United States Forest Service]] |title=Pollinator Factsheet |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410135644/http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |archive-date=10 April 2008}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته حشرات کي زيرگيءَ جي عيوض عام طور توانائي سان ڀرپور گلن جو رس ملي ٿو، تنهنڪري اهو [[باہمي فائدو|باہمي فائدي]] وارو تعلق آهي. گلن جون مختلف خاصيتون، جهڙوڪ چٽا رنگ ۽ [[حشرات جا فيرومون|فيرومون]]، جيڪي سندن زيرگي ڪندڙ حشرات سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل ارتقا]] ڪنديون رهيون آهن، تن کي [[زيرگي سنڊروم|زيرگيءَ جا سنڊروم]] چيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به لڳ ڀڳ ٽيون حصو گلن جو ڪنهن هڪ سنڊروم ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Ollerton Alarcón Waser Price 2009 pp. 1471–1480&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ollerton |first1=Jeff |last2=Alarcón |first2=Ruben |last3=Waser |first3=Nickolas M. |last4=Price |first4=Mary V. |last5=Watts |first5=Stella |last6=Cranmer |first6=Louise |last7=Hingston |first7=Andrew |last8=Peter |first8=Craig I. |last9=Rotenberry |first9=John |display-authors=4 |title=A global test of the pollination syndrome hypothesis |journal=Annals of Botany |publisher=Oxford University Press |volume=103 |issue=9 |date=14 February 2009 |doi=10.1093/aob/mcp031 |pages=1471–1480 |pmid=19218577 |pmc=2701765 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== طفيلائيت ===

{{further|طفيلائيت|طفيلائي ڀِر}}

ڪيترائي حشرات [[طفيلائيت|طفيلائي]] هوندا آهن. انهن جو سڀ کان وڏو گروهه، جنهن ۾ 100,000 کان وڌيڪ جنسون شامل آهن&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P}}&lt;/ref&gt; ۽ ممڪن طور انهن جو انگ ڏهه لک کان به وڌيڪ هجي،&lt;ref name=&quot;Forbes Bagley Beer Hippee 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forbes |first1=Andrew A. |last2=Bagley |first2=Robin K. |last3=Beer |first3=Marc A. |last4=Hippee |first4=Alaine C. |last5=Widmayer |first5=Heather A. |display-authors=3 |title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order |journal=BMC Ecology |volume=18 |issue=1 |date=12 July 2018 |page=21 |doi=10.1186/s12898-018-0176-x |pmid=30001194 |pmc=6042248 |bibcode=2018BMCE...18...21F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[هائيمينوپٽيرا]] ۾ [[طفيلائي ڀِر|طفيلائي ڀِرن]] جي هڪ واحد [[ارتقائي شاخ]] تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Zhang Kopylov 2020&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Kopylov |first2=Dmitry S. |last3=Rasnitsyn |first3=Alexandr P. |last4=Zheng |first4=Yan |last5=Zhang |first5=Haichun |date=November 2020 |editor-last=Smith |editor-first=Andrew |title=Burmorussidae, a new family of parasitic wasps (Insecta, Hymenoptera) from mid-Cretaceous Burmese amber |journal=Papers in Palaeontology |volume=6 |issue=4 |pages=593–603 |doi=10.1002/spp2.1312 |bibcode=2020PPal....6..593Z }}&lt;/ref&gt; اهي ٻين حشرات تي طفيلائيت ڪن ٿا ۽ آخرڪار پنهنجي ميزبان کي ماري ڇڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt; انهن مان ڪجهه [[مٿانهان طفيل|مٿانهان طفيل]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن ميزبان پاڻ به ٻيا طفيلائي ڀِر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tanaka |first1=S. |last2=Ohsaki |first2=N. |doi=10.1007/s11284-006-0153-2 |title=Behavioral manipulation of host caterpillars by the primary parasitoid wasp Cotesia glomerata (L.) to construct defensive webs against hyperparasitism |journal=Ecological Research |volume=21 |issue=4 |page=570 |year=2006 |bibcode=2006EcoR...21..570T }}&lt;/ref&gt;

حشرات جي ڪيترن گروهن کي يا ته [[ننڍا شڪاري]] يا [[ٻاهريان طفيل]] سمجهي سگهجي ٿو؛&lt;ref name=Rollinson&gt;{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&amp;pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PoulinRandhawa2015&gt;{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}&lt;/ref&gt; مثال طور، [[هيميپٽيرا]] جا ڪيترائي حشرات سوراخ ڪندڙ ۽ چوسيندڙ وات جا حصا رکن ٿا، جيڪي ٻوٽن جو رس چوسڻ لاءِ موافقت ڪيل آهن،{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=80–81, 169, 179, 790–}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Labandeira |first1=Conrad C. |title=Early History of Arthropod and Vascular Plant Associations |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 1998 |volume=26 |pages=329–377 |doi=10.1146/annurev.earth.26.1.329 |bibcode=1998AREPS..26..329L}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[پسو|پسن]]، [[جون|جُوئن]] ۽ [[مڇر|مڇرن]] جهڙن گروهن جون جنسون [[رت خور|رت خور]] هونديون آهن ۽ جانورن جي [[رت]] تي خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=PoulinRandhawa2015/&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180&gt;
File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|هڪ [[طفيلائي ڀِر]]، [[ايفڊ]] جي جسم ۾ آنا وجهي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;WilsonSwincer1982&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=C. G. |last2=Swincer |first2=D. E. |last3=Walden |first3=K. J. |title=The introduction of ''Trioxys complanatus'' Quilis (Hymenoptera: Aphidiidae), an internal parasite of the Spotted Alfalfa Aphid, into South Australia |journal=Australian Journal of Entomology |volume=21 |issue=1 |year=1982 |pages=13–27 |doi=10.1111/j.1440-6055.1982.tb01758.x }}&lt;/ref&gt;
File:Wilting a twig (4608641762).jpg|ٻوٽي جو طفيل يا [[ننڍو شڪاري]]: هڪ [[ڪوريڊي]] حشر ٻوٽي جو رس چوسي رهيو آهي.
File:Male human head louse.jpg|[[انساني مٿي جي جُون]] سڌيءَ طرح منتقل ٿيندڙ [[لازمي طفيل|لازمي]] ٻاهريان طفيل آهن.
&lt;/gallery&gt;

== انسانن سان لاڳاپو ==

{{main|حشرات سان انساني لاڳاپا}}

=== نقصانڪار جيتن طور ===

[[File:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|upright=0.9|''[[ايڊيز ايجپٽي]]''، [[زرد بخار]] جو مڇر، ڪيترين ئي [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|بيمارين]] جو [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهي.]]

{{main|نقصانڪار حشر}}

ڪيترن ئي حشرات کي انسان [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جيت]] سمجهن ٿا. انهن ۾ انسانن ۽ چوپائي مال جا طفيل، جهڙوڪ [[جون|جُوئون]] ۽ [[سيميڪس|کٽمل]] شامل آهن؛ [[مڇر]] [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|ڪيترين ئي بيمارين]] جا [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهن. ٻين نقصانڪار حشرات ۾ [[اڏوهيون]] شامل آهن، جيڪي ڪاٺ جي اڏاوتن کي نقصان پهچائين ٿيون؛ ٻوٽا کائيندڙ حشرات جهڙوڪ [[ماڪڙ]]، ايفڊ ۽ [[ٿرپس]] زرعي فصلن کي تباهه ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڪڻڪ جو سُنگهڻو ڀونئر]] ذخيرو ڪيل زرعي پيداوار کي نقصان پهچائي ٿو. هارين گهڻو ڪري ڪيميائي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] وسيلي حشرات تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر هاڻي وڌندڙ طور [[حياتياتي جيت ضابطو|حياتياتي ضابطي]] تي ڀاڙيو وڃي ٿو. ان طريقي ۾ هڪ جاندار کي استعمال ڪري نقصانڪار جاندار جي آباديءَ جي گهاٽائي گهٽائي ويندي آهي؛ اهو [[گڏيل جيت انتظام]] جو اهم جزو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Biological control and sustainable food production |last1=Bale |first1=J. S. |last2=van Lenteren |first2=J. C. |last3=Bigler |first3=F. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=27 February 2008 |volume=363 |issue=1492 |pages=761–776 |doi=10.1098/rstb.2007.2182 |pmid=17827110 |pmc=2610108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davidson |first=E. |title=Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science |year=2006 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=https://archive.org/details/bigfleashavelitt0000davi |url-access=registration |isbn=978-0-8165-2544-7}}&lt;/ref&gt; حياتياتي ضابطي کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشر مار دوائون گهربل نقصانڪار جيتن کان گهڻو اڳتي ٻين [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] کي به نقصان پهچائي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Colborn |first1=T. |last2=vom Saal |first2=F. S. |last3=Soto |first3=A. M. |title=Developmental effects of endocrine-disrupting chemicals in wildlife and humans |journal=Environmental Health Perspectives |date=October 1993 |volume=101 |issue=5 |pages=378–384 |doi=10.1289/ehp.93101378 |pmc=1519860 |pmid=8080506 |jstor=3431890 |bibcode=1993EnvHP.101..378C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Extinction risk to bird populations caused by DDT exposure |last1=Nakamaru |first1=M. |last2=Iwasab |first2=Y. |last3=Nakanishic |first3=J. |journal=Chemosphere |date=October 2003 |volume=53 |issue=4 |pages=377–387 |doi=10.1016/S0045-6535(03)00010-9 |pmid=12946395 |bibcode=2003Chmsp..53..377N}}&lt;/ref&gt;

=== فائديمند ڪردارن ۾ ===

{{See also|اقتصادي حشراتيات#فائديمند حشرات}}

[[File:008 Fàbrica de seda Yodgorlik, Imom Zahiriddin Ko'chasi 138 (Marguilan), bullint els capolls (cropped).jpg|thumb|upright|[[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جي ڪيڙن]] کي [[پالتو بڻائڻ|پالتو بڻائي]] [[ريشم]] حاصل ڪرڻ جو سلسلو 5,000 سالن کان به اڳ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yu |first1=Hong-Song |last2=Shen |first2=Yi-Hong |last3=Yuan |first3=Gang-Xiang |display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid=21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Normile |first=Dennis |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode=2009Sci...325.1058N |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; هتي ريشم جي پُوپن مان ريشمي ڌاڳو کوليو پيو وڃي.]]

[[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]]، [[پوپٽ|پوپٽن]]، [[مک|مکين]] ۽ [[ڀونئر|ڀونئرن]] سميت حشرات وسيلي گلدار ٻوٽن جي [[زيرگي]] اقتصادي لحاظ کان اهم آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holldobler |first=Wilson |title=Journey to the ants: a story of scientific exploration |year=1994 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-48525-9 |pages=[https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196 196–199] |url=https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196}}&lt;/ref&gt; 2021ع ۾ رڳو آمريڪا ۾ فصلن ۽ ميويدار وڻن جي حشرات وسيلي ٿيندڙ زيرگيءَ جي قيمت لڳ ڀڳ 34 ارب آمريڪي ڊالر لڳائي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jordan |first1=Alex |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Grozinger |first3=Christina M. |last4=Khanna |first4=Vikas |date=26 January 2021 |title=Economic Dependence and Vulnerability of United States Agricultural Sector on Insect-Mediated Pollination Service |journal=Environmental Science &amp; Technology |volume=55 |issue=4 |pages=2243–2253 |doi=10.1021/acs.est.0c04786 |pmid=33496588 |bibcode=2021EnST...55.2243J }}&lt;/ref&gt;

حشرات ڪيترائي فائديمند مادا پيدا ڪن ٿا، جهڙوڪ [[ماکي]]،&lt;ref name=&quot;Crane1990&quot;&gt;{{cite journal |last=Crane |first=E. |title=Honey from honeybees and other insects |journal=Ethology Ecology &amp; Evolution |volume=3 |issue=sup1 |pages=100–105 |year=1990 |doi=10.1080/03949370.1991.10721919 |author-link=Eva Crane}}&lt;/ref&gt; [[موم]]،&lt;ref name=Sanford&gt;{{cite journal |last1=Sanford |first1=M.T. |last2=Dietz |first2=A. |year=1976 |title=The fine structure of the wax gland of the honey bee (Apis mellifera L.). |journal=Apidologie |volume=7 |issue=3 |pages=197–207 |doi=10.1051/apido:19760301 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.beeculture.com/wax-rendering/ |title=Wax Rendering |date=23 March 2016 |work=Bee Culture |access-date=26 October 2018}}&lt;/ref&gt; [[لاڪ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=How Shellac Is Manufactured |url=http://nla.gov.au/nla.news-article55073762 |access-date=17 July 2015 |publisher=The Mail (Adelaide, SA : 1912 – 1954) |date=18 December 1937}}&lt;/ref&gt; [[ريشم]]،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bezzina |first=Neville |title=Silk Production Process |work=Sense of Nature |url=http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |publisher=Sense of Nature Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629231032/http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |archive-date=29 June 2012}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪارمائن]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cochineal Thesis-Red Dye Extract from Cochineal Insect |url=https://www.cochineal.info/ |access-date=2026-04-28 |website=www.cochineal.info}}&lt;/ref&gt; [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] هزارين سالن کان انسان ماکي حاصل ڪرڻ لاءِ پاليندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dams |first1=M. |last2=Dams |first2=L. |title=Spanish Rock Art Depicting Honey Gathering During the Mesolithic |journal=Nature |date=21 July 1977 |volume=268 |issue=5617 |pages=228–230 |doi=10.1038/268228a0 |bibcode=1977Natur.268..228D }}&lt;/ref&gt; مٽيءَ جي ٿانون ۾ ماکيءَ جون مکيون پالڻ جو سلسلو اتر آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ شروع ٿيو.&lt;ref name=9kya&gt;{{cite journal |last=Roffet-Salque |first=Mélanie |display-authors=et al |title=Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers |journal=Nature |date=14 June 2016 |volume=534 |issue=7607 |pages=226–227 |doi=10.1038/nature18451 |pmid=26560301 |doi-access=free |hdl=10379/13692 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; [[ريشم جو ڪيڙو]] انساني تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻ ته [[ريشم رستو|ريشم تي ٻڌل واپار]] چين ۽ باقي دنيا جي وچ ۾ لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=0-8135-3446-1 |page=20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Christian |first=David |year=2000 |title=Silk Roads or Steppe Roads? The Silk Roads in World History |journal=[[Journal of World History]] |volume=2 |issue=1 |page=1 |doi=10.1353/jwh.2000.0004 }}&lt;/ref&gt;

اهي حشرات، جيڪي ٻين حشرات کي کائين ٿا يا انهن تي طفيلائيت ڪن ٿا، انسانن لاءِ فائديمند آهن، جيڪڏهن ان عمل سان زراعت ۽ انساني اڏاوتن کي ٿيندڙ نقصان گهٽجي وڃي. مثال طور، [[ايفڊ]] فصلن مان خوراڪ حاصل ڪري اقتصادي نقصان پهچائين ٿا، پر [[ليڊي برڊ ڀونئر]] ايفڊ کائين ٿا ۽ انهن کي [[حياتياتي جيت ضابطو|ضابطي هيٺ آڻڻ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. حشرات ٻين حشرات جي استعمال جو تمام وڏو حصو ٺاهين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=328–348, 400}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biocontrol Network – Beneficial Insects |url=http://www.biconet.com/biocontrol.html |publisher=Biocontrol Network |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228043847/http://www.biconet.com/biocontrol.html |archive-date=28 February 2009 |url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Davidson |first1=R. H. |last2=Lyon |first2=William F. |year=1979 |title=Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard |publisher=John Wiley &amp; Sons |page=38 |isbn=978-0-471-86314-4}}&lt;/ref&gt;

مکين جا لاروا ([[ميگٽ]]) اڳ ۾ [[ميگٽ علاج|زخمن جي علاج]] لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا ته جيئن [[گانگرين]] کي روڪي يا ان کان بچائي سگهجي، ڇاڪاڻ ته اهي رڳو مئل گوشت کائيندا آهن. هي علاج جديد دور ۾ به ڪجهه اسپتالن ۾ استعمال ٿي رهيو آهي. حشرات ممڪن دوائن ۽ ٻين طبي مادن جي ذريعن طور پڻ ڌيان ڇڪايو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dossey |first=Aaron T. |date=December 2010 |title=Insects and their chemical weaponry: New potential for drug discovery |journal=Natural Product Reports |volume=27 |pages=1737–1757 |doi=10.1039/c005319h |issue=12 |pmid=20957283}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات، جهڙوڪ ڪرڪيٽ ۽ مختلف قسمن جا حشري لاروا، عام طور مڇي مارڻ لاءِ چارو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sherman |first=Ronald A. |author2=Pechter, Edward A. |date=1987 |title=Maggot therapy: a review of the therapeutic applications of fly larvae in human medicine, especially for treating osteomyelitis |journal=Medical and Veterinary Entomology |volume=2 |issue=3 |pages=225–230 |doi=10.1111/j.1365-2915.1988.tb00188.x |pmid=2980178 }}&lt;/ref&gt;

=== آباديءَ ۾ گهٽتائي ===

{{main|حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي}}

1500ع کان وٺي حشرات جي گهٽ ۾ گهٽ 66 جنسن جي ناپيد ٿيڻ جا واقعا درج ڪيا ويا آهن، جن مان گهڻيون سامونڊي ٻيٽن تي رهنديون هيون.&lt;ref name=&quot;Briggs2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briggs |first1=John C |title=Emergence of a sixth mass extinction? |journal=Biological Journal of the Linnean Society |date=October 2017 |volume=122 |issue=2 |pages=243–248 |doi=10.1093/biolinnean/blx063 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي|حشرات جي گهڻائيءَ ۾ گهٽتائي]] جا سبب انساني سرگرمين سان ڳنڍيا ويا آهن، جن ۾ مصنوعي روشني،&lt;ref name=&quot;Owens2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Owens |first1=Avalon C. S. |last2=Lewis |first2=Sara M. |title=The impact of artificial light at night on nocturnal insects: A review and synthesis |journal=Ecology and Evolution |date=November 2018 |volume=8 |issue=22 |pages=11337–11358 |doi=10.1002/ece3.4557 |doi-access=free |pmid=30519447 |pmc=6262936 |bibcode=2018EcoEv...811337O}}&lt;/ref&gt; زمين جي استعمال ۾ تبديليون، جهڙوڪ شهري واڌ يا زراعت،&lt;ref name=&quot;Tscharntke2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tscharntke |first1=Teja |last2=Klein |first2=Alexandra M. |last3=Kruess |first3=Andreas |last4=Steffan-Dewenter |first4=Ingolf |last5=Thies |first5=Carsten |title=Landscape perspectives on agricultural intensification and biodiversity and ecosystem service management |journal=Ecology Letters |date=August 2005 |volume=8 |issue=8 |pages=857–874 |doi=10.1111/j.1461-0248.2005.00782.x |bibcode=2005EcolL...8..857T |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Insect-Plant Interactions in a Crop Protection Perspective |chapter=Plant–Insect Interactions in a Changing World |series=Advances in Botanical Research |date=2017 |volume=81 |pages=289–332 |doi=10.1016/bs.abr.2016.09.009 |isbn=978-0-12-803318-0 |url=https://orbi.umons.ac.be/handle/20.500.12907/38970 }}&lt;/ref&gt; جيت مار دوائن جو استعمال،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Braak |first1=Nora |last2=Neve |first2=Rebecca |last3=Jones |first3=Andrew K. |last4=Gibbs |first4=Melanie |last5=Breuker |first5=Casper J. |title=The effects of insecticides on butterflies – A review |journal=Environmental Pollution |date=November 2018 |volume=242 |issue=Pt A |pages=507–518 |doi=10.1016/j.envpol.2018.06.100 |pmid=30005263 |bibcode=2018EPoll.242..507B |url=https://radar.brookes.ac.uk/radar/items/fddc88d3-25f2-4274-9321-2f9b3b72047a/1}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڌارين جنسن|ڌارين جنسن]] جو پکڙجڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wagner |first1=David L. |last2=Van Driesche |first2=Roy G. |title=Threats Posed to Rare or Endangered Insects by Invasions of Nonnative Species |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=January 2010 |volume=55 |issue=1 |pages=547–568 |doi=10.1146/annurev-ento-112408-085516 |pmid=19743915}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-date=20 February 2015 |title=Threats to Global Diversity |last=Wilson |first=E. O. |access-date=17 May 2009}}&lt;/ref&gt; 2019ع جي هڪ تحقيقي جائزي موجب حشرات جي جنسن جو وڏو حصو 21هين صديءَ ۾ ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ ٿي سگهي ٿو،&lt;ref name=&quot;Wyckhuys2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sánchez-Bayo |first1=Francisco |last2=Wyckhuys |first2=Kris A.G. |title=Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers |journal=Biological Conservation |date=April 2019 |volume=232 |pages=8–27 |doi=10.1016/j.biocon.2019.01.020 |doi-access=free |bibcode=2019BCons.232....8S}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان جي تفصيلن تي اختلاف ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Saunders |first1=Manu |title=Insectageddon is a great story. But what are the facts? |url=https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |website=Ecology is not a dirty word |access-date=24 February 2019 |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225044750/https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |archive-date=25 February 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020ع جي هڪ وڏي ميٽا مطالعي، جنهن 166 ڊگهي مدي وارن سرويَن جي انگن اکرن جو تجزيو ڪيو، مان ظاهر ٿيو ته زميني حشرات جون آباديون واقعي تيزيءَ سان گهٽجي رهيون آهن، لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو في ڏهاڪي جي شرح سان.&lt;ref name=vanKlink2020&gt;{{citation |journal=[[سائنس رسالو|سائنس]] |title=Meta-analysis reveals declines in terrestrial but increases in freshwater insect abundances |first1=Roel |last1=van Klink |date=24 April 2020 |volume=368 |issue=6489 |pages=417–420 |doi=10.1126/science.aax9931 |pmid=32327596 |bibcode=2020Sci...368..417V |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52399373 |title='Insect apocalypse' more complex than thought |date=23 April 2020 |work=BBC News |access-date=24 April 2020}}&lt;/ref&gt;

=== تحقيق ۾ ===

[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|upright=0.9|ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونائي جاندار]] آهي.]]

حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مثال طور، ننڍي جسامت، مختصر نسلي مدت ۽ وڏي [[نسلي پيداواري صلاحيت]] سبب عام ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽن]] جي [[جينيات]] جي مطالعي لاءِ هڪ [[نمونائي جاندار]] آهي، جنهن ۾ [[جينياتي ڳانڍاپو]]، [[ايپسٽاسس|جينن جي وچ ۾ لاڳاپا]]، [[ڪروموسوم|ڪروموسومي]] جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات|ترقي]]، رويو ۽ [[ارتقا]] شامل آهن. ڇاڪاڻ ته يوڪيريوٽن ۾ جينياتي نظام وڏي حد تائين محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ميون جي مکين ۾ [[ڊي اين اي نقل]] يا [[جينياتي نقل نويسي|نقل نويسي]] جهڙن بنيادي خلوي عملن کي سمجهڻ سان ٻين يوڪيريوٽن، جن ۾ انسان به شامل آهن، جي اهڙن عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pierce&quot;&gt;{{cite book |title=Genetics: A Conceptual Approach |last=Pierce |first=B. A. |edition=2nd |publisher=W.H. Freeman and Company |location=New York |page=[https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87 87] |isbn=978-0-7167-8881-2 |year=2006 |url=https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87}}&lt;/ref&gt; ''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي [[جينوم منصوبو|ترتيب]] 2000ع ۾ معلوم ڪئي وئي، جيڪا حياتياتي تحقيق ۾ هن جاندار جي اهم ڪردار جي عڪاسي ڪري ٿي. معلوم ٿيو ته مک جي جينوم جو 70 سيڪڙو [[انساني جينوم]] سان مشابهت رکي ٿو، جيڪو [[ارتقا]] جي نظريي جي حمايت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Adams_2000&quot;&gt;{{cite journal |last1=Adams |first1=M. D. |title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' |journal=Science |volume=287 |issue=5461 |pages=2185–2195 |date=24 March 2000 |pmid=10731132 |doi=10.1126/science.287.5461.2185 |last2=Celniker |first2=S. E. |last3=Holt |first3=R. A. |last4=Evans |first4=C. A. |last5=Gocayne |first5=J. D. |last6=Amanatides |first6=P. G. |last7=Scherer |first7=S. E. |last8=Li |first8=P. W. |last9=Hoskins |first9=R. A. |last10=Galle |first10=R. F. |last11=George |first11=R. A. |last12=Lewis |first12=S.E. |last13=Richards |first13=S. |last14=Ashburner |first14=M. |last15=Henderson |first15=S. N. |last16=Sutton |first16=G. G. |last17=Wortman |first17=J. R. |last18=Yandell |first18=M. D. |last19=Zhang |first19=Q. |last20=Chen |first20=L.X. |last21=Brandon |first21=R. C. |last22=Rogers |first22=Y. H. |last23=Blazej |first23=R. G. |last24=Champe |first24=M. |last25=Pfeiffer |first25=B. D. |last26=Wan |first26=K. H. |last27=Doyle |first27=C. |last28=Baxter |first28=E. G. |last29=Helt |first29=G. |last30=Nelson |first30=C. R. |bibcode=2000Sci...287.2185. |display-authors=5 }}&lt;/ref&gt;

=== خوراڪ طور ===

{{main|خوراڪ طور حشرات}}

[[File:Witchetty grub.jpg|thumb|upright=0.9|[[وچيٽي لاروا]] آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن ۾ پروٽين سان ڀرپور قيمتي خوراڪ سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Ceurstemont 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ceurstemont |first1=Sandrine |title=Inevitable insectivores? Not so fast |date=6 July 2013 |journal=New Scientist |volume=219 |issue=2924 |page=35 |doi=10.1016/S0262-4079(13)61691-7 }}&lt;/ref&gt;]]

دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;theguardian&quot;&gt;{{Cite news |date=31 July 2010 |title=Insects could be the key to meeting food needs of growing global population |url=http://www.theguardian.com/environment/2010/aug/01/insects-food-emissions |access-date=13 January 2022 |work=[[دي گارڊين]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ramos-Elorduy 1998 44&quot;&gt;{{cite book |title=Creepy crawly cuisine: the gourmet guide to edible insects |last=Ramos-Elorduy |first=Julieta |author2=Menzel, Peter |year=1998 |publisher=Inner Traditions / Bear &amp; Company |isbn=978-0-89281-747-4 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Q7f1LkFz11gC |access-date=23 April 2014}}&lt;/ref&gt; آفريڪا ۾ مقامي طور گهڻي تعداد ۾ ملندڙ [[ماڪڙ]] ۽ [[اڏوهيون]] انسانن جي روايتي خوراڪ جو عام ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;&gt;{{cite web |title=Insects as Food for Humans |url=https://www.si.edu/spotlight/buginfo/insects-food |access-date=14 September 2022}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، خاص طور تي تريل [[سيڪاڊا]]، [[لذيذ خوراڪ]] سمجهيا وڃن ٿا. حشرات ۾ سندن وزن جي ڀيٽ ۾ پروٽين جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ ڪجهه ليکڪن انهن کي انساني [[غذائيت]] ۾ [[پروٽين]] جو اهم ممڪن ذريعو قرار ڏنو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=10–13}} تنهن هوندي به، گهڻن ترقي يافته ملڪن ۾ [[حشر خوري]]، يعني حشرات کائڻ، سماجي طور [[ممنوع عمل|ممنوع]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Michels |first=John |title=Science |editor=John Michels |publisher=American Association for the Advance of Science |location=New York |year=1880 |volume=1 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=aDkLAAAAYAAJ&amp;pg=PA69}}&lt;/ref&gt; [[فوج|هٿياربند فوجن]] پاران پڻ ڏکين حالتن ۾ سپاهين لاءِ حشرات کي [[بقا جون مهارتون|بقا جي خوراڪ]] طور تجويز ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;/&gt; حشرات جي گهڻائي ۽ خوراڪ جي کوٽ بابت عالمي خدشن سبب [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو [[خوراڪ ۽ زراعت جو ادارو]] ان امڪان تي غور ڪري ٿو ته دنيا جي ماڻهن کي مستقبل ۾ حشرات کي بنيادي خوراڪ طور استعمال ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. حشرات غذائي جزن سان ڀرپور آهن، جن ۾ پروٽين، معدنيات ۽ چرٻيءَ جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ دنيا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو اڳ ئي باقاعدگيءَ سان انهن کي کائي ٿو.&lt;ref name=&quot;investvine&quot;&gt;{{cite web |url=http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |title=UN: Insects are 'food of the future' (video) |first=Arno |last=Maierbrugger |work=Inside Investor |date=14 May 2013 |access-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910061538/http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |archive-date=10 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ٻين شين ۾ ===

[[ڪارو سپاهي مک]] جا لاروا [[سينگار جي شين]] ۾ استعمال لاءِ [[پروٽين]] ۽ چرٻي فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Verheyen |first1=Geert |last2=Ooms |first2=Tom |last3=Vogels |first3=Liesbeth |last4=Vreysen |first4=Steven |last5=Bovy |first5=Ann |last6=Van Miert |first6=Sabine |last7=Meersman |first7=Filip |date=1 May 2018 |title=Insects as an Alternative Source for the Production of Fats for Cosmetics |journal=Journal of Cosmetic Science |volume=69 |issue=3 |pages=187–202 |pmid=30052193 }}&lt;/ref&gt; حشرات مان کاڌي جو تيل، حشري مکڻ ۽ [[چرٻيءَ وارا الڪوحل]] [[حياتياتي صاف سازي|تيار ڪري سگهجن ٿا]]؛ اهڙن حشرات ۾ سپرورم ''[[زوفوباس موريو]]'' پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 August 2016 |title=From Pest to Pot: Can Insects Feed the World? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410150413/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-date=10 April 2021 |access-date=13 January 2022 |website=National Geographic Culture}}&lt;/ref&gt; ڪاري سپاهي مک يا [[گهر جي مک]] سميت حشرات جون جنسون سندن [[ميگٽ پالڻ|لاروا]] واري صورت ۾، ۽ [[ميل ورم]] جهڙا ڀونئرن جا لاروا، پروسيس ڪري ڪڪڙن، مڇين ۽ سوئرن سميت پاليل جانورن لاءِ [[جانورن جي خوراڪ طور حشرات|خوراڪ]] طور استعمال ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=How AgriProtein makes chicken food from maggots |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/food-of-larvae |access-date=13 January 2022}}&lt;/ref&gt; حشرات جون ڪيتريون ئي جنسون [[پالتو جانور|پالتو جاندارن]] طور وڪرو ۽ پاليون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bugs |title=Bugs – das Wirbellosenmagazin |url=https://www.ms-verlag.de/magazine/bugs |access-date=7 March 2021 |website=NTV Verlag}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ۽ لوڪ روايتن ۾ ===

{{further|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}}

[[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|upright=1.2|[[قديم مصر]] جو الڳ پرن وارو [[اسڪاراب (نوادرات)|اسڪاراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م.]]

[[اسڪارابيڊي|اسڪاراب ڀونئرن]] کي [[قديم مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه [[شامانيت|شاماني]] ثقافتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي علامتي اهميت حاصل هئي. قديم [[چين|چيني]] [[سيڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت سمجهندا هئا. [[ميسوپوٽيميا]] جي ادب ۾ [[گلگامش]] جي رزميه نظم ۾ [[اوڊوناٽا]] ڏانهن اهڙا اشارا ملن ٿا، جيڪي امرتا جي ناممڪن هجڻ جي علامت آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان بشمين]] ماڻهن وٽ [[پريئنگ مينٽس]] کي وڏي ثقافتي اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ تخليق ۽ انتظار ڪرڻ ۾ زين جهڙو صبر شامل آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=9}}

== پڻ ڏسو ==

* [[حشراتيات]]
* [[نسلي حشراتيات]]
* [[اڏامندڙ ۽ ترندڙ جانور]]
* [[:زمرو:حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون|حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون]]</text>
      <sha1>msl7cbwd1efohz7thqo4wk051v6jsix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413448</id>
      <parentid>413445</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172534" sha1="61soyt7btb4ojzp4jmtm5r64jowqvpx" xml:space="preserve">{{Short description|آرٿروپوڊن جو طبقو}}

{{Automatic taxobox
| fossil_range = {{fossilrange|Carboniferous|Present|earliest=400}} ابتدائي گروهه [[ڊيوونين دور]] کان سڃاتو وڃي ٿو
| image = Insects - Neoptera - Paleoptera - Apterygota.jpg&lt;!--See talk page before editing--&gt;
| image_caption = حشرات جو جسم ٽن حصن تي مشتمل هوندو آهي: وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] وارو مٿو، ٽن جوڙن ٽنگن واري [[ڇاتي (آرٿروپوڊ جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ ٽڪرن ۾ ورهايل پيٽ. ڪيترن ئي گروهن ۾ پرن جا ٻه جوڙا پڻ هوندا آهن.
| display_parents = 2
| taxon = Insecta
| authority = [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ([[سسٽيما نيچري جو ڏهون ڇاپو|1758ع]])
| subdivision_ranks = ذيلي گروهه
| subdivision = * [[آرڪيوگناٿا]]

* [[ڊائڪونڊيليا]]
  ** [[زائجينٽوما]]
  ** [[ٽيريگوٽا]]
  | synonyms = * ايڪٽوگناٿا
* اينٽوميڊا
  }}
  [[File:Insect world of motion.webm|thumb|حشرات چرپر سان ڀرپور دنيا ۾ رهن ٿا. هي [[اڪنٿوسيفالا ٽرمينالس|پنن جهڙين ٽنگن وارو جيت]] هوا ۾ لڏندڙ گاهه تي چڙهي ٿو ۽ پوءِ اڏامي وڃي ٿو.]]

'''جیت'' یا '''حشرات''' ([[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''{{lang|la|insectum}}'' مان) '''انسڪٽا''' [[طبقو (حياتيات)|طبقي]] سان واسطو رکندڙ [[غير ڪرنگهي وارا جانور]] آهن. اهي [[آرٿروپوڊ]] فائلم جو سڀ کان وڏو گروهه آهن. &lt;!--Please do not try to add humorous remarks here: that will only get you blocked from editing like the six folks who tried doing just that recently. --&gt; حشرات وٽ [[ٻاهريون ڍانچو]]، ٽن حصن تي مشتمل جسم ([[حشرات جي جسماني بناوت#مٿو|مٿو]]، [[ڇاتي (حشرات جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ [[پيٽ (حشرات جي جسماني بناوت)|پيٽ]])، جوڙدار [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽنگن]] جا ٽي جوڙا، [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي. حشرات جانورن جو سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه آهن، جن جا ڏهه لک کان وڌيڪ [[نسل (حياتيات)|نسل]] بيان ڪيا ويا آهن؛ اهي جانورن جي بيان ڪيل سمورن نسلن جي اڌ کان وڌيڪ حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.

حشرات جو [[اعصابي سرشتو]] هڪ [[حشرات جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. حشرات پنهنجي جسم جي پاسن تي موجود [[ساهه سوراخ (آرٿروپوڊ)|جوڙن ۾ ترتيب ڏنل سوراخن]] جي هڪ سرشتي وسيلي [[حشرات جو تنفسي سرشتو|هوا ۾ ساهه کڻن ٿا]]، جيڪي [[ٽريڪيا#غير ڪرنگهي وارا جانور|ننڍين نلين]] سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ هوا کي سڌو جسم جي بافتن تائين پهچائيندا آهن. تنهنڪري سندن رت آڪسيجن کڻي نه ٿو هلي؛ اهو رڳو جزوي طور نالين ۾ محدود هوندو آهي ۽ ان جو ڪجهه حصو کليل [[هيموسيل]] ۾ گردش ڪندو آهي. حشرات بنيادي طور پنهنجي [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] وسيلي ڏسن ٿا، جڏهن ته انهن وٽ اضافي طور ننڍيون [[سادي اک|ساديون اکيون]] پڻ هونديون آهن. ڪيترائي حشرات [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضون]] وسيلي آواز ٻڌي سگهن ٿا. سندن [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] حسي گراهڪن وسيلي ڪم ڪندي آهي، جيڪي عام طور اينٽينائن ۽ وات جي حصن تي موجود هوندا آهن.

اڪثر حشرات [[آنا ڏيندڙ جانور|آنا ڏئي]] نسل وڌائين ٿا. حشرات جي واڌ سندن نه ڇڪجندڙ ٻاهرئين ڍانچي سبب محدود هوندي آهي، تنهنڪري سندن واڌ ويجهه دوران ڪيترائي ڀيرا [[کل لاهڻ|کل لاهڻي]] پوندي آهي. اڻ بالغ مرحلا اڪثر جسماني بناوت، عادتن ۽ رهائش جي لحاظ کان بالغ حشرات کان مختلف هوندا آهن. [[مڪمل روپ مٽائڻ|چئن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ گروهن ۾ عام طور لڳ ڀڳ بي حرڪت [[پيوپا]] وارو مرحلو هوندو آهي. بالغ حشرات عام طور هلڻ ۽ اڏامڻ وسيلي چرپر ڪندا آهن؛ ڪجهه ترڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. حشرات اهي واحد غير ڪرنگهي وارا جانور آهن، جيڪي پنهنجي طاقت سان مسلسل اڏام ڪري سگهن ٿا؛ [[حشرات جي اڏام]] جو ارتقا رڳو هڪ ڀيرو ٿيو. ڪيترائي حشرات گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو [[آبي حشرات|پاڻيءَ ۾]] گذارين ٿا ۽ انهن جا [[لاروا]] گلڦڙن وسيلي ساهه کڻن ٿا؛ ڪجهه نسلن جا بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن. ڪجهه نسل، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ جيت]]، پاڻيءَ جي سطح تي هلي سگهن ٿا. حشرات گهڻو ڪري اڪيلا رهن ٿا، پر ڪجهه، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ماڪوڙو|ماڪوڙا]] ۽ [[اڏوهيون]]، [[اعليٰ سماجيت|سماجي]] هوندا آهن ۽ وڏين، منظم [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونين]] ۾ رهن ٿا. ٻيا، جهڙوڪ [[ڪن ڪينچلو|ڪن ڪينچلا]]، مادراڻي سنڀال ڪن ٿا ۽ پنهنجن آنن ۽ ٻچن جي حفاظت ڪن ٿا. حشرات ڪيترن ئي طريقن سان هڪٻئي سان رابطو ڪري سگهن ٿا. نر [[پتنگو|پتنگا]] وڏي فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا. ٻيا نسل آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا: ڪرڪيٽ [[اسٽرائيڊيوليشن|پنهنجا پر هڪٻئي سان گسائي آواز پيدا ڪن ٿا]]، جيئن ساٿيءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ۽ ٻين نرن کي پري رکن. [[جگنو|ليمپائرڊ ڀنگ]] روشنيءَ وسيلي هڪٻئي سان رابطو ڪن ٿا.

[[نامڪمل روپ مٽائڻ|ٽن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ حشرات ۾ پيوپا وارو مرحلو نه هوندو آهي؛ اهي [[نمف (حياتيات)|نمف]] جي ڪيترن مرحلن مان گذرندا آهن، جن ۾ هر ايندڙ مرحلو بالغ حشر سان وڌيڪ مشابهت رکندو آهي. [[قديم حياتياتي دور]] مان تمام وڏي جسامت وارن حشرات جا پنڊ پهڻ مليا آهن، جن ۾ [[ميگانيسوپٽيرا|وڏا ڀنڀوري جهڙا حشرات]] پڻ شامل آهن، جن جي پرن جي پکيڙ {{convert|55|to|70|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه بظاهر [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل طور ارتقا پذير]] ٿيا آهن. انسان ڪيترن حشرات کي [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جاندار]] سمجهن ٿا، خاص طور انهن کي جيڪي فصلن کي نقصان پهچائين ٿا، ۽ انهن کي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] ۽ ٻين طريقن سان ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ٻيا حشرات [[طفيلائيت|طفيل]] هوندا آهن ۽ [[حشرات سبب ٿيندڙ بيمارين جي فهرست|بيمارين]] جا [[ناقل (وبائيات)|ناقل]] بڻجي سگهن ٿا. حشرات مان [[زيرگي|زيرگي ڪندڙ جاندار]] ڪيترن گلدار ٻوٽن جي نسل وڌائڻ ۽ اهڙيءَ ريت انهن جي ماحولياتي سرشتن لاءِ لازمي آهن. ڪيترائي حشرات نقصانڪار حشرات جو شڪار ڪرڻ سبب ماحولياتي طور فائديمند آهن، جڏهن ته ڪجهه سڌو معاشي فائدو پڻ ڏين ٿا. خاص طور ٻن نسلن کي وڏي معاشي اهميت حاصل آهي ۽ انهن کي ڪيترائي سؤ سال اڳ گهريلو بڻايو ويو هو: [[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جا ڪيڙا]] [[ريشم]] لاءِ ۽ [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] [[ماکي]] لاءِ. دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي ڄاڻي واڻي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا. انساني سرگرميون [[حشرات جي حياتياتي گوناگونيت]] تي سنگين اثر وجهي رهيون آهن.

== لفظ جو بڻ بنياد ==

لفظ '''حشر''' لاءِ انگريزي لفظ انسیڪٽ ''insect''، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ انسيڪٽم {{lang|la|insectum}}&lt;!--past participle--&gt; مان نڪتل آهي، جيڪو ان {{lang|la|in}} + سيڪو {{lang|la|sĕco}}، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ جي معنيٰ رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dinseco1 |title=insĕco |last1=Lewis |first1=Charlton T. |last2=Short |first2=Charles |dictionary=A Latin Dictionary |publisher=Perseus Digital Library |date=1879}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ حشرات جو جسم ڄڻ ٽن حصن ۾ ورهايل نظر اچي ٿو. [[پليني بزرگ]] هن لاطيني لفظ کي رائج ڪيو، جنهن [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ اينٽومون {{lang|grc|ἔντομον}} ''éntomon''، يعني ”حشر“ يا جيت (جيئن [[حشراتيات]] ۾) جو [[لفظي ترجمو]] ڪيو هو. اهو لفظ وري {{lang|grc|[[wikt:ἔντομος|ἔντομος]]}} اينٽوموس ''éntomos''، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ مان نڪتل هو؛&lt;ref name=&quot;Liddell&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/ntomos |title=ἔντομος |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |work=A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus Digital Library |date=1940}}&lt;/ref&gt; [[ارسطو]] پڻ پنهنجي حياتياتي درجي بنديءَ ۾ [[ارسطو جي حياتيات#درجي بندي|جاندارن جي هن طبقي]] لاءِ اهو اصطلاح سندن ٽڪرن ۾ ورهايل جسم جي حوالي سان استعمال ڪيو هو. انگريزي لفظ ''insect'' پهريون ڀيرو 1601ع ۾ [[فليمون هالينڊ]] پاران پليني جي ڪيل ترجمي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;etymonline&quot;&gt;{{cite dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |title=insect (n.) |dictionary=[[آن لائين ايٽيمولوجيڪل ڊڪشنري]] |last=Harper |first=Douglas |author2=McCormack, Dan |date=November 2001 |page=1 |access-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164850/http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=11 January 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ezglot.com/words.php?w=insect&amp;l=eng |title=insect translations |website=ezglot.com}}&lt;/ref&gt;

== حشرات ۽ ٻيا ”جيت“ ==

=== امتيازي خاصيتون ===

عام ڳالهه ٻولهه ۾ حشرات ۽ ٻين زميني [[سنڌي|سنڌپيرن]] کي اڪثر '''جيت'''{{efn|[[نيوزيلينڊ جو عجائب گهر]] لکي ٿو ته ”روزمره جي ڳالهه ٻولهه“ ۾ ''جيت'' مان مراد ”گهٽ ۾ گهٽ ڇهن ٽنگن وارا زميني سنڌپير، جهڙوڪ حشرات، ڪوريئڙا ۽ سئوپيرا“ هوندا آهن.&lt;ref&gt;[https://www.tepapa.govt.nz/discover-collections/read-watch-play/science/your-bug-questions-answered/what-bug-insects-arachnids &quot;What is a bug? Insects, arachnids, and myriapods&quot;] at Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa website. Accessed 10 March 2022.&lt;/ref&gt; ”اهي جيت جيڪي حشرات ناهن“ بابت هڪ باب ۾ حشراتيات جي ماهر گلبرٽ والڊبائوئر سئوپيرن، هزارپيرن، عنڪبوتين (ڪوريئڙن، [[اوپيليونيز|ڊگهن ٽنگن وارن عنڪبوتين]]، وڇن، [[مائيٽ|مائيٽن]]، چگرن ۽ چچڙن) سان گڏ ڪجهه زميني سخت کل وارن جاندارن ([[سو بگ|سو بگن]] ۽ [[پل بگ|پل بگن]]) جو به ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;&gt;{{cite book |last=Waldbauer |first=Gilbert |title=The Handy Bug Answer Book |publisher=Visible Ink |year=1998 |url=https://archive.org/details/handybuganswerbo00wald/page/5/mode/2up |pages=1, 5–26 |isbn=978-1-57859-049-0}}&lt;/ref&gt;}} يا رينگندڙ ننڍڙا جاندار چيو ويندو آهي. حشراتيات جا ماهر ڪنهن حد تائين ”جيت“ جو نالو هڪ محدود درجي، يعني [[حقيقي جيت|حقيقي جيتن]] لاءِ مخصوص رکن ٿا، جيڪي [[هيميپٽيرا]] سلسلي جا حشرات آهن، جهڙوڪ [[سيڪاڊا]] ۽ [[ڍال جيت]].&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;/&gt; ٻيا زميني سنڌپير، جهڙوڪ [[سئوپيرو|سئوپيرا]]، [[هزارپيرو|هزارپيرا]]، [[ڪاٺ جي جوءِ|ڪاٺ جون جوئون]]، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[مائيٽ|مائيٽ]] ۽ [[وڇون]]، ڪڏهن ڪڏهن حشرات سمجهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ پڻ ڳنڍيل ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Chinery intro 1993&quot;&gt;{{cite book |last=Chinery |first=Michael |date=1993 |chapter=Introduction |title=Insects of Britain &amp; Northern Europe |edition=3rd |location=London |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-219918-6 |pages=11–13}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات ئي اهڙا سنڌپير آهن، جن ۾ پر ٿي سگهن ٿا؛ سندن سيني تي وڌ ۾ وڌ پرن جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پر هجن يا نه هجن، بالغ حشرات کي سندن ٽن حصن واري جسماني بناوت مان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن ۾ مٿو، سينو ۽ پيٽ شامل آهن؛ سندن سيني تي ٽنگن جا ٽي جوڙا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;175&quot; heights=&quot;175&quot; caption=&quot;حشرات ۽ ٻيا ”جيت“، جيڪي حشرات سان ڀلجي سگهن ٿا&quot;&gt;
File:Gemeine Heidelibelle (Sympetrum vulgatum) 4 (cropped).jpg|'''حشر'''&lt;!--هن گروهه ڏانهن اشارو--&gt;: ڇهه ٽنگون، ٽن حصن وارو جسم&lt;br/&gt;(مٿو، سينو، پيٽ)،&lt;br/&gt;پرن جا وڌ ۾ وڌ ٻه جوڙا
File:Wolfsspinne Trochosa Rose-20190905-RM-081613 (cropped).jpg|[[ڪوريئڙو]]: اٺ ٽنگون،&lt;br/&gt;ٻن حصن وارو جسم
File:Armadillidium_vulgare_001.jpg|[[ڪاٺ جي جوءِ]]: ٽنگن جا ست جوڙا، جسم جا ست ڀاڱا&lt;!--حقيقت ۾ سيني جا، پر هن ڪيپشن لاءِ تمام فني اصطلاح آهي--&gt;&lt;br/&gt;(مٿي ۽ پڇ سميت)
File:Scolopendra viridicornis nigra (cropped).jpg|[[سئوپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي هڪ جوڙو
File:Milli's on the back (cropped).jpg|[[هزارپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي ٻه جوڙا
&lt;/gallery&gt;=== حياتياتي گوناگونيت ===

{{Main|حشرات جي حياتياتي گوناگونيت}}

[[File:Eukaryote species pie tree.png|thumb|upright=1.75|سڀني [[حقيقي مرڪزياتي جاندار|حقيقي مرڪزياتي جاندارن]] مان لڳ ڀڳ اڌ حشرات آهن (خاڪي جي کاٻي پاسي).]]

حشرات جي [[نسل (حياتيات)|نسلن]] جي ڪل تعداد بابت اندازن ۾ گهڻو فرق آهي. اندازو آهي ته دنيا ۾ حشرات جا شايد لڳ ڀڳ 55 لک نسل موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک نسلن کي بيان ڪري نالا ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Stork |first=Nigel E. |title=How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth? |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=7 January 2018 |volume=63 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1146/annurev-ento-020117-043348 |pmid=28938083 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; اهي [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي|فنجائين]] سميت سڀني حقيقي مرڪزياتي جاندارن جي نسلن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Erwin |first=Terry L. |year=1982 |title=Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species |journal=The Coleopterists Bulletin |volume=36 |pages=74–75 |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923014947/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون [[سلسلو (حياتيات)|سلسلا]] [[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا)، [[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون)، [[هائيمينوپٽيرا]] (ڀنڀوريون، ڪوليون ۽ ماکيءَ جون مکيون) ۽ [[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا) آهن؛ انهن مان هر هڪ سلسلي جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;{{-}}

&lt;gallery class=center mode=packed widths=150 heights=150 caption=&quot;حشرات انتهائي گوناگون آهن. پنجن گروهن مان هر هڪ جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&quot;&gt;
File:Palomena prasina MHNT Léguevin Blanc.jpg|حقيقي جيت&lt;br/&gt;([[هيميپٽيرا]])
File:Peacock butterfly (Aglais io) 2.jpg|پوپٽ ۽ پتنگا&lt;br/&gt;([[ليپيڊوپٽيرا]])
File:Asilidae by kadavoor.jpg|مکيون&lt;br/&gt;([[ڊپٽيرا]])
File:Specimen of Podalonia tydei (Le Guillou, 1841) (cropped).jpg|ڀنڀوريون&lt;br/&gt;([[هائيمينوپٽيرا]])
File:7-Spotted-Ladybug-Coccinella-septempunctata-sq1.jpg|ڀونئرا&lt;br/&gt;([[ڪوليوپٽيرا]])
&lt;/gallery&gt;=== ورڇ ۽ رهائشگاهون ===

&lt;gallery class=center mode=packed widths=165 heights=165 caption=&quot;حشرات برف، مٺي پاڻي، گرم علائقن، ريگستان ۽ سمنڊ جهڙين مختلف رهائشگاهن ۾ ملن ٿا.&quot;&gt;
File:Boreus hyemalis 5930585 (cropped).jpg|برف تي برفاني وڇون-مک ''[[بوريس هائيمالس]]''
File:Dytiscus marginalis larva.jpg|تلاءَ ۾ وڏي ٽٻي هڻندڙ ڀونئري ''[[ڊائٽسڪس مارجينالس]]'' جو لاروا
File:Green Orchid Bee (Euglossa dilemma) (7406599274).jpg|وچ آمريڪا جي سائي آرڪڊ مک ''[[يوگلوسا ڊائليما]]''
File:SGR laying (cropped).jpg|ريگستاني ماڪڙ ''[[شسٽوسرڪا گريگاريا]]'' واريءَ ۾ آنا ڏيندي
File:Halobates sp. (Heteroptera Gerridae), 20 August 2011, Castle Beach, Kailua (Oahu), Hawaii03 (cropped).jpg|هوائي جي سامونڊي ڪناري تي سامونڊي سطح تي هلندڙ ''[[هالوبٽيز]]''
&lt;/gallery&gt;حشرات هر کنڊ ۽ لڳ ڀڳ هر زميني [[رهائشگاهه]] ۾ پکڙيل آهن. معتدل علائقن جي ڀيٽ ۾ [[گرم علائقو|گرم علائقن]]، خاص ڪري [[گرم علائقائي برساتي ٻيلو|گرم علائقائي برساتي ٻيلن]] ۾ حشرات جا نسل گهڻو وڌيڪ آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}} دنيا جي مختلف علائقن تي حشراتيات جي ماهرن طرفان تحقيق جو مقدار تمام مختلف رهيو آهي. برطانوي ٻيٽن جو تمام تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي، تنهنڪري گلن ۽ ڪرينسٽن 2014ع ۾ لکيو ته اتي ڄاڻايل لڳ ڀڳ 22,500 نسلن جو انگ حقيقي تعداد کان شايد پنج سيڪڙو جي اندر آهي؛ سندن چوڻ موجب ڪئناڊا ۾ بيان ڪيل 30,000 نسل يقيناً اتي موجود حقيقي تعداد جي اڌ کان وڌيڪ آهن. هو وڌيڪ لکن ٿا ته آمريڪي [[آرڪٽڪ]] ۾ ڄاڻايل 3,000 نسلن جو انگ به گهڻو ڪري درست هجڻ گهرجي. ان جي ابتڙ، گرم علائقن ۽ [[ڏاکڻو اڌ گولو|ڏاکڻي اڌ گولي]] ۾ موجود حشرات جي نسلن جي وڏي اڪثريت شايد اڃا تائين بيان نه ڪئي وئي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}}

لڳ ڀڳ 30,000 کان 40,000 [[آبي حشر|آبي حشرات]] جا نسل مٺي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا؛ جڏهن ته سامونڊي حشرات تمام ٿورا آهن، شايد رڳو هڪ سئو کن نسل.&lt;ref name=&quot;Crook 2018&quot;&gt;{{cite web |last1=Crook |first1=Glynis |title=Marine insects: small but significant |url=https://www.dw.com/en/why-are-there-so-few-insects-at-sea/a-44388348 |publisher=Deutsche Welle |access-date=2 December 2023}}&lt;/ref&gt; [[برفاني وڇون-مک|برفاني وڇون-مکيون]] جهڙا حشرات [[آرڪٽڪ حياتياتي نظام|آرڪٽڪ]] سميت سرد رهائشگاهن ۽ اوچن جبلائي علائقن ۾ به چڱيءَ طرح زنده رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hågvar |first=Sigmund |title=A review of Fennoscandian arthropods living on and in snow |journal=[[European Journal of Entomology]] |volume=107 |issue=3 |year=2010 |pages=281–298 |doi=10.14411/eje.2010.037 |bibcode=2010EJEnt.107..281H |url=http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003622/http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-date=22 September 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ريگستاني ماڪڙ|ريگستاني ماڪڙون]]، ڪوليون، ڀونئرا ۽ اڏوهيون ڌرتيءَ جي ڪجهه انتهائي گرم ۽ خشڪ ماحولن، جهڙوڪ [[سونوران ريگستان]]، سان مطابقت پيدا ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_inverts.php |title=Invertebrates: A Vertebrate Looks at Arthropods |publisher=[[ايريزونا-سونورا ريگستاني عجائب گهر]] |access-date=21 May 2013}}&lt;/ref&gt;

== نسلي ارتقا ۽ ارتقا ==

=== خارجي نسلي ارتقا ===

حشرات [[سنڌپير|سنڌپيرن]] ۾ هڪ [[ڪلئڊ]]، يعني هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان نڪتل قدرتي گروهه، ٺاهين ٿا.&lt;ref name=misof&gt;{{cite journal |last1=Misof |first1=Bernhard |display-authors=etal |title=Phylogenomics resolves the timing and pattern of insect evolution |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=7 November 2014 |volume=346 |issue=6210 |pages=763–767 |doi=10.1126/science.1257570 |pmid=25378627 |bibcode=2014Sci...346..763M }}&lt;/ref&gt; ڪجير ۽ ساٿين (2016ع) جي ڪيل [[نسلي ارتقا|نسلي ارتقائي]] تجزيي موجب حشرات [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] جاندارن ۾ شامل آهن، جن جا جسم ڀاڱن ۾ ورهايل ۽ ڇهه ٽنگون هونديون آهن؛ سندن سڀ کان ويجها مائٽ [[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) آهن.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kjer |first1=Karl M. |last2=Simon |first2=Chris |author2-link=Chris Simon (biologist) |last3=Yavorskaya |first3=Margarita |last4=Beutel |first4=Rolf G. |date=2016 |title=Progress, pitfalls and parallel universes: a history of insect phylogenetics |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=13 |issue=121 |page=121 |doi=10.1098/rsif.2016.0363 |pmid=27558853 |pmc=5014063}}&lt;/ref&gt;

{{clade|style=line-height:100%
|label1=[[ڇهه پيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[ڪوليمبولا]] (اسپرنگ ٽيل) [[File:Orchesella cincta (43480678534) (cropped).jpg|80px]]
|2=[[پروٽورا]] (مخروطي مٿا) [[File:Protura.png|80px]]
}}
|2={{clade
|1=[[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) [[File:Campodea spec. (Campodeidae), Elst (Gld), the Netherlands (cropped).jpg|120px]]
|2='''حشرات''' (= ايڪٽوگناٿا) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|100px]]
}}
}}
}}

=== اندروني نسلي ارتقا ===

اندروني نسلي ارتقا [[پولينيئوپٽيرا]] لاءِ وپفلر ۽ ساٿين جي 2019ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Wipfler Letsch Frandsen 2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wipfler |first1=Benjamin |last2=Letsch |first2=Harald |last3=Frandsen |first3=Paul B. |last4=Kapli |first4=Paschalia |last5=Mayer |first5=Christoph |last6=Bartel |first6=Daniela |last7=Buckley |first7=Thomas R. |last8=Donath |first8=Alexander |last9=Edgerly-Rooks |first9=Janice S. |last10=Fujita |first10=Mari |last11=Liu |first11=Shanlin |display-authors=5 |date=February 2019 |title=Evolutionary history of Polyneoptera and its implications for our understanding of early winged insects |journal=[[PNAS]] |volume=116 |issue=8 |pages=3024–3029 |doi=10.1073/pnas.1817794116 |pmid=30642969 |pmc=6386694 |bibcode=2019PNAS..116.3024W |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[پيرانيئوپٽيرا]] لاءِ جانسن ۽ ساٿين جي 2018ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Johnson 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=Kevin P. |last2=Dietrich |first2=Christopher H. |last3=Friedrich |first3=Frank |last4=Beutel |first4=Rolf G. |last5=Wipfler |first5=Benjamin |last6=Peters |first6=Ralph S. |last7=Allen |first7=Julie M. |last8=Petersen |first8=Malte |last9=Donath |first9=Alexander |last10=Walden |first10=Kimberly K. O. |last11=Kozlov |first11=Alexey M. |last12=Podsiadlowski |first12=Lars |last13=Mayer |first13=Christoph |last14=Meusemann |first14=Karen |last15=Vasilikopoulos |first15=Alexandros |last16=Waterhouse |first16=Robert M. |last17=Cameron |first17=Stephen L. |last18=Weirauch |first18=Christiane |last19=Swanson |first19=Daniel R. |last20=Percy |first20=Diana M. |last21=Hardy |first21=Nate B. |last22=Terry |first22=Irene |last23=Liu |first23=Shanlin |last24=Zhou |first24=Xin |last25=Misof |first25=Bernhard |last26=Robertson |first26=Hugh M. |last27=Yoshizawa |first27=Kazunori |display-authors=5 |title=Phylogenomics and the evolution of hemipteroid insects |journal=[[PNAS]] |volume=115 |issue=50 |date=26 November 2018 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.1815820115 |pages=12775–12780 |pmid=30478043 |pmc=6294958 |bibcode=2018PNAS..11512775J |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ [[هولوميٽابولا]] لاءِ ڪجير ۽ ساٿين جي 2016ع واري تحقيق تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;/&gt; بيان ڪيل موجوده نسلن جا انگ اسٽورڪ (2018ع) مان ورتل آهن؛ جن گروهن جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل آهن، تن جا انگ ٿلهن اکرن ۾ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;

{{clade|style=font-size:85%;line-height:85%
|label1='''حشرات'''
|1={{clade
|label1=[[مونوڪونڊيليا]]
|1=[[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل، 513 نسل) [[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|label2=[[ڊائڪونڊيليا]]
|2={{clade
|1=[[زائجينٽوما]] (سلور فش، فائر برئٽ ۽ فش ماٿ، 560 نسل) [[File:Silverfish 2007-2 (white background).jpg|100px]]
|label2=[[پٽيريگوٽا]]
|sublabel2=''[[حشر جو پر|پر]]''
|2={{clade
|label1=[[پيليئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[اوڊوناٽا]] (ڀنڀوريون ۽ ڊيمسل فلائي، 5,899 نسل) [[File:Illustrations of Exotic Entomology II 47 ('LIBELLULA AXILENA').jpg|70px]]
|2=[[ايفيميروپٽيرا]] (مئي مکيون، 3,240 نسل) [[File:Isonychia sicca.jpeg|80px]]
}}
|label2=[[نيئوپٽيرا]]
|sublabel2=''پر پيٽ مٿان ويڙهجي سگهن ٿا''
|2={{clade
|label1=[[پولينيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[زوراٽيرا]] (فرشتي حشرات، 37 نسل) [[File:Zorotypus guineensis (white background).jpg|60px]]
|2=[[ڊرماپٽيرا]] (ڪن جيت، 1,978 نسل) [[File:Earwig on white background.jpg|60px]]
}}
|2={{clade
|1=[[پليڪوپٽيرا]] (پٿر مکيون، 3,743 نسل) [[File:Neoperla_clymene_hor.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙون، ڪرڪيٽ ۽ ڪيٽيڊڊ، 23,855 نسل) [[File:Gryllidae_usda.png|50px]]
|2={{clade
|1={{clade
|label1=[[نوٽوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[گريلوبلاٽوڊيا]] (برفاني رينگندڙ، 34 نسل) [[File:Grylloblattidae (white background).jpg|70px]]
|2=[[مينٽوفاسماٽوڊيا]] (گليڊيئيٽر، 15 نسل) [[File:Mantophasma zephyra (white background).jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[فاسماٽوڊيا]] (لٺ حشرات، 3,014 نسل) [[File:Stick insect line diagram.png|70px]]
|2=[[ايمبيوپٽيرا]] (ڄار اڻيندڙ، 463 نسل) [[File:Embia_major_hor.png|80px]]
}}
}}
|label2=[[ڊڪٽيوپٽيرا]]
|2={{clade
|1=[[مينٽوڊيا]] (مينٽس، 2,400 نسل) [[File:Stagmomantis carolina usda hor.png|80px]]
|2=[[بلاٽوڊيا]] (ڪاڪروچ ۽ اڏوهيون، 7,314 نسل) [[File:Temnopteryx species Zebra Cockroach (white background).jpg|60px]]
}}
}}
}}
}}
}}
|label2=[[يوميٽابولا]]
|2={{clade
|label1=[[پيرانيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[پسڪوڊيا]] (ڪتابي جوئون، ڇال جون جوئون ۽ رت چوسيندڙ جوئون، 11,000 نسل) [[File:Psocoptera (white background).jpg|45px]] [[File:Lipeurus forficulatus f.png|40px]]
|label2=[[ڪونڊائلوگناٿا]]
|2={{clade
|1=[[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت، '''103,590''' نسل) [[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
|2=[[ٿائسانوپٽيرا]] (ٿرپس، 5,864 نسل) [[File:Thrips (PSF) (white background).png|40px]]
}}
}}
|label2=[[هولوميٽابولا]]
|sublabel2=''لاروا، پيوپا''
|2={{clade
|1=[[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون، '''116,861''' نسل) [[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
|label2=[[اپاراگلوساٽا]]
|2={{clade
|label1=[[نيوروپٽيروئڊيا]]
|1={{clade
|label1=[[ڪوليوپٽيريڊا]]
|1={{clade
|1=[[اسٽريپسيپٽيرا]] (وڪڙيل پرن واريون مکيون، 609 نسل) [[File:Elenchus koebelei.jpg|70px]]
|2=[[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا، '''386,500''' نسل) [[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
}}
|label2=[[نيوروپٽيريڊا]]
|2={{clade
|1=[[رافڊيوپٽيرا]] (نانگ مکيون، 254 نسل) [[File:Raphidia icon.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[نيوروپٽيرا]] (ليس ونگ، 5,868 نسل) [[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|2=[[ميگالوپٽيرا]] (آلڊر مکيون ۽ ڊابسن مکيون، 354 نسل) [[File:Corydalus cornutus illustration (rotated).png|70px]]
}}
}}
}}
|label2=[[پانورپيڊا]]
|2={{clade
|label1=[[ايمفيسمينوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا، '''157,338''' نسل) [[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|2=[[ٽريڪوپٽيرا]] (ڪيڊس مکيون، 14,391 نسل) [[File:RHYACOPHILA DORSALIS Male Pont Forge de Sailly Watigny 02 MHNT.jpg|70px]]
}}
|label2=[[اينٽليوفورا]]
|2={{clade
|1=[[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون، '''155,477''' نسل) [[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|2={{clade
|1=[[ميڪوپٽيرا]] (وڇون مکيون، 757 نسل) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|70px]]
|2=[[سائفوناپٽيرا]] (پسو، 2,075 نسل) [[File:Pulex irritans female ZSM (white background).jpg|40px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}

=== درجابندي ===

==== شروعاتي درجابندي ====

{{further|ارسطو جي حياتيات#درجابندي|سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات}}

{{cladogram|title=1758ع ۾ لينيئس جي حشرات جي ستن سلسلن جي سڃاڻپ واري ڪنجي جو خاڪو&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;/&gt;
|cladogram={{clade|style=font-size:85%;line-height:95%
|sublabel1='''[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]]'''
|1={{clade
|sublabel1=بي پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ اپٽيرا|اپٽيرا]]
|1=[[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|sublabel2=پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=ٻن پرن وارا
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڊپٽيرا|ڊپٽيرا]]
|1=[[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|sublabel2=چئن پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=اڻ برابري وارا جوڙا
|1={{clade
|sublabel1=اڳيان پر مڪمل سخت
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڪوليوپٽيرا|ڪوليوپٽيرا]]
|1=[[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
|sublabel2=اڳيان پر جزوي سخت
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هيميپٽيرا|هيميپٽيرا]]
|2=[[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
}}
|sublabel2=هڪجهڙا جوڙا
|2={{clade
|sublabel1=ڇلرن وارا پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ليپيڊوپٽيرا|ليپيڊوپٽيرا]]
|1=[[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|sublabel2=جھليدار پر
|2={{clade
|sublabel1=ڏنگ کان سواءِ
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ نيوروپٽيرا|نيوروپٽيرا]]
|1=[[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|sublabel2=ڏنگ سان
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هائيمينوپٽيرا|هائيمينوپٽيرا]]
|2=[[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
{{Clear}}
[[ارسطو]] پهريون شخص هو، جنهن حشرات کي هڪ الڳ جاندار گروهه طور بيان ڪيو. هن پنهنجي ''[[قدرتي ڏاڪڻ]]'' ۾ انهن کي جانورن جي ٻئي سڀ کان هيٺين درجي تي رکيو؛ يعني [[خودبخود پيدائش|خودبخود پيدا ٿيندڙ]] اسپنجن ۽ ڪيڙن کان مٿي، پر سخت خول وارن سامونڊي گونگهن کان هيٺ. سندس اها درجابندي ڪيترين صدين تائين استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=Bloomsbury |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=111–119}}&lt;/ref&gt;

1758ع ۾ پنهنجي ''[[سسٽيما نيچري]]'' ۾،&lt;ref name=Linn1758&gt;{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |edition=[[10th edition of Systema Naturae|10th]] |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |access-date=22 September 2008 |language=la |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010032456/https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |archive-date=10 October 2008 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ڪارل لينيئس]] جانورن جي بادشاهت کي ڇهن طبقن ۾ ورهايو، جن مان هڪ [[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]] هو. هن پرن جي بناوت جي بنياد تي حشرات جا ست سلسلا قائم ڪيا. انهن ۾ بي پر اپٽيرا، ٻن پرن وارا ڊپٽيرا ۽ چئن پرن وارا پنج سلسلا شامل هئا: مڪمل سخت اڳين پرن وارا ڪوليوپٽيرا؛ جزوي سخت اڳين پرن وارا هيميپٽيرا؛ ڇلرن وارن پرن وارا ليپيڊوپٽيرا؛ جھليدار پرن پر [[ڏنگ]] کان سواءِ نيوروپٽيرا؛ ۽ جھليدار پرن ۽ ڏنگ وارا هائيمينوپٽيرا.&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;&gt;{{cite journal |last=Winsor |first=Mary P. |year=1976 |title=The development of Linnaean insect classification |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=25 |issue=1 |pages=57–67 |jstor=1220406 |doi=10.2307/1220406 |bibcode=1976Taxon..25...57W}}&lt;/ref&gt;

[[ژان بيپٽسٽ ڊي لامارڪ]] پنهنجي 1809ع واري ''[[فلسفي زولوجيڪ]]'' ۾ حشرات کي اڻ ڪرنگهي جاندارن جي نون [[شاخ (حياتيات)|شاخن]] مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=Gould2011&gt;{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Lying Stones of Marrakech |url={{GBurl |id=wApMpVmi-5gC |p=130}} |year=2011 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06167-5 |pages=130–134}}&lt;/ref&gt; [[جارج ڪيوويئر]] پنهنجي 1817ع واري ''[[لي ريني انيمال]]'' ۾ سڀني جانورن کي جسماني بناوت جي لحاظ کان چئن وڏين ”شاخن“ ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي، جنهن ۾ سنڌپير ۽ حلقيدار ڪيڙا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=De Wit |first=Hendrik C. D. |title=Histoire du Développement de la Biologie, Volume III |publisher=Presses Polytechniques et Universitaires Romandes |date=1994 |pages=94–96 |isbn=978-2-88074-264-5}}&lt;/ref&gt; اها ترتيب 1828ع ۾ جنينيات جي ماهر [[ڪارل ارنسٽ فون بيئر]]، 1857ع ۾ حيوانيات جي ماهر [[لوئي اگاسيز]] ۽ 1860ع ۾ تقابلي تشريحيات جي ماهر [[رچرڊ اوون]] پڻ اختيار ڪئي.&lt;ref name=Valentine2004/&gt; 1874ع ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] جانورن جي بادشاهت کي ٻن ذيلي بادشاهتن ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ گهڻ خلوي جانورن لاءِ ميٽازوئا هئي. ان ۾ پنج شاخون هيون، جن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Haeckel |first1=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |title=Anthropogenie oder Entwickelungsgeschichte des menschen |url=https://archive.org/details/anthropogenieod05haecgoog |year=1874 |page=202 |language=de |publisher=W. Engelmann}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Valentine2004&gt;{{cite book |last=Valentine |first=James W. |title=On the Origin of Phyla |url={{GBurl |id=DMBkmHm5fe4C |p=8}} |year=2004 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-84548-7 |pages=7–8}}&lt;/ref&gt;

==== جديد درجابندي ====

{{See also|حشرات جي سلسلن جي فهرست}}

روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل [[نظاميات]] ۾ عام طور [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] کي [[اعليٰ طبقو (حياتيات)|اعليٰ طبقي]] جو درجو ڏنو ويو آهي،{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=180}} ۽ ان ۾ چار گروهه سڃاتا ويا آهن: حشرات (ايڪٽوگناٿا)، [[ڪوليمبولا]]، [[پروٽورا]] ۽ [[ڊپلورا]]. پوين ٽنهي کي وات جا عضوا جسم جي اندر هجڻ جي بنياد تي گڏجي [[اينٽوگناٿا]] ۾ رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;/&gt;

نسلي ارتقائي انگن اکرن جي استعمال سان [[سلسلو (حياتيات)|سلسلي]] کان مٿين درجن جي باهمي لاڳاپن ۾ ڪيتريون تبديليون آيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;&gt;{{cite web |title=Classification of Bugs |last=Kendall |first=David A. |url=http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |year=2009 |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520201746/http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |archive-date=20 May 2009}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور حشرات کي ٻن ذيلي طبقن ۾ ورهايو ويندو هو: بي پر حشرات يا [[اپٽيريگوٽا]] ۽ پرن وارا حشرات يا [[پٽيريگوٽا]]. اپٽيريگوٽا ۾ روايتي طور بنيادي طرح بي پر سلسلا [[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل) ۽ [[زائجينٽوما]] (سلور فش) شامل هئا. پر اپٽيريگوٽا [[يڪ نسلي]] گروهه ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيٺيون ڄاڙو (حشر جو وات)|هيٺين ڄاڙن]] جي ترتيب جي بنياد تي آرڪيوگناٿا ٻين سڀني حشرات جو ڀيڻ گروهه آهي، جڏهن ته پرن وارا حشرات، يعني پٽيريگوٽا، زائجينٽوما سان گڏ [[ڊائڪونڊيليا]] جي اندر مان ارتقا پذير ٿيا.&lt;ref name=&quot;BlankeEtal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Blanke |first1=Alexander |last2=Machida |first2=Ryuichiro |last3=Szucsich |first3=Nikolaus Urban |last4=Wilde |first4=Fabian |last5=Misoe |first5=Bernhard |title=Mandibles with two joints evolved much earlier in the history of insects: dicondyly is a synapomorphy of bristletails, silverfish and winged insects |journal=[[Systematic Entomology]] |publisher=Wiley |volume=40 |issue=2 |date=15 October 2014 |doi=10.1111/syen.12107 |pages=357–364 }}&lt;/ref&gt;

[[پٽيريگوٽا]] ([[پيليئوپٽيرا]] ۽ [[نيئوپٽيرا]]) پرن وارا حشرات آهن ۽ سندن جسم جي ڀاڱن جي ٻاهرئين پاسي [[اسڪليرائٽ|سخت تختيون]] هونديون آهن؛ نيئوپٽيرا ۾ اهڙا عضلا هوندا آهن، جيڪي سندن پرن کي پيٽ مٿان سڌو ويڙهڻ جي اجازت ڏين ٿا. نيئوپٽيرا کي اڻپوري روپ مٽائڻ وارن گروهن ([[پولينيئوپٽيرا]] ۽ [[پيرانيئوپٽيرا]]) ۽ مڪمل روپ مٽائڻ وارن [[هولوميٽابولا]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته جوئن جا روايتي سلسلا [[ميلوفاگا]] ۽ [[اينوپلورا]]، [[پسڪوپٽيرا]] جي اندر اچن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نئون ٽيڪسون [[پسڪوڊيا]] قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=K. P. |last2=Yoshizawa |first2=K. |last3=Smith |first3=V. S. |year=2004 |title=Multiple origins of parasitism in lice |journal=Proceedings of the Royal Society of London |volume=271 |issue=1550 |pages=1771–1776 |doi=10.1098/rspb.2004.2798 |pmid=15315891 |pmc=1691793 |bibcode=2004PBioS.271.1771J}}&lt;/ref&gt; [[فاسماٽوڊيا]] ۽ [[ايمبيڊينا]] کي گڏجي يوڪينوليبيا ٺاهڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Terry |first1=Matthew D. |last2=Whiting |first2=Michael F. |title=Mantophasmatodea and phylogeny of the lower neopterous insects |journal=Cladistics |date=June 2005 |volume=21 |issue=3 |pages=240–257 |doi=10.1111/j.1096-0031.2005.00062.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; مينٽوڊيا، بلاٽوڊيا ۽ آئسوپٽيرا گڏجي هڪ يڪ نسلي گروهه [[ڊڪٽيوپٽيرا]] ٺاهين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0960-9822(00)00561-3 |year=2000 |first1=Nathan |last1=Lo |first2=Gaku |last2=Tokuda |first3=Hirofumi |last3=Watanabe |first4=Harley |last4=Rose |first5=Michael |last5=Slaytor |first6=Kiyoto |last6=Maekawa |first7=Claudio |last7=Bandi |first8=Hiroaki |last8=Noda |display-authors=5 |title=Evidence from multiple gene sequences indicates that termites evolved from wood-feeding cockroaches |journal=[[Current Biology]] |volume=10 |issue=13 |pages=801–804 |pmid=10898984 |doi-access=free |bibcode=2000CBio...10..801L}}&lt;/ref&gt; هاڻي پسن کي بورئيڊ ميڪوپٽيرن جا ويجها مائٽ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Whiting |first=M. F. |title=Mecoptera is paraphyletic: multiple genes and phylogeny of Mecoptera and Siphonaptera |year=2002 |journal=[[Zoologica Scripta]] |volume=31 |issue=1 |pages=93–104 |doi=10.1046/j.0300-3256.2001.00095.x }}&lt;/ref&gt;

=== ارتقائي تاريخ ===

{{main|حشرات جو ارتقا}}

سڀ کان پراڻو پنڊ پهڻ، جيڪو ممڪن طور ڪنهن ابتدائي بي پر حشر جو ٿي سگهي ٿو، [[ونڊي فيلڊ چرٽ]] مان مليل ''[[ليور هولميا]]'' آهي، جيڪو شروعاتي [[ڊيووني دور]] سان واسطو رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ross |first=Andrew |date=August 2022 |title=Evolution: The origin of insect wings revisited |journal=[[Current Biology]] |volume=32 |issue=15 |pages=R851–R853 |doi=10.1016/j.cub.2022.06.087 |pmid=35944489 |doi-access=free |bibcode=2022CBio...32.R851R}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو [[بنيادي گروهه]] جو حشر ٿي سگهي ٿو، نه ڪي [[تاج گروهه]] جو حصو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tihelka |first=Erik |last2=Vásquez |first2=Carlos |last3=Engel |first3=Michael S. |last4=Schram |first4=Frederick R. |last5=Lozano-Fernandez |first5=Jesus |last6=Cai |first6=Chenyang |date=2026-08-26 |title=Amphibious stem-insect sheds light on colonization of land |url=https://www.nature.com/articles/s41586-026-10961-2 |journal=Nature |language=en |doi=10.1038/s41586-026-10961-2 |issn=0028-0836|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا ڄاتل اڏامندڙ حشرات وچئين [[ڪاربونيفيرس دور]] جا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 328 کان 324 ملين سال اڳ جا آهن. ان کان پوءِ هن گروهه ۾ تيزيءَ سان [[ارتقائي ڦهلاءُ|ارتقائي گوناگونيت]] پيدا ٿي. [[ماليڪيولي گهڙي]] جي اندازن جي بنياد تي ڪيل اهي دعوائون ته اڏامندڙ حشرات گهڻو اڳ [[سيلورين دور]] يا [[ڊيووني دور]] ۾، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ، وجود ۾ آيا هئا، پنڊ پهڻن جي رڪارڊ کي نظر ۾ رکندي درست هجڻ جو امڪان گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schachat |first1=Sandra R. |last2=Goldstein |first2=Paul Z. |last3=Desalle |first3=Rob |last4=Bobo |first4=Dean M. |last5=Boyce |first5=C. Kevin |last6=Payne |first6=Jonathan L. |last7=Labandeira |first7=Conrad C. |date=2 February 2023 |title=Illusion of flight? Absence, evidence and the age of winged insects |url=https://academic.oup.com/biolinnean/article/138/2/143/6936511 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=138 |issue=2 |pages=143–168 |doi=10.1093/biolinnean/blac137 |doi-access=free|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

حشرات ۾ چار وڏا [[ارتقائي ڦهلاءُ]] ٿيا آهن: [[ڀونئرو|ڀونئرا]] لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، [[مک|مکيون]] لڳ ڀڳ 250 ملين سال اڳ، جڏهن ته [[پتنگو|پتنگا]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]] ٻئي لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ وڏي پيماني تي گوناگون ٿيا.&lt;ref name=&quot;Wiegmann Trautwein Winkler Barr 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wiegmann |first1=Brian M. |last2=Trautwein |first2=Michelle D. |last3=Winkler |first3=Isaac S. |last4=Barr |first4=Norman B. |last5=Kim |first5=Jung-Wook |last6=Lambkin |first6=Christine |last7=Bertone |first7=Matthew A. |last8=Cassel |first8=Brian K. |last9=Bayless |first9=Keith M. |last10=Heimberg |first10=Alysha M. |last11=Wheeler |first11=Benjamin M. |last12=Peterson |first12=Kevin J. |last13=Pape |first13=Thomas |last14=Sinclair |first14=Bradley J. |last15=Skevington |first15=Jeffrey H. |last16=Blagoderov |first16=Vladimir |last17=Caravas |first17=Jason |last18=Kutty |first18=Sujatha Narayanan |last19=Schmidt-Ott |first19=Urs |last20=Kampmeier |first20=Gail E. |last21=Thompson |first21=F. Christian |last22=Grimaldi |first22=David A. |last23=Beckenbach |first23=Andrew T. |last24=Courtney |first24=Gregory W. |last25=Friedrich |first25=Markus |last26=Meier |first26=Rudolf |last27=Yeates |first27=David K. |display-authors=5 |date=14 March 2011 |title=Episodic radiations in the fly tree of life |journal=[[PNAS]] |volume=108 |issue=14 |pages=5690–5695 |bibcode=2011PNAS..108.5690W |doi=10.1073/pnas.1012675108 |pmc=3078341 |pmid=21402926 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- اهي چارئي گروهه بيان ڪيل حشرات جي نسلن جي اڪثريت تي مشتمل آهن.--&gt;

انتهائي ڪامياب [[هائيمينوپٽيرا]]، جن ۾ ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون شامل آهن، لڳ ڀڳ 200 ملين سال اڳ [[ٽرياسڪ دور]] ۾ ظاهر ٿيا، پر انهن ۾ وسيع گوناگونيت نسبتاً تازو [[سينوزوئڪ دور]] ۾ پيدا ٿي، جيڪو 66 ملين سال اڳ شروع ٿيو. حشرات جا ڪجهه انتهائي ڪامياب گروهه [[گلدار ٻوٽو|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ ارتقا پذير ٿيا، جيڪو [[گڏيل ارتقا]] جو هڪ نمايان مثال آهي. حشرات زمين تي رهندڙ شروعاتي [[ٻوٽا خور|ٻوٽا خور جاندارن]] مان هئا ۽ ٻوٽن تي ارتقائي چونڊ جو اهم دٻاءُ وڌائون.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;&gt;{{cite web |last=Carter |first=J. Stein |date=29 March 2005 |title=Coevolution and Pollination |url=http://biology.clc.uc.edu/courses/bio303/coevolution.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430183230/http://biology.clc.uc.edu/Courses/bio303/coevolution.htm |archive-date=30 April 2009 |access-date=9 May 2009 |publisher=University of Cincinnati}}&lt;/ref&gt; ٻوٽن اهڙي ٻوٽا خوريءَ خلاف ڪيميائي [[ٻوٽا خوريءَ خلاف ٻوٽن جو بچاءُ|دفاعي طريقا]] ارتقا پذير ڪيا ۽ موٽ ۾ حشرات به ٻوٽن جي زهرن کي منهن ڏيڻ جا طريقا ارتقا پذير ڪيا. ڪيترائي حشرات انهن زهرن کي پاڻ کي شڪارين کان بچائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. اهڙا حشرات اڪثر [[خبرداري وارا رنگ|خبرداري وارن رنگن]] وسيلي پنهنجي زهريلي هجڻ جو اظهار ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=packed heights=120px&gt;
File:Meganeura.png|وڏي ڀنڀوري جهڙو حشر ''[[ميگانيورا مونيئي]]'' آخري [[ڪاربونيفيرس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، پرن جي {{cvt|75|cm|ftin|0}} تائين پکيڙ رکندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taylor |last2=Lewis |year=2007 |title=Fossil Invertebrates |first1=Paul D. |first2=David N. |edition=repeated |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-02574-5 |page=160 |url=https://books.google.com/books?id=7kPwZ2LeSAoC}}&lt;/ref&gt;
File:Moravocoleus permianus.jpg|شروعاتي [[پرميئن دور]] جو [[ڀونئرو]] ''[[شيڪارڊوڪوليڊي|موراوڪوليوس پرميانس]]''، پنڊ پهڻ ۽ ان جي ٻيهر جوڙيل شڪل
File:Fossil Wasp ( Iberomaimetsha ).jpg|شروعاتي [[ڪريٽيشس دور]]، لڳ ڀڳ 100 ملين سال اڳ، جو ''[[مائيميٽشيڊي|آئبيرومائيميٽشا]]'' جهڙو [[هائيمينوپٽيرا]] حشر
&lt;/gallery&gt;

== بناوت ۽ فعليات ==

{{Main|حشرات جي بناوت}}

=== ٻاهرين بناوت ===

[[File:Insect anatomy diagram.svg|right|upright=1.35|thumb|حشر جي جسماني بناوت&lt;br/&gt;
'''الف'''- مٿو '''ب'''- ڇاتي '''ج'''- پيٽ
{{image key
|list type=ordered
|[[محساس]]
|[[سادو اکڙو]] (هيٺيون)
|سادو اکڙو (مٿيون)
|[[مرڪب اک]]
|دماغ (دماغي [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍون]])
|[[اڳين ڇاتي]]
|پٺيءَ واري رت جي نالي
|[[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي ناليون]] ([[ساهه سوراخ]] سميت مکيه نالي)
|[[وچين ڇاتي]]
|[[پوئين ڇاتي]]
|[[حشر جو پر|اڳيون پر]]
|[[حشر جو پر|پويون پر]]
|وچيون آنڊو (معدو)
|پٺيءَ واري نالي (دل)
|بيضو
|[[پويون آنڊو]] (آنڊو، سڌو آنڊو، مقعد)
|مقعد
|بيض نالي
|[[پيٽ واري عصبي رسي|عصبي رسي (پيٽ جون عصبي ڳنڍون)]]
|[[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]]
|پير جا تري وارا گديلا حصا
|چنبا
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پير جو آخري حصو]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پنڊي]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ران]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ٽروڪينٽر]]
|اڳيون آنڊو (غذائي ٿيلهو، پيڙهيندڙ معدو)
|[[پيٽ واري عصبي رسي|ڇاتيءَ جي عصبي ڳنڍ]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ڪوڪسا]]
|لعاب غدود
|[[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]]
|[[حشر جا وات وارا عضوا|وات وارا عضوا]]
}}]]

==== ٽن حصن وارو جسم ====

حشرات جو جسم [[جسماني ڀاڱيداري|ڀاڱن ۾ ورهايل]] هوندو آهي، جنهن کي [[جوڙدار جاندارن جو ٻاهريون ڍانچو|ٻاهريون ڍانچو]] سهارو ڏيندو آهي. هي سخت ٻاهريون ڍڪ گهڻو ڪري [[ڪائٽن]] مان ٺهيل هوندو آهي. جسم ٽن پاڻ ۾ ڳنڍيل [[جسماني حصو|مکيه حصن]] ۾ ورهايل هوندو آهي: [[حشر جو مٿو|مٿو]]، [[حشر جي ڇاتي|ڇاتي]] ۽ [[حشر جو پيٽ|پيٽ]]. مٿي تي حسي [[محساس|محساسن]] جو هڪ جوڙو، [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو، ٻڙي کان ٽي سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ مختلف نموني تبديل ٿيل عضون جا ٽي مجموعا هوندا آهن، جيڪي گڏجي [[حشر جا وات وارا عضوا|وات جا عضوا]] ٺاهين ٿا. ڇاتيءَ تي پيرن جا ٽي جوڙا ۽ وڌ ۾ وڌ [[حشر جو پر|پرن]] جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پيٽ ۾ هاضمي، ساهه کڻڻ، اخراج ۽ پيدائش سان لاڳاپيل اڪثر عضوا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

==== جسماني ڀاڱيداري ====

{{further|حشرات جي بناوت}}

مٿو هڪ سخت، تمام گهڻو [[اسڪليروٽن|سخت ٿيل]] ۽ غير ڀاڱيدار [[مٿي جو کوپو|مٿي جي کوپي]] ۾ بند هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻا حسي عضوا، جهڙوڪ محساس، مرڪب اکيون، سادا اکڙا ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} ڇاتي ٽن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي اڳيان کان پوئتي ترتيبوار [[اڳين ڇاتي]]، [[وچين ڇاتي]] ۽ [[پوئين ڇاتي]] چيو ويندو آهي. اڳين ڇاتيءَ تي پيرن جو پهريون جوڙو هوندو آهي. وچين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٻيو جوڙو ۽ اڳيان پر هوندا آهن. پوئين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٽيون جوڙو ۽ پويان پر هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} پيٽ حشر جي جسم جو سڀ کان وڏو حصو هوندو آهي، جنهن ۾ عام طور 11 کان 12 ڀاڱا هوندا آهن ۽ اهو مٿي يا ڇاتيءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سخت ٿيل هوندو آهي. پيٽ جي هر ڀاڱي تي سخت ٿيل مٿين ۽ هيٺين تختي هوندي آهي، جن کي ترتيبوار ٽرگم ۽ اسٽرنم چيو ويندو آهي؛ اهي ڀرپاسي وارن سخت حصن سان جهليءَ وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. هر ڀاڱي تي [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}}

==== ٻاهريون ڍانچو ====

{{main|جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل}}

ٻاهريون ڍانچو، يعني [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]]، ٻن مکيه تهن مان ٺهيل هوندو آهي: ايپي ڪيوٽيڪل، جيڪو سنهو، ميڻ جهڙو، پاڻيءَ کان بچائيندڙ ٻاهريون تهه آهي ۽ ان ۾ [[ڪائٽن]] نه هوندو آهي؛ ۽ ان جي هيٺان ٿلهو، ڪائٽن وارو پروڪيوٽيڪل هوندو آهي. پروڪيوٽيڪل پاڻ ٻن تهن تي مشتمل آهي: ٻاهريون ايگزوڪيوٽيڪل ۽ اندريون اينڊوڪيوٽيڪل. مضبوط پر لچڪدار اينڊوڪيوٽيڪل ريشيدار ڪائٽن ۽ پروٽين جي ڪيترن تهن مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي هڪٻئي کي آرپار ڪندي سينڊوچ جهڙي ترتيب ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايگزوڪيوٽيڪل سخت ۽ اسڪليروٽائيز ٿيل هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=22–24}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Belles |first=Xavier |title=The innovation of the final moult and the origin of insect metamorphosis |date=14 October 2019 |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |volume=374 |issue=1783 |article-number=20180415 |doi=10.1098/rstb.2018.0415 |pmid=31438822 |pmc=6711288}}&lt;/ref&gt; خشڪيءَ تي رهڻ سان مطابقت طور حشرات وٽ هڪ [[اينزائم]] هوندو آهي، جيڪو هوا ۾ موجود آڪسيجن استعمال ڪري سندن ٻاهرين کل کي سخت ڪري ٿو؛ ان جي ابتڙ ڪرڙن وارا جوڙدار جاندار ساڳئي مقصد لاءِ ڳرا ڪيلشيم مرڪب استعمال ڪن ٿا. انهيءَ ڪري حشرات جو ٻاهريون ڍانچو وزن ۾ هلڪو هوندو آهي.&lt;ref name=AsanHashEver23&gt;{{Cite journal |last1=Asano |first1=Tsunaki |last2=Hashimoto |first2=Kosei |last3=Everroad |first3=R. Craig |date=2023 |title=Eco-evolutionary implications for a possible contribution of cuticle hardening system in insect evolution and terrestrialisation |journal=Physiological Entomology |volume=48 |issue=2–3 |pages=55–60 |doi=10.1111/phen.12406 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== اندروني نظام ===

{{main|حشرات جي فعليات}}

==== عصبي نظام ====

حشر جو [[عصبي نظام]] [[حشر جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. مٿي جو کوپو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڇهن ڀاڱن مان ٺهيل هوندو آهي، جن مان هر هڪ سان يا ته [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍن]] جو هڪ جوڙو يا دماغ کان ٻاهر عصبي جيوگهرڙن جو ميڙ لاڳاپيل هوندو آهي. عصبي ڳنڍن جا پهريان ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي حشر جي [[غذائي نالي]] جي هيٺان ٽن جوڙن واري جوڙجڪ ٺاهين ٿا، جنهن کي [[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=57}} [[ڇاتي]] جي هر ڀاڱي جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ عصبي ڳنڍ هوندي آهي، جيڪي پاڻ ۾ ڳنڍجي هر ڀاڱي لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿيون. اهڙي ترتيب پيٽ جي پهرين اٺن ڀاڱن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪيترن حشرات ۾ عصبي ڳنڍن جو تعداد هن کان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;INSECTS: ROLE OF THE SPIRACLES&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.2307/1539265 |last=Schneiderman |first=Howard A. |year=1960 |title=Discontinuous respiration in insects: role of the spiracles |journal=[[The Biological Bulletin]] |issue=3 |pages=494–528 |url=http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |volume=119 |jstor=1539265 |access-date=22 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |archive-date=25 June 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dukas |first=Reuven |date=1 January 2008 |title=Evolutionary Biology of Insect Learning |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=53 |issue=1 |pages=145–160 |doi=10.1146/annurev.ento.53.103106.093343 |pmid=17803459 }}&lt;/ref&gt;

==== هاضمي جو نظام ====

حشر پنهنجي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ هاضمي جو نظام استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;genent&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excritory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=NC state University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]]، [[ڪايا پلٽ|زندگيءَ جي مرحلن]] ۽ ايتري قدر جو [[حشرات جو سماجي طبقو|سماجي طبقن]] جي وچ ۾ به هاضمي جي نظام ۾ نمايان فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bueno |first1=Odair Correa |last2=Tanaka |first2=Francisco André Ossamu |last3=de Lima Nogueira |first3=Neusa |last4=Fox |first4=Eduardo Gonçalves Paterson |last5=Rossi |first5=Mônica Lanzoni |last6=Solis |first6=Daniel Russ |date=1 January 2013 |title=On the morphology of the digestive system of two Monomorium ant species |journal=Journal of Insect Science |volume=13 |issue=1 |page=70 |doi=10.1673/031.013.7001 |pmc=3835044 |pmid=24224520}}&lt;/ref&gt; [[هاضمي نالي|هاضمي نالي]] جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلندي آهي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن ۽ ان سان [[لعاب غدود|لعاب غدودن]] ۽ لعاب ذخيرن جا جوڙا ڳنڍيل هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=70–77}} حشر پنهنجي وات جي عضون کي حرڪت ڏئي خوراڪ کي لعاب سان ملائي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excretory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=North Carolina State University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Duncan1939&quot;&gt;{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford |year=1939 |edition=1st |pages=24–29}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ٻه پر وارا حشرات|مکيون]]، خوراڪ کي ٽوڙڻ لاءِ ان تي [[هاضمي وارو اينزائم|هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪن ٿيون، پر گهڻا حشرات خوراڪ کي پنهنجي آنڊي اندر هضم ڪن ٿا.{{sfn|Nation|2001|p=31}}

[[اڳيون آنڊو]] سخت خوراڪ کان بچاءَ لاءِ ٻاهرين کل سان ڍڪيل هوندو آهي. ان ۾ [[وات جي کوٽڙي|وات]]، ڳلو ۽ [[غذائي ٿيلهو]] شامل آهن، جنهن ۾ خوراڪ ذخيرو ٿيندي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=70}} هاضمو وات ۾ لعاب جي اينزائمن سان شروع ٿئي ٿو. ڳلي جا مضبوط عضلا پاڻياٺ کي وات ڏانهن ڇڪين ٿا، جنهن سان خوراڪ آلي ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حشرات لاءِ رت يا ٻوٽن جي [[زائلم]] ۽ [[فلوئم]] وارين نالين مان خوراڪ حاصل ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.{{sfn|Nation|2001|p=30–31}} غذائي ٿيلهي مان نڪرڻ کان پوءِ خوراڪ [[معدو|وچئين آنڊي]] ۾ پهچي ٿي، جتي هاضمي جو گهڻو حصو ٿئي ٿو. خوردبيني اڀار، يعني [[خورد ولا|خورد ولا]]، آنڊي جي ڀت جي سطح وڌائين ٿا، جنهن سان غذائي جزن جي جذب ٿيڻ ۾ مدد ملي ٿي.{{sfn|Nation|2001|p=32}} [[پويون آنڊو|پوئين آنڊي]] ۾ اڻ هضم ٿيل خوراڪ جا ذرڙا [[يورڪ تيزاب]] سان ملي فضلي جون ڳوڙهيون ٺاهين ٿا؛ پاڻيءَ جو گهڻو حصو جذب ٿي وڃي ٿو ۽ خشڪ فضلو خارج ڪيو وڃي ٿو. حشرات وٽ هڪ کان وٺي سوين [[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]] ٿي سگهن ٿيون. اهي حشر جي هيمولمف مان نائٽروجن وارو فضلو ڪڍن ٿيون ۽ آسموسي توازن کي ضابطي ۾ رکن ٿيون. فضلو ۽ حل ٿيل مادا وچئين ۽ پوئين آنڊي جي سنگم وٽ سڌو هاضمي نالي ۾ خارج ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=71–72, 78–80}}

==== پيدائشي نظام ====

{{main|حشرات جو پيدائشي نظام}}

مادي حشرات جو [[حشرات جو پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] [[بيضو|بيضن]] جي هڪ جوڙي، مددگار غدودن، مني محفوظ رکڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ اسپرمٿيڪا ۽ انهن حصن کي ڳنڍيندڙ نالين تي مشتمل هوندو آهي. بيضا مختلف تعداد ۾ بيض نالين، يعني اووريولز، مان ٺهيل هوندا آهن. مادي حشرات آنا ٺاهين ٿيون، نر جا توليدي جيوگهرڙا حاصل ۽ محفوظ ڪن ٿيون، مختلف نرن مان حاصل ٿيل توليدي جيوگهرڙن کي استعمال ڪن ٿيون ۽ آنا ڏين ٿيون. مددگار غدود اهڙا مادا پيدا ڪن ٿا، جيڪي نر جي توليدي جيوگهرڙن کي محفوظ رکڻ ۽ آنن جي حفاظت ۾ مدد ڏين ٿا. اهي آنن تي لڳائڻ لاءِ چنبڙائيندڙ ۽ حفاظتي مادا يا آنن جي هڪ مجموعي لاءِ سخت حفاظتي ڍڪ پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن کي [[اوٿيڪا]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Resh|Carde||2009|p=880}}

نر حشرات جو پيدائشي نظام هڪ يا ٻن [[خصيو|خصين]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] وسيلي جسم جي کوٽڙي ۾ ٽنگيل هوندا آهن. خصين ۾ جهليدار ٿيلهي اندر مني پيدا ڪندڙ ناليون يا ڦوٽا هوندا آهن. اهي هڪ نالي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪا جسم کان ٻاهر کلي ٿي. نالي جو آخري حصو سخت ٿي دخول ڪندڙ عضوو، يعني [[ايڊيگس]]، ٺاهي سگهي ٿو.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=885}}

==== ساهه کڻڻ جو نظام ====

{{main|حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام}}

[[File:Structural organization of the heart of the mosquito Anopheles gambiae - image.ppat.v08.i11.g001.png|thumb|مڇر ''[[اينوفيليس گيمبيئي]]'' جي نالي جهڙي دل (سائي) جسم ۾ افقي نموني پکڙيل آهي، جيڪا هيري جهڙي شڪل وارن [[حشر جو پر#عضلا|پرن جي عضلن]] (اهي به ساوا) سان ڳنڍيل ۽ [[دل جي چوڌاري پردو|دل جي چوڌاري جيوگهرڙن]] (ڳاڙها) سان گهيريل آهي. نيرو رنگ [[جيوگهرڙي جو مرڪز|جيوگهرڙن جا مرڪز]] ڏيکاري ٿو.]]

[[حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام|حشرات ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] کان سواءِ ٿئي ٿو. ان جي بدران حشرات وٽ اندرين نالين ۽ ٿيلهن جو نظام هوندو آهي، جن مان گئسون يا ته پاڻمرادو ڦهلجن ٿيون يا سرگرميءَ سان اندر ٻاهر پمپ ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ طرح [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] ۽ انهن جي سنهين شاخن وسيلي آڪسيجن سڌي انهن بافتن تائين پهچندي آهي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي. گهڻن حشرات ۾ هوا پيٽ ۽ ڇاتيءَ جي پاسن تي موجود جوڙن ۾ [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] وسيلي اندر داخل ٿيندي آهي. ساهه کڻڻ وارو نظام حشرات جي جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو. حشر جي جسامت وڌڻ سان ساهه سوراخن وسيلي [[گئسن جي ڏي وٺ|گئسن جي ڏي وٺ]] گهٽ ڪارائتي ٿيندي وڃي ٿي؛ تنهنڪري هن وقت سڀ کان ڳرو حشر به 100&amp;nbsp;گرام کان گهٽ وزن رکي ٿو. بهرحال، [[پيلوزوئڪ دور]] جي آخري حصي وانگر جڏهن فضا ۾ آڪسيجن جو مقدار وڌيڪ هو، تڏهن وڏا حشرات ممڪن هئا، جن ۾ {{Convert |2 |ft |cm |sigfig=1 |spell=in}} کان وڌيڪ پرن جي پکيڙ رکندڙ وڏيون ڀنڀوريون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Keeps Bugs from Being Bigger? |date=8 August 2007 |publisher=Argonne National Laboratory |url=https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514060330/https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-date=14 May 2017 |access-date=15 July 2013}}&lt;/ref&gt; حشرات ۾ گئسن جي ڏي وٺ جا نمونا لڳاتار ۽ [[پکيڙ|پکيڙ تي ٻڌل]] هوا جي ڏي وٺ کان وٺي [[وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ|وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ]] تائين مختلف ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=65–68}}&lt;ref name=&quot;IPE&quot;&gt;{{cite book |last1=Chown |first1=S. L. |last2=Nicholson |first2=S. W. |title=Insect Physiological Ecology |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |location=New York |isbn=978-0-19-851549-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Merritt |first1=R. W. |last2=Cummins |first2=K. W. |last3=Berg |first3=M. B. |title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America |year=2007 |publisher=Kendall Hunt Publishing |isbn=978-0-7575-4128-5}}&lt;/ref&gt;

==== رت جي گردش جو نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#رت جي گردش جو نظام}}

ڇاڪاڻ⁠تہ آڪسيجن هوائي نالين جي سنهين شاخن وسيلي سڌي بافتن تائين پهچندي آهي، تنهنڪري رت جي گردش وارو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ ان ڪري اهو نسبتاً سادو هوندو آهي. حشرات جو رت جي گردش وارو نظام کليل هوندو آهي؛ ان ۾ [[وريد|وريدون]] يا [[شريان|شريانون]] نه هونديون آهن. ان جي بدران بنيادي طور هڪ سوراخن واري پٺيءَ جي نالي هوندي آهي، جيڪا [[موجي سُڪڙجڻ|موجي سُڪڙجڻ]] سان ڌڙڪندي آهي. هيءَ پٺيءَ واري رت جي نالي ٻن حصن، دل ۽ شه رڳ، ۾ ورهايل هوندي آهي. اها نالي [[هيمولمف]]، يعني جوڙدار جاندارن ۾ [[رت]] جي برابر پاڻياٺ، کي جسم جي پوئين حصي کان اڳئين حصي ڏانهن گردش ڪرائي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=61–65}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |title=Circulatory System |last=Meyer |first=John R. |date=17 February 2006 |publisher=Department of Entomology, [[NC State University]] |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927000720/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |archive-date=27 September 2009 |access-date=11 October 2009}}&lt;/ref&gt; هيمولمف پلازما تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ [[هيموسائٽ|هيموسائٽ]] معلق هوندا آهن. غذائي جزا، هارمون، فضلا ۽ ٻيا مادا هيمولمف وسيلي سڄي حشر جي جسم ۾ منتقل ٿين ٿا. هيموسائٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جيوگهرڙا شامل آهن، جيڪي مدافعتي ردعمل، زخمن جي ڀرجڻ ۽ ٻين ڪمن لاءِ اهم آهن. هيمولمف جو دٻاءُ عضلن جي سُڪڙجڻ يا هاضمي واري نظام ۾ هوا ڳهڻ سان وڌائي سگهجي ٿو، جيڪو کل لاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Triplehorn |first1=Charles |title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects |publisher=Thompson Brooks/Cole |others=Johnson, Norman F., Borror, Donald J. |year=2005 |isbn=978-0-03-096835-8 |edition=7th |location=Belmont, California |pages=27–28 |oclc=55793895}}&lt;/ref&gt;

==== حسي نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#حسي عضوا}}

[[File:Calliphora sp Portrait.jpg|thumb|upright|گهڻن حشرات وٽ وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو ۽ مٿي تي محساسن جهڙا ٻيا حسي عضوا هوندا آهن، جيڪي حرڪتن ۽ ڪيميائي تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.]]

ڪيترن حشرات وٽ ڪيترائي مخصوص [[حسي عضوو|حسي عضوا]] هوندا آهن، جيڪي پيرن ۽ ٻين عضون جي حالت ([[جسماني خود ادراڪ]])، روشني، [[گهم محسوس ڪرڻ|پاڻي يا گهم]]، ڪيميائي مادن ([[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس]])، آواز ۽ گرمي سميت مختلف تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=95–124}} ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[بالابنفشي]] لهرن کي ڏسي يا [[قطبيت واري روشني]] کي محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته نر پتنگن جا [[محساس]] هڪ ڪلوميٽر کان به وڌيڪ فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://crazydaz.com/insects.pdf |title=Insects |publisher=Alien Life Forms |page=4 |access-date=17 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708201217/http://crazydaz.com/insects.pdf |archive-date=8 July 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ جي تيزي ۽ ڪيميائي يا ڇهاءَ واري حس جي تيزيءَ وچ ۾ هڪ قسم جو توازن هوندو آهي؛ تنهنڪري چڱيءَ طرح ترقي يافته اکين وارن گهڻن حشرات جا محساس نسبتاً ننڍا يا سادا هوندا آهن، ۽ ان جي ابتڙ به ائين ٿيندو آهي. حشرات آواز کي مختلف طريقن سان محسوس ڪن ٿا، جهڙوڪ سنهيون ڏڪندڙ جهليون ([[ٽيمپينل عضوو]]).{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=97–103}} حشرات آواز پيدا ڪرڻ ۽ محسوس ڪرڻ وارن شروعاتي جاندارن مان هئا. مختلف حشري گروهن ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽ ۾ گهٽ 19 ڀيرا آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Warren Nowotny 2021&quot;&gt;{{Cite journal |first1=Ben |last1=Warren |first2=Manuela |last2=Nowotny |title=Bridging the Gap Between Mammal and Insect Ears – A Comparative and Evolutionary View of Sound-Reception |date=11 April 2021 |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |volume=9 |article-number=667218 |doi=10.3389/fevo.2021.667218 |doi-access=free |bibcode=2021FrEEv...967218W}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه [[غار جا ڪرڪيٽ|غار جي ڪرڪيٽن]] کان سواءِ گهڻا حشرات روشني ۽ اونداهي محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪيترن جي نظر تمام تيز هوندي آهي، جيڪا ننڍين ۽ تيز حرڪتن کي به سڃاڻي سگهي ٿي. اکين ۾ سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ وڏيون [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] شامل ٿي سگهن ٿيون. ڪيترائي نسل [[زير ڳاڙهو|زير ڳاڙهي]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[ڏسڻ جوڳي روشني]] جي لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا ۽ رنگن کي به سڃاڻن ٿا. نسلي ارتقا جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته بالابنفشي، سائي ۽ نيري رنگن تي ٻڌل [[ٽن رنگن واري نظر]] گهٽ ۾ گهٽ [[ڊيووني دور]] کان، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ کان، موجود هئي.&lt;ref name=&quot;insvision&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briscoe |first1=A. D. |last2=Chittka |first2=L. |title=The evolution of color vision in insects |year=2001 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=46 |pages=471–510 |doi=10.1146/annurev.ento.46.1.471 |pmid=11112177 }}&lt;/ref&gt;

مرڪب اکين جا انفرادي عدسا بي حرڪت هوندا آهن، پر ميون جي مکين ۾ هر عدسي هيٺ موجود روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙا تيزيءَ سان اندر ۽ ٻاهر ڌيان مرڪوز ڪن ٿا. اهڙين حرڪتن جي سلسلي کي روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙن جون ننڍيون اکين واريون حرڪتون چيو وڃي ٿو. ان سان انهن مکين ۽ ممڪن طور ٻين ڪيترن حشرات کي به اڳ ۾ سمجهيل اندازي کان گهڻو وڌيڪ صاف منظر ڏسڻ جي صلاحيت ملي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Binocular mirror–symmetric microsaccadic sampling enables Drosophila hyperacute 3D vision |first1=Joni |last1=Kemppainen |first2=Ben |last2=Scales |first3=Keivan |last3=Razban Haghighi |first4=Jouni |last4=Takalo |first5=Neveen |last5=Mansour |first6=James |last6=McManus |first7=Gabor |last7=Leko |first8=Paulus |last8=Saari |first9=James |last9=Hurcomb |first10=Andra |last10=Antohi |first11=Jussi-Petteri |last11=Suuronen |first12=Florence |last12=Blanchard |first13=Roger C. |last13=Hardie |first14=Zhuoyi |last14=Song |first15=Mark |last15=Hampton |first16=Marina |last16=Eckermann |first17=Fabian |last17=Westermeier |first18=Jasper |last18=Frohn |first19=Hugo |last19=Hoekstra |first20=Chi-Hon |last20=Lee |first21=Marko |last21=Huttula |first22=Rajmund |last22=Mokso |first23=Mikko |last23=Juusola |display-authors=5 |date=22 March 2022 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=12 |article-number=e2109717119 |doi=10.1073/pnas.2109717119 |doi-access=free |pmid=35298337 |pmc=8944591 |bibcode=2022PNAS..11909717K}}&lt;/ref&gt;

حشر جي [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] [[ڪيميائي محسوس ڪندڙ|ڪيميائي محسوس ڪندڙن]] وسيلي ڪم ڪري ٿي، جيڪي عام طور محساسن ۽ وات جي عضون تي هوندا آهن. اهي هوا ۾ موجود [[اڏامندڙ نامياتي مرڪب|اڏامندڙ مرڪبن]] ۽ سطحن تي موجود بوءِ وارن مادن کي محسوس ڪن ٿا، جن ۾ ٻين حشرات جا فيرومون ۽ خوراڪي ٻوٽن مان خارج ٿيندڙ مرڪب به شامل آهن. حشرات سنگهڻ جي حس کي جوڙو ڳولڻ، خوراڪ ۽ آنا ڏيڻ لاءِ مناسب هنڌ معلوم ڪرڻ ۽ شڪارين کان بچڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. تنهنڪري اها انتهائي اهم حس آهي، جيڪا حشرات کي هزارين اڏامندڙ مرڪبن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Carraher Dalziel Jordan 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Carraher |first1=Colm |last2=Dalziel |first2=Julie |last3=Jordan |first3=Melissa D. |last4=Christie |first4=David L. |last5=Newcomb |first5=Richard D. |last6=Kralicek |first6=Andrew V. |title=Towards an understanding of the structural basis for insect olfaction by odorant receptors |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=66 |pages=31–41 |doi=10.1016/j.ibmb.2015.09.010 |year=2015 |pmid=26416146 |bibcode=2015IBMB...66...31C |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/22745009}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه حشرات ۾ [[مقناطيسي حس]] به موجود هوندي آهي؛ ڪوليون ۽ مکيون ان کي پنهنجي آکيرن جي ڀرسان مقامي رستو ڳولڻ ۽ لڏپلاڻ دوران واٽ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wajnberg 2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wajnberg |first1=E. |author2=Acosta-Avalos, D. |author3=Alves, O.C. |author4=de Oliveira, J.F. |author5=Srygley, R.B. |author6=Esquivel, D.M. |year=2010 |title=Magnetoreception in eusocial insects: An update |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=7 |issue=Suppl 2 |pages=S207–S225 |doi=10.1098/rsif.2009.0526.focus |pmid=20106876 |pmc=2843992 |bibcode=2010JRSI....7focusW}}&lt;/ref&gt; [[شوارزيانا ڪواڊريپنڪٽاٽا|برازيل جي بنا ڏنگ واري مک]] پنهنجي محساسن تي موجود وارن جهڙن [[حسي عضوو|حسي عضون]] وسيلي مقناطيسي ميدان محسوس ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Esquivel 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Esquivel |first1=Darci M.S. |last2=Wajnberg |first2=E. |last3=do Nascimento |first3=F.S. |last4=Pinho |first4=M.B. |last5=Lins de Barros |first5=H.G.P. |last6=Eizemberg |first6=R. |year=2005 |title=Do Magnetic Storms Change Behavior of the Stingless Bee Guiriçu (''Schwarziana quadripunctata'')? |journal=[[Naturwissenschaften]] |volume=94 |issue=2 |pages=139–142 |doi=10.1007/s00114-006-0169-z |pmid=17028885 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lucano 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lucano |first1=M.J. |last2=Cernicchiaro |first2=G. |last3=Wajnberg |first3=E. |last4=Esquivel |first4=D.M.S. |year=2005 |title=Stingless Bee Antennae: A Magnetic Sensory Organ? |journal=[[BioMetals (journal)|BioMetals]] |volume=19 |issue=3 |pages=295–300 |doi=10.1007/s10534-005-0520-4 |pmid=16799867 }}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ واڌ ويجھ ==

{{main|حشرات جي پيدائش}}

[[File:Mating Pair of Spotted Fritillaries on Greater Pignut.JPG|thumb|[[پوپٽ|پوپٽن]] جو ميلاپ]]

نر حشرات نر توليدي جيوگهرڙا پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[ايڊيگس]] وسيلي مادي تائين پهچايا وڃن ٿا. ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[کٽمل]]، ۾ نر مادي جي [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]] مان سڌو پيٽ اندر پنهنجا توليدي جيوگهرڙا داخل ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي [[زخمي بارآوري]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Leather |first=Simon |title=Insects: A Very Short Introduction |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884704-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Reinhardt |first1=Klaus |last2=Naylor |first2=Richard |last3=Siva-Jothy |first3=Michael T. |date=2003-11-22 |title=Reducing a cost of traumatic insemination: female bedbugs evolve a unique organ |journal=Proceedings. Biological Sciences |volume=270 |issue=1531 |pages=2371–2375 |doi=10.1098/rspb.2003.2515 |issn=0962-8452 |pmc=1691512 |pmid=14667353 |bibcode=2003PBioS.270.2371R }}&lt;/ref&gt; [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندڙ حشرات کان سواءِ، گهڻن حشرات ۾ نر ۽ مادي [[جنسي ٻه روپيتا#حشرات|ظاهري طور هڪٻئي کان مختلف]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; حشرات ساٿي ڳولڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿا، جن ۾ جنسي فيرومونن جو استعمال، وڏي تعداد ۾ گڏجي اڏامڻ يا ميڙ ٺاهڻ ([[ميلاپي ميڙ|ميلاپي ميڙ]]) ۽ [[ميلاپي سوکڙي|ميلاپي سوکڙيون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== حياتيءَ جا چڪر ===

گهڻا حشرات [[آنو (حياتيات)|آنن]] مان ڦٽي نڪرندا آهن. بارآوري ۽ واڌ ويجھ آني جي اندر ٿيندي آهي، جيڪو عام طور خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jacobs |first1=C. G. |last2=Rezende |first2=G. L. |last3=Lamers |first3=G. E. |last4=van der Zee |first4=M. |year=2013 |title=The extraembryonic serosa protects the insect egg against desiccation |journal=Proceedings of the Royal Society of London B |volume=280 |issue=1764 |article-number=20131082 |pmid=23782888 |doi=10.1098/rspb.2013.1082 |pmc=3712428 |bibcode=2013RSPSB.28031082J }}&lt;/ref&gt; ڪيترائي حشرات پنهنجا آنا وڏي تعداد ۾ گڏ ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا انهن کي وڌيڪ پکڙيل نموني مختلف هنڌن تي هڪ هڪ ڪري ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ڪجهه حشرات [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته مادي [[نر]] وسيلي آنن جي [[بارآوري]] ٿيڻ کان سواءِ به نسل پيدا ڪري سگهي ٿي. ڪيترين [[مهلي|مهلين]] ۾ اڻ جنسي ۽ جنسي پيدائش وارا نسل واري واري سان پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nevo |first1=E. |last2=Coll |first2=M. |title=Effect of nitrogen fertilization on ''Aphis gossypii'' (Homoptera: Aphididae): variation in size, color, and reproduction |journal=[[Journal of Economic Entomology]] |volume=94 |issue=1 |pages=27–32 |year=2001 |pmid=11233124 |doi=10.1603/0022-0493-94.1.27 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jahn |first1=Gary C. |last2=Almazan |first2=Liberty P. |last3=Pacia |first3=Jocelyn B. |title=Effect of nitrogen fertilizer on the intrinsic rate of increase of the rusty plum aphid, ''Hysteroneura setariae'' (Thomas) (Homoptera: Aphididae) on rice (''Oryza sativa'' L.) |journal=[[Environmental Entomology]] |volume=34 |issue=4 |pages=938–943 |year=2005 |doi=10.1603/0046-225X-34.4.938 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا حشرات [[بدلجندڙ جسماني گرمي پد|بدلجندڙ جسماني گرمي پد]] وارا جاندار آهن، تنهنڪري گرمي پد وڌڻ سان حشر جو استحالہ تيز ٿيندو آهي ۽ نتيجي ۾ ان جي واڌ ويجھ جي رفتار به وڌندي آهي. انهيءَ سبب حشر جي واڌ ويجھ جي مرحلي جي اڳڪٿي رڳو ان جي تقويمي عمر بدران وقت سان گڏ گرمي پد کي نظر ۾ رکندي وڌيڪ درست نموني ڪري سگهجي ٿي. گهڻا حشرات هڪ سال يا ان کان گهٽ عرصي ۾ پنهنجي واڌ ويجھ مڪمل ڪن ٿا ۽ سال اندر نسلن جي تعداد ۾ مختلف درجا ڏيکارين ٿا. معتدل آبهوا وارن علائقن جا گهڻا حشرات سڄو سال لڳاتار واڌ ويجھ نٿا ڪن، پر سال جي ناموافق موسمن دوران سندن واڌ ويجھ سست ٿي وڃي ٿي يا رڪجي وڃي ٿي. اونهاري جي انتهائي حالتن ۾ ([[اونهاري جي سُستي]]) يا سخت سياري ۾ ([[سياري جي سُستي]]) حشرات [[واڌ ويجھ جي وقفي]] ۾ داخل ٿين ٿا. ڪجهه حشرات حالتن کان سواءِ هر سال اهڙي وقفي ۾ داخل ٿين ٿا، جڏهن ته ٻيا رڳو موسمي انتهائن دوران ائين ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gullan, P. J.; Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology (5th ed.). |year=2014 |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=167–180 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;

=== ڪايا پلٽ ===

[[File:Locust instars NMNS (aligned).jpg|thumb|upright=1.5|[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپورو ڪايا پلٽ]] ڏيکاريندڙ [[ماڪڙ]] جا ڪيترائي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|واڌ ويجھ جا مرحلا]]. آنو تصوير ۾ ڏيکاريل ناهي. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

حشرات ۾ [[ڪايا پلٽ]] (Metamorphosis) واڌ ويجھ جو اهو عمل آهي، جنهن وسيلي ننڍو حشر بالغ شڪل اختيار ڪري ٿو. ڪايا پلٽ جا ٻه قسم آهن: اڻپورو ([[اڻپورو ڪايا پلٽ]]) ۽ مڪمل ([[مڪمل ڪايا پلٽ]]).

[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپوري ڪايا پلٽ]] وارا حشرات [[آنو (حياتيات)|آني]] مان ڦٽڻ کان پوءِ آهستي آهستي تبديل ٿيندا آهن. اهي [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] جي هڪ سلسلي مان گذرن ٿا، جنهن جي وچ وارن مرحلن کي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|انسٽار]] چيو وڃي ٿو، تان جو آخري [[بالغ]] مرحلي تائين پهچن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=142}}&lt;ref name=&quot;RuppertFoxBarnes2004P523To524&quot;&gt;{{cite book |author1=Ruppert, E. E. |author2=Fox, R. S. |author3=Barnes, R. D. |title=Invertebrate Zoology |publisher=Brooks / Cole |edition=7th |isbn=978-0-03-025982-1 |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523 523–524] |url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523}}&lt;/ref&gt;

[[File:Monarch life-cycle.jpg|thumb|upright=1.5|پوپٽ جو حياتيءَ جو چڪر، جنهن ۾ [[مڪمل ڪايا پلٽ]] وسيلي آني کان [[سُنڊي]]، [[پيوپا]] ۽ پوءِ بالغ مرحلي تائين تبديلي ٿئي ٿي.]]

[[مڪمل ڪايا پلٽ]] ۾ حشر چئن مرحلن مان گذري ٿو: آنو يا [[ڀُرڻو]]، [[حشر جو لاروا|لاروا]]، [[پيوپا]] ۽ بالغ يا [[اميگو]]. اهڙن حشرات ۾ آني مان ڪيڙي جهڙو لاروا نڪري ٿو. لاروا وڌندو رهي ٿو ۽ آخرڪار پيوپا بڻجي وڃي ٿو، جيڪو گهٽ حرڪت وارو مرحلو هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=151}} پوپٽن جهڙا حشرات پيوپا واري مرحلي دوران جسماني شڪل ۾ وڏي تبديليءَ مان گذرن ٿا ۽ پوءِ بالغ حشر طور ٻاهر نڪرن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=143}}

== رابطي جا طريقا ==

آواز پيدا ڪندڙ حشرات عام طور ان آواز کي ٻڌي به سگهن ٿا. گهڻا [[جانورن ۾ ٻڌڻ|حشرات]] رڳو انهن آوازن جي [[ٻڌڻ جي حد|محدود حد]] اندر [[تعدد|تعددن]] کي ٻڌي سگهن ٿا، جيڪي سندن پنهنجي پيدا ڪيل آوازن جي تعدد سان لاڳاپيل هوندا آهن. مڇر 2 [[هرٽز|ڪلوهرٽز]] تائين آواز ٻڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cator |first1=L.J. |date=2009 |title=Harmonic convergence in the love songs of the dengue vector mosquito |journal=Science |volume=323 |issue=5917 |pages=1077–1079 |doi=10.1126/science.1166541 |pmc=2847473 |pmid=19131593 |last2=Arthur |first2=B.J. |last3=Harrington |first3=L.C. |last4=Hoy |first4=R.R. |bibcode=2009Sci...323.1077C}}&lt;/ref&gt; ڪجهه شڪاري ۽ طفيلي حشرات ترتيبوار پنهنجي شڪار يا ميزبان جي پيدا ڪيل مخصوص آوازن کي سڃاڻي سگهن ٿا. ساڳيءَ طرح رات جو سرگرم ڪجهه پتنگ [[الٽراسونڪ آواز|الٽراسونڪ]] لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا، جيڪي [[چمڙو|چمڙا]] خارج ڪندا آهن؛ اها صلاحيت کين [[الٽراسونڪ بچاءُ|شڪار ٿيڻ کان بچڻ]] ۾ مدد ڏئي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=87–94}}

=== روشني پيدا ڪرڻ ===

ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[مائيسيٽوفيليڊي]] (ڊپٽيرا) ۽ ڀونرن جا خاندان [[ليمپائريڊي]]، [[فينگوڊيڊي]]، [[ايليٽريڊي]] ۽ [[اسٽيفيلينيڊي]] [[حياتي روشني|حياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. انهن مان سڀ کان مشهور [[جگنو]] آهن، جيڪي ليمپائريڊي خاندان جا ڀونر آهن. ڪجهه جنسون روشنيءَ جي پيداوار تي ضابطو رکي وقفي وقفي سان چمڪا ڏئي سگهن ٿيون. هن روشنيءَ جو مقصد مختلف جنسن ۾ مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ان کي ساٿي ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا شڪار کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. غارن ۾ رهندڙ ''[[اراڪنَوڪيمپا]]'' (مائيسيٽوفيليڊي، فنگس مڇر) جا لاروا چمڪندڙ روشني پيدا ڪري ننڍن اڏامندڙ حشرات کي ريشم جي چنبڙندڙ ڌاڳن ڏانهن ڇڪين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pugsley |first=Chris W. |title=Literature review of the New Zealand glowworm ''Arachnocampa luminosa'' (Diptera: Keroplatidae) and related cave-dwelling Diptera |journal=New Zealand Entomologist |year=1983 |volume=7 |issue=4 |pages=419–424 |doi=10.1080/00779962.1983.9722435 |bibcode=1983NZEnt...7..419P }}&lt;/ref&gt; ''[[فوٽورس]]'' نسل جا ڪجهه جگنو [[نقل|نقل ڪندي]] ''[[فوٽائنس (ڀونر)|فوٽائنس]]'' نسل جي مادين جي چمڪندڙ اشارن جهڙي روشني پيدا ڪن ٿا، جنهن سان ان جنس جا نر سندن ويجهو اچن ٿا ۽ پوءِ اهي کين پڪڙي کائي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=James E. |last=Lloyd |title=Occurrence of Aggressive Mimicry in Fireflies |journal=The Florida Entomologist |volume=67 |issue=3 |year=1984 |pages=368–376 |doi=10.2307/3494715 |jstor=3494715 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; پيدا ٿيندڙ روشنيءَ جا رنگ هلڪي نيري (''Orfelia fultoni''، مائيسيٽوفيليڊي) کان عام سائي ۽ ناياب ڳاڙهي (''Phrixothrix tiemanni''، فينگوڊيڊي) تائين مختلف ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=James E. |last1=Lloyd |last2=Gentry |first2=Erin C. |title=The Encyclopedia of Insects |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115 115–120] |year=2003 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-586990-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115}}&lt;/ref&gt;

=== آواز پيدا ڪرڻ ===

حشرات گهڻو ڪري پنهنجي عضون ۽ جسماني حصن جي مشيني حرڪت سان آواز پيدا ڪن ٿا. [[ماڪڙ]] ۽ ڪرڪٽن ۾ اهو عمل [[جسماني رڳڙ سان آواز پيدا ڪرڻ|جسماني رڳڙ]] وسيلي ٿئي ٿو. [[سڪاڊا]] حشرات ۾ سڀ کان وڌيڪ تيز آواز پيدا ڪن ٿا؛ انهن جي جسم ۾ خاص بناوتون، جن کي [[ٽمبل]] چيو وڃي ٿو، ۽ انهن سان لاڳاپيل عضلا آواز پيدا ڪرڻ ۽ ان کي وڌائڻ جو ڪم ڪن ٿا. آفريڪي [[سڪاڊا]] ''[[Brevisana brevis]]'' جو آواز {{convert|50|cm|in|abbr=on}} جي فاصلي تي 106.7&amp;nbsp;[[ڊيسيبل]] ماپيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;walker&quot;&gt;{{Cite web |title=The University of Florida Book of Insect Records |publisher=Department of Entomology &amp; Nematology, UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/index.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ ''[[Helicoverpa zea]]'' پتنگ، [[هاڪ پتنگ]] ۽ [[هيڊيليڊي]] خاندان جا پوپٽ، [[الٽراسونڪ آواز]] ٻڌي سگهن ٿا ۽ جڏهن کين محسوس ٿئي ٿو ته چمڙي کين ڳولي ورتو آهي ته [[الٽراسونڪ بچاءُ|بچاءَ واري حرڪت]] ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kay |first=Robert E. |title=Acoustic signalling and its possible relationship to assembling and navigation in the moth, ''Heliothis zea'' |journal=Journal of Insect Physiology |volume=15 |issue=6 |year=1969 |pages=989–1001 |doi=10.1016/0022-1910(69)90139-5 |bibcode=1969JInsP..15..989K}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Spangler |first=Hayward G. |title=Moth hearing, defense, and communication |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |issue=1 |year=1988 |pages=59–81 |doi=10.1146/annurev.ento.33.1.59}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگ الٽراسونڪ ڪلڪ جهڙا آواز پيدا ڪري شڪاري چمڙن کي خبردار ڪن ٿا ته اهي کائڻ لائق ناهن؛ ان کي صوتي [[خبرداري وارو اشارو]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hristov |first1=N. I. |last2=Conner |first2=William E. |year=2005 |title=Sound strategy: acoustic aposematism in the bat–tiger moth arms race |journal=Naturwissenschaften |volume=92 |pages=164–169 |doi=10.1007/s00114-005-0611-7 |pmid=15772807 |issue=4 |bibcode=2005NW.....92..164H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه کائڻ لائق پتنگ انهن آوازن جي نقل ڪرڻ جي صلاحيت پيدا ڪري چڪا آهن، جنهن کي صوتي [[بيٽسي نقل]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barber |first1=J. R. |last2=Conner |first2=W. E. |year=2007 |title=Acoustic mimicry in a predator–prey interaction |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=22 |pages=9331–9334 |doi=10.1073/pnas.0703627104 |pmid=17517637 |pmc=1890494 |bibcode=2007PNAS..104.9331B |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگن بابت اها دعويٰ به ڪئي وئي آهي ته اهي [[بازگشتي آواز ۾ رنڊڪ#شڪار پاران رنڊڪ|چمڙن جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ]] وجهي سگهن ٿا. چمڙن ۽ پتنگن جي رابطن جي الٽراسونڪ رڪارڊنگ ۽ تيز رفتار انفراريڊ وڊيو مان ظاهر ٿيو آهي ته ٽائيگر پتنگ حقيقت ۾ الٽراسونڪ ڪلڪ پيدا ڪري وڏي ناسي چمڙي جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ وجهي پاڻ کي حملي کان بچائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Corcoran |first=Aaron J. |author2=Barber, Jesse R. |last3=Conner |first3=William E. |year=2009 |title=Tiger Moth Jams Bat Sonar |journal=Science |volume=325 |issue=5938 |pages=325–327 |doi=10.1126/science.1174096 |bibcode=2009Sci...325..325C |pmid=19608920 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/MRGH5AC4 }}&lt;/ref&gt;

{{Listen |filename=Grasshoppers.ogg |title=ماڪڙ جو رڳڙ وارو آواز |description=ڪيترين اڻسڃاتل ماڪڙن جا رڳڙ وسيلي پيدا ڪيل آواز |format=[[اوگ]] |pos=right}}

[[ڪوليئوپٽيرا]]، [[هائمينوپٽيرا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[مينٽوڊيا]] ۽ [[نيوروپٽيرا]] جي مختلف جنسن ۾ تمام هلڪا آواز پڻ پيدا ٿين ٿا. اهي هلڪا آواز حشر جي حرڪت سان پيدا ٿين ٿا ۽ حشر جي عضلن ۽ جوڙن تي موجود آواز وڌائيندڙ بناوتن وسيلي وڌيڪ نمايان ٿين ٿا؛ اهي آواز ٻين حشرات کي خبردار ڪرڻ يا ساڻن رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. گهڻن آواز پيدا ڪندڙ حشرات ۾ [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضوا]] به هوندا آهن، جيڪي هوا وسيلي ايندڙ آواز محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[هيميپٽيرا]]، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ٻيڙياتا]]، پاڻيءَ جي اندر پيدا ٿيندڙ آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Theiss |first=Joachim |year=1982 |title=Generation and radiation of sound by stridulating water insects as exemplified by the corixids |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=10 |pages=225–235 |doi=10.1007/BF00299689 |issue=3 |bibcode=1982BEcoS..10..225T }}&lt;/ref&gt;

[[File:Field cricket Gryllus pennsylvanicus.ogg|thumb|گيراج ۾ ڪرڪٽ جو سڃاتل آواز]]

سطحن وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزشي اشارن سان رابطو حشرات ۾ هوا وسيلي آواز جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن ننڍڙي جسماني ماپ هوا ۾ اثرائتا آواز پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي محدود ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Virant-Doberlet |first1=M. |last2=Čokl |first2=Andrej |year=2004 |title=Vibrational communication in insects |journal=Neotropical Entomology |volume=33 |issue=2 |pages=121–134 |doi=10.1590/S1519-566X2004000200001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; حشرات گهٽ تعدد وارا آواز اثرائتي نموني پيدا نٿا ڪري سگهن، جڏهن ته وڌيڪ تعدد وارا آواز گهاٽي ماحول، جهڙوڪ [[وڻن جا پن|پنن]] ۾، وڌيڪ پکڙجي ۽ ڪمزور ٿي وڃن ٿا. تنهنڪري اهڙن ماحولن ۾ رهندڙ حشرات بنيادي طور سطح وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزن ذريعي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bennet-Clark |first=H. C. |year=1998 |title=Size and scale effects as constraints in insect sound communication |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=353 |pages=407–419 |doi=10.1098/rstb.1998.0219 |issue=1367 |pmc=1692226}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جنسون رابطي لاءِ لرزن جو استعمال ڪن ٿيون، مثال طور [[ڍال جيت]] ''[[Nezara viridula]]'' ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ اهڙا لرزشي اشارا پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of Insect Behavior |title=The Influence of Substrate on Male Responsiveness to the Female Calling Song in ''Nezara viridula'' |volume=14 |issue=3 |pages=313–332 |year=2001 |first1=Nadège |last1=Miklas |author2=Stritih, Nataša |author3=Čokl, Andrej |author4=Virant-Doberlet, Meta |author5=Renou, Michel |doi=10.1023/A:1011115111592 |bibcode=2001JIBeh..14..313M }}&lt;/ref&gt; لرزن کي مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ به استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ [[لائسينڊي]] خاندان جون سنڊيون، جيڪي [[ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق|ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق]] قائم ڪن ٿيون، ماڪوڙين سان اهڙي طريقي سان رابطو ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=DeVries |first=P. J. |year=1990 |title=Enhancement of symbiosis between butterfly caterpillars and ants by vibrational communication |journal=Science |volume=248 |pages=1104–1106 |doi=10.1126/science.248.4959.1104 |pmid=17733373 |issue=4959 |bibcode=1990Sci...248.1104D }}&lt;/ref&gt; [[مڊگاسڪر جو سيسڪاريندڙ ڪاڪروچ]] پنهنجي ساهه کڻڻ وارن سوراخن مان زور سان هوا خارج ڪري جارحيت جي نشاني طور سيسڪاريندڙ آواز پيدا ڪري سگهي ٿو؛&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nelson |first=Margaret C. |author2=Fraser, Jean |year=1980 |title=Sound production in the cockroach, Gromphadorhina portentosa: evidence for communication by hissing |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=6 |issue=4 |pages=305–314 |doi=10.1007/BF00292773 |bibcode=1980BEcoS...6..305N }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[مئل مٿي وارو هاڪ پتنگ]] پريشان ٿيڻ وقت پنهنجي حلق مان زور سان هوا خارج ڪري چيچ جهڙو آواز پيدا ڪري ٿو. جڏهن اهو ماکيءَ جي مکين جي ويجهو هوندو آهي ته اهو آواز ڪم ڪندڙ ماکيءَ جي مکين جي جارحاڻي رويي کي به گهٽائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Moritz |first1=R. F. A. |last2=Kirchner |first2=W. H. |last3=Crewe |first3=R. M. |date=1991 |title=Chemical camouflage of the death's head hawkmoth (Acherontia atropos L.) in honeybee colonies |journal=Naturwissenschaften |volume=78 |issue=4 |doi=10.1007/BF01136209 |bibcode=1991NW.....78..179M |pages=179–182 }}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي رابطو ===

{{main|حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|حشرات جي سنگهڻ جي حس}}

[[File:Pheromonal glands in ants.png|thumb|[[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] جهڙن سماجي حشرات ۾ [[فيرومون]] پيدا ڪندڙ ڪيترن قسمن جا غدود هوندا آهن، جيڪي ٻين حشرات سان [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|رابطي]] لاءِ مختلف [[سيميائي ڪيميائي مادا]] پيدا ڪن ٿا.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}}]]

ڪيترن حشرات ۾ [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|ڪيميائي ذريعن وسيلي رابطي]] جا طريقا ارتقا پذير ٿيا آهن. اهي [[سيميائي ڪيميائي مادا]] گهڻو ڪري ٻوٽن جي استحالياتي مادن مان ٺهندا آهن ۽ انهن مان ڪجهه ڇڪڻ، پري رکڻ يا ٻين قسمن جي معلومات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. [[فيرومون]] مخالف جنس جي ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ، ساڳي [[هڪ ئي جنس سان واسطو|جنس]] جي نر ۽ مادين کي گڏ ڪرڻ، ٻين جاندارن کي ويجهو اچڻ کان روڪڻ، رستي جي نشان لڳائڻ ۽ ويجهن فردن ۾ جارحيت پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ايلومون]] پنهنجي پيدا ڪندڙ کي ان اثر وسيلي فائدو پهچائين ٿا، جيڪو اهي وصول ڪندڙ تي وجهن ٿا. [[ڪائيرومون]] پيدا ڪندڙ بدران وصول ڪندڙ کي فائدو پهچائين ٿا. سنومون پيدا ڪندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي لاءِ فائديمند هوندا آهن. ڪجهه ڪيميائي مادا ساڳي جنس جي فردن ڏانهن مخصوص هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. خوشبوئن جو استعمال خاص طور سماجي حشرات ۾ تمام گهڻو ترقي يافته آهي.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}} {{visible anchor |ٻاهرين کل جا هائيڊروڪاربان |ٻاهرين کل جو هائيڊروڪاربان}} غير بناوتي مادا آهن، جيڪي پيدا ٿي [[ٻاهرين کل]] جي سطح تي خارج ٿين ٿا ۽ جسم کي [[پاڻي جي کوٽ|سڪي وڃڻ]] ۽ [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ جاندارن]] کان بچائين ٿا. اهي خاص طور سماجي حشرات ۾ فيرومون طور پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Yan-Liebig-2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yan |first1=Hua |last2=Liebig |first2=Jürgen |title=Genetic basis of chemical communication in eusocial insects |journal=[[Genes &amp; Development]] |publisher=[[Cold Spring Harbor Laboratory Press]] &amp; [[The Genetics Society]] |volume=35 |issue=7–8 |date=1 April 2021 |doi=10.1101/gad.346965.120 |pages=470–482 |pmid=33861721 |pmc=8015721}}&lt;/ref&gt;

== سماجي رويو ==

{{main|سماجيت}}

{{multiple image
|total_width=300
|image1=Termite Cathedral DSC03570.jpg
|caption1=[[دڙي ٺاهيندڙ اڏوهي|دڙي ٺاهيندڙ اڏوهين]] جو ٺاهيل [[ناسيوٽيٽرمس ٽرائيوڊيائي|وڏو دڙو]].
|image2=Bee waggle dance.png
|caption2=[[ماکيءَ جي مک]] جو اَٺ جي شڪل وارو [[لوڏيندڙ ناچ]]. ماناري تي مٿئين رخ کان ساڄي پاسي 45° جو رخ، سج کان ساڄي پاسي 45° تي خوراڪ جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو. ناچ ڪندڙ مک جي تيز لوڏن سبب ان جو پيٽ ڌنڌلو نظر اچي ٿو.
}}

[[سماجي حشرات]]، جهڙوڪ [[اڏوهي]]، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]] ۽ ڪيتريون ئي [[ماکيءَ جي مک|مکيون]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]]، [[سماجيت|اعليٰ سماجي]] هوندا آهن.&lt;ref name=nodak&gt;{{cite web |title=Social insects |last=Brewer |first=Gary |url=http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |publisher=North Dakota State University |access-date=6 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321171246/http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |archive-date=21 March 2008}}&lt;/ref&gt; اهي جينياتي طور هڪجهڙن فردن جي وڏين ۽ منظم آبادين ۾ گڏجي رهن ٿا، ايتري قدر جو ڪڏهن ڪڏهن اهڙي سڄي آباديءَ کي [[فوق جاندار]] سمجهيو ويندو آهي. خاص طور تي، نسل وڌائڻ جو ڪم گهڻو ڪري [[راڻي وارو طبقو|راڻي طبقي]] تائين محدود هوندو آهي؛ ٻيون ماديون [[مزدور طبقو|مزدور]] هونديون آهن ۽ [[مزدورن جي نگراني]] جي عمل سبب نسل وڌائڻ کان روڪيل هونديون آهن. [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] ۾ تجريدي علامتي رابطي جو هڪ اهڙو نظام ارتقا پذير ٿيو آهي، جنهن ۾ مخصوص رويي وسيلي ماحول بابت خاص معلومات جي نمائندگي ۽ منتقلي ڪئي وڃي ٿي. رابطي جي هن نظام کي [[مکين جي سکيا ۽ رابطو|ناچ جي ٻولي]] چيو وڃي ٿو؛ مک جنهن زاويي تي ناچ ڪري ٿي، اهو سج جي نسبت سان هڪ مخصوص رخ جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ناچ جي ڊيگهه ان فاصلي جي نشاندهي ڪري ٿي، جيڪو اڏامي طئي ڪرڻو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=309–311}} [[ڀنڀر مک|ڀنڀر مکين]] ۾ پڻ سماجي رابطي جا ڪجهه رويا ملن ٿا. مثال طور، ''[[Bombus terrestris]]'' اڻڄاتل پر خوراڪ ڏيندڙ گلن تي وڃڻ بابت وڌيڪ تيزيءَ سان تڏهن سکي ٿي، جڏهن اها ساڳي جنس جي ٻي مک کي ساڳئي قسم جي گلن تان خوراڪ گڏ ڪندي ڏسي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Leadbeater, E. |author2=Chittka, L. |year=2007 |title=The dynamics of social learning in an insect model, the bumblebee (''Bombus terrestris'') |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=61 |issue=11 |pages=1789–1796 |doi=10.1007/s00265-007-0412-4 |bibcode=2007BEcoS..61.1789L }}&lt;/ref&gt;

رڳو انهن حشرات ۾ تمام سنهڙي پيماني تي مڪاني رخ سڃاڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي، جيڪي آکيرن يا آبادين ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه ڪيترن ڪلوميٽرن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ به هزارين هڪجهڙن سوراخن مان رڳو چند ملي ميٽر ويڪري پنهنجي مخصوص سوراخ تائين بنا ڀُل جي [[جانورن ۾ رستي جي سڃاڻپ|رستو ڳولي]] پهچي سگهن ٿا. [[ڄمڻ واري هنڌ ڏانهن موٽڻ]] واري رويي ۾، [[سياري جي ننڊ|سياري جي ننڊ]] ڪندڙ حشرات ڪنهن مخصوص هنڌ کي آخري ڀيرو ڏسڻ کان هڪ سال پوءِ به ياد رکي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Salt |first=R. W. |date=1961 |title=Principles of Insect Cold-Hardiness |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1961_6/page/54 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |doi=10.1146/annurev.en.06.010161.000415 |volume=6 |pages=55–74}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات موسمي طور مختلف جاگرافيائي علائقن جي وچ ۾ تمام ڊگها فاصلا [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪري طئي ڪن ٿا، جيئن سڄي کنڊ ۾ ٿيندڙ [[بادشاهه پوپٽ جي لڏپلاڻ]].{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=14}}

=== ٻچن جي سار سنڀال ===

[[سماجيت|اعليٰ سماجي]] حشرات آکيرا ٺاهين ٿا، آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ پنهنجي اولاد کي باقاعدي خوراڪ مهيا ڪن ٿا. تنهن هوندي به، گهڻن حشرات جي بالغ زندگي مختصر هوندي آهي ۽ اهي ساٿي سان ميلاپ يا ساٿي حاصل ڪرڻ جي مقابلي کان سواءِ هڪ ٻئي سان تمام گهٽ واسطو رکن ٿا. ٿورين جنسن ۾ [[والديني سار سنڀال]] ملي ٿي، جنهن ۾ اهي گهٽ ۾ گهٽ پنهنجن آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ٻچن جي بالغ ٿيڻ تائين به سندن حفاظت ڪن ٿا، بلڪه ممڪن آهي ته کين خوراڪ پڻ مهيا ڪن. ڪيتريون ڀنڀوريون ۽ مکيون آکيرو يا ٻِر ٺاهين ٿيون، ان ۾ [[گڏيل خوراڪ جي فراهمي|خوراڪ جو ذخيرو]] رکن ٿيون ۽ ان ذخيري تي هڪ آنو ڏين ٿيون، پر ان کان پوءِ وڌيڪ سار سنڀال نٿيون ڪن.&lt;ref name=nodak/&gt;

== چرپر ==

=== اڏام ===

{{main|حشرات جي اڏام}}

[[File:Hoverfly September 2007-7 (cropped).jpg|thumb|[[هوور مک|هوور مکين]] جهڙا حشرات تيز ۽ ڦڙتيلي [[حشرات جي اڏام|اڏام]] جي صلاحيت رکن ٿا.]]

حشرات [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن]] جو واحد گروهه آهن، جن ۾ اڏامڻ جي صلاحيت ارتقا ڪئي آهي. [[پيليئوپٽيرا]] سان واسطو رکندڙ حشرات جا قديم گروهه، جهڙوڪ [[ڀنڀوري]]، ننڍيون ڀنڀوريون ۽ مئي مکيون، پنهنجن پرن کي سڌيءَ طرح هلائين ٿا. انهن جي هر پر جي بنياد تي عضلن جو هڪ جوڙو ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪو پرن کي مٿي ۽ هيٺ ڪري ٿو. اهڙي طريقي سان پرن کي رڳو نسبتاً گهٽ رفتار سان ڦڙڪائي سگهجي ٿو. باقي سڀ حشرات، يعني [[نيوپٽيرا]]، [[اڻ سڌي اڏام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ اڏام جا عضلا سيني ۾ تيز لرزش پيدا ڪن ٿا؛ اهڙيءَ ريت عضلن ڏانهن ويندڙ عصبي تحريڪن جي ڀيٽ ۾ پرن جي ڦڙڪڻ جو تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. اڏام جي عضلن جو هڪ جوڙو عمودي رخ ۾ هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي هيٺ ڇڪي ٿو ۽ پرن کي مٿي کڻي ٿو. ٻيو جوڙو ڊگهي رخ ۾ پکڙيل هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي مٿي ڪري ٿو ۽ پرن کي هيٺ آڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |last=Chapman |first=A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609055030/http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species|archive-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=D. S. |title=Flight muscles of insects |journal=[[Scientific American]] |volume=212 |pages=76–88 |year=1965 |issue=6 |pmid=14327957 |bibcode=1965SciAm.212f..76S |doi=10.1038/scientificamerican0665-76}}&lt;/ref&gt; گهڻا حشرات پرن جي [[اڳئين ڪناري]] وٽ گهمندڙ [[هوائي ڀنور]] پيدا ڪري [[هوائي اڀار]] حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;aerodynamics&quot;&gt;{{cite journal |last=Sane |first=Sanjay P. |title=The aerodynamics of insect flight |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |year=2003 |volume=206 |pages=4191–4208 |doi=10.1242/jeb.00663 |pmid=14581590 |issue=23 |doi-access=free |bibcode=2003JExpB.206.4191S }}&lt;/ref&gt; تمام ننڍا حشرات، جهڙوڪ ٿرپس، جن جا پر ننڍڙا ۽ کنڀن جهڙا هوندا آهن، [[پر ملائڻ ۽ ڇنڊڻ وارو طريقو]] استعمال ڪري اڀار حاصل ڪن ٿا؛ ان ۾ پر پهرين پاڻ ۾ ملايا وڃن ٿا ۽ پوءِ تيزيءَ سان هڪ ٻئي کان ڌار ڪيا وڃن ٿا، جنهن سان پرن جي اڳين ڪنارن ۽ ڇيڙن وٽ هوا جا ڀنور پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weis-Fogh |first=Torkel |author-link=Torkel Weis-Fogh |date=1973 |title=Quick estimates of flight fitness in hovering animals, including novel mechanisms of lift production |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=59 |issue=1 |pages=169–230 |doi=10.1242/jeb.59.1.169 |bibcode=1973JExpB..59..169W}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bennett |first=L. |date=1977 |title=Clap and fling aerodynamics- an experimental evaluation |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=261–272 |doi=10.1242/jeb.69.1.261 |bibcode=1977JExpB..69..261B}}&lt;/ref&gt;

[[حشرات جا پر|حشرات جي پرن]] جي ارتقا بابت [[حشرات جا پر#مفروضا|سائنسي بحث]] هلندو رهيو آهي؛ مختلف مفروضن موجب اهي تبديل ٿيل گلڙن، ساهه کڻڻ وارن سوراخن وٽ موجود ڦڙن، يا ٽنگن جي بنياد وٽ موجود ايپي ڪوڪسا نالي ضميمي مان ارتقا ڪري آيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jockusch |first1=E. L. |last2=Ober |first2=K. A. |title=Hypothesis testing in evolutionary developmental biology: a case study from insect wings |journal=Journal of Heredity |date=September 2004 |volume=95 |issue=5 |pages=382–396 |doi=10.1093/jhered/esh064 |pmid=15388766 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تازو حشرات جي ماهرن ۾ اهو خيال وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري چڪو آهي ته پر [[نوٽم]] جي پاسن، [[پليرون]]، يا وڌيڪ امڪان سان ٻنهي جي حصن مان ارتقا ڪري پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grimaldi |first=David A. |title=The Complete Insect: Anatomy, Physiology, Evolution, and Ecology |url=https://books.google.com/books?id=xGquEAAAQBAJ&amp;dq=insects+wings+notum+pleuron&amp;pg=PA135 |date=2023 |publisher=[[Princeton University Press]] |page=135 |isbn=978-0-691-24311-5}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاربونيفيرس]] دور ۾ ڀنڀوري جهڙي ''[[ميگانيورا]]'' جي پرن جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. ان دور ۾ تمام وڏن حشرات جي موجودگي ان وقت فضا ۾ آڪسيجن جي وڌيڪ مقدار سان ٺهڪي اچي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشرات جو تنفسي نظام سندن جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dudley |first=R. |year=1998 |title=Atmospheric oxygen, giant Paleozoic insects and the evolution of aerial locomotor performance |journal=Journal of Experimental Biology |volume=201 |issue=8 |pages=1043–1050 |doi=10.1242/jeb.201.8.1043 |pmid=9510518 |bibcode=1998JExpB.201.1043D |url=http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |access-date=8 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124032600/http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |archive-date=24 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اڄ جا سڀ کان وڏا اڏامندڙ حشرات ان جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍا آهن. موجوده حشرات ۾ سڀ کان وڏي پرن جي پکيڙ اڇي وِچ پتنگ ''[[ٿائيسينيا اَگريپينا]]'' جي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{convert|28|cm|in|abbr=on}} آهي.&lt;ref name=&quot;BIR&quot;&gt;{{Cite web |title=Chapter 32: Largest Lepidopteran Wing Span &amp;#124; The University of Florida Book of Insect Records &amp;#124; Department of Entomology &amp; Nematology &amp;#124; UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_32.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt;

[[پکي|پکين]] جي ابتڙ، ننڍا حشرات [[غالب هوائون|غالب هوائن]] سان گڏ وهي وڃن ٿا،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yates |first=Diana |title=Birds migrate together at night in dispersed flocks, new study indicates |url=https://news.illinois.edu/view/6367/206246 |access-date=13 January 2022 |website=news.illinois.edu}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪيترائي وڏا حشرات [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪن ٿا. [[ايفڊ|ايفڊن]] کي هيٺين سطح تي وهندڙ [[جيٽ وهڪرو|جيٽ هوائي وهڪرا]] ڊگهن فاصلن تائين کڻي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Drake |first=V. A. |author2=Farrow, R. A. |year=1988 |title=The Influence of Atmospheric Structure and Motions on Insect Migration |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |pages=183–210 |doi=10.1146/annurev.en.33.010188.001151 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/NLDQPZWG }}&lt;/ref&gt;

=== هلڻ ===

{{further|هلڻ#حشرات}}

[[File:Alternating Tripod Gait.webm|upright=1.15|right|thumb|هلندڙ ريگستاني ماڪوڙين ۾ واري واري سان ٽن ٽنگن واري چال دوران قدمن جي مڪاني ۽ وقتي ترتيب. رڪارڊنگ جي رفتار: 500 فريم في سيڪنڊ؛ هلائڻ جي رفتار: 10 فريم في سيڪنڊ.]]

گهڻا بالغ حشرات ڇهن ٽنگن جي مدد سان هلن ٿا ۽ ان دوران واري واري سان [[ٽن ٽنگن واري چال]] استعمال ڪن ٿا. هيءَ چال جسم کي مستحڪم رکندي تيزيءَ سان هلڻ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان جو [[ڪاکروچ|ڪاکروچن]] ۽ [[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو ويو آهي. پهرين قدم ۾ وچين ساڄي ٽنگ ۽ اڳين ۽ پوئين کاٻي ٽنگ زمين سان لڳل هونديون آهن ۽ حشر کي اڳتي وڌائينديون آهن، جڏهن ته اڳين ۽ پوئين ساڄي ٽنگ ۽ وچين کاٻي ٽنگ مٿي کڄي اڳتي نئين جاءِ تي منتقل ٿينديون آهن. جڏهن اهي زمين تي لڳي نئون مستحڪم ٽڪنڊو ٺاهين ٿيون ته باقي ٽنگون واري سان مٿي کڻي اڳتي آڻي سگهجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Locomotion&quot;&gt;{{cite book |last=Biewener |first=Andrew A. |title=Animal Locomotion |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-19-850022-3 |pages=}}{{pn|date=July 2022}}&lt;/ref&gt;

ٽن ٽنگن واري چال جي سڀ کان خالص صورت تيز رفتار سان هلندڙ حشرات ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. تنهن هوندي به، چرپر جو هي طريقو سختيءَ سان مقرر ٿيل ناهي ۽ حشرات مختلف حالتن مطابق پنهنجي چال بدلائي سگهن ٿا. مثال طور آهستي هلڻ، مُڙڻ، رڪاوٽن کان بچڻ، چڙهڻ يا ترڪڻ وارين سطحن تي هلڻ وقت چار ٽنگون يا ان کان وڌيڪ ٽنگون [[هلڻ#حشرات|لهري چال]] ۾ زمين سان لڳل رهي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Grabowska |first1=Martyna |author2=Godlewska, Elzbieta |author3=Schmidt, Joachim |author4=Daun-Gruhn, Silvia |title=Quadrupedal gaits in hexapod animals – inter-leg coordination in free-walking adult stick insects |journal=Journal of Experimental Biology |volume=215 |issue=24 |pages=4255–4266 |year=2012 |doi=10.1242/jeb.073643 |pmid=22972892 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪاکروچ تيز ترين ڊوڙندڙ حشرات مان آهن ۽ مڪمل رفتار تي اهي ٻن ٽنگن تي ڊوڙڻ واري چال اختيار ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، چڱيءَ طرح [[ڇانوَ روپ|ماحول سان مشابهت]] رکندڙ لٺ جهڙن حشرات ([[فاسماٽوڊيا]]) ۾ چرپر گهڻو آهستي هوندي آهي. ٿوريون جنسون، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ حشر|پاڻيءَ تي هلندڙ حشرات]]، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي هلي سگهن ٿيون؛ انهن جا چنبا خاص کاهيءَ ۾ پوئتي لڪل هوندا آهن، جنهن ڪري اهي پاڻيءَ جي مٿاڇري واري پردي کي ٽوڙڻ کان بچائين ٿا.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt; ''[[هالوبئٽس]]'' جنس جا سامونڊي سطح تي هلندڙ حشرات ته کليل سمنڊ جي مٿاڇري تي به رهن ٿا، جيڪو اهڙو مسڪن آهي جتي حشرات جون تمام ٿوريون جنسون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ikawa |first1=Terumi |author2=Okabe, Hidehiko |author3=Hoshizaki, Sugihiko |author4=Kamikado, Takahiro |author5=Cheng, Lanna |title=Distribution of the oceanic insects ''Halobates'' (Hemiptera: Gerridae) off the south coast of Japan |journal=Entomological Science |volume=7 |issue=4 |pages=351–357 |year=2004 |doi=10.1111/j.1479-8298.2004.00083.x |url=https://escholarship.org/uc/item/9r50k828}}&lt;/ref&gt;

=== ترڻ ===

{{Main|آبي حشرات}}

[[File:Notonecta glauca01.jpg|thumb|پاڻيءَ هيٺ [[پٺتي ترندڙ حشر]] ''[[نوٽونيڪٽا گلوڪا]]''، جنهن جون پويون ٽنگون ترڻ لاءِ چپو جهڙي شڪل اختيار ڪري چڪيون آهن.]]

حشرات جو وڏو تعداد پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو يا سڄي زندگي پاڻيءَ هيٺ گذاري ٿو. حشرات جي ڪيترن قديم گروهن ۾ اڻبالغ مرحلا آبي هوندا آهن. ڪجهه گروهن، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ڀونئر|پاڻيءَ جي ڀونئرن]] ۾ بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;&gt;{{cite book |editor1=Richard W. Merritt |editor2=Kenneth W. Cummins |editor3=Martin B. Berg |year=2007 |title=An Introduction to the Aquatic Insects of North America |publisher=Kendall Hunt Publishers |isbn=978-0-7575-5049-2 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;

انهن مان گهڻين جنسن ۾ پاڻيءَ هيٺ چرپر لاءِ خاص موافقتون پيدا ٿيون آهن. پاڻيءَ جا ڀونئر ۽ پاڻيءَ جا ٻيا حشرات اهڙيون ٽنگون رکن ٿا، جيڪي چپن جهڙين بناوتن ۾ تبديل ٿيل آهن. ڀنڀورين جا [[حشري اڻبالغ مرحلو|آبي اڻبالغ ٻچا]] پنهنجي مقعدي خاني مان زور سان پاڻي ٻاهر ڪڍي جيٽ جهڙي ڌِڪ سان اڳتي وڌن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mill |first=P. J. |author2=Pickard, R. S. |year=1975 |title=Jet-propulsion in anisopteran dragonfly larvae |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=97 |issue=4 |pages=329–338 |doi=10.1007/BF00631969 }}&lt;/ref&gt; ٻيا حشرات، جهڙوڪ [[اسٽافيلينڊي|روو ڀونئر]] ''[[اسٽينس]]''، [[پيجيڊيم#حشرات|پيجيڊيئل]] غدودن مان اهڙا [[سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادو|سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادا]] خارج ڪن ٿا، جيڪي پاڻيءَ جي سطحي ڇڪ گهٽائين ٿا؛ ان جي نتيجي ۾ اهي [[مارانگوني اثر|مارانگوني ڌِڪ]] وسيلي پاڻيءَ جي مٿاڇري تي اڳتي وڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Linsenmair |first=K. |author2=Jander, R. |year=1976 |title=Das &quot;entspannungsschwimmen&quot; von ''Velia'' and ''Stenus'' |journal=Naturwissenschaften |volume=50 |page=231 |doi=10.1007/BF00639292 |bibcode=1963NW.....50..231L |issue=6 |url=https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bvb:20-opus-44663}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bush |first=J. W. M. |author2=Hu, David L. Hu |year=2006 |title=Walking on Water: Biolocomotion at the Interface |journal=Annual Review of Fluid Mechanics |volume=38 |issue=1 |pages=339–369 |doi=10.1146/annurev.fluid.38.050304.092157 |bibcode=2006AnRFM..38..339B }}&lt;/ref&gt;

== ماحوليات ==

{{main|حشرات جي ماحوليات}}

حشرات [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ ڪيترائي انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ مٽيءَ کي اٿلائڻ ۽ ان ۾ هوا جي آمدرفت، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ، نقصانڪار جاندارن تي ضابطو، گلن جي زيرگي ۽ جهنگلي جيوت لاءِ خوراڪ مهيا ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Schowalter|2006|pp=3, 572}} مثال طور، اڏوهيون پنهنجن آکيرن جي چوڌاري ماحول ۾ تبديليون آڻي گاهه جي واڌ کي هٿي ڏين ٿيون؛{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=257}} ڪيترائي [[ڀونئر]] [[مردار خور]] هوندا آهن؛ جڏهن ته ڇيڻي جا ڀونئر حياتياتي مادي کي [[ٻيهر استعمال|ٻيهر استعمال]] ڪري اهڙين صورتن ۾ تبديل ڪن ٿا، جيڪي ٻين [[جاندار|جاندارن]] لاءِ فائديمند هونديون آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=261–264}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Losey |first1=John E. |last2=Vaughan |first2=Mace |title=The Economic Value of Ecological Services Provided by Insects |journal=BioScience |date=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=311–323(13) |doi=10.1641/0006-3568(2006)56[311:TEVOES]2.0.CO;2 |url=http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112041609/http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |archive-date=12 January 2012 |url-status=live |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[مٿاڇري واري زرخيز مٽي]] جي ٺهڻ واري عمل جي وڏي حصي ۾ پڻ حشرات اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=3, 218–228}}

=== بچاءُ ===

{{main|حشرات ۾ بچاءُ}}

[[File:Reduvius personatus, Masked Hunter Bug nymph camouflaged with sand grains.JPG|thumb|''[[ريڊيويوس پرسوناتس]]'' جو [[حشري اڻبالغ مرحلو|اڻبالغ ٻچو]] [[شڪار ٿيڻ|شڪارين]] کان بچڻ لاءِ پاڻ کي واريءَ جي ذرڙن سان [[ڇانوَ روپ|لڪائي]] ٿو.]]

وڏن جاندارن جي ڀيٽ ۾ حشرات گهڻو ڪري ننڍا، نرم جسم وارا ۽ نازڪ هوندا آهن. انهن جا اڻبالغ مرحلا ننڍا هوندا آهن ۽ آهستي چرپر ڪندا آهن يا بلڪل بي حرڪت هوندا آهن، تنهنڪري سندن زندگيءَ جا سڀئي مرحلا [[شڪار ٿيڻ]] ۽ [[طفيلائيت]] جي خطري هيٺ هوندا آهن. انهيءَ ڪري حشرات [[حشرات ۾ بچاءُ|بچاءَ جون]] ڪيتريون ئي حڪمت عمليون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[ڇانوَ روپ]]، [[نقل]]، زهريلو هجڻ ۽ سرگرم دفاع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;&gt;{{cite book |last1=Evans |first1=Arthur V. |last2=Bellamy |first2=Charles |year=2000 |title=An Inordinate Fondness for Beetles |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22323-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZZ_hfpMo8oAC&amp;pg=PA31 |page=31}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي [[حشرات ۾ بچاءُ#لڪڻ|حشرات ڇانوَ روپ تي ڀاڙين ٿا]] ته جيئن سندن شڪاري يا شڪار کين ڏسي نه سگهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Photos: Masters of Disguise – Amazing Insect Camouflage |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |access-date=11 June 2015 |date=24 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612201555/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |archive-date=12 June 2015}}&lt;/ref&gt; اها خاصيت [[پن ڀونئر|پن ڀونئرن]] ۽ [[سُنگهڻا ڀونئر|سُنگهڻن ڀونئرن]] ۾ عام آهي، جيڪي ڪاٺ يا ٻوٽن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt; [[لٺ حشر|لٺ حشرات]] لٺين ۽ پنن جهڙيون شڪليون اختيار ڪري انهن جي نقل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;bedford&quot;&gt;{{cite journal |last=Bedford |first=Geoffrey O. |title=Biology and Ecology of the Phasmatodea |journal=[[Annual Review of Entomology]] |year=1978 |volume=23 |pages=125–149 |doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي حشرات شڪارين کي دوکو ڏئي پاڻ کان پري رکڻ لاءِ [[نقل]] جو استعمال ڪن ٿا. [[بيٽسي نقل]] ۾ کاڌي لائق جنسون، جهڙوڪ [[هوور مک|هوور مکيون]]، کاڌي جي لائق نه هئڻ وارين جنسن سان مشابهت اختيار ڪري بقا جو فائدو حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ritland &amp; Brower&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ritland |first1=D. B. |last2=Brower |first2=Lincoln P. |author-link2=Lincoln Brower |year=1991 |title=The viceroy butterfly is not a Batesian mimic |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=350 |issue=6318 |pages=497–498 |doi=10.1038/350497a0 |quote=وائسراءِ پوپٽ به مونارڪ پوپٽن جيترا ئي اڻ وڻندڙ ذائقي وارا آهن ۽ فلوريڊا جي نمائنده آباديءَ جي ڪوئين پوپٽن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ اڻ وڻندڙ آهن. |bibcode=1991Natur.350..497R }}&lt;/ref&gt; [[موليري نقل]] ۾ کاڌي جي لائق نه هئڻ واريون جنسون، جهڙوڪ ڀِرون ۽ ماکيءَ جون مکيون، هڪ ٻئي سان مشابهت رکن ٿيون، جنهن سان انهن شڪارين پاران انهن کي آزمائڻ جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو، جن کي سکڻو پوي ٿو ته اهي حشرات کاڌي جي لائق ناهن. ''[[هيليڪونيوس]]'' پوپٽ، جن مان ڪيترائي زهريلا آهن، موليري نقل جا مجموعا ٺاهين ٿا ۽ پنهنجي کاڌي جي لائق نه هجڻ جو ظاهري اظهار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Meyer |first=A. |year=2006 |title=Repeating Patterns of Mimicry |journal=[[PLOS Biology]] |volume=4 |issue=10 |article-number=e341 |doi=10.1371/journal.pbio.0040341 |pmid=17048984 |pmc=1617347 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيميائي بچاءُ#زميني آرٿروپوڊ|ڪيميائي بچاءُ]] ڀونئرن ۽ پوپٽن واري گروهه جي حشرات ۾ عام آهي، جنهن جو اظهار گهڻو ڪري چٽن خبرداري وارن رنگن ([[خبرداري رنگ]]) ذريعي ڪيو ويندو آهي، جيئن [[مونارڪ پوپٽ]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سندن لاروا جيڪي ٻوٽا کائين ٿا، تن مان ڪيميائي مادا پنهنجي جسم جي بافتن ۾ گڏ ڪري [[پوپٽ جو لاروا#ڪيميائي بچاءُ|زهريت]] حاصل ڪن ٿا. ڪجهه حشرات پنهنجا زهريلا مادا پاڻ به ٺاهين ٿا. زهريلا پوپٽ يا پتنگ کائيندڙ شڪاري سخت الٽي ڪري سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ اهي ساڳين نشانين وارن حشرات کي نه کائڻ سکندا آهن؛ اهو موليري نقل جو بنياد آهي.&lt;ref name=&quot;ANC&quot;&gt;{{cite book |last=Kricher |first=John |title=A Neotropical Companion |pages=157–158 |chapter=6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z3pgdvrSmG8C&amp;pg=PA158 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-00974-2 |date=1999}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارابيڊي]] خاندان جا ڪجهه [[زميني ڀونئر]] سرگرميءَ سان پنهنجو بچاءُ ڪن ٿا ۽ شڪارين کي پري رکڻ لاءِ پنهنجي پيٽ مان وڏي درستگيءَ سان ڪيميائي مادا ڦوهاري جي صورت ۾ خارج ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;

=== زيرگي ===

{{main|حشرن وسيلي زيرگي}}

[[File:Apis mellifera flying.jpg|thumb|[[ايپس ميليفيرا|يورپي ماکيءَ جي مک]] [[زيرگي جي ٽوڪري]] ۾ گلن جو زيرو کڻي ماناري ڏانهن موٽي رهي آهي.]]

زيرگي اهو عمل آهي، جنهن ۾ ٻوٽن جي افزائش دوران [[گلن جو زيرو]] منتقل ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[بارآوري]] ۽ [[جنسي افزائش]] ممڪن ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |last=Wigglesworth |first=Vincent Brian |author-link=Vincent Wigglesworth |title=Insect |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] online |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504183402/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |archive-date=4 May 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گهڻن گلدار ٻوٽن کي زيري جي منتقلي لاءِ ڪنهن جانور جي ضرورت هوندي آهي. [[حشرن وسيلي زيرگي|زيرگيءَ]] جو وڏو حصو حشرات وسيلي ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;USFS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |publisher=[[United States Forest Service]] |title=Pollinator Factsheet |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410135644/http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |archive-date=10 April 2008}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته حشرات کي زيرگيءَ جي عيوض عام طور توانائي سان ڀرپور گلن جو رس ملي ٿو، تنهنڪري اهو [[باہمي فائدو|باہمي فائدي]] وارو تعلق آهي. گلن جون مختلف خاصيتون، جهڙوڪ چٽا رنگ ۽ [[حشرات جا فيرومون|فيرومون]]، جيڪي سندن زيرگي ڪندڙ حشرات سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل ارتقا]] ڪنديون رهيون آهن، تن کي [[زيرگي سنڊروم|زيرگيءَ جا سنڊروم]] چيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به لڳ ڀڳ ٽيون حصو گلن جو ڪنهن هڪ سنڊروم ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Ollerton Alarcón Waser Price 2009 pp. 1471–1480&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ollerton |first1=Jeff |last2=Alarcón |first2=Ruben |last3=Waser |first3=Nickolas M. |last4=Price |first4=Mary V. |last5=Watts |first5=Stella |last6=Cranmer |first6=Louise |last7=Hingston |first7=Andrew |last8=Peter |first8=Craig I. |last9=Rotenberry |first9=John |display-authors=4 |title=A global test of the pollination syndrome hypothesis |journal=Annals of Botany |publisher=Oxford University Press |volume=103 |issue=9 |date=14 February 2009 |doi=10.1093/aob/mcp031 |pages=1471–1480 |pmid=19218577 |pmc=2701765 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== طفيلائيت ===

{{further|طفيلائيت|طفيلائي ڀِر}}

ڪيترائي حشرات [[طفيلائيت|طفيلائي]] هوندا آهن. انهن جو سڀ کان وڏو گروهه، جنهن ۾ 100,000 کان وڌيڪ جنسون شامل آهن&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P}}&lt;/ref&gt; ۽ ممڪن طور انهن جو انگ ڏهه لک کان به وڌيڪ هجي،&lt;ref name=&quot;Forbes Bagley Beer Hippee 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forbes |first1=Andrew A. |last2=Bagley |first2=Robin K. |last3=Beer |first3=Marc A. |last4=Hippee |first4=Alaine C. |last5=Widmayer |first5=Heather A. |display-authors=3 |title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order |journal=BMC Ecology |volume=18 |issue=1 |date=12 July 2018 |page=21 |doi=10.1186/s12898-018-0176-x |pmid=30001194 |pmc=6042248 |bibcode=2018BMCE...18...21F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[هائيمينوپٽيرا]] ۾ [[طفيلائي ڀِر|طفيلائي ڀِرن]] جي هڪ واحد [[ارتقائي شاخ]] تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Zhang Kopylov 2020&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Kopylov |first2=Dmitry S. |last3=Rasnitsyn |first3=Alexandr P. |last4=Zheng |first4=Yan |last5=Zhang |first5=Haichun |date=November 2020 |editor-last=Smith |editor-first=Andrew |title=Burmorussidae, a new family of parasitic wasps (Insecta, Hymenoptera) from mid-Cretaceous Burmese amber |journal=Papers in Palaeontology |volume=6 |issue=4 |pages=593–603 |doi=10.1002/spp2.1312 |bibcode=2020PPal....6..593Z }}&lt;/ref&gt; اهي ٻين حشرات تي طفيلائيت ڪن ٿا ۽ آخرڪار پنهنجي ميزبان کي ماري ڇڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt; انهن مان ڪجهه [[مٿانهان طفيل|مٿانهان طفيل]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن ميزبان پاڻ به ٻيا طفيلائي ڀِر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tanaka |first1=S. |last2=Ohsaki |first2=N. |doi=10.1007/s11284-006-0153-2 |title=Behavioral manipulation of host caterpillars by the primary parasitoid wasp Cotesia glomerata (L.) to construct defensive webs against hyperparasitism |journal=Ecological Research |volume=21 |issue=4 |page=570 |year=2006 |bibcode=2006EcoR...21..570T }}&lt;/ref&gt;

حشرات جي ڪيترن گروهن کي يا ته [[ننڍا شڪاري]] يا [[ٻاهريان طفيل]] سمجهي سگهجي ٿو؛&lt;ref name=Rollinson&gt;{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&amp;pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PoulinRandhawa2015&gt;{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}&lt;/ref&gt; مثال طور، [[هيميپٽيرا]] جا ڪيترائي حشرات سوراخ ڪندڙ ۽ چوسيندڙ وات جا حصا رکن ٿا، جيڪي ٻوٽن جو رس چوسڻ لاءِ موافقت ڪيل آهن،{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=80–81, 169, 179, 790–}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Labandeira |first1=Conrad C. |title=Early History of Arthropod and Vascular Plant Associations |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 1998 |volume=26 |pages=329–377 |doi=10.1146/annurev.earth.26.1.329 |bibcode=1998AREPS..26..329L}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[پسو|پسن]]، [[جون|جُوئن]] ۽ [[مڇر|مڇرن]] جهڙن گروهن جون جنسون [[رت خور|رت خور]] هونديون آهن ۽ جانورن جي [[رت]] تي خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=PoulinRandhawa2015/&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180&gt;
File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|هڪ [[طفيلائي ڀِر]]، [[ايفڊ]] جي جسم ۾ آنا وجهي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;WilsonSwincer1982&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=C. G. |last2=Swincer |first2=D. E. |last3=Walden |first3=K. J. |title=The introduction of ''Trioxys complanatus'' Quilis (Hymenoptera: Aphidiidae), an internal parasite of the Spotted Alfalfa Aphid, into South Australia |journal=Australian Journal of Entomology |volume=21 |issue=1 |year=1982 |pages=13–27 |doi=10.1111/j.1440-6055.1982.tb01758.x }}&lt;/ref&gt;
File:Wilting a twig (4608641762).jpg|ٻوٽي جو طفيل يا [[ننڍو شڪاري]]: هڪ [[ڪوريڊي]] حشر ٻوٽي جو رس چوسي رهيو آهي.
File:Male human head louse.jpg|[[انساني مٿي جي جُون]] سڌيءَ طرح منتقل ٿيندڙ [[لازمي طفيل|لازمي]] ٻاهريان طفيل آهن.
&lt;/gallery&gt;

== انسانن سان لاڳاپو ==

{{main|حشرات سان انساني لاڳاپا}}

=== نقصانڪار جيتن طور ===

[[File:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|upright=0.9|''[[ايڊيز ايجپٽي]]''، [[زرد بخار]] جو مڇر، ڪيترين ئي [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|بيمارين]] جو [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهي.]]

{{main|نقصانڪار حشر}}

ڪيترن ئي حشرات کي انسان [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جيت]] سمجهن ٿا. انهن ۾ انسانن ۽ چوپائي مال جا طفيل، جهڙوڪ [[جون|جُوئون]] ۽ [[سيميڪس|کٽمل]] شامل آهن؛ [[مڇر]] [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|ڪيترين ئي بيمارين]] جا [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهن. ٻين نقصانڪار حشرات ۾ [[اڏوهيون]] شامل آهن، جيڪي ڪاٺ جي اڏاوتن کي نقصان پهچائين ٿيون؛ ٻوٽا کائيندڙ حشرات جهڙوڪ [[ماڪڙ]]، ايفڊ ۽ [[ٿرپس]] زرعي فصلن کي تباهه ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڪڻڪ جو سُنگهڻو ڀونئر]] ذخيرو ڪيل زرعي پيداوار کي نقصان پهچائي ٿو. هارين گهڻو ڪري ڪيميائي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] وسيلي حشرات تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر هاڻي وڌندڙ طور [[حياتياتي جيت ضابطو|حياتياتي ضابطي]] تي ڀاڙيو وڃي ٿو. ان طريقي ۾ هڪ جاندار کي استعمال ڪري نقصانڪار جاندار جي آباديءَ جي گهاٽائي گهٽائي ويندي آهي؛ اهو [[گڏيل جيت انتظام]] جو اهم جزو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Biological control and sustainable food production |last1=Bale |first1=J. S. |last2=van Lenteren |first2=J. C. |last3=Bigler |first3=F. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=27 February 2008 |volume=363 |issue=1492 |pages=761–776 |doi=10.1098/rstb.2007.2182 |pmid=17827110 |pmc=2610108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davidson |first=E. |title=Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science |year=2006 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=https://archive.org/details/bigfleashavelitt0000davi |url-access=registration |isbn=978-0-8165-2544-7}}&lt;/ref&gt; حياتياتي ضابطي کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشر مار دوائون گهربل نقصانڪار جيتن کان گهڻو اڳتي ٻين [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] کي به نقصان پهچائي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Colborn |first1=T. |last2=vom Saal |first2=F. S. |last3=Soto |first3=A. M. |title=Developmental effects of endocrine-disrupting chemicals in wildlife and humans |journal=Environmental Health Perspectives |date=October 1993 |volume=101 |issue=5 |pages=378–384 |doi=10.1289/ehp.93101378 |pmc=1519860 |pmid=8080506 |jstor=3431890 |bibcode=1993EnvHP.101..378C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Extinction risk to bird populations caused by DDT exposure |last1=Nakamaru |first1=M. |last2=Iwasab |first2=Y. |last3=Nakanishic |first3=J. |journal=Chemosphere |date=October 2003 |volume=53 |issue=4 |pages=377–387 |doi=10.1016/S0045-6535(03)00010-9 |pmid=12946395 |bibcode=2003Chmsp..53..377N}}&lt;/ref&gt;

=== فائديمند ڪردارن ۾ ===

{{See also|اقتصادي حشراتيات#فائديمند حشرات}}

[[File:008 Fàbrica de seda Yodgorlik, Imom Zahiriddin Ko'chasi 138 (Marguilan), bullint els capolls (cropped).jpg|thumb|upright|[[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جي ڪيڙن]] کي [[پالتو بڻائڻ|پالتو بڻائي]] [[ريشم]] حاصل ڪرڻ جو سلسلو 5,000 سالن کان به اڳ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yu |first1=Hong-Song |last2=Shen |first2=Yi-Hong |last3=Yuan |first3=Gang-Xiang |display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid=21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Normile |first=Dennis |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode=2009Sci...325.1058N |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; هتي ريشم جي پُوپن مان ريشمي ڌاڳو کوليو پيو وڃي.]]

[[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]]، [[پوپٽ|پوپٽن]]، [[مک|مکين]] ۽ [[ڀونئر|ڀونئرن]] سميت حشرات وسيلي گلدار ٻوٽن جي [[زيرگي]] اقتصادي لحاظ کان اهم آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holldobler |first=Wilson |title=Journey to the ants: a story of scientific exploration |year=1994 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-48525-9 |pages=[https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196 196–199] |url=https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196}}&lt;/ref&gt; 2021ع ۾ رڳو آمريڪا ۾ فصلن ۽ ميويدار وڻن جي حشرات وسيلي ٿيندڙ زيرگيءَ جي قيمت لڳ ڀڳ 34 ارب آمريڪي ڊالر لڳائي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jordan |first1=Alex |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Grozinger |first3=Christina M. |last4=Khanna |first4=Vikas |date=26 January 2021 |title=Economic Dependence and Vulnerability of United States Agricultural Sector on Insect-Mediated Pollination Service |journal=Environmental Science &amp; Technology |volume=55 |issue=4 |pages=2243–2253 |doi=10.1021/acs.est.0c04786 |pmid=33496588 |bibcode=2021EnST...55.2243J }}&lt;/ref&gt;

حشرات ڪيترائي فائديمند مادا پيدا ڪن ٿا، جهڙوڪ [[ماکي]]،&lt;ref name=&quot;Crane1990&quot;&gt;{{cite journal |last=Crane |first=E. |title=Honey from honeybees and other insects |journal=Ethology Ecology &amp; Evolution |volume=3 |issue=sup1 |pages=100–105 |year=1990 |doi=10.1080/03949370.1991.10721919 |author-link=Eva Crane}}&lt;/ref&gt; [[موم]]،&lt;ref name=Sanford&gt;{{cite journal |last1=Sanford |first1=M.T. |last2=Dietz |first2=A. |year=1976 |title=The fine structure of the wax gland of the honey bee (Apis mellifera L.). |journal=Apidologie |volume=7 |issue=3 |pages=197–207 |doi=10.1051/apido:19760301 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.beeculture.com/wax-rendering/ |title=Wax Rendering |date=23 March 2016 |work=Bee Culture |access-date=26 October 2018}}&lt;/ref&gt; [[لاڪ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=How Shellac Is Manufactured |url=http://nla.gov.au/nla.news-article55073762 |access-date=17 July 2015 |publisher=The Mail (Adelaide, SA : 1912 – 1954) |date=18 December 1937}}&lt;/ref&gt; [[ريشم]]،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bezzina |first=Neville |title=Silk Production Process |work=Sense of Nature |url=http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |publisher=Sense of Nature Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629231032/http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |archive-date=29 June 2012}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪارمائن]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cochineal Thesis-Red Dye Extract from Cochineal Insect |url=https://www.cochineal.info/ |access-date=2026-04-28 |website=www.cochineal.info}}&lt;/ref&gt; [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] هزارين سالن کان انسان ماکي حاصل ڪرڻ لاءِ پاليندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dams |first1=M. |last2=Dams |first2=L. |title=Spanish Rock Art Depicting Honey Gathering During the Mesolithic |journal=Nature |date=21 July 1977 |volume=268 |issue=5617 |pages=228–230 |doi=10.1038/268228a0 |bibcode=1977Natur.268..228D }}&lt;/ref&gt; مٽيءَ جي ٿانون ۾ ماکيءَ جون مکيون پالڻ جو سلسلو اتر آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ شروع ٿيو.&lt;ref name=9kya&gt;{{cite journal |last=Roffet-Salque |first=Mélanie |display-authors=et al |title=Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers |journal=Nature |date=14 June 2016 |volume=534 |issue=7607 |pages=226–227 |doi=10.1038/nature18451 |pmid=26560301 |doi-access=free |hdl=10379/13692 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; [[ريشم جو ڪيڙو]] انساني تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻ ته [[ريشم رستو|ريشم تي ٻڌل واپار]] چين ۽ باقي دنيا جي وچ ۾ لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=0-8135-3446-1 |page=20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Christian |first=David |year=2000 |title=Silk Roads or Steppe Roads? The Silk Roads in World History |journal=[[Journal of World History]] |volume=2 |issue=1 |page=1 |doi=10.1353/jwh.2000.0004 }}&lt;/ref&gt;

اهي حشرات، جيڪي ٻين حشرات کي کائين ٿا يا انهن تي طفيلائيت ڪن ٿا، انسانن لاءِ فائديمند آهن، جيڪڏهن ان عمل سان زراعت ۽ انساني اڏاوتن کي ٿيندڙ نقصان گهٽجي وڃي. مثال طور، [[ايفڊ]] فصلن مان خوراڪ حاصل ڪري اقتصادي نقصان پهچائين ٿا، پر [[ليڊي برڊ ڀونئر]] ايفڊ کائين ٿا ۽ انهن کي [[حياتياتي جيت ضابطو|ضابطي هيٺ آڻڻ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. حشرات ٻين حشرات جي استعمال جو تمام وڏو حصو ٺاهين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=328–348, 400}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biocontrol Network – Beneficial Insects |url=http://www.biconet.com/biocontrol.html |publisher=Biocontrol Network |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228043847/http://www.biconet.com/biocontrol.html |archive-date=28 February 2009 |url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Davidson |first1=R. H. |last2=Lyon |first2=William F. |year=1979 |title=Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard |publisher=John Wiley &amp; Sons |page=38 |isbn=978-0-471-86314-4}}&lt;/ref&gt;

مکين جا لاروا ([[ميگٽ]]) اڳ ۾ [[ميگٽ علاج|زخمن جي علاج]] لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا ته جيئن [[گانگرين]] کي روڪي يا ان کان بچائي سگهجي، ڇاڪاڻ ته اهي رڳو مئل گوشت کائيندا آهن. هي علاج جديد دور ۾ به ڪجهه اسپتالن ۾ استعمال ٿي رهيو آهي. حشرات ممڪن دوائن ۽ ٻين طبي مادن جي ذريعن طور پڻ ڌيان ڇڪايو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dossey |first=Aaron T. |date=December 2010 |title=Insects and their chemical weaponry: New potential for drug discovery |journal=Natural Product Reports |volume=27 |pages=1737–1757 |doi=10.1039/c005319h |issue=12 |pmid=20957283}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات، جهڙوڪ ڪرڪيٽ ۽ مختلف قسمن جا حشري لاروا، عام طور مڇي مارڻ لاءِ چارو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sherman |first=Ronald A. |author2=Pechter, Edward A. |date=1987 |title=Maggot therapy: a review of the therapeutic applications of fly larvae in human medicine, especially for treating osteomyelitis |journal=Medical and Veterinary Entomology |volume=2 |issue=3 |pages=225–230 |doi=10.1111/j.1365-2915.1988.tb00188.x |pmid=2980178 }}&lt;/ref&gt;

=== آباديءَ ۾ گهٽتائي ===

{{main|حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي}}

1500ع کان وٺي حشرات جي گهٽ ۾ گهٽ 66 جنسن جي ناپيد ٿيڻ جا واقعا درج ڪيا ويا آهن، جن مان گهڻيون سامونڊي ٻيٽن تي رهنديون هيون.&lt;ref name=&quot;Briggs2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briggs |first1=John C |title=Emergence of a sixth mass extinction? |journal=Biological Journal of the Linnean Society |date=October 2017 |volume=122 |issue=2 |pages=243–248 |doi=10.1093/biolinnean/blx063 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي|حشرات جي گهڻائيءَ ۾ گهٽتائي]] جا سبب انساني سرگرمين سان ڳنڍيا ويا آهن، جن ۾ مصنوعي روشني،&lt;ref name=&quot;Owens2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Owens |first1=Avalon C. S. |last2=Lewis |first2=Sara M. |title=The impact of artificial light at night on nocturnal insects: A review and synthesis |journal=Ecology and Evolution |date=November 2018 |volume=8 |issue=22 |pages=11337–11358 |doi=10.1002/ece3.4557 |doi-access=free |pmid=30519447 |pmc=6262936 |bibcode=2018EcoEv...811337O}}&lt;/ref&gt; زمين جي استعمال ۾ تبديليون، جهڙوڪ شهري واڌ يا زراعت،&lt;ref name=&quot;Tscharntke2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tscharntke |first1=Teja |last2=Klein |first2=Alexandra M. |last3=Kruess |first3=Andreas |last4=Steffan-Dewenter |first4=Ingolf |last5=Thies |first5=Carsten |title=Landscape perspectives on agricultural intensification and biodiversity and ecosystem service management |journal=Ecology Letters |date=August 2005 |volume=8 |issue=8 |pages=857–874 |doi=10.1111/j.1461-0248.2005.00782.x |bibcode=2005EcolL...8..857T |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Insect-Plant Interactions in a Crop Protection Perspective |chapter=Plant–Insect Interactions in a Changing World |series=Advances in Botanical Research |date=2017 |volume=81 |pages=289–332 |doi=10.1016/bs.abr.2016.09.009 |isbn=978-0-12-803318-0 |url=https://orbi.umons.ac.be/handle/20.500.12907/38970 }}&lt;/ref&gt; جيت مار دوائن جو استعمال،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Braak |first1=Nora |last2=Neve |first2=Rebecca |last3=Jones |first3=Andrew K. |last4=Gibbs |first4=Melanie |last5=Breuker |first5=Casper J. |title=The effects of insecticides on butterflies – A review |journal=Environmental Pollution |date=November 2018 |volume=242 |issue=Pt A |pages=507–518 |doi=10.1016/j.envpol.2018.06.100 |pmid=30005263 |bibcode=2018EPoll.242..507B |url=https://radar.brookes.ac.uk/radar/items/fddc88d3-25f2-4274-9321-2f9b3b72047a/1}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڌارين جنسن|ڌارين جنسن]] جو پکڙجڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wagner |first1=David L. |last2=Van Driesche |first2=Roy G. |title=Threats Posed to Rare or Endangered Insects by Invasions of Nonnative Species |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=January 2010 |volume=55 |issue=1 |pages=547–568 |doi=10.1146/annurev-ento-112408-085516 |pmid=19743915}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-date=20 February 2015 |title=Threats to Global Diversity |last=Wilson |first=E. O. |access-date=17 May 2009}}&lt;/ref&gt; 2019ع جي هڪ تحقيقي جائزي موجب حشرات جي جنسن جو وڏو حصو 21هين صديءَ ۾ ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ ٿي سگهي ٿو،&lt;ref name=&quot;Wyckhuys2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sánchez-Bayo |first1=Francisco |last2=Wyckhuys |first2=Kris A.G. |title=Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers |journal=Biological Conservation |date=April 2019 |volume=232 |pages=8–27 |doi=10.1016/j.biocon.2019.01.020 |doi-access=free |bibcode=2019BCons.232....8S}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان جي تفصيلن تي اختلاف ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Saunders |first1=Manu |title=Insectageddon is a great story. But what are the facts? |url=https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |website=Ecology is not a dirty word |access-date=24 February 2019 |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225044750/https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |archive-date=25 February 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020ع جي هڪ وڏي ميٽا مطالعي، جنهن 166 ڊگهي مدي وارن سرويَن جي انگن اکرن جو تجزيو ڪيو، مان ظاهر ٿيو ته زميني حشرات جون آباديون واقعي تيزيءَ سان گهٽجي رهيون آهن، لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو في ڏهاڪي جي شرح سان.&lt;ref name=vanKlink2020&gt;{{citation |journal=[[سائنس رسالو|سائنس]] |title=Meta-analysis reveals declines in terrestrial but increases in freshwater insect abundances |first1=Roel |last1=van Klink |date=24 April 2020 |volume=368 |issue=6489 |pages=417–420 |doi=10.1126/science.aax9931 |pmid=32327596 |bibcode=2020Sci...368..417V |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52399373 |title='Insect apocalypse' more complex than thought |date=23 April 2020 |work=BBC News |access-date=24 April 2020}}&lt;/ref&gt;

=== تحقيق ۾ ===

[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|upright=0.9|ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونائي جاندار]] آهي.]]

حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مثال طور، ننڍي جسامت، مختصر نسلي مدت ۽ وڏي [[نسلي پيداواري صلاحيت]] سبب عام ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽن]] جي [[جينيات]] جي مطالعي لاءِ هڪ [[نمونائي جاندار]] آهي، جنهن ۾ [[جينياتي ڳانڍاپو]]، [[ايپسٽاسس|جينن جي وچ ۾ لاڳاپا]]، [[ڪروموسوم|ڪروموسومي]] جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات|ترقي]]، رويو ۽ [[ارتقا]] شامل آهن. ڇاڪاڻ ته يوڪيريوٽن ۾ جينياتي نظام وڏي حد تائين محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ميون جي مکين ۾ [[ڊي اين اي نقل]] يا [[جينياتي نقل نويسي|نقل نويسي]] جهڙن بنيادي خلوي عملن کي سمجهڻ سان ٻين يوڪيريوٽن، جن ۾ انسان به شامل آهن، جي اهڙن عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pierce&quot;&gt;{{cite book |title=Genetics: A Conceptual Approach |last=Pierce |first=B. A. |edition=2nd |publisher=W.H. Freeman and Company |location=New York |page=[https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87 87] |isbn=978-0-7167-8881-2 |year=2006 |url=https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87}}&lt;/ref&gt; ''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي [[جينوم منصوبو|ترتيب]] 2000ع ۾ معلوم ڪئي وئي، جيڪا حياتياتي تحقيق ۾ هن جاندار جي اهم ڪردار جي عڪاسي ڪري ٿي. معلوم ٿيو ته مک جي جينوم جو 70 سيڪڙو [[انساني جينوم]] سان مشابهت رکي ٿو، جيڪو [[ارتقا]] جي نظريي جي حمايت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Adams_2000&quot;&gt;{{cite journal |last1=Adams |first1=M. D. |title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' |journal=Science |volume=287 |issue=5461 |pages=2185–2195 |date=24 March 2000 |pmid=10731132 |doi=10.1126/science.287.5461.2185 |last2=Celniker |first2=S. E. |last3=Holt |first3=R. A. |last4=Evans |first4=C. A. |last5=Gocayne |first5=J. D. |last6=Amanatides |first6=P. G. |last7=Scherer |first7=S. E. |last8=Li |first8=P. W. |last9=Hoskins |first9=R. A. |last10=Galle |first10=R. F. |last11=George |first11=R. A. |last12=Lewis |first12=S.E. |last13=Richards |first13=S. |last14=Ashburner |first14=M. |last15=Henderson |first15=S. N. |last16=Sutton |first16=G. G. |last17=Wortman |first17=J. R. |last18=Yandell |first18=M. D. |last19=Zhang |first19=Q. |last20=Chen |first20=L.X. |last21=Brandon |first21=R. C. |last22=Rogers |first22=Y. H. |last23=Blazej |first23=R. G. |last24=Champe |first24=M. |last25=Pfeiffer |first25=B. D. |last26=Wan |first26=K. H. |last27=Doyle |first27=C. |last28=Baxter |first28=E. G. |last29=Helt |first29=G. |last30=Nelson |first30=C. R. |bibcode=2000Sci...287.2185. |display-authors=5 }}&lt;/ref&gt;

=== خوراڪ طور ===

{{main|خوراڪ طور حشرات}}

[[File:Witchetty grub.jpg|thumb|upright=0.9|[[وچيٽي لاروا]] آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن ۾ پروٽين سان ڀرپور قيمتي خوراڪ سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Ceurstemont 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ceurstemont |first1=Sandrine |title=Inevitable insectivores? Not so fast |date=6 July 2013 |journal=New Scientist |volume=219 |issue=2924 |page=35 |doi=10.1016/S0262-4079(13)61691-7 }}&lt;/ref&gt;]]

دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;theguardian&quot;&gt;{{Cite news |date=31 July 2010 |title=Insects could be the key to meeting food needs of growing global population |url=http://www.theguardian.com/environment/2010/aug/01/insects-food-emissions |access-date=13 January 2022 |work=[[دي گارڊين]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ramos-Elorduy 1998 44&quot;&gt;{{cite book |title=Creepy crawly cuisine: the gourmet guide to edible insects |last=Ramos-Elorduy |first=Julieta |author2=Menzel, Peter |year=1998 |publisher=Inner Traditions / Bear &amp; Company |isbn=978-0-89281-747-4 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Q7f1LkFz11gC |access-date=23 April 2014}}&lt;/ref&gt; آفريڪا ۾ مقامي طور گهڻي تعداد ۾ ملندڙ [[ماڪڙ]] ۽ [[اڏوهيون]] انسانن جي روايتي خوراڪ جو عام ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;&gt;{{cite web |title=Insects as Food for Humans |url=https://www.si.edu/spotlight/buginfo/insects-food |access-date=14 September 2022}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، خاص طور تي تريل [[سيڪاڊا]]، [[لذيذ خوراڪ]] سمجهيا وڃن ٿا. حشرات ۾ سندن وزن جي ڀيٽ ۾ پروٽين جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ ڪجهه ليکڪن انهن کي انساني [[غذائيت]] ۾ [[پروٽين]] جو اهم ممڪن ذريعو قرار ڏنو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=10–13}} تنهن هوندي به، گهڻن ترقي يافته ملڪن ۾ [[حشر خوري]]، يعني حشرات کائڻ، سماجي طور [[ممنوع عمل|ممنوع]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Michels |first=John |title=Science |editor=John Michels |publisher=American Association for the Advance of Science |location=New York |year=1880 |volume=1 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=aDkLAAAAYAAJ&amp;pg=PA69}}&lt;/ref&gt; [[فوج|هٿياربند فوجن]] پاران پڻ ڏکين حالتن ۾ سپاهين لاءِ حشرات کي [[بقا جون مهارتون|بقا جي خوراڪ]] طور تجويز ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;/&gt; حشرات جي گهڻائي ۽ خوراڪ جي کوٽ بابت عالمي خدشن سبب [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو [[خوراڪ ۽ زراعت جو ادارو]] ان امڪان تي غور ڪري ٿو ته دنيا جي ماڻهن کي مستقبل ۾ حشرات کي بنيادي خوراڪ طور استعمال ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. حشرات غذائي جزن سان ڀرپور آهن، جن ۾ پروٽين، معدنيات ۽ چرٻيءَ جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ دنيا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو اڳ ئي باقاعدگيءَ سان انهن کي کائي ٿو.&lt;ref name=&quot;investvine&quot;&gt;{{cite web |url=http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |title=UN: Insects are 'food of the future' (video) |first=Arno |last=Maierbrugger |work=Inside Investor |date=14 May 2013 |access-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910061538/http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |archive-date=10 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ٻين شين ۾ ===

[[ڪارو سپاهي مک]] جا لاروا [[سينگار جي شين]] ۾ استعمال لاءِ [[پروٽين]] ۽ چرٻي فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Verheyen |first1=Geert |last2=Ooms |first2=Tom |last3=Vogels |first3=Liesbeth |last4=Vreysen |first4=Steven |last5=Bovy |first5=Ann |last6=Van Miert |first6=Sabine |last7=Meersman |first7=Filip |date=1 May 2018 |title=Insects as an Alternative Source for the Production of Fats for Cosmetics |journal=Journal of Cosmetic Science |volume=69 |issue=3 |pages=187–202 |pmid=30052193 }}&lt;/ref&gt; حشرات مان کاڌي جو تيل، حشري مکڻ ۽ [[چرٻيءَ وارا الڪوحل]] [[حياتياتي صاف سازي|تيار ڪري سگهجن ٿا]]؛ اهڙن حشرات ۾ سپرورم ''[[زوفوباس موريو]]'' پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 August 2016 |title=From Pest to Pot: Can Insects Feed the World? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410150413/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-date=10 April 2021 |access-date=13 January 2022 |website=National Geographic Culture}}&lt;/ref&gt; ڪاري سپاهي مک يا [[گهر جي مک]] سميت حشرات جون جنسون سندن [[ميگٽ پالڻ|لاروا]] واري صورت ۾، ۽ [[ميل ورم]] جهڙا ڀونئرن جا لاروا، پروسيس ڪري ڪڪڙن، مڇين ۽ سوئرن سميت پاليل جانورن لاءِ [[جانورن جي خوراڪ طور حشرات|خوراڪ]] طور استعمال ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=How AgriProtein makes chicken food from maggots |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/food-of-larvae |access-date=13 January 2022}}&lt;/ref&gt; حشرات جون ڪيتريون ئي جنسون [[پالتو جانور|پالتو جاندارن]] طور وڪرو ۽ پاليون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bugs |title=Bugs – das Wirbellosenmagazin |url=https://www.ms-verlag.de/magazine/bugs |access-date=7 March 2021 |website=NTV Verlag}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ۽ لوڪ روايتن ۾ ===

{{further|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}}

[[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|upright=1.2|[[قديم مصر]] جو الڳ پرن وارو [[اسڪاراب (نوادرات)|اسڪاراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م.]]

[[اسڪارابيڊي|اسڪاراب ڀونئرن]] کي [[قديم مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه [[شامانيت|شاماني]] ثقافتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي علامتي اهميت حاصل هئي. قديم [[چين|چيني]] [[سيڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت سمجهندا هئا. [[ميسوپوٽيميا]] جي ادب ۾ [[گلگامش]] جي رزميه نظم ۾ [[اوڊوناٽا]] ڏانهن اهڙا اشارا ملن ٿا، جيڪي امرتا جي ناممڪن هجڻ جي علامت آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان بشمين]] ماڻهن وٽ [[پريئنگ مينٽس]] کي وڏي ثقافتي اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ تخليق ۽ انتظار ڪرڻ ۾ زين جهڙو صبر شامل آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=9}}

== پڻ ڏسو ==

* [[حشراتيات]]
* [[نسلي حشراتيات]]
* [[اڏامندڙ ۽ ترندڙ جانور]]
* [[:زمرو:حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون|حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون]]</text>
      <sha1>61soyt7btb4ojzp4jmtm5r64jowqvpx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413453</id>
      <parentid>413448</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172550" sha1="bra7n6jks2uwpr59h3q6f8mu9392q1b" xml:space="preserve">{{Short description|آرٿروپوڊن جو طبقو}}

{{Automatic taxobox
| fossil_range = {{fossilrange|Carboniferous|Present|earliest=400}} ابتدائي گروهه [[ڊيوونين دور]] کان سڃاتو وڃي ٿو
| image = Insects - Neoptera - Paleoptera - Apterygota.jpg&lt;!--See talk page before editing--&gt;
| image_caption = حشرات جو جسم ٽن حصن تي مشتمل هوندو آهي: وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] وارو مٿو، ٽن جوڙن ٽنگن واري [[ڇاتي (آرٿروپوڊ جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ ٽڪرن ۾ ورهايل پيٽ. ڪيترن ئي گروهن ۾ پرن جا ٻه جوڙا پڻ هوندا آهن.
| display_parents = 2
| taxon = Insecta
| authority = [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ([[سسٽيما نيچري جو ڏهون ڇاپو|1758ع]])
| subdivision_ranks = ذيلي گروهه
| subdivision = * [[آرڪيوگناٿا]]

* [[ڊائڪونڊيليا]]
  ** [[زائجينٽوما]]
  ** [[ٽيريگوٽا]]
  | synonyms = * ايڪٽوگناٿا
* اينٽوميڊا
  }}
  [[File:Insect world of motion.webm|thumb|حشرات چرپر سان ڀرپور دنيا ۾ رهن ٿا. هي [[اڪنٿوسيفالا ٽرمينالس|پنن جهڙين ٽنگن وارو جيت]] هوا ۾ لڏندڙ گاهه تي چڙهي ٿو ۽ پوءِ اڏامي وڃي ٿو.]]

'''جیت'' یا '''حشرات''' ([[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''{{lang|la|insectum}}'' مان) '''انسڪٽا''' [[طبقو (حياتيات)|طبقي]] سان واسطو رکندڙ [[غير ڪرنگهي وارا جانور]] آهن. اهي [[آرٿروپوڊ]] فائلم جو سڀ کان وڏو گروهه آهن. &lt;!--Please do not try to add humorous remarks here: that will only get you blocked from editing like the six folks who tried doing just that recently. --&gt; حشرات وٽ [[ٻاهريون ڍانچو]]، ٽن حصن تي مشتمل جسم ([[حشرات جي جسماني بناوت#مٿو|مٿو]]، [[ڇاتي (حشرات جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ [[پيٽ (حشرات جي جسماني بناوت)|پيٽ]])، جوڙدار [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽنگن]] جا ٽي جوڙا، [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي. حشرات جانورن جو سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه آهن، جن جا ڏهه لک کان وڌيڪ [[نسل (حياتيات)|نسل]] بيان ڪيا ويا آهن؛ اهي جانورن جي بيان ڪيل سمورن نسلن جي اڌ کان وڌيڪ حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.

حشرات جو [[اعصابي سرشتو]] هڪ [[حشرات جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. حشرات پنهنجي جسم جي پاسن تي موجود [[ساهه سوراخ (آرٿروپوڊ)|جوڙن ۾ ترتيب ڏنل سوراخن]] جي هڪ سرشتي وسيلي [[حشرات جو تنفسي سرشتو|هوا ۾ ساهه کڻن ٿا]]، جيڪي [[ٽريڪيا#غير ڪرنگهي وارا جانور|ننڍين نلين]] سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ هوا کي سڌو جسم جي بافتن تائين پهچائيندا آهن. تنهنڪري سندن رت آڪسيجن کڻي نه ٿو هلي؛ اهو رڳو جزوي طور نالين ۾ محدود هوندو آهي ۽ ان جو ڪجهه حصو کليل [[هيموسيل]] ۾ گردش ڪندو آهي. حشرات بنيادي طور پنهنجي [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] وسيلي ڏسن ٿا، جڏهن ته انهن وٽ اضافي طور ننڍيون [[سادي اک|ساديون اکيون]] پڻ هونديون آهن. ڪيترائي حشرات [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضون]] وسيلي آواز ٻڌي سگهن ٿا. سندن [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] حسي گراهڪن وسيلي ڪم ڪندي آهي، جيڪي عام طور اينٽينائن ۽ وات جي حصن تي موجود هوندا آهن.

اڪثر حشرات [[آنا ڏيندڙ جانور|آنا ڏئي]] نسل وڌائين ٿا. حشرات جي واڌ سندن نه ڇڪجندڙ ٻاهرئين ڍانچي سبب محدود هوندي آهي، تنهنڪري سندن واڌ ويجهه دوران ڪيترائي ڀيرا [[کل لاهڻ|کل لاهڻي]] پوندي آهي. اڻ بالغ مرحلا اڪثر جسماني بناوت، عادتن ۽ رهائش جي لحاظ کان بالغ حشرات کان مختلف هوندا آهن. [[مڪمل روپ مٽائڻ|چئن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ گروهن ۾ عام طور لڳ ڀڳ بي حرڪت [[پيوپا]] وارو مرحلو هوندو آهي. بالغ حشرات عام طور هلڻ ۽ اڏامڻ وسيلي چرپر ڪندا آهن؛ ڪجهه ترڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. حشرات اهي واحد غير ڪرنگهي وارا جانور آهن، جيڪي پنهنجي طاقت سان مسلسل اڏام ڪري سگهن ٿا؛ [[حشرات جي اڏام]] جو ارتقا رڳو هڪ ڀيرو ٿيو. ڪيترائي حشرات گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو [[آبي حشرات|پاڻيءَ ۾]] گذارين ٿا ۽ انهن جا [[لاروا]] گلڦڙن وسيلي ساهه کڻن ٿا؛ ڪجهه نسلن جا بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن. ڪجهه نسل، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ جيت]]، پاڻيءَ جي سطح تي هلي سگهن ٿا. حشرات گهڻو ڪري اڪيلا رهن ٿا، پر ڪجهه، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ماڪوڙو|ماڪوڙا]] ۽ [[اڏوهيون]]، [[اعليٰ سماجيت|سماجي]] هوندا آهن ۽ وڏين، منظم [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونين]] ۾ رهن ٿا. ٻيا، جهڙوڪ [[ڪن ڪينچلو|ڪن ڪينچلا]]، مادراڻي سنڀال ڪن ٿا ۽ پنهنجن آنن ۽ ٻچن جي حفاظت ڪن ٿا. حشرات ڪيترن ئي طريقن سان هڪٻئي سان رابطو ڪري سگهن ٿا. نر [[پتنگو|پتنگا]] وڏي فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا. ٻيا نسل آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا: ڪرڪيٽ [[اسٽرائيڊيوليشن|پنهنجا پر هڪٻئي سان گسائي آواز پيدا ڪن ٿا]]، جيئن ساٿيءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ۽ ٻين نرن کي پري رکن. [[جگنو|ليمپائرڊ ڀنگ]] روشنيءَ وسيلي هڪٻئي سان رابطو ڪن ٿا.

[[نامڪمل روپ مٽائڻ|ٽن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ حشرات ۾ پيوپا وارو مرحلو نه هوندو آهي؛ اهي [[نمف (حياتيات)|نمف]] جي ڪيترن مرحلن مان گذرندا آهن، جن ۾ هر ايندڙ مرحلو بالغ حشر سان وڌيڪ مشابهت رکندو آهي. [[قديم حياتياتي دور]] مان تمام وڏي جسامت وارن حشرات جا پنڊ پهڻ مليا آهن، جن ۾ [[ميگانيسوپٽيرا|وڏا ڀنڀوري جهڙا حشرات]] پڻ شامل آهن، جن جي پرن جي پکيڙ {{convert|55|to|70|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه بظاهر [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل طور ارتقا پذير]] ٿيا آهن. انسان ڪيترن حشرات کي [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جاندار]] سمجهن ٿا، خاص طور انهن کي جيڪي فصلن کي نقصان پهچائين ٿا، ۽ انهن کي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] ۽ ٻين طريقن سان ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ٻيا حشرات [[طفيلائيت|طفيل]] هوندا آهن ۽ [[حشرات سبب ٿيندڙ بيمارين جي فهرست|بيمارين]] جا [[ناقل (وبائيات)|ناقل]] بڻجي سگهن ٿا. حشرات مان [[زيرگي|زيرگي ڪندڙ جاندار]] ڪيترن گلدار ٻوٽن جي نسل وڌائڻ ۽ اهڙيءَ ريت انهن جي ماحولياتي سرشتن لاءِ لازمي آهن. ڪيترائي حشرات نقصانڪار حشرات جو شڪار ڪرڻ سبب ماحولياتي طور فائديمند آهن، جڏهن ته ڪجهه سڌو معاشي فائدو پڻ ڏين ٿا. خاص طور ٻن نسلن کي وڏي معاشي اهميت حاصل آهي ۽ انهن کي ڪيترائي سؤ سال اڳ گهريلو بڻايو ويو هو: [[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جا ڪيڙا]] [[ريشم]] لاءِ ۽ [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] [[ماکي]] لاءِ. دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي ڄاڻي واڻي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا. انساني سرگرميون [[حشرات جي حياتياتي گوناگونيت]] تي سنگين اثر وجهي رهيون آهن.

== لفظ جو بڻ بنياد ==

لفظ '''حشر''' لاءِ انگريزي لفظ انسیڪٽ ''insect''، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ انسيڪٽم {{lang|la|insectum}}&lt;!--past participle--&gt; مان نڪتل آهي، جيڪو ان {{lang|la|in}} + سيڪو {{lang|la|sĕco}}، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ جي معنيٰ رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dinseco1 |title=insĕco |last1=Lewis |first1=Charlton T. |last2=Short |first2=Charles |dictionary=A Latin Dictionary |publisher=Perseus Digital Library |date=1879}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ حشرات جو جسم ڄڻ ٽن حصن ۾ ورهايل نظر اچي ٿو. [[پليني بزرگ]] هن لاطيني لفظ کي رائج ڪيو، جنهن [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ اينٽومون {{lang|grc|ἔντομον}} ''éntomon''، يعني ”حشر“ يا جيت (جيئن [[حشراتيات]] ۾) جو [[لفظي ترجمو]] ڪيو هو. اهو لفظ وري {{lang|grc|[[wikt:ἔντομος|ἔντομος]]}} اينٽوموس ''éntomos''، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ مان نڪتل هو؛&lt;ref name=&quot;Liddell&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/ntomos |title=ἔντομος |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |work=A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus Digital Library |date=1940}}&lt;/ref&gt; [[ارسطو]] پڻ پنهنجي حياتياتي درجي بنديءَ ۾ [[ارسطو جي حياتيات#درجي بندي|جاندارن جي هن طبقي]] لاءِ اهو اصطلاح سندن ٽڪرن ۾ ورهايل جسم جي حوالي سان استعمال ڪيو هو. انگريزي لفظ ''insect'' پهريون ڀيرو 1601ع ۾ [[فليمون هالينڊ]] پاران پليني جي ڪيل ترجمي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;etymonline&quot;&gt;{{cite dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |title=insect (n.) |dictionary=[[آن لائين ايٽيمولوجيڪل ڊڪشنري]] |last=Harper |first=Douglas |author2=McCormack, Dan |date=November 2001 |page=1 |access-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164850/http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=11 January 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ezglot.com/words.php?w=insect&amp;l=eng |title=insect translations |website=ezglot.com}}&lt;/ref&gt;

== حشرات ۽ ٻيا ”جيت“ ==

=== امتيازي خاصيتون ===

عام ڳالهه ٻولهه ۾ حشرات ۽ ٻين زميني [[سنڌي|سنڌپيرن]] کي اڪثر '''جيت'''{{efn|[[نيوزيلينڊ جو عجائب گهر]] لکي ٿو ته ”روزمره جي ڳالهه ٻولهه“ ۾ ''جيت'' مان مراد ”گهٽ ۾ گهٽ ڇهن ٽنگن وارا زميني سنڌپير، جهڙوڪ حشرات، ڪوريئڙا ۽ سئوپيرا“ هوندا آهن.&lt;ref&gt;[https://www.tepapa.govt.nz/discover-collections/read-watch-play/science/your-bug-questions-answered/what-bug-insects-arachnids &quot;What is a bug? Insects, arachnids, and myriapods&quot;] at Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa website. Accessed 10 March 2022.&lt;/ref&gt; ”اهي جيت جيڪي حشرات ناهن“ بابت هڪ باب ۾ حشراتيات جي ماهر گلبرٽ والڊبائوئر سئوپيرن، هزارپيرن، عنڪبوتين (ڪوريئڙن، [[اوپيليونيز|ڊگهن ٽنگن وارن عنڪبوتين]]، وڇن، [[مائيٽ|مائيٽن]]، چگرن ۽ چچڙن) سان گڏ ڪجهه زميني سخت کل وارن جاندارن ([[سو بگ|سو بگن]] ۽ [[پل بگ|پل بگن]]) جو به ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;&gt;{{cite book |last=Waldbauer |first=Gilbert |title=The Handy Bug Answer Book |publisher=Visible Ink |year=1998 |url=https://archive.org/details/handybuganswerbo00wald/page/5/mode/2up |pages=1, 5–26 |isbn=978-1-57859-049-0}}&lt;/ref&gt;}} يا رينگندڙ ننڍڙا جاندار چيو ويندو آهي. حشراتيات جا ماهر ڪنهن حد تائين ”جيت“ جو نالو هڪ محدود درجي، يعني [[حقيقي جيت|حقيقي جيتن]] لاءِ مخصوص رکن ٿا، جيڪي [[هيميپٽيرا]] سلسلي جا حشرات آهن، جهڙوڪ [[سيڪاڊا]] ۽ [[ڍال جيت]].&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;/&gt; ٻيا زميني سنڌپير، جهڙوڪ [[سئوپيرو|سئوپيرا]]، [[هزارپيرو|هزارپيرا]]، [[ڪاٺ جي جوءِ|ڪاٺ جون جوئون]]، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[مائيٽ|مائيٽ]] ۽ [[وڇون]]، ڪڏهن ڪڏهن حشرات سمجهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ پڻ ڳنڍيل ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Chinery intro 1993&quot;&gt;{{cite book |last=Chinery |first=Michael |date=1993 |chapter=Introduction |title=Insects of Britain &amp; Northern Europe |edition=3rd |location=London |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-219918-6 |pages=11–13}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات ئي اهڙا سنڌپير آهن، جن ۾ پر ٿي سگهن ٿا؛ سندن سيني تي وڌ ۾ وڌ پرن جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پر هجن يا نه هجن، بالغ حشرات کي سندن ٽن حصن واري جسماني بناوت مان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن ۾ مٿو، سينو ۽ پيٽ شامل آهن؛ سندن سيني تي ٽنگن جا ٽي جوڙا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;175&quot; heights=&quot;175&quot; caption=&quot;حشرات ۽ ٻيا ”جيت“، جيڪي حشرات سان ڀلجي سگهن ٿا&quot;&gt;
File:Gemeine Heidelibelle (Sympetrum vulgatum) 4 (cropped).jpg|'''حشر'''&lt;!--هن گروهه ڏانهن اشارو--&gt;: ڇهه ٽنگون، ٽن حصن وارو جسم&lt;br/&gt;(مٿو، سينو، پيٽ)،&lt;br/&gt;پرن جا وڌ ۾ وڌ ٻه جوڙا
File:Wolfsspinne Trochosa Rose-20190905-RM-081613 (cropped).jpg|[[ڪوريئڙو]]: اٺ ٽنگون،&lt;br/&gt;ٻن حصن وارو جسم
File:Armadillidium_vulgare_001.jpg|[[ڪاٺ جي جوءِ]]: ٽنگن جا ست جوڙا، جسم جا ست ڀاڱا&lt;!--حقيقت ۾ سيني جا، پر هن ڪيپشن لاءِ تمام فني اصطلاح آهي--&gt;&lt;br/&gt;(مٿي ۽ پڇ سميت)
File:Scolopendra viridicornis nigra (cropped).jpg|[[سئوپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي هڪ جوڙو
File:Milli's on the back (cropped).jpg|[[هزارپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي ٻه جوڙا
&lt;/gallery&gt;=== حياتياتي گوناگونيت ===

{{Main|حشرات جي حياتياتي گوناگونيت}}

[[File:Eukaryote species pie tree.png|thumb|upright=1.75|سڀني [[حقيقي مرڪزياتي جاندار|حقيقي مرڪزياتي جاندارن]] مان لڳ ڀڳ اڌ حشرات آهن (خاڪي جي کاٻي پاسي).]]

حشرات جي [[نسل (حياتيات)|نسلن]] جي ڪل تعداد بابت اندازن ۾ گهڻو فرق آهي. اندازو آهي ته دنيا ۾ حشرات جا شايد لڳ ڀڳ 55 لک نسل موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک نسلن کي بيان ڪري نالا ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Stork |first=Nigel E. |title=How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth? |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=7 January 2018 |volume=63 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1146/annurev-ento-020117-043348 |pmid=28938083 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; اهي [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي|فنجائين]] سميت سڀني حقيقي مرڪزياتي جاندارن جي نسلن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Erwin |first=Terry L. |year=1982 |title=Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species |journal=The Coleopterists Bulletin |volume=36 |pages=74–75 |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923014947/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون [[سلسلو (حياتيات)|سلسلا]] [[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا)، [[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون)، [[هائيمينوپٽيرا]] (ڀنڀوريون، ڪوليون ۽ ماکيءَ جون مکيون) ۽ [[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا) آهن؛ انهن مان هر هڪ سلسلي جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;{{-}}

&lt;gallery class=center mode=packed widths=150 heights=150 caption=&quot;حشرات انتهائي گوناگون آهن. پنجن گروهن مان هر هڪ جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&quot;&gt;
File:Palomena prasina MHNT Léguevin Blanc.jpg|حقيقي جيت&lt;br/&gt;([[هيميپٽيرا]])
File:Peacock butterfly (Aglais io) 2.jpg|پوپٽ ۽ پتنگا&lt;br/&gt;([[ليپيڊوپٽيرا]])
File:Asilidae by kadavoor.jpg|مکيون&lt;br/&gt;([[ڊپٽيرا]])
File:Specimen of Podalonia tydei (Le Guillou, 1841) (cropped).jpg|ڀنڀوريون&lt;br/&gt;([[هائيمينوپٽيرا]])
File:7-Spotted-Ladybug-Coccinella-septempunctata-sq1.jpg|ڀونئرا&lt;br/&gt;([[ڪوليوپٽيرا]])
&lt;/gallery&gt;=== ورڇ ۽ رهائشگاهون ===

&lt;gallery class=center mode=packed widths=165 heights=165 caption=&quot;حشرات برف، مٺي پاڻي، گرم علائقن، ريگستان ۽ سمنڊ جهڙين مختلف رهائشگاهن ۾ ملن ٿا.&quot;&gt;
File:Boreus hyemalis 5930585 (cropped).jpg|برف تي برفاني وڇون-مک ''[[بوريس هائيمالس]]''
File:Dytiscus marginalis larva.jpg|تلاءَ ۾ وڏي ٽٻي هڻندڙ ڀونئري ''[[ڊائٽسڪس مارجينالس]]'' جو لاروا
File:Green Orchid Bee (Euglossa dilemma) (7406599274).jpg|وچ آمريڪا جي سائي آرڪڊ مک ''[[يوگلوسا ڊائليما]]''
File:SGR laying (cropped).jpg|ريگستاني ماڪڙ ''[[شسٽوسرڪا گريگاريا]]'' واريءَ ۾ آنا ڏيندي
File:Halobates sp. (Heteroptera Gerridae), 20 August 2011, Castle Beach, Kailua (Oahu), Hawaii03 (cropped).jpg|هوائي جي سامونڊي ڪناري تي سامونڊي سطح تي هلندڙ ''[[هالوبٽيز]]''
&lt;/gallery&gt;حشرات هر کنڊ ۽ لڳ ڀڳ هر زميني [[رهائشگاهه]] ۾ پکڙيل آهن. معتدل علائقن جي ڀيٽ ۾ [[گرم علائقو|گرم علائقن]]، خاص ڪري [[گرم علائقائي برساتي ٻيلو|گرم علائقائي برساتي ٻيلن]] ۾ حشرات جا نسل گهڻو وڌيڪ آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}} دنيا جي مختلف علائقن تي حشراتيات جي ماهرن طرفان تحقيق جو مقدار تمام مختلف رهيو آهي. برطانوي ٻيٽن جو تمام تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي، تنهنڪري گلن ۽ ڪرينسٽن 2014ع ۾ لکيو ته اتي ڄاڻايل لڳ ڀڳ 22,500 نسلن جو انگ حقيقي تعداد کان شايد پنج سيڪڙو جي اندر آهي؛ سندن چوڻ موجب ڪئناڊا ۾ بيان ڪيل 30,000 نسل يقيناً اتي موجود حقيقي تعداد جي اڌ کان وڌيڪ آهن. هو وڌيڪ لکن ٿا ته آمريڪي [[آرڪٽڪ]] ۾ ڄاڻايل 3,000 نسلن جو انگ به گهڻو ڪري درست هجڻ گهرجي. ان جي ابتڙ، گرم علائقن ۽ [[ڏاکڻو اڌ گولو|ڏاکڻي اڌ گولي]] ۾ موجود حشرات جي نسلن جي وڏي اڪثريت شايد اڃا تائين بيان نه ڪئي وئي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}}

لڳ ڀڳ 30,000 کان 40,000 [[آبي حشر|آبي حشرات]] جا نسل مٺي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا؛ جڏهن ته سامونڊي حشرات تمام ٿورا آهن، شايد رڳو هڪ سئو کن نسل.&lt;ref name=&quot;Crook 2018&quot;&gt;{{cite web |last1=Crook |first1=Glynis |title=Marine insects: small but significant |url=https://www.dw.com/en/why-are-there-so-few-insects-at-sea/a-44388348 |publisher=Deutsche Welle |access-date=2 December 2023}}&lt;/ref&gt; [[برفاني وڇون-مک|برفاني وڇون-مکيون]] جهڙا حشرات [[آرڪٽڪ حياتياتي نظام|آرڪٽڪ]] سميت سرد رهائشگاهن ۽ اوچن جبلائي علائقن ۾ به چڱيءَ طرح زنده رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hågvar |first=Sigmund |title=A review of Fennoscandian arthropods living on and in snow |journal=[[European Journal of Entomology]] |volume=107 |issue=3 |year=2010 |pages=281–298 |doi=10.14411/eje.2010.037 |bibcode=2010EJEnt.107..281H |url=http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003622/http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-date=22 September 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ريگستاني ماڪڙ|ريگستاني ماڪڙون]]، ڪوليون، ڀونئرا ۽ اڏوهيون ڌرتيءَ جي ڪجهه انتهائي گرم ۽ خشڪ ماحولن، جهڙوڪ [[سونوران ريگستان]]، سان مطابقت پيدا ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_inverts.php |title=Invertebrates: A Vertebrate Looks at Arthropods |publisher=[[ايريزونا-سونورا ريگستاني عجائب گهر]] |access-date=21 May 2013}}&lt;/ref&gt;

== نسلي ارتقا ۽ ارتقا ==

=== خارجي نسلي ارتقا ===

حشرات [[سنڌپير|سنڌپيرن]] ۾ هڪ [[ڪلئڊ]]، يعني هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان نڪتل قدرتي گروهه، ٺاهين ٿا.&lt;ref name=misof&gt;{{cite journal |last1=Misof |first1=Bernhard |display-authors=etal |title=Phylogenomics resolves the timing and pattern of insect evolution |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=7 November 2014 |volume=346 |issue=6210 |pages=763–767 |doi=10.1126/science.1257570 |pmid=25378627 |bibcode=2014Sci...346..763M }}&lt;/ref&gt; ڪجير ۽ ساٿين (2016ع) جي ڪيل [[نسلي ارتقا|نسلي ارتقائي]] تجزيي موجب حشرات [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] جاندارن ۾ شامل آهن، جن جا جسم ڀاڱن ۾ ورهايل ۽ ڇهه ٽنگون هونديون آهن؛ سندن سڀ کان ويجها مائٽ [[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) آهن.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kjer |first1=Karl M. |last2=Simon |first2=Chris |author2-link=Chris Simon (biologist) |last3=Yavorskaya |first3=Margarita |last4=Beutel |first4=Rolf G. |date=2016 |title=Progress, pitfalls and parallel universes: a history of insect phylogenetics |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=13 |issue=121 |page=121 |doi=10.1098/rsif.2016.0363 |pmid=27558853 |pmc=5014063}}&lt;/ref&gt;

{{clade|style=line-height:100%
|label1=[[ڇهه پيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[ڪوليمبولا]] (اسپرنگ ٽيل) [[File:Orchesella cincta (43480678534) (cropped).jpg|80px]]
|2=[[پروٽورا]] (مخروطي مٿا) [[File:Protura.png|80px]]
}}
|2={{clade
|1=[[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) [[File:Campodea spec. (Campodeidae), Elst (Gld), the Netherlands (cropped).jpg|120px]]
|2='''حشرات''' (= ايڪٽوگناٿا) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|100px]]
}}
}}
}}

=== اندروني نسلي ارتقا ===

اندروني نسلي ارتقا [[پولينيئوپٽيرا]] لاءِ وپفلر ۽ ساٿين جي 2019ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Wipfler Letsch Frandsen 2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wipfler |first1=Benjamin |last2=Letsch |first2=Harald |last3=Frandsen |first3=Paul B. |last4=Kapli |first4=Paschalia |last5=Mayer |first5=Christoph |last6=Bartel |first6=Daniela |last7=Buckley |first7=Thomas R. |last8=Donath |first8=Alexander |last9=Edgerly-Rooks |first9=Janice S. |last10=Fujita |first10=Mari |last11=Liu |first11=Shanlin |display-authors=5 |date=February 2019 |title=Evolutionary history of Polyneoptera and its implications for our understanding of early winged insects |journal=[[PNAS]] |volume=116 |issue=8 |pages=3024–3029 |doi=10.1073/pnas.1817794116 |pmid=30642969 |pmc=6386694 |bibcode=2019PNAS..116.3024W |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[پيرانيئوپٽيرا]] لاءِ جانسن ۽ ساٿين جي 2018ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Johnson 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=Kevin P. |last2=Dietrich |first2=Christopher H. |last3=Friedrich |first3=Frank |last4=Beutel |first4=Rolf G. |last5=Wipfler |first5=Benjamin |last6=Peters |first6=Ralph S. |last7=Allen |first7=Julie M. |last8=Petersen |first8=Malte |last9=Donath |first9=Alexander |last10=Walden |first10=Kimberly K. O. |last11=Kozlov |first11=Alexey M. |last12=Podsiadlowski |first12=Lars |last13=Mayer |first13=Christoph |last14=Meusemann |first14=Karen |last15=Vasilikopoulos |first15=Alexandros |last16=Waterhouse |first16=Robert M. |last17=Cameron |first17=Stephen L. |last18=Weirauch |first18=Christiane |last19=Swanson |first19=Daniel R. |last20=Percy |first20=Diana M. |last21=Hardy |first21=Nate B. |last22=Terry |first22=Irene |last23=Liu |first23=Shanlin |last24=Zhou |first24=Xin |last25=Misof |first25=Bernhard |last26=Robertson |first26=Hugh M. |last27=Yoshizawa |first27=Kazunori |display-authors=5 |title=Phylogenomics and the evolution of hemipteroid insects |journal=[[PNAS]] |volume=115 |issue=50 |date=26 November 2018 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.1815820115 |pages=12775–12780 |pmid=30478043 |pmc=6294958 |bibcode=2018PNAS..11512775J |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ [[هولوميٽابولا]] لاءِ ڪجير ۽ ساٿين جي 2016ع واري تحقيق تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;/&gt; بيان ڪيل موجوده نسلن جا انگ اسٽورڪ (2018ع) مان ورتل آهن؛ جن گروهن جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل آهن، تن جا انگ ٿلهن اکرن ۾ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;

{{clade|style=font-size:85%;line-height:85%
|label1='''حشرات'''
|1={{clade
|label1=[[مونوڪونڊيليا]]
|1=[[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل، 513 نسل) [[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|label2=[[ڊائڪونڊيليا]]
|2={{clade
|1=[[زائجينٽوما]] (سلور فش، فائر برئٽ ۽ فش ماٿ، 560 نسل) [[File:Silverfish 2007-2 (white background).jpg|100px]]
|label2=[[پٽيريگوٽا]]
|sublabel2=''[[حشر جو پر|پر]]''
|2={{clade
|label1=[[پيليئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[اوڊوناٽا]] (ڀنڀوريون ۽ ڊيمسل فلائي، 5,899 نسل) [[File:Illustrations of Exotic Entomology II 47 ('LIBELLULA AXILENA').jpg|70px]]
|2=[[ايفيميروپٽيرا]] (مئي مکيون، 3,240 نسل) [[File:Isonychia sicca.jpeg|80px]]
}}
|label2=[[نيئوپٽيرا]]
|sublabel2=''پر پيٽ مٿان ويڙهجي سگهن ٿا''
|2={{clade
|label1=[[پولينيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[زوراٽيرا]] (فرشتي حشرات، 37 نسل) [[File:Zorotypus guineensis (white background).jpg|60px]]
|2=[[ڊرماپٽيرا]] (ڪن جيت، 1,978 نسل) [[File:Earwig on white background.jpg|60px]]
}}
|2={{clade
|1=[[پليڪوپٽيرا]] (پٿر مکيون، 3,743 نسل) [[File:Neoperla_clymene_hor.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙون، ڪرڪيٽ ۽ ڪيٽيڊڊ، 23,855 نسل) [[File:Gryllidae_usda.png|50px]]
|2={{clade
|1={{clade
|label1=[[نوٽوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[گريلوبلاٽوڊيا]] (برفاني رينگندڙ، 34 نسل) [[File:Grylloblattidae (white background).jpg|70px]]
|2=[[مينٽوفاسماٽوڊيا]] (گليڊيئيٽر، 15 نسل) [[File:Mantophasma zephyra (white background).jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[فاسماٽوڊيا]] (لٺ حشرات، 3,014 نسل) [[File:Stick insect line diagram.png|70px]]
|2=[[ايمبيوپٽيرا]] (ڄار اڻيندڙ، 463 نسل) [[File:Embia_major_hor.png|80px]]
}}
}}
|label2=[[ڊڪٽيوپٽيرا]]
|2={{clade
|1=[[مينٽوڊيا]] (مينٽس، 2,400 نسل) [[File:Stagmomantis carolina usda hor.png|80px]]
|2=[[بلاٽوڊيا]] (ڪاڪروچ ۽ اڏوهيون، 7,314 نسل) [[File:Temnopteryx species Zebra Cockroach (white background).jpg|60px]]
}}
}}
}}
}}
}}
|label2=[[يوميٽابولا]]
|2={{clade
|label1=[[پيرانيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[پسڪوڊيا]] (ڪتابي جوئون، ڇال جون جوئون ۽ رت چوسيندڙ جوئون، 11,000 نسل) [[File:Psocoptera (white background).jpg|45px]] [[File:Lipeurus forficulatus f.png|40px]]
|label2=[[ڪونڊائلوگناٿا]]
|2={{clade
|1=[[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت، '''103,590''' نسل) [[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
|2=[[ٿائسانوپٽيرا]] (ٿرپس، 5,864 نسل) [[File:Thrips (PSF) (white background).png|40px]]
}}
}}
|label2=[[هولوميٽابولا]]
|sublabel2=''لاروا، پيوپا''
|2={{clade
|1=[[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون، '''116,861''' نسل) [[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
|label2=[[اپاراگلوساٽا]]
|2={{clade
|label1=[[نيوروپٽيروئڊيا]]
|1={{clade
|label1=[[ڪوليوپٽيريڊا]]
|1={{clade
|1=[[اسٽريپسيپٽيرا]] (وڪڙيل پرن واريون مکيون، 609 نسل) [[File:Elenchus koebelei.jpg|70px]]
|2=[[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا، '''386,500''' نسل) [[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
}}
|label2=[[نيوروپٽيريڊا]]
|2={{clade
|1=[[رافڊيوپٽيرا]] (نانگ مکيون، 254 نسل) [[File:Raphidia icon.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[نيوروپٽيرا]] (ليس ونگ، 5,868 نسل) [[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|2=[[ميگالوپٽيرا]] (آلڊر مکيون ۽ ڊابسن مکيون، 354 نسل) [[File:Corydalus cornutus illustration (rotated).png|70px]]
}}
}}
}}
|label2=[[پانورپيڊا]]
|2={{clade
|label1=[[ايمفيسمينوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا، '''157,338''' نسل) [[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|2=[[ٽريڪوپٽيرا]] (ڪيڊس مکيون، 14,391 نسل) [[File:RHYACOPHILA DORSALIS Male Pont Forge de Sailly Watigny 02 MHNT.jpg|70px]]
}}
|label2=[[اينٽليوفورا]]
|2={{clade
|1=[[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون، '''155,477''' نسل) [[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|2={{clade
|1=[[ميڪوپٽيرا]] (وڇون مکيون، 757 نسل) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|70px]]
|2=[[سائفوناپٽيرا]] (پسو، 2,075 نسل) [[File:Pulex irritans female ZSM (white background).jpg|40px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}

=== درجابندي ===

==== شروعاتي درجابندي ====

{{further|ارسطو جي حياتيات#درجابندي|سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات}}

{{cladogram|title=1758ع ۾ لينيئس جي حشرات جي ستن سلسلن جي سڃاڻپ واري ڪنجي جو خاڪو&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;/&gt;
|cladogram={{clade|style=font-size:85%;line-height:95%
|sublabel1='''[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]]'''
|1={{clade
|sublabel1=بي پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ اپٽيرا|اپٽيرا]]
|1=[[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|sublabel2=پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=ٻن پرن وارا
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڊپٽيرا|ڊپٽيرا]]
|1=[[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|sublabel2=چئن پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=اڻ برابري وارا جوڙا
|1={{clade
|sublabel1=اڳيان پر مڪمل سخت
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڪوليوپٽيرا|ڪوليوپٽيرا]]
|1=[[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
|sublabel2=اڳيان پر جزوي سخت
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هيميپٽيرا|هيميپٽيرا]]
|2=[[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
}}
|sublabel2=هڪجهڙا جوڙا
|2={{clade
|sublabel1=ڇلرن وارا پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ليپيڊوپٽيرا|ليپيڊوپٽيرا]]
|1=[[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|sublabel2=جھليدار پر
|2={{clade
|sublabel1=ڏنگ کان سواءِ
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ نيوروپٽيرا|نيوروپٽيرا]]
|1=[[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|sublabel2=ڏنگ سان
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هائيمينوپٽيرا|هائيمينوپٽيرا]]
|2=[[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
{{Clear}}
[[ارسطو]] پهريون شخص هو، جنهن حشرات کي هڪ الڳ جاندار گروهه طور بيان ڪيو. هن پنهنجي ''[[قدرتي ڏاڪڻ]]'' ۾ انهن کي جانورن جي ٻئي سڀ کان هيٺين درجي تي رکيو؛ يعني [[خودبخود پيدائش|خودبخود پيدا ٿيندڙ]] اسپنجن ۽ ڪيڙن کان مٿي، پر سخت خول وارن سامونڊي گونگهن کان هيٺ. سندس اها درجابندي ڪيترين صدين تائين استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=Bloomsbury |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=111–119}}&lt;/ref&gt;

1758ع ۾ پنهنجي ''[[سسٽيما نيچري]]'' ۾،&lt;ref name=Linn1758&gt;{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |edition=[[10th edition of Systema Naturae|10th]] |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |access-date=22 September 2008 |language=la |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010032456/https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |archive-date=10 October 2008 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ڪارل لينيئس]] جانورن جي بادشاهت کي ڇهن طبقن ۾ ورهايو، جن مان هڪ [[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]] هو. هن پرن جي بناوت جي بنياد تي حشرات جا ست سلسلا قائم ڪيا. انهن ۾ بي پر اپٽيرا، ٻن پرن وارا ڊپٽيرا ۽ چئن پرن وارا پنج سلسلا شامل هئا: مڪمل سخت اڳين پرن وارا ڪوليوپٽيرا؛ جزوي سخت اڳين پرن وارا هيميپٽيرا؛ ڇلرن وارن پرن وارا ليپيڊوپٽيرا؛ جھليدار پرن پر [[ڏنگ]] کان سواءِ نيوروپٽيرا؛ ۽ جھليدار پرن ۽ ڏنگ وارا هائيمينوپٽيرا.&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;&gt;{{cite journal |last=Winsor |first=Mary P. |year=1976 |title=The development of Linnaean insect classification |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=25 |issue=1 |pages=57–67 |jstor=1220406 |doi=10.2307/1220406 |bibcode=1976Taxon..25...57W}}&lt;/ref&gt;

[[ژان بيپٽسٽ ڊي لامارڪ]] پنهنجي 1809ع واري ''[[فلسفي زولوجيڪ]]'' ۾ حشرات کي اڻ ڪرنگهي جاندارن جي نون [[شاخ (حياتيات)|شاخن]] مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=Gould2011&gt;{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Lying Stones of Marrakech |url={{GBurl |id=wApMpVmi-5gC |p=130}} |year=2011 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06167-5 |pages=130–134}}&lt;/ref&gt; [[جارج ڪيوويئر]] پنهنجي 1817ع واري ''[[لي ريني انيمال]]'' ۾ سڀني جانورن کي جسماني بناوت جي لحاظ کان چئن وڏين ”شاخن“ ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي، جنهن ۾ سنڌپير ۽ حلقيدار ڪيڙا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=De Wit |first=Hendrik C. D. |title=Histoire du Développement de la Biologie, Volume III |publisher=Presses Polytechniques et Universitaires Romandes |date=1994 |pages=94–96 |isbn=978-2-88074-264-5}}&lt;/ref&gt; اها ترتيب 1828ع ۾ جنينيات جي ماهر [[ڪارل ارنسٽ فون بيئر]]، 1857ع ۾ حيوانيات جي ماهر [[لوئي اگاسيز]] ۽ 1860ع ۾ تقابلي تشريحيات جي ماهر [[رچرڊ اوون]] پڻ اختيار ڪئي.&lt;ref name=Valentine2004/&gt; 1874ع ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] جانورن جي بادشاهت کي ٻن ذيلي بادشاهتن ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ گهڻ خلوي جانورن لاءِ ميٽازوئا هئي. ان ۾ پنج شاخون هيون، جن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Haeckel |first1=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |title=Anthropogenie oder Entwickelungsgeschichte des menschen |url=https://archive.org/details/anthropogenieod05haecgoog |year=1874 |page=202 |language=de |publisher=W. Engelmann}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Valentine2004&gt;{{cite book |last=Valentine |first=James W. |title=On the Origin of Phyla |url={{GBurl |id=DMBkmHm5fe4C |p=8}} |year=2004 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-84548-7 |pages=7–8}}&lt;/ref&gt;

==== جديد درجابندي ====

{{See also|حشرات جي سلسلن جي فهرست}}

روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل [[نظاميات]] ۾ عام طور [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] کي [[اعليٰ طبقو (حياتيات)|اعليٰ طبقي]] جو درجو ڏنو ويو آهي،{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=180}} ۽ ان ۾ چار گروهه سڃاتا ويا آهن: حشرات (ايڪٽوگناٿا)، [[ڪوليمبولا]]، [[پروٽورا]] ۽ [[ڊپلورا]]. پوين ٽنهي کي وات جا عضوا جسم جي اندر هجڻ جي بنياد تي گڏجي [[اينٽوگناٿا]] ۾ رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;/&gt;

نسلي ارتقائي انگن اکرن جي استعمال سان [[سلسلو (حياتيات)|سلسلي]] کان مٿين درجن جي باهمي لاڳاپن ۾ ڪيتريون تبديليون آيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;&gt;{{cite web |title=Classification of Bugs |last=Kendall |first=David A. |url=http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |year=2009 |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520201746/http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |archive-date=20 May 2009}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور حشرات کي ٻن ذيلي طبقن ۾ ورهايو ويندو هو: بي پر حشرات يا [[اپٽيريگوٽا]] ۽ پرن وارا حشرات يا [[پٽيريگوٽا]]. اپٽيريگوٽا ۾ روايتي طور بنيادي طرح بي پر سلسلا [[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل) ۽ [[زائجينٽوما]] (سلور فش) شامل هئا. پر اپٽيريگوٽا [[يڪ نسلي]] گروهه ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيٺيون ڄاڙو (حشر جو وات)|هيٺين ڄاڙن]] جي ترتيب جي بنياد تي آرڪيوگناٿا ٻين سڀني حشرات جو ڀيڻ گروهه آهي، جڏهن ته پرن وارا حشرات، يعني پٽيريگوٽا، زائجينٽوما سان گڏ [[ڊائڪونڊيليا]] جي اندر مان ارتقا پذير ٿيا.&lt;ref name=&quot;BlankeEtal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Blanke |first1=Alexander |last2=Machida |first2=Ryuichiro |last3=Szucsich |first3=Nikolaus Urban |last4=Wilde |first4=Fabian |last5=Misoe |first5=Bernhard |title=Mandibles with two joints evolved much earlier in the history of insects: dicondyly is a synapomorphy of bristletails, silverfish and winged insects |journal=[[Systematic Entomology]] |publisher=Wiley |volume=40 |issue=2 |date=15 October 2014 |doi=10.1111/syen.12107 |pages=357–364 }}&lt;/ref&gt;

[[پٽيريگوٽا]] ([[پيليئوپٽيرا]] ۽ [[نيئوپٽيرا]]) پرن وارا حشرات آهن ۽ سندن جسم جي ڀاڱن جي ٻاهرئين پاسي [[اسڪليرائٽ|سخت تختيون]] هونديون آهن؛ نيئوپٽيرا ۾ اهڙا عضلا هوندا آهن، جيڪي سندن پرن کي پيٽ مٿان سڌو ويڙهڻ جي اجازت ڏين ٿا. نيئوپٽيرا کي اڻپوري روپ مٽائڻ وارن گروهن ([[پولينيئوپٽيرا]] ۽ [[پيرانيئوپٽيرا]]) ۽ مڪمل روپ مٽائڻ وارن [[هولوميٽابولا]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته جوئن جا روايتي سلسلا [[ميلوفاگا]] ۽ [[اينوپلورا]]، [[پسڪوپٽيرا]] جي اندر اچن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نئون ٽيڪسون [[پسڪوڊيا]] قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=K. P. |last2=Yoshizawa |first2=K. |last3=Smith |first3=V. S. |year=2004 |title=Multiple origins of parasitism in lice |journal=Proceedings of the Royal Society of London |volume=271 |issue=1550 |pages=1771–1776 |doi=10.1098/rspb.2004.2798 |pmid=15315891 |pmc=1691793 |bibcode=2004PBioS.271.1771J}}&lt;/ref&gt; [[فاسماٽوڊيا]] ۽ [[ايمبيڊينا]] کي گڏجي يوڪينوليبيا ٺاهڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Terry |first1=Matthew D. |last2=Whiting |first2=Michael F. |title=Mantophasmatodea and phylogeny of the lower neopterous insects |journal=Cladistics |date=June 2005 |volume=21 |issue=3 |pages=240–257 |doi=10.1111/j.1096-0031.2005.00062.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; مينٽوڊيا، بلاٽوڊيا ۽ آئسوپٽيرا گڏجي هڪ يڪ نسلي گروهه [[ڊڪٽيوپٽيرا]] ٺاهين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0960-9822(00)00561-3 |year=2000 |first1=Nathan |last1=Lo |first2=Gaku |last2=Tokuda |first3=Hirofumi |last3=Watanabe |first4=Harley |last4=Rose |first5=Michael |last5=Slaytor |first6=Kiyoto |last6=Maekawa |first7=Claudio |last7=Bandi |first8=Hiroaki |last8=Noda |display-authors=5 |title=Evidence from multiple gene sequences indicates that termites evolved from wood-feeding cockroaches |journal=[[Current Biology]] |volume=10 |issue=13 |pages=801–804 |pmid=10898984 |doi-access=free |bibcode=2000CBio...10..801L}}&lt;/ref&gt; هاڻي پسن کي بورئيڊ ميڪوپٽيرن جا ويجها مائٽ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Whiting |first=M. F. |title=Mecoptera is paraphyletic: multiple genes and phylogeny of Mecoptera and Siphonaptera |year=2002 |journal=[[Zoologica Scripta]] |volume=31 |issue=1 |pages=93–104 |doi=10.1046/j.0300-3256.2001.00095.x }}&lt;/ref&gt;

=== ارتقائي تاريخ ===

{{main|حشرات جو ارتقا}}

سڀ کان پراڻو پنڊ پهڻ، جيڪو ممڪن طور ڪنهن ابتدائي بي پر حشر جو ٿي سگهي ٿو، [[ونڊي فيلڊ چرٽ]] مان مليل ''[[ليور هولميا]]'' آهي، جيڪو شروعاتي [[ڊيووني دور]] سان واسطو رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ross |first=Andrew |date=August 2022 |title=Evolution: The origin of insect wings revisited |journal=[[Current Biology]] |volume=32 |issue=15 |pages=R851–R853 |doi=10.1016/j.cub.2022.06.087 |pmid=35944489 |doi-access=free |bibcode=2022CBio...32.R851R}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو [[بنيادي گروهه]] جو حشر ٿي سگهي ٿو، نه ڪي [[تاج گروهه]] جو حصو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tihelka |first=Erik |last2=Vásquez |first2=Carlos |last3=Engel |first3=Michael S. |last4=Schram |first4=Frederick R. |last5=Lozano-Fernandez |first5=Jesus |last6=Cai |first6=Chenyang |date=2026-08-26 |title=Amphibious stem-insect sheds light on colonization of land |url=https://www.nature.com/articles/s41586-026-10961-2 |journal=Nature |language=en |doi=10.1038/s41586-026-10961-2 |issn=0028-0836|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا ڄاتل اڏامندڙ حشرات وچئين [[ڪاربونيفيرس دور]] جا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 328 کان 324 ملين سال اڳ جا آهن. ان کان پوءِ هن گروهه ۾ تيزيءَ سان [[ارتقائي ڦهلاءُ|ارتقائي گوناگونيت]] پيدا ٿي. [[ماليڪيولي گهڙي]] جي اندازن جي بنياد تي ڪيل اهي دعوائون ته اڏامندڙ حشرات گهڻو اڳ [[سيلورين دور]] يا [[ڊيووني دور]] ۾، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ، وجود ۾ آيا هئا، پنڊ پهڻن جي رڪارڊ کي نظر ۾ رکندي درست هجڻ جو امڪان گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schachat |first1=Sandra R. |last2=Goldstein |first2=Paul Z. |last3=Desalle |first3=Rob |last4=Bobo |first4=Dean M. |last5=Boyce |first5=C. Kevin |last6=Payne |first6=Jonathan L. |last7=Labandeira |first7=Conrad C. |date=2 February 2023 |title=Illusion of flight? Absence, evidence and the age of winged insects |url=https://academic.oup.com/biolinnean/article/138/2/143/6936511 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=138 |issue=2 |pages=143–168 |doi=10.1093/biolinnean/blac137 |doi-access=free|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

حشرات ۾ چار وڏا [[ارتقائي ڦهلاءُ]] ٿيا آهن: [[ڀونئرو|ڀونئرا]] لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، [[مک|مکيون]] لڳ ڀڳ 250 ملين سال اڳ، جڏهن ته [[پتنگو|پتنگا]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]] ٻئي لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ وڏي پيماني تي گوناگون ٿيا.&lt;ref name=&quot;Wiegmann Trautwein Winkler Barr 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wiegmann |first1=Brian M. |last2=Trautwein |first2=Michelle D. |last3=Winkler |first3=Isaac S. |last4=Barr |first4=Norman B. |last5=Kim |first5=Jung-Wook |last6=Lambkin |first6=Christine |last7=Bertone |first7=Matthew A. |last8=Cassel |first8=Brian K. |last9=Bayless |first9=Keith M. |last10=Heimberg |first10=Alysha M. |last11=Wheeler |first11=Benjamin M. |last12=Peterson |first12=Kevin J. |last13=Pape |first13=Thomas |last14=Sinclair |first14=Bradley J. |last15=Skevington |first15=Jeffrey H. |last16=Blagoderov |first16=Vladimir |last17=Caravas |first17=Jason |last18=Kutty |first18=Sujatha Narayanan |last19=Schmidt-Ott |first19=Urs |last20=Kampmeier |first20=Gail E. |last21=Thompson |first21=F. Christian |last22=Grimaldi |first22=David A. |last23=Beckenbach |first23=Andrew T. |last24=Courtney |first24=Gregory W. |last25=Friedrich |first25=Markus |last26=Meier |first26=Rudolf |last27=Yeates |first27=David K. |display-authors=5 |date=14 March 2011 |title=Episodic radiations in the fly tree of life |journal=[[PNAS]] |volume=108 |issue=14 |pages=5690–5695 |bibcode=2011PNAS..108.5690W |doi=10.1073/pnas.1012675108 |pmc=3078341 |pmid=21402926 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- اهي چارئي گروهه بيان ڪيل حشرات جي نسلن جي اڪثريت تي مشتمل آهن.--&gt;

انتهائي ڪامياب [[هائيمينوپٽيرا]]، جن ۾ ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون شامل آهن، لڳ ڀڳ 200 ملين سال اڳ [[ٽرياسڪ دور]] ۾ ظاهر ٿيا، پر انهن ۾ وسيع گوناگونيت نسبتاً تازو [[سينوزوئڪ دور]] ۾ پيدا ٿي، جيڪو 66 ملين سال اڳ شروع ٿيو. حشرات جا ڪجهه انتهائي ڪامياب گروهه [[گلدار ٻوٽو|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ ارتقا پذير ٿيا، جيڪو [[گڏيل ارتقا]] جو هڪ نمايان مثال آهي. حشرات زمين تي رهندڙ شروعاتي [[ٻوٽا خور|ٻوٽا خور جاندارن]] مان هئا ۽ ٻوٽن تي ارتقائي چونڊ جو اهم دٻاءُ وڌائون.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;&gt;{{cite web |last=Carter |first=J. Stein |date=29 March 2005 |title=Coevolution and Pollination |url=http://biology.clc.uc.edu/courses/bio303/coevolution.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430183230/http://biology.clc.uc.edu/Courses/bio303/coevolution.htm |archive-date=30 April 2009 |access-date=9 May 2009 |publisher=University of Cincinnati}}&lt;/ref&gt; ٻوٽن اهڙي ٻوٽا خوريءَ خلاف ڪيميائي [[ٻوٽا خوريءَ خلاف ٻوٽن جو بچاءُ|دفاعي طريقا]] ارتقا پذير ڪيا ۽ موٽ ۾ حشرات به ٻوٽن جي زهرن کي منهن ڏيڻ جا طريقا ارتقا پذير ڪيا. ڪيترائي حشرات انهن زهرن کي پاڻ کي شڪارين کان بچائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. اهڙا حشرات اڪثر [[خبرداري وارا رنگ|خبرداري وارن رنگن]] وسيلي پنهنجي زهريلي هجڻ جو اظهار ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=packed heights=120px&gt;
File:Meganeura.png|وڏي ڀنڀوري جهڙو حشر ''[[ميگانيورا مونيئي]]'' آخري [[ڪاربونيفيرس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، پرن جي {{cvt|75|cm|ftin|0}} تائين پکيڙ رکندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taylor |last2=Lewis |year=2007 |title=Fossil Invertebrates |first1=Paul D. |first2=David N. |edition=repeated |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-02574-5 |page=160 |url=https://books.google.com/books?id=7kPwZ2LeSAoC}}&lt;/ref&gt;
File:Moravocoleus permianus.jpg|شروعاتي [[پرميئن دور]] جو [[ڀونئرو]] ''[[شيڪارڊوڪوليڊي|موراوڪوليوس پرميانس]]''، پنڊ پهڻ ۽ ان جي ٻيهر جوڙيل شڪل
File:Fossil Wasp ( Iberomaimetsha ).jpg|شروعاتي [[ڪريٽيشس دور]]، لڳ ڀڳ 100 ملين سال اڳ، جو ''[[مائيميٽشيڊي|آئبيرومائيميٽشا]]'' جهڙو [[هائيمينوپٽيرا]] حشر
&lt;/gallery&gt;

== بناوت ۽ فعليات ==

{{Main|حشرات جي بناوت}}

=== ٻاهرين بناوت ===

[[File:Insect anatomy diagram.svg|right|upright=1.35|thumb|حشر جي جسماني بناوت&lt;br/&gt;
'''الف'''- مٿو '''ب'''- ڇاتي '''ج'''- پيٽ
{{image key
|list type=ordered
|[[محساس]]
|[[سادو اکڙو]] (هيٺيون)
|سادو اکڙو (مٿيون)
|[[مرڪب اک]]
|دماغ (دماغي [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍون]])
|[[اڳين ڇاتي]]
|پٺيءَ واري رت جي نالي
|[[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي ناليون]] ([[ساهه سوراخ]] سميت مکيه نالي)
|[[وچين ڇاتي]]
|[[پوئين ڇاتي]]
|[[حشر جو پر|اڳيون پر]]
|[[حشر جو پر|پويون پر]]
|وچيون آنڊو (معدو)
|پٺيءَ واري نالي (دل)
|بيضو
|[[پويون آنڊو]] (آنڊو، سڌو آنڊو، مقعد)
|مقعد
|بيض نالي
|[[پيٽ واري عصبي رسي|عصبي رسي (پيٽ جون عصبي ڳنڍون)]]
|[[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]]
|پير جا تري وارا گديلا حصا
|چنبا
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پير جو آخري حصو]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پنڊي]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ران]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ٽروڪينٽر]]
|اڳيون آنڊو (غذائي ٿيلهو، پيڙهيندڙ معدو)
|[[پيٽ واري عصبي رسي|ڇاتيءَ جي عصبي ڳنڍ]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ڪوڪسا]]
|لعاب غدود
|[[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]]
|[[حشر جا وات وارا عضوا|وات وارا عضوا]]
}}]]

==== ٽن حصن وارو جسم ====

حشرات جو جسم [[جسماني ڀاڱيداري|ڀاڱن ۾ ورهايل]] هوندو آهي، جنهن کي [[جوڙدار جاندارن جو ٻاهريون ڍانچو|ٻاهريون ڍانچو]] سهارو ڏيندو آهي. هي سخت ٻاهريون ڍڪ گهڻو ڪري [[ڪائٽن]] مان ٺهيل هوندو آهي. جسم ٽن پاڻ ۾ ڳنڍيل [[جسماني حصو|مکيه حصن]] ۾ ورهايل هوندو آهي: [[حشر جو مٿو|مٿو]]، [[حشر جي ڇاتي|ڇاتي]] ۽ [[حشر جو پيٽ|پيٽ]]. مٿي تي حسي [[محساس|محساسن]] جو هڪ جوڙو، [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو، ٻڙي کان ٽي سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ مختلف نموني تبديل ٿيل عضون جا ٽي مجموعا هوندا آهن، جيڪي گڏجي [[حشر جا وات وارا عضوا|وات جا عضوا]] ٺاهين ٿا. ڇاتيءَ تي پيرن جا ٽي جوڙا ۽ وڌ ۾ وڌ [[حشر جو پر|پرن]] جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پيٽ ۾ هاضمي، ساهه کڻڻ، اخراج ۽ پيدائش سان لاڳاپيل اڪثر عضوا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

==== جسماني ڀاڱيداري ====

{{further|حشرات جي بناوت}}

مٿو هڪ سخت، تمام گهڻو [[اسڪليروٽن|سخت ٿيل]] ۽ غير ڀاڱيدار [[مٿي جو کوپو|مٿي جي کوپي]] ۾ بند هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻا حسي عضوا، جهڙوڪ محساس، مرڪب اکيون، سادا اکڙا ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} ڇاتي ٽن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي اڳيان کان پوئتي ترتيبوار [[اڳين ڇاتي]]، [[وچين ڇاتي]] ۽ [[پوئين ڇاتي]] چيو ويندو آهي. اڳين ڇاتيءَ تي پيرن جو پهريون جوڙو هوندو آهي. وچين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٻيو جوڙو ۽ اڳيان پر هوندا آهن. پوئين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٽيون جوڙو ۽ پويان پر هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} پيٽ حشر جي جسم جو سڀ کان وڏو حصو هوندو آهي، جنهن ۾ عام طور 11 کان 12 ڀاڱا هوندا آهن ۽ اهو مٿي يا ڇاتيءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سخت ٿيل هوندو آهي. پيٽ جي هر ڀاڱي تي سخت ٿيل مٿين ۽ هيٺين تختي هوندي آهي، جن کي ترتيبوار ٽرگم ۽ اسٽرنم چيو ويندو آهي؛ اهي ڀرپاسي وارن سخت حصن سان جهليءَ وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. هر ڀاڱي تي [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}}

==== ٻاهريون ڍانچو ====

{{main|جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل}}

ٻاهريون ڍانچو، يعني [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]]، ٻن مکيه تهن مان ٺهيل هوندو آهي: ايپي ڪيوٽيڪل، جيڪو سنهو، ميڻ جهڙو، پاڻيءَ کان بچائيندڙ ٻاهريون تهه آهي ۽ ان ۾ [[ڪائٽن]] نه هوندو آهي؛ ۽ ان جي هيٺان ٿلهو، ڪائٽن وارو پروڪيوٽيڪل هوندو آهي. پروڪيوٽيڪل پاڻ ٻن تهن تي مشتمل آهي: ٻاهريون ايگزوڪيوٽيڪل ۽ اندريون اينڊوڪيوٽيڪل. مضبوط پر لچڪدار اينڊوڪيوٽيڪل ريشيدار ڪائٽن ۽ پروٽين جي ڪيترن تهن مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي هڪٻئي کي آرپار ڪندي سينڊوچ جهڙي ترتيب ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايگزوڪيوٽيڪل سخت ۽ اسڪليروٽائيز ٿيل هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=22–24}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Belles |first=Xavier |title=The innovation of the final moult and the origin of insect metamorphosis |date=14 October 2019 |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |volume=374 |issue=1783 |article-number=20180415 |doi=10.1098/rstb.2018.0415 |pmid=31438822 |pmc=6711288}}&lt;/ref&gt; خشڪيءَ تي رهڻ سان مطابقت طور حشرات وٽ هڪ [[اينزائم]] هوندو آهي، جيڪو هوا ۾ موجود آڪسيجن استعمال ڪري سندن ٻاهرين کل کي سخت ڪري ٿو؛ ان جي ابتڙ ڪرڙن وارا جوڙدار جاندار ساڳئي مقصد لاءِ ڳرا ڪيلشيم مرڪب استعمال ڪن ٿا. انهيءَ ڪري حشرات جو ٻاهريون ڍانچو وزن ۾ هلڪو هوندو آهي.&lt;ref name=AsanHashEver23&gt;{{Cite journal |last1=Asano |first1=Tsunaki |last2=Hashimoto |first2=Kosei |last3=Everroad |first3=R. Craig |date=2023 |title=Eco-evolutionary implications for a possible contribution of cuticle hardening system in insect evolution and terrestrialisation |journal=Physiological Entomology |volume=48 |issue=2–3 |pages=55–60 |doi=10.1111/phen.12406 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== اندروني نظام ===

{{main|حشرات جي فعليات}}

==== عصبي نظام ====

حشر جو [[عصبي نظام]] [[حشر جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. مٿي جو کوپو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڇهن ڀاڱن مان ٺهيل هوندو آهي، جن مان هر هڪ سان يا ته [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍن]] جو هڪ جوڙو يا دماغ کان ٻاهر عصبي جيوگهرڙن جو ميڙ لاڳاپيل هوندو آهي. عصبي ڳنڍن جا پهريان ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي حشر جي [[غذائي نالي]] جي هيٺان ٽن جوڙن واري جوڙجڪ ٺاهين ٿا، جنهن کي [[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=57}} [[ڇاتي]] جي هر ڀاڱي جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ عصبي ڳنڍ هوندي آهي، جيڪي پاڻ ۾ ڳنڍجي هر ڀاڱي لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿيون. اهڙي ترتيب پيٽ جي پهرين اٺن ڀاڱن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪيترن حشرات ۾ عصبي ڳنڍن جو تعداد هن کان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;INSECTS: ROLE OF THE SPIRACLES&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.2307/1539265 |last=Schneiderman |first=Howard A. |year=1960 |title=Discontinuous respiration in insects: role of the spiracles |journal=[[The Biological Bulletin]] |issue=3 |pages=494–528 |url=http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |volume=119 |jstor=1539265 |access-date=22 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |archive-date=25 June 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dukas |first=Reuven |date=1 January 2008 |title=Evolutionary Biology of Insect Learning |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=53 |issue=1 |pages=145–160 |doi=10.1146/annurev.ento.53.103106.093343 |pmid=17803459 }}&lt;/ref&gt;

==== هاضمي جو نظام ====

حشر پنهنجي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ هاضمي جو نظام استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;genent&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excritory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=NC state University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]]، [[ڪايا پلٽ|زندگيءَ جي مرحلن]] ۽ ايتري قدر جو [[حشرات جو سماجي طبقو|سماجي طبقن]] جي وچ ۾ به هاضمي جي نظام ۾ نمايان فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bueno |first1=Odair Correa |last2=Tanaka |first2=Francisco André Ossamu |last3=de Lima Nogueira |first3=Neusa |last4=Fox |first4=Eduardo Gonçalves Paterson |last5=Rossi |first5=Mônica Lanzoni |last6=Solis |first6=Daniel Russ |date=1 January 2013 |title=On the morphology of the digestive system of two Monomorium ant species |journal=Journal of Insect Science |volume=13 |issue=1 |page=70 |doi=10.1673/031.013.7001 |pmc=3835044 |pmid=24224520}}&lt;/ref&gt; [[هاضمي نالي|هاضمي نالي]] جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلندي آهي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن ۽ ان سان [[لعاب غدود|لعاب غدودن]] ۽ لعاب ذخيرن جا جوڙا ڳنڍيل هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=70–77}} حشر پنهنجي وات جي عضون کي حرڪت ڏئي خوراڪ کي لعاب سان ملائي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excretory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=North Carolina State University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Duncan1939&quot;&gt;{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford |year=1939 |edition=1st |pages=24–29}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ٻه پر وارا حشرات|مکيون]]، خوراڪ کي ٽوڙڻ لاءِ ان تي [[هاضمي وارو اينزائم|هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪن ٿيون، پر گهڻا حشرات خوراڪ کي پنهنجي آنڊي اندر هضم ڪن ٿا.{{sfn|Nation|2001|p=31}}

[[اڳيون آنڊو]] سخت خوراڪ کان بچاءَ لاءِ ٻاهرين کل سان ڍڪيل هوندو آهي. ان ۾ [[وات جي کوٽڙي|وات]]، ڳلو ۽ [[غذائي ٿيلهو]] شامل آهن، جنهن ۾ خوراڪ ذخيرو ٿيندي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=70}} هاضمو وات ۾ لعاب جي اينزائمن سان شروع ٿئي ٿو. ڳلي جا مضبوط عضلا پاڻياٺ کي وات ڏانهن ڇڪين ٿا، جنهن سان خوراڪ آلي ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حشرات لاءِ رت يا ٻوٽن جي [[زائلم]] ۽ [[فلوئم]] وارين نالين مان خوراڪ حاصل ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.{{sfn|Nation|2001|p=30–31}} غذائي ٿيلهي مان نڪرڻ کان پوءِ خوراڪ [[معدو|وچئين آنڊي]] ۾ پهچي ٿي، جتي هاضمي جو گهڻو حصو ٿئي ٿو. خوردبيني اڀار، يعني [[خورد ولا|خورد ولا]]، آنڊي جي ڀت جي سطح وڌائين ٿا، جنهن سان غذائي جزن جي جذب ٿيڻ ۾ مدد ملي ٿي.{{sfn|Nation|2001|p=32}} [[پويون آنڊو|پوئين آنڊي]] ۾ اڻ هضم ٿيل خوراڪ جا ذرڙا [[يورڪ تيزاب]] سان ملي فضلي جون ڳوڙهيون ٺاهين ٿا؛ پاڻيءَ جو گهڻو حصو جذب ٿي وڃي ٿو ۽ خشڪ فضلو خارج ڪيو وڃي ٿو. حشرات وٽ هڪ کان وٺي سوين [[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]] ٿي سگهن ٿيون. اهي حشر جي هيمولمف مان نائٽروجن وارو فضلو ڪڍن ٿيون ۽ آسموسي توازن کي ضابطي ۾ رکن ٿيون. فضلو ۽ حل ٿيل مادا وچئين ۽ پوئين آنڊي جي سنگم وٽ سڌو هاضمي نالي ۾ خارج ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=71–72, 78–80}}

==== پيدائشي نظام ====

{{main|حشرات جو پيدائشي نظام}}

مادي حشرات جو [[حشرات جو پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] [[بيضو|بيضن]] جي هڪ جوڙي، مددگار غدودن، مني محفوظ رکڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ اسپرمٿيڪا ۽ انهن حصن کي ڳنڍيندڙ نالين تي مشتمل هوندو آهي. بيضا مختلف تعداد ۾ بيض نالين، يعني اووريولز، مان ٺهيل هوندا آهن. مادي حشرات آنا ٺاهين ٿيون، نر جا توليدي جيوگهرڙا حاصل ۽ محفوظ ڪن ٿيون، مختلف نرن مان حاصل ٿيل توليدي جيوگهرڙن کي استعمال ڪن ٿيون ۽ آنا ڏين ٿيون. مددگار غدود اهڙا مادا پيدا ڪن ٿا، جيڪي نر جي توليدي جيوگهرڙن کي محفوظ رکڻ ۽ آنن جي حفاظت ۾ مدد ڏين ٿا. اهي آنن تي لڳائڻ لاءِ چنبڙائيندڙ ۽ حفاظتي مادا يا آنن جي هڪ مجموعي لاءِ سخت حفاظتي ڍڪ پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن کي [[اوٿيڪا]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Resh|Carde||2009|p=880}}

نر حشرات جو پيدائشي نظام هڪ يا ٻن [[خصيو|خصين]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] وسيلي جسم جي کوٽڙي ۾ ٽنگيل هوندا آهن. خصين ۾ جهليدار ٿيلهي اندر مني پيدا ڪندڙ ناليون يا ڦوٽا هوندا آهن. اهي هڪ نالي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪا جسم کان ٻاهر کلي ٿي. نالي جو آخري حصو سخت ٿي دخول ڪندڙ عضوو، يعني [[ايڊيگس]]، ٺاهي سگهي ٿو.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=885}}

==== ساهه کڻڻ جو نظام ====

{{main|حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام}}

[[File:Structural organization of the heart of the mosquito Anopheles gambiae - image.ppat.v08.i11.g001.png|thumb|مڇر ''[[اينوفيليس گيمبيئي]]'' جي نالي جهڙي دل (سائي) جسم ۾ افقي نموني پکڙيل آهي، جيڪا هيري جهڙي شڪل وارن [[حشر جو پر#عضلا|پرن جي عضلن]] (اهي به ساوا) سان ڳنڍيل ۽ [[دل جي چوڌاري پردو|دل جي چوڌاري جيوگهرڙن]] (ڳاڙها) سان گهيريل آهي. نيرو رنگ [[جيوگهرڙي جو مرڪز|جيوگهرڙن جا مرڪز]] ڏيکاري ٿو.]]

[[حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام|حشرات ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] کان سواءِ ٿئي ٿو. ان جي بدران حشرات وٽ اندرين نالين ۽ ٿيلهن جو نظام هوندو آهي، جن مان گئسون يا ته پاڻمرادو ڦهلجن ٿيون يا سرگرميءَ سان اندر ٻاهر پمپ ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ طرح [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] ۽ انهن جي سنهين شاخن وسيلي آڪسيجن سڌي انهن بافتن تائين پهچندي آهي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي. گهڻن حشرات ۾ هوا پيٽ ۽ ڇاتيءَ جي پاسن تي موجود جوڙن ۾ [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] وسيلي اندر داخل ٿيندي آهي. ساهه کڻڻ وارو نظام حشرات جي جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو. حشر جي جسامت وڌڻ سان ساهه سوراخن وسيلي [[گئسن جي ڏي وٺ|گئسن جي ڏي وٺ]] گهٽ ڪارائتي ٿيندي وڃي ٿي؛ تنهنڪري هن وقت سڀ کان ڳرو حشر به 100&amp;nbsp;گرام کان گهٽ وزن رکي ٿو. بهرحال، [[پيلوزوئڪ دور]] جي آخري حصي وانگر جڏهن فضا ۾ آڪسيجن جو مقدار وڌيڪ هو، تڏهن وڏا حشرات ممڪن هئا، جن ۾ {{Convert |2 |ft |cm |sigfig=1 |spell=in}} کان وڌيڪ پرن جي پکيڙ رکندڙ وڏيون ڀنڀوريون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Keeps Bugs from Being Bigger? |date=8 August 2007 |publisher=Argonne National Laboratory |url=https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514060330/https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-date=14 May 2017 |access-date=15 July 2013}}&lt;/ref&gt; حشرات ۾ گئسن جي ڏي وٺ جا نمونا لڳاتار ۽ [[پکيڙ|پکيڙ تي ٻڌل]] هوا جي ڏي وٺ کان وٺي [[وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ|وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ]] تائين مختلف ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=65–68}}&lt;ref name=&quot;IPE&quot;&gt;{{cite book |last1=Chown |first1=S. L. |last2=Nicholson |first2=S. W. |title=Insect Physiological Ecology |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |location=New York |isbn=978-0-19-851549-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Merritt |first1=R. W. |last2=Cummins |first2=K. W. |last3=Berg |first3=M. B. |title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America |year=2007 |publisher=Kendall Hunt Publishing |isbn=978-0-7575-4128-5}}&lt;/ref&gt;

==== رت جي گردش جو نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#رت جي گردش جو نظام}}

ڇاڪاڻ⁠تہ آڪسيجن هوائي نالين جي سنهين شاخن وسيلي سڌي بافتن تائين پهچندي آهي، تنهنڪري رت جي گردش وارو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ ان ڪري اهو نسبتاً سادو هوندو آهي. حشرات جو رت جي گردش وارو نظام کليل هوندو آهي؛ ان ۾ [[وريد|وريدون]] يا [[شريان|شريانون]] نه هونديون آهن. ان جي بدران بنيادي طور هڪ سوراخن واري پٺيءَ جي نالي هوندي آهي، جيڪا [[موجي سُڪڙجڻ|موجي سُڪڙجڻ]] سان ڌڙڪندي آهي. هيءَ پٺيءَ واري رت جي نالي ٻن حصن، دل ۽ شه رڳ، ۾ ورهايل هوندي آهي. اها نالي [[هيمولمف]]، يعني جوڙدار جاندارن ۾ [[رت]] جي برابر پاڻياٺ، کي جسم جي پوئين حصي کان اڳئين حصي ڏانهن گردش ڪرائي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=61–65}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |title=Circulatory System |last=Meyer |first=John R. |date=17 February 2006 |publisher=Department of Entomology, [[NC State University]] |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927000720/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |archive-date=27 September 2009 |access-date=11 October 2009}}&lt;/ref&gt; هيمولمف پلازما تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ [[هيموسائٽ|هيموسائٽ]] معلق هوندا آهن. غذائي جزا، هارمون، فضلا ۽ ٻيا مادا هيمولمف وسيلي سڄي حشر جي جسم ۾ منتقل ٿين ٿا. هيموسائٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جيوگهرڙا شامل آهن، جيڪي مدافعتي ردعمل، زخمن جي ڀرجڻ ۽ ٻين ڪمن لاءِ اهم آهن. هيمولمف جو دٻاءُ عضلن جي سُڪڙجڻ يا هاضمي واري نظام ۾ هوا ڳهڻ سان وڌائي سگهجي ٿو، جيڪو کل لاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Triplehorn |first1=Charles |title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects |publisher=Thompson Brooks/Cole |others=Johnson, Norman F., Borror, Donald J. |year=2005 |isbn=978-0-03-096835-8 |edition=7th |location=Belmont, California |pages=27–28 |oclc=55793895}}&lt;/ref&gt;

==== حسي نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#حسي عضوا}}

[[File:Calliphora sp Portrait.jpg|thumb|upright|گهڻن حشرات وٽ وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو ۽ مٿي تي محساسن جهڙا ٻيا حسي عضوا هوندا آهن، جيڪي حرڪتن ۽ ڪيميائي تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.]]

ڪيترن حشرات وٽ ڪيترائي مخصوص [[حسي عضوو|حسي عضوا]] هوندا آهن، جيڪي پيرن ۽ ٻين عضون جي حالت ([[جسماني خود ادراڪ]])، روشني، [[گهم محسوس ڪرڻ|پاڻي يا گهم]]، ڪيميائي مادن ([[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس]])، آواز ۽ گرمي سميت مختلف تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=95–124}} ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[بالابنفشي]] لهرن کي ڏسي يا [[قطبيت واري روشني]] کي محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته نر پتنگن جا [[محساس]] هڪ ڪلوميٽر کان به وڌيڪ فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://crazydaz.com/insects.pdf |title=Insects |publisher=Alien Life Forms |page=4 |access-date=17 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708201217/http://crazydaz.com/insects.pdf |archive-date=8 July 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ جي تيزي ۽ ڪيميائي يا ڇهاءَ واري حس جي تيزيءَ وچ ۾ هڪ قسم جو توازن هوندو آهي؛ تنهنڪري چڱيءَ طرح ترقي يافته اکين وارن گهڻن حشرات جا محساس نسبتاً ننڍا يا سادا هوندا آهن، ۽ ان جي ابتڙ به ائين ٿيندو آهي. حشرات آواز کي مختلف طريقن سان محسوس ڪن ٿا، جهڙوڪ سنهيون ڏڪندڙ جهليون ([[ٽيمپينل عضوو]]).{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=97–103}} حشرات آواز پيدا ڪرڻ ۽ محسوس ڪرڻ وارن شروعاتي جاندارن مان هئا. مختلف حشري گروهن ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽ ۾ گهٽ 19 ڀيرا آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Warren Nowotny 2021&quot;&gt;{{Cite journal |first1=Ben |last1=Warren |first2=Manuela |last2=Nowotny |title=Bridging the Gap Between Mammal and Insect Ears – A Comparative and Evolutionary View of Sound-Reception |date=11 April 2021 |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |volume=9 |article-number=667218 |doi=10.3389/fevo.2021.667218 |doi-access=free |bibcode=2021FrEEv...967218W}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه [[غار جا ڪرڪيٽ|غار جي ڪرڪيٽن]] کان سواءِ گهڻا حشرات روشني ۽ اونداهي محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪيترن جي نظر تمام تيز هوندي آهي، جيڪا ننڍين ۽ تيز حرڪتن کي به سڃاڻي سگهي ٿي. اکين ۾ سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ وڏيون [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] شامل ٿي سگهن ٿيون. ڪيترائي نسل [[زير ڳاڙهو|زير ڳاڙهي]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[ڏسڻ جوڳي روشني]] جي لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا ۽ رنگن کي به سڃاڻن ٿا. نسلي ارتقا جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته بالابنفشي، سائي ۽ نيري رنگن تي ٻڌل [[ٽن رنگن واري نظر]] گهٽ ۾ گهٽ [[ڊيووني دور]] کان، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ کان، موجود هئي.&lt;ref name=&quot;insvision&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briscoe |first1=A. D. |last2=Chittka |first2=L. |title=The evolution of color vision in insects |year=2001 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=46 |pages=471–510 |doi=10.1146/annurev.ento.46.1.471 |pmid=11112177 }}&lt;/ref&gt;

مرڪب اکين جا انفرادي عدسا بي حرڪت هوندا آهن، پر ميون جي مکين ۾ هر عدسي هيٺ موجود روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙا تيزيءَ سان اندر ۽ ٻاهر ڌيان مرڪوز ڪن ٿا. اهڙين حرڪتن جي سلسلي کي روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙن جون ننڍيون اکين واريون حرڪتون چيو وڃي ٿو. ان سان انهن مکين ۽ ممڪن طور ٻين ڪيترن حشرات کي به اڳ ۾ سمجهيل اندازي کان گهڻو وڌيڪ صاف منظر ڏسڻ جي صلاحيت ملي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Binocular mirror–symmetric microsaccadic sampling enables Drosophila hyperacute 3D vision |first1=Joni |last1=Kemppainen |first2=Ben |last2=Scales |first3=Keivan |last3=Razban Haghighi |first4=Jouni |last4=Takalo |first5=Neveen |last5=Mansour |first6=James |last6=McManus |first7=Gabor |last7=Leko |first8=Paulus |last8=Saari |first9=James |last9=Hurcomb |first10=Andra |last10=Antohi |first11=Jussi-Petteri |last11=Suuronen |first12=Florence |last12=Blanchard |first13=Roger C. |last13=Hardie |first14=Zhuoyi |last14=Song |first15=Mark |last15=Hampton |first16=Marina |last16=Eckermann |first17=Fabian |last17=Westermeier |first18=Jasper |last18=Frohn |first19=Hugo |last19=Hoekstra |first20=Chi-Hon |last20=Lee |first21=Marko |last21=Huttula |first22=Rajmund |last22=Mokso |first23=Mikko |last23=Juusola |display-authors=5 |date=22 March 2022 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=12 |article-number=e2109717119 |doi=10.1073/pnas.2109717119 |doi-access=free |pmid=35298337 |pmc=8944591 |bibcode=2022PNAS..11909717K}}&lt;/ref&gt;

حشر جي [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] [[ڪيميائي محسوس ڪندڙ|ڪيميائي محسوس ڪندڙن]] وسيلي ڪم ڪري ٿي، جيڪي عام طور محساسن ۽ وات جي عضون تي هوندا آهن. اهي هوا ۾ موجود [[اڏامندڙ نامياتي مرڪب|اڏامندڙ مرڪبن]] ۽ سطحن تي موجود بوءِ وارن مادن کي محسوس ڪن ٿا، جن ۾ ٻين حشرات جا فيرومون ۽ خوراڪي ٻوٽن مان خارج ٿيندڙ مرڪب به شامل آهن. حشرات سنگهڻ جي حس کي جوڙو ڳولڻ، خوراڪ ۽ آنا ڏيڻ لاءِ مناسب هنڌ معلوم ڪرڻ ۽ شڪارين کان بچڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. تنهنڪري اها انتهائي اهم حس آهي، جيڪا حشرات کي هزارين اڏامندڙ مرڪبن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Carraher Dalziel Jordan 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Carraher |first1=Colm |last2=Dalziel |first2=Julie |last3=Jordan |first3=Melissa D. |last4=Christie |first4=David L. |last5=Newcomb |first5=Richard D. |last6=Kralicek |first6=Andrew V. |title=Towards an understanding of the structural basis for insect olfaction by odorant receptors |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=66 |pages=31–41 |doi=10.1016/j.ibmb.2015.09.010 |year=2015 |pmid=26416146 |bibcode=2015IBMB...66...31C |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/22745009}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه حشرات ۾ [[مقناطيسي حس]] به موجود هوندي آهي؛ ڪوليون ۽ مکيون ان کي پنهنجي آکيرن جي ڀرسان مقامي رستو ڳولڻ ۽ لڏپلاڻ دوران واٽ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wajnberg 2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wajnberg |first1=E. |author2=Acosta-Avalos, D. |author3=Alves, O.C. |author4=de Oliveira, J.F. |author5=Srygley, R.B. |author6=Esquivel, D.M. |year=2010 |title=Magnetoreception in eusocial insects: An update |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=7 |issue=Suppl 2 |pages=S207–S225 |doi=10.1098/rsif.2009.0526.focus |pmid=20106876 |pmc=2843992 |bibcode=2010JRSI....7focusW}}&lt;/ref&gt; [[شوارزيانا ڪواڊريپنڪٽاٽا|برازيل جي بنا ڏنگ واري مک]] پنهنجي محساسن تي موجود وارن جهڙن [[حسي عضوو|حسي عضون]] وسيلي مقناطيسي ميدان محسوس ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Esquivel 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Esquivel |first1=Darci M.S. |last2=Wajnberg |first2=E. |last3=do Nascimento |first3=F.S. |last4=Pinho |first4=M.B. |last5=Lins de Barros |first5=H.G.P. |last6=Eizemberg |first6=R. |year=2005 |title=Do Magnetic Storms Change Behavior of the Stingless Bee Guiriçu (''Schwarziana quadripunctata'')? |journal=[[Naturwissenschaften]] |volume=94 |issue=2 |pages=139–142 |doi=10.1007/s00114-006-0169-z |pmid=17028885 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lucano 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lucano |first1=M.J. |last2=Cernicchiaro |first2=G. |last3=Wajnberg |first3=E. |last4=Esquivel |first4=D.M.S. |year=2005 |title=Stingless Bee Antennae: A Magnetic Sensory Organ? |journal=[[BioMetals (journal)|BioMetals]] |volume=19 |issue=3 |pages=295–300 |doi=10.1007/s10534-005-0520-4 |pmid=16799867 }}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ واڌ ويجھ ==

{{main|حشرات جي پيدائش}}

[[File:Mating Pair of Spotted Fritillaries on Greater Pignut.JPG|thumb|[[پوپٽ|پوپٽن]] جو ميلاپ]]

نر حشرات نر توليدي جيوگهرڙا پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[ايڊيگس]] وسيلي مادي تائين پهچايا وڃن ٿا. ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[کٽمل]]، ۾ نر مادي جي [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]] مان سڌو پيٽ اندر پنهنجا توليدي جيوگهرڙا داخل ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي [[زخمي بارآوري]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Leather |first=Simon |title=Insects: A Very Short Introduction |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884704-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Reinhardt |first1=Klaus |last2=Naylor |first2=Richard |last3=Siva-Jothy |first3=Michael T. |date=2003-11-22 |title=Reducing a cost of traumatic insemination: female bedbugs evolve a unique organ |journal=Proceedings. Biological Sciences |volume=270 |issue=1531 |pages=2371–2375 |doi=10.1098/rspb.2003.2515 |issn=0962-8452 |pmc=1691512 |pmid=14667353 |bibcode=2003PBioS.270.2371R }}&lt;/ref&gt; [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندڙ حشرات کان سواءِ، گهڻن حشرات ۾ نر ۽ مادي [[جنسي ٻه روپيتا#حشرات|ظاهري طور هڪٻئي کان مختلف]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; حشرات ساٿي ڳولڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿا، جن ۾ جنسي فيرومونن جو استعمال، وڏي تعداد ۾ گڏجي اڏامڻ يا ميڙ ٺاهڻ ([[ميلاپي ميڙ|ميلاپي ميڙ]]) ۽ [[ميلاپي سوکڙي|ميلاپي سوکڙيون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== حياتيءَ جا چڪر ===

گهڻا حشرات [[آنو (حياتيات)|آنن]] مان ڦٽي نڪرندا آهن. بارآوري ۽ واڌ ويجھ آني جي اندر ٿيندي آهي، جيڪو عام طور خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jacobs |first1=C. G. |last2=Rezende |first2=G. L. |last3=Lamers |first3=G. E. |last4=van der Zee |first4=M. |year=2013 |title=The extraembryonic serosa protects the insect egg against desiccation |journal=Proceedings of the Royal Society of London B |volume=280 |issue=1764 |article-number=20131082 |pmid=23782888 |doi=10.1098/rspb.2013.1082 |pmc=3712428 |bibcode=2013RSPSB.28031082J }}&lt;/ref&gt; ڪيترائي حشرات پنهنجا آنا وڏي تعداد ۾ گڏ ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا انهن کي وڌيڪ پکڙيل نموني مختلف هنڌن تي هڪ هڪ ڪري ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ڪجهه حشرات [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته مادي [[نر]] وسيلي آنن جي [[بارآوري]] ٿيڻ کان سواءِ به نسل پيدا ڪري سگهي ٿي. ڪيترين [[مهلي|مهلين]] ۾ اڻ جنسي ۽ جنسي پيدائش وارا نسل واري واري سان پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nevo |first1=E. |last2=Coll |first2=M. |title=Effect of nitrogen fertilization on ''Aphis gossypii'' (Homoptera: Aphididae): variation in size, color, and reproduction |journal=[[Journal of Economic Entomology]] |volume=94 |issue=1 |pages=27–32 |year=2001 |pmid=11233124 |doi=10.1603/0022-0493-94.1.27 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jahn |first1=Gary C. |last2=Almazan |first2=Liberty P. |last3=Pacia |first3=Jocelyn B. |title=Effect of nitrogen fertilizer on the intrinsic rate of increase of the rusty plum aphid, ''Hysteroneura setariae'' (Thomas) (Homoptera: Aphididae) on rice (''Oryza sativa'' L.) |journal=[[Environmental Entomology]] |volume=34 |issue=4 |pages=938–943 |year=2005 |doi=10.1603/0046-225X-34.4.938 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا حشرات [[بدلجندڙ جسماني گرمي پد|بدلجندڙ جسماني گرمي پد]] وارا جاندار آهن، تنهنڪري گرمي پد وڌڻ سان حشر جو استحالہ تيز ٿيندو آهي ۽ نتيجي ۾ ان جي واڌ ويجھ جي رفتار به وڌندي آهي. انهيءَ سبب حشر جي واڌ ويجھ جي مرحلي جي اڳڪٿي رڳو ان جي تقويمي عمر بدران وقت سان گڏ گرمي پد کي نظر ۾ رکندي وڌيڪ درست نموني ڪري سگهجي ٿي. گهڻا حشرات هڪ سال يا ان کان گهٽ عرصي ۾ پنهنجي واڌ ويجھ مڪمل ڪن ٿا ۽ سال اندر نسلن جي تعداد ۾ مختلف درجا ڏيکارين ٿا. معتدل آبهوا وارن علائقن جا گهڻا حشرات سڄو سال لڳاتار واڌ ويجھ نٿا ڪن، پر سال جي ناموافق موسمن دوران سندن واڌ ويجھ سست ٿي وڃي ٿي يا رڪجي وڃي ٿي. اونهاري جي انتهائي حالتن ۾ ([[اونهاري جي سُستي]]) يا سخت سياري ۾ ([[سياري جي سُستي]]) حشرات [[واڌ ويجھ جي وقفي]] ۾ داخل ٿين ٿا. ڪجهه حشرات حالتن کان سواءِ هر سال اهڙي وقفي ۾ داخل ٿين ٿا، جڏهن ته ٻيا رڳو موسمي انتهائن دوران ائين ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gullan, P. J.; Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology (5th ed.). |year=2014 |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=167–180 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;

=== ڪايا پلٽ ===

[[File:Locust instars NMNS (aligned).jpg|thumb|upright=1.5|[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپورو ڪايا پلٽ]] ڏيکاريندڙ [[ماڪڙ]] جا ڪيترائي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|واڌ ويجھ جا مرحلا]]. آنو تصوير ۾ ڏيکاريل ناهي. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

حشرات ۾ [[ڪايا پلٽ]] (Metamorphosis) واڌ ويجھ جو اهو عمل آهي، جنهن وسيلي ننڍو حشر بالغ شڪل اختيار ڪري ٿو. ڪايا پلٽ جا ٻه قسم آهن: اڻپورو ([[اڻپورو ڪايا پلٽ]]) ۽ مڪمل ([[مڪمل ڪايا پلٽ]]).

[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپوري ڪايا پلٽ]] وارا حشرات [[آنو (حياتيات)|آني]] مان ڦٽڻ کان پوءِ آهستي آهستي تبديل ٿيندا آهن. اهي [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] جي هڪ سلسلي مان گذرن ٿا، جنهن جي وچ وارن مرحلن کي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|انسٽار]] چيو وڃي ٿو، تان جو آخري [[بالغ]] مرحلي تائين پهچن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=142}}&lt;ref name=&quot;RuppertFoxBarnes2004P523To524&quot;&gt;{{cite book |author1=Ruppert, E. E. |author2=Fox, R. S. |author3=Barnes, R. D. |title=Invertebrate Zoology |publisher=Brooks / Cole |edition=7th |isbn=978-0-03-025982-1 |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523 523–524] |url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523}}&lt;/ref&gt;

[[File:Monarch life-cycle.jpg|thumb|upright=1.5|پوپٽ جو حياتيءَ جو چڪر، جنهن ۾ [[مڪمل ڪايا پلٽ]] وسيلي آني کان [[سُنڊي]]، [[پيوپا]] ۽ پوءِ بالغ مرحلي تائين تبديلي ٿئي ٿي.]]

[[مڪمل ڪايا پلٽ]] ۾ حشر چئن مرحلن مان گذري ٿو: آنو يا [[ڀُرڻو]]، [[حشر جو لاروا|لاروا]]، [[پيوپا]] ۽ بالغ يا [[اميگو]]. اهڙن حشرات ۾ آني مان ڪيڙي جهڙو لاروا نڪري ٿو. لاروا وڌندو رهي ٿو ۽ آخرڪار پيوپا بڻجي وڃي ٿو، جيڪو گهٽ حرڪت وارو مرحلو هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=151}} پوپٽن جهڙا حشرات پيوپا واري مرحلي دوران جسماني شڪل ۾ وڏي تبديليءَ مان گذرن ٿا ۽ پوءِ بالغ حشر طور ٻاهر نڪرن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=143}}

== رابطي جا طريقا ==

آواز پيدا ڪندڙ حشرات عام طور ان آواز کي ٻڌي به سگهن ٿا. گهڻا [[جانورن ۾ ٻڌڻ|حشرات]] رڳو انهن آوازن جي [[ٻڌڻ جي حد|محدود حد]] اندر [[تعدد|تعددن]] کي ٻڌي سگهن ٿا، جيڪي سندن پنهنجي پيدا ڪيل آوازن جي تعدد سان لاڳاپيل هوندا آهن. مڇر 2 [[هرٽز|ڪلوهرٽز]] تائين آواز ٻڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cator |first1=L.J. |date=2009 |title=Harmonic convergence in the love songs of the dengue vector mosquito |journal=Science |volume=323 |issue=5917 |pages=1077–1079 |doi=10.1126/science.1166541 |pmc=2847473 |pmid=19131593 |last2=Arthur |first2=B.J. |last3=Harrington |first3=L.C. |last4=Hoy |first4=R.R. |bibcode=2009Sci...323.1077C}}&lt;/ref&gt; ڪجهه شڪاري ۽ طفيلي حشرات ترتيبوار پنهنجي شڪار يا ميزبان جي پيدا ڪيل مخصوص آوازن کي سڃاڻي سگهن ٿا. ساڳيءَ طرح رات جو سرگرم ڪجهه پتنگ [[الٽراسونڪ آواز|الٽراسونڪ]] لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا، جيڪي [[چمڙو|چمڙا]] خارج ڪندا آهن؛ اها صلاحيت کين [[الٽراسونڪ بچاءُ|شڪار ٿيڻ کان بچڻ]] ۾ مدد ڏئي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=87–94}}

=== روشني پيدا ڪرڻ ===

ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[مائيسيٽوفيليڊي]] (ڊپٽيرا) ۽ ڀونرن جا خاندان [[ليمپائريڊي]]، [[فينگوڊيڊي]]، [[ايليٽريڊي]] ۽ [[اسٽيفيلينيڊي]] [[حياتي روشني|حياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. انهن مان سڀ کان مشهور [[جگنو]] آهن، جيڪي ليمپائريڊي خاندان جا ڀونر آهن. ڪجهه جنسون روشنيءَ جي پيداوار تي ضابطو رکي وقفي وقفي سان چمڪا ڏئي سگهن ٿيون. هن روشنيءَ جو مقصد مختلف جنسن ۾ مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ان کي ساٿي ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا شڪار کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. غارن ۾ رهندڙ ''[[اراڪنَوڪيمپا]]'' (مائيسيٽوفيليڊي، فنگس مڇر) جا لاروا چمڪندڙ روشني پيدا ڪري ننڍن اڏامندڙ حشرات کي ريشم جي چنبڙندڙ ڌاڳن ڏانهن ڇڪين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pugsley |first=Chris W. |title=Literature review of the New Zealand glowworm ''Arachnocampa luminosa'' (Diptera: Keroplatidae) and related cave-dwelling Diptera |journal=New Zealand Entomologist |year=1983 |volume=7 |issue=4 |pages=419–424 |doi=10.1080/00779962.1983.9722435 |bibcode=1983NZEnt...7..419P }}&lt;/ref&gt; ''[[فوٽورس]]'' نسل جا ڪجهه جگنو [[نقل|نقل ڪندي]] ''[[فوٽائنس (ڀونر)|فوٽائنس]]'' نسل جي مادين جي چمڪندڙ اشارن جهڙي روشني پيدا ڪن ٿا، جنهن سان ان جنس جا نر سندن ويجهو اچن ٿا ۽ پوءِ اهي کين پڪڙي کائي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=James E. |last=Lloyd |title=Occurrence of Aggressive Mimicry in Fireflies |journal=The Florida Entomologist |volume=67 |issue=3 |year=1984 |pages=368–376 |doi=10.2307/3494715 |jstor=3494715 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; پيدا ٿيندڙ روشنيءَ جا رنگ هلڪي نيري (''Orfelia fultoni''، مائيسيٽوفيليڊي) کان عام سائي ۽ ناياب ڳاڙهي (''Phrixothrix tiemanni''، فينگوڊيڊي) تائين مختلف ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=James E. |last1=Lloyd |last2=Gentry |first2=Erin C. |title=The Encyclopedia of Insects |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115 115–120] |year=2003 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-586990-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115}}&lt;/ref&gt;

=== آواز پيدا ڪرڻ ===

حشرات گهڻو ڪري پنهنجي عضون ۽ جسماني حصن جي مشيني حرڪت سان آواز پيدا ڪن ٿا. [[ماڪڙ]] ۽ ڪرڪٽن ۾ اهو عمل [[جسماني رڳڙ سان آواز پيدا ڪرڻ|جسماني رڳڙ]] وسيلي ٿئي ٿو. [[سڪاڊا]] حشرات ۾ سڀ کان وڌيڪ تيز آواز پيدا ڪن ٿا؛ انهن جي جسم ۾ خاص بناوتون، جن کي [[ٽمبل]] چيو وڃي ٿو، ۽ انهن سان لاڳاپيل عضلا آواز پيدا ڪرڻ ۽ ان کي وڌائڻ جو ڪم ڪن ٿا. آفريڪي [[سڪاڊا]] ''[[Brevisana brevis]]'' جو آواز {{convert|50|cm|in|abbr=on}} جي فاصلي تي 106.7&amp;nbsp;[[ڊيسيبل]] ماپيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;walker&quot;&gt;{{Cite web |title=The University of Florida Book of Insect Records |publisher=Department of Entomology &amp; Nematology, UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/index.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ ''[[Helicoverpa zea]]'' پتنگ، [[هاڪ پتنگ]] ۽ [[هيڊيليڊي]] خاندان جا پوپٽ، [[الٽراسونڪ آواز]] ٻڌي سگهن ٿا ۽ جڏهن کين محسوس ٿئي ٿو ته چمڙي کين ڳولي ورتو آهي ته [[الٽراسونڪ بچاءُ|بچاءَ واري حرڪت]] ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kay |first=Robert E. |title=Acoustic signalling and its possible relationship to assembling and navigation in the moth, ''Heliothis zea'' |journal=Journal of Insect Physiology |volume=15 |issue=6 |year=1969 |pages=989–1001 |doi=10.1016/0022-1910(69)90139-5 |bibcode=1969JInsP..15..989K}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Spangler |first=Hayward G. |title=Moth hearing, defense, and communication |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |issue=1 |year=1988 |pages=59–81 |doi=10.1146/annurev.ento.33.1.59}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگ الٽراسونڪ ڪلڪ جهڙا آواز پيدا ڪري شڪاري چمڙن کي خبردار ڪن ٿا ته اهي کائڻ لائق ناهن؛ ان کي صوتي [[خبرداري وارو اشارو]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hristov |first1=N. I. |last2=Conner |first2=William E. |year=2005 |title=Sound strategy: acoustic aposematism in the bat–tiger moth arms race |journal=Naturwissenschaften |volume=92 |pages=164–169 |doi=10.1007/s00114-005-0611-7 |pmid=15772807 |issue=4 |bibcode=2005NW.....92..164H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه کائڻ لائق پتنگ انهن آوازن جي نقل ڪرڻ جي صلاحيت پيدا ڪري چڪا آهن، جنهن کي صوتي [[بيٽسي نقل]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barber |first1=J. R. |last2=Conner |first2=W. E. |year=2007 |title=Acoustic mimicry in a predator–prey interaction |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=22 |pages=9331–9334 |doi=10.1073/pnas.0703627104 |pmid=17517637 |pmc=1890494 |bibcode=2007PNAS..104.9331B |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگن بابت اها دعويٰ به ڪئي وئي آهي ته اهي [[بازگشتي آواز ۾ رنڊڪ#شڪار پاران رنڊڪ|چمڙن جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ]] وجهي سگهن ٿا. چمڙن ۽ پتنگن جي رابطن جي الٽراسونڪ رڪارڊنگ ۽ تيز رفتار انفراريڊ وڊيو مان ظاهر ٿيو آهي ته ٽائيگر پتنگ حقيقت ۾ الٽراسونڪ ڪلڪ پيدا ڪري وڏي ناسي چمڙي جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ وجهي پاڻ کي حملي کان بچائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Corcoran |first=Aaron J. |author2=Barber, Jesse R. |last3=Conner |first3=William E. |year=2009 |title=Tiger Moth Jams Bat Sonar |journal=Science |volume=325 |issue=5938 |pages=325–327 |doi=10.1126/science.1174096 |bibcode=2009Sci...325..325C |pmid=19608920 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/MRGH5AC4 }}&lt;/ref&gt;

{{Listen |filename=Grasshoppers.ogg |title=ماڪڙ جو رڳڙ وارو آواز |description=ڪيترين اڻسڃاتل ماڪڙن جا رڳڙ وسيلي پيدا ڪيل آواز |format=[[اوگ]] |pos=right}}

[[ڪوليئوپٽيرا]]، [[هائمينوپٽيرا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[مينٽوڊيا]] ۽ [[نيوروپٽيرا]] جي مختلف جنسن ۾ تمام هلڪا آواز پڻ پيدا ٿين ٿا. اهي هلڪا آواز حشر جي حرڪت سان پيدا ٿين ٿا ۽ حشر جي عضلن ۽ جوڙن تي موجود آواز وڌائيندڙ بناوتن وسيلي وڌيڪ نمايان ٿين ٿا؛ اهي آواز ٻين حشرات کي خبردار ڪرڻ يا ساڻن رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. گهڻن آواز پيدا ڪندڙ حشرات ۾ [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضوا]] به هوندا آهن، جيڪي هوا وسيلي ايندڙ آواز محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[هيميپٽيرا]]، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ٻيڙياتا]]، پاڻيءَ جي اندر پيدا ٿيندڙ آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Theiss |first=Joachim |year=1982 |title=Generation and radiation of sound by stridulating water insects as exemplified by the corixids |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=10 |pages=225–235 |doi=10.1007/BF00299689 |issue=3 |bibcode=1982BEcoS..10..225T }}&lt;/ref&gt;

[[File:Field cricket Gryllus pennsylvanicus.ogg|thumb|گيراج ۾ ڪرڪٽ جو سڃاتل آواز]]

سطحن وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزشي اشارن سان رابطو حشرات ۾ هوا وسيلي آواز جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن ننڍڙي جسماني ماپ هوا ۾ اثرائتا آواز پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي محدود ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Virant-Doberlet |first1=M. |last2=Čokl |first2=Andrej |year=2004 |title=Vibrational communication in insects |journal=Neotropical Entomology |volume=33 |issue=2 |pages=121–134 |doi=10.1590/S1519-566X2004000200001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; حشرات گهٽ تعدد وارا آواز اثرائتي نموني پيدا نٿا ڪري سگهن، جڏهن ته وڌيڪ تعدد وارا آواز گهاٽي ماحول، جهڙوڪ [[وڻن جا پن|پنن]] ۾، وڌيڪ پکڙجي ۽ ڪمزور ٿي وڃن ٿا. تنهنڪري اهڙن ماحولن ۾ رهندڙ حشرات بنيادي طور سطح وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزن ذريعي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bennet-Clark |first=H. C. |year=1998 |title=Size and scale effects as constraints in insect sound communication |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=353 |pages=407–419 |doi=10.1098/rstb.1998.0219 |issue=1367 |pmc=1692226}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جنسون رابطي لاءِ لرزن جو استعمال ڪن ٿيون، مثال طور [[ڍال جيت]] ''[[Nezara viridula]]'' ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ اهڙا لرزشي اشارا پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of Insect Behavior |title=The Influence of Substrate on Male Responsiveness to the Female Calling Song in ''Nezara viridula'' |volume=14 |issue=3 |pages=313–332 |year=2001 |first1=Nadège |last1=Miklas |author2=Stritih, Nataša |author3=Čokl, Andrej |author4=Virant-Doberlet, Meta |author5=Renou, Michel |doi=10.1023/A:1011115111592 |bibcode=2001JIBeh..14..313M }}&lt;/ref&gt; لرزن کي مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ به استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ [[لائسينڊي]] خاندان جون سنڊيون، جيڪي [[ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق|ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق]] قائم ڪن ٿيون، ماڪوڙين سان اهڙي طريقي سان رابطو ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=DeVries |first=P. J. |year=1990 |title=Enhancement of symbiosis between butterfly caterpillars and ants by vibrational communication |journal=Science |volume=248 |pages=1104–1106 |doi=10.1126/science.248.4959.1104 |pmid=17733373 |issue=4959 |bibcode=1990Sci...248.1104D }}&lt;/ref&gt; [[مڊگاسڪر جو سيسڪاريندڙ ڪاڪروچ]] پنهنجي ساهه کڻڻ وارن سوراخن مان زور سان هوا خارج ڪري جارحيت جي نشاني طور سيسڪاريندڙ آواز پيدا ڪري سگهي ٿو؛&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nelson |first=Margaret C. |author2=Fraser, Jean |year=1980 |title=Sound production in the cockroach, Gromphadorhina portentosa: evidence for communication by hissing |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=6 |issue=4 |pages=305–314 |doi=10.1007/BF00292773 |bibcode=1980BEcoS...6..305N }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[مئل مٿي وارو هاڪ پتنگ]] پريشان ٿيڻ وقت پنهنجي حلق مان زور سان هوا خارج ڪري چيچ جهڙو آواز پيدا ڪري ٿو. جڏهن اهو ماکيءَ جي مکين جي ويجهو هوندو آهي ته اهو آواز ڪم ڪندڙ ماکيءَ جي مکين جي جارحاڻي رويي کي به گهٽائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Moritz |first1=R. F. A. |last2=Kirchner |first2=W. H. |last3=Crewe |first3=R. M. |date=1991 |title=Chemical camouflage of the death's head hawkmoth (Acherontia atropos L.) in honeybee colonies |journal=Naturwissenschaften |volume=78 |issue=4 |doi=10.1007/BF01136209 |bibcode=1991NW.....78..179M |pages=179–182 }}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي رابطو ===

{{main|حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|حشرات جي سنگهڻ جي حس}}

[[File:Pheromonal glands in ants.png|thumb|[[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] جهڙن سماجي حشرات ۾ [[فيرومون]] پيدا ڪندڙ ڪيترن قسمن جا غدود هوندا آهن، جيڪي ٻين حشرات سان [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|رابطي]] لاءِ مختلف [[سيميائي ڪيميائي مادا]] پيدا ڪن ٿا.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}}]]

ڪيترن حشرات ۾ [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|ڪيميائي ذريعن وسيلي رابطي]] جا طريقا ارتقا پذير ٿيا آهن. اهي [[سيميائي ڪيميائي مادا]] گهڻو ڪري ٻوٽن جي استحالياتي مادن مان ٺهندا آهن ۽ انهن مان ڪجهه ڇڪڻ، پري رکڻ يا ٻين قسمن جي معلومات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. [[فيرومون]] مخالف جنس جي ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ، ساڳي [[هڪ ئي جنس سان واسطو|جنس]] جي نر ۽ مادين کي گڏ ڪرڻ، ٻين جاندارن کي ويجهو اچڻ کان روڪڻ، رستي جي نشان لڳائڻ ۽ ويجهن فردن ۾ جارحيت پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ايلومون]] پنهنجي پيدا ڪندڙ کي ان اثر وسيلي فائدو پهچائين ٿا، جيڪو اهي وصول ڪندڙ تي وجهن ٿا. [[ڪائيرومون]] پيدا ڪندڙ بدران وصول ڪندڙ کي فائدو پهچائين ٿا. سنومون پيدا ڪندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي لاءِ فائديمند هوندا آهن. ڪجهه ڪيميائي مادا ساڳي جنس جي فردن ڏانهن مخصوص هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. خوشبوئن جو استعمال خاص طور سماجي حشرات ۾ تمام گهڻو ترقي يافته آهي.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}} {{visible anchor |ٻاهرين کل جا هائيڊروڪاربان |ٻاهرين کل جو هائيڊروڪاربان}} غير بناوتي مادا آهن، جيڪي پيدا ٿي [[ٻاهرين کل]] جي سطح تي خارج ٿين ٿا ۽ جسم کي [[پاڻي جي کوٽ|سڪي وڃڻ]] ۽ [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ جاندارن]] کان بچائين ٿا. اهي خاص طور سماجي حشرات ۾ فيرومون طور پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Yan-Liebig-2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yan |first1=Hua |last2=Liebig |first2=Jürgen |title=Genetic basis of chemical communication in eusocial insects |journal=[[Genes &amp; Development]] |publisher=[[Cold Spring Harbor Laboratory Press]] &amp; [[The Genetics Society]] |volume=35 |issue=7–8 |date=1 April 2021 |doi=10.1101/gad.346965.120 |pages=470–482 |pmid=33861721 |pmc=8015721}}&lt;/ref&gt;

== سماجي رويو ==

{{main|سماجيت}}

{{multiple image
|total_width=300
|image1=Termite Cathedral DSC03570.jpg
|caption1=[[دڙي ٺاهيندڙ اڏوهي|دڙي ٺاهيندڙ اڏوهين]] جو ٺاهيل [[ناسيوٽيٽرمس ٽرائيوڊيائي|وڏو دڙو]].
|image2=Bee waggle dance.png
|caption2=[[ماکيءَ جي مک]] جو اَٺ جي شڪل وارو [[لوڏيندڙ ناچ]]. ماناري تي مٿئين رخ کان ساڄي پاسي 45° جو رخ، سج کان ساڄي پاسي 45° تي خوراڪ جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو. ناچ ڪندڙ مک جي تيز لوڏن سبب ان جو پيٽ ڌنڌلو نظر اچي ٿو.
}}

[[سماجي حشرات]]، جهڙوڪ [[اڏوهي]]، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]] ۽ ڪيتريون ئي [[ماکيءَ جي مک|مکيون]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]]، [[سماجيت|اعليٰ سماجي]] هوندا آهن.&lt;ref name=nodak&gt;{{cite web |title=Social insects |last=Brewer |first=Gary |url=http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |publisher=North Dakota State University |access-date=6 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321171246/http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |archive-date=21 March 2008}}&lt;/ref&gt; اهي جينياتي طور هڪجهڙن فردن جي وڏين ۽ منظم آبادين ۾ گڏجي رهن ٿا، ايتري قدر جو ڪڏهن ڪڏهن اهڙي سڄي آباديءَ کي [[فوق جاندار]] سمجهيو ويندو آهي. خاص طور تي، نسل وڌائڻ جو ڪم گهڻو ڪري [[راڻي وارو طبقو|راڻي طبقي]] تائين محدود هوندو آهي؛ ٻيون ماديون [[مزدور طبقو|مزدور]] هونديون آهن ۽ [[مزدورن جي نگراني]] جي عمل سبب نسل وڌائڻ کان روڪيل هونديون آهن. [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] ۾ تجريدي علامتي رابطي جو هڪ اهڙو نظام ارتقا پذير ٿيو آهي، جنهن ۾ مخصوص رويي وسيلي ماحول بابت خاص معلومات جي نمائندگي ۽ منتقلي ڪئي وڃي ٿي. رابطي جي هن نظام کي [[مکين جي سکيا ۽ رابطو|ناچ جي ٻولي]] چيو وڃي ٿو؛ مک جنهن زاويي تي ناچ ڪري ٿي، اهو سج جي نسبت سان هڪ مخصوص رخ جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ناچ جي ڊيگهه ان فاصلي جي نشاندهي ڪري ٿي، جيڪو اڏامي طئي ڪرڻو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=309–311}} [[ڀنڀر مک|ڀنڀر مکين]] ۾ پڻ سماجي رابطي جا ڪجهه رويا ملن ٿا. مثال طور، ''[[Bombus terrestris]]'' اڻڄاتل پر خوراڪ ڏيندڙ گلن تي وڃڻ بابت وڌيڪ تيزيءَ سان تڏهن سکي ٿي، جڏهن اها ساڳي جنس جي ٻي مک کي ساڳئي قسم جي گلن تان خوراڪ گڏ ڪندي ڏسي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Leadbeater, E. |author2=Chittka, L. |year=2007 |title=The dynamics of social learning in an insect model, the bumblebee (''Bombus terrestris'') |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=61 |issue=11 |pages=1789–1796 |doi=10.1007/s00265-007-0412-4 |bibcode=2007BEcoS..61.1789L }}&lt;/ref&gt;

رڳو انهن حشرات ۾ تمام سنهڙي پيماني تي مڪاني رخ سڃاڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي، جيڪي آکيرن يا آبادين ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه ڪيترن ڪلوميٽرن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ به هزارين هڪجهڙن سوراخن مان رڳو چند ملي ميٽر ويڪري پنهنجي مخصوص سوراخ تائين بنا ڀُل جي [[جانورن ۾ رستي جي سڃاڻپ|رستو ڳولي]] پهچي سگهن ٿا. [[ڄمڻ واري هنڌ ڏانهن موٽڻ]] واري رويي ۾، [[سياري جي ننڊ|سياري جي ننڊ]] ڪندڙ حشرات ڪنهن مخصوص هنڌ کي آخري ڀيرو ڏسڻ کان هڪ سال پوءِ به ياد رکي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Salt |first=R. W. |date=1961 |title=Principles of Insect Cold-Hardiness |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1961_6/page/54 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |doi=10.1146/annurev.en.06.010161.000415 |volume=6 |pages=55–74}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات موسمي طور مختلف جاگرافيائي علائقن جي وچ ۾ تمام ڊگها فاصلا [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪري طئي ڪن ٿا، جيئن سڄي کنڊ ۾ ٿيندڙ [[بادشاهه پوپٽ جي لڏپلاڻ]].{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=14}}

=== ٻچن جي سار سنڀال ===

[[سماجيت|اعليٰ سماجي]] حشرات آکيرا ٺاهين ٿا، آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ پنهنجي اولاد کي باقاعدي خوراڪ مهيا ڪن ٿا. تنهن هوندي به، گهڻن حشرات جي بالغ زندگي مختصر هوندي آهي ۽ اهي ساٿي سان ميلاپ يا ساٿي حاصل ڪرڻ جي مقابلي کان سواءِ هڪ ٻئي سان تمام گهٽ واسطو رکن ٿا. ٿورين جنسن ۾ [[والديني سار سنڀال]] ملي ٿي، جنهن ۾ اهي گهٽ ۾ گهٽ پنهنجن آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ٻچن جي بالغ ٿيڻ تائين به سندن حفاظت ڪن ٿا، بلڪه ممڪن آهي ته کين خوراڪ پڻ مهيا ڪن. ڪيتريون ڀنڀوريون ۽ مکيون آکيرو يا ٻِر ٺاهين ٿيون، ان ۾ [[گڏيل خوراڪ جي فراهمي|خوراڪ جو ذخيرو]] رکن ٿيون ۽ ان ذخيري تي هڪ آنو ڏين ٿيون، پر ان کان پوءِ وڌيڪ سار سنڀال نٿيون ڪن.&lt;ref name=nodak/&gt;

== چرپر ==

=== اڏام ===

{{main|حشرات جي اڏام}}

[[File:Hoverfly September 2007-7 (cropped).jpg|thumb|[[هوور مک|هوور مکين]] جهڙا حشرات تيز ۽ ڦڙتيلي [[حشرات جي اڏام|اڏام]] جي صلاحيت رکن ٿا.]]

حشرات [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن]] جو واحد گروهه آهن، جن ۾ اڏامڻ جي صلاحيت ارتقا ڪئي آهي. [[پيليئوپٽيرا]] سان واسطو رکندڙ حشرات جا قديم گروهه، جهڙوڪ [[ڀنڀوري]]، ننڍيون ڀنڀوريون ۽ مئي مکيون، پنهنجن پرن کي سڌيءَ طرح هلائين ٿا. انهن جي هر پر جي بنياد تي عضلن جو هڪ جوڙو ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪو پرن کي مٿي ۽ هيٺ ڪري ٿو. اهڙي طريقي سان پرن کي رڳو نسبتاً گهٽ رفتار سان ڦڙڪائي سگهجي ٿو. باقي سڀ حشرات، يعني [[نيوپٽيرا]]، [[اڻ سڌي اڏام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ اڏام جا عضلا سيني ۾ تيز لرزش پيدا ڪن ٿا؛ اهڙيءَ ريت عضلن ڏانهن ويندڙ عصبي تحريڪن جي ڀيٽ ۾ پرن جي ڦڙڪڻ جو تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. اڏام جي عضلن جو هڪ جوڙو عمودي رخ ۾ هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي هيٺ ڇڪي ٿو ۽ پرن کي مٿي کڻي ٿو. ٻيو جوڙو ڊگهي رخ ۾ پکڙيل هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي مٿي ڪري ٿو ۽ پرن کي هيٺ آڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |last=Chapman |first=A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609055030/http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species|archive-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=D. S. |title=Flight muscles of insects |journal=[[Scientific American]] |volume=212 |pages=76–88 |year=1965 |issue=6 |pmid=14327957 |bibcode=1965SciAm.212f..76S |doi=10.1038/scientificamerican0665-76}}&lt;/ref&gt; گهڻا حشرات پرن جي [[اڳئين ڪناري]] وٽ گهمندڙ [[هوائي ڀنور]] پيدا ڪري [[هوائي اڀار]] حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;aerodynamics&quot;&gt;{{cite journal |last=Sane |first=Sanjay P. |title=The aerodynamics of insect flight |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |year=2003 |volume=206 |pages=4191–4208 |doi=10.1242/jeb.00663 |pmid=14581590 |issue=23 |doi-access=free |bibcode=2003JExpB.206.4191S }}&lt;/ref&gt; تمام ننڍا حشرات، جهڙوڪ ٿرپس، جن جا پر ننڍڙا ۽ کنڀن جهڙا هوندا آهن، [[پر ملائڻ ۽ ڇنڊڻ وارو طريقو]] استعمال ڪري اڀار حاصل ڪن ٿا؛ ان ۾ پر پهرين پاڻ ۾ ملايا وڃن ٿا ۽ پوءِ تيزيءَ سان هڪ ٻئي کان ڌار ڪيا وڃن ٿا، جنهن سان پرن جي اڳين ڪنارن ۽ ڇيڙن وٽ هوا جا ڀنور پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weis-Fogh |first=Torkel |author-link=Torkel Weis-Fogh |date=1973 |title=Quick estimates of flight fitness in hovering animals, including novel mechanisms of lift production |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=59 |issue=1 |pages=169–230 |doi=10.1242/jeb.59.1.169 |bibcode=1973JExpB..59..169W}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bennett |first=L. |date=1977 |title=Clap and fling aerodynamics- an experimental evaluation |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=261–272 |doi=10.1242/jeb.69.1.261 |bibcode=1977JExpB..69..261B}}&lt;/ref&gt;

[[حشرات جا پر|حشرات جي پرن]] جي ارتقا بابت [[حشرات جا پر#مفروضا|سائنسي بحث]] هلندو رهيو آهي؛ مختلف مفروضن موجب اهي تبديل ٿيل گلڙن، ساهه کڻڻ وارن سوراخن وٽ موجود ڦڙن، يا ٽنگن جي بنياد وٽ موجود ايپي ڪوڪسا نالي ضميمي مان ارتقا ڪري آيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jockusch |first1=E. L. |last2=Ober |first2=K. A. |title=Hypothesis testing in evolutionary developmental biology: a case study from insect wings |journal=Journal of Heredity |date=September 2004 |volume=95 |issue=5 |pages=382–396 |doi=10.1093/jhered/esh064 |pmid=15388766 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تازو حشرات جي ماهرن ۾ اهو خيال وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري چڪو آهي ته پر [[نوٽم]] جي پاسن، [[پليرون]]، يا وڌيڪ امڪان سان ٻنهي جي حصن مان ارتقا ڪري پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grimaldi |first=David A. |title=The Complete Insect: Anatomy, Physiology, Evolution, and Ecology |url=https://books.google.com/books?id=xGquEAAAQBAJ&amp;dq=insects+wings+notum+pleuron&amp;pg=PA135 |date=2023 |publisher=[[Princeton University Press]] |page=135 |isbn=978-0-691-24311-5}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاربونيفيرس]] دور ۾ ڀنڀوري جهڙي ''[[ميگانيورا]]'' جي پرن جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. ان دور ۾ تمام وڏن حشرات جي موجودگي ان وقت فضا ۾ آڪسيجن جي وڌيڪ مقدار سان ٺهڪي اچي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشرات جو تنفسي نظام سندن جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dudley |first=R. |year=1998 |title=Atmospheric oxygen, giant Paleozoic insects and the evolution of aerial locomotor performance |journal=Journal of Experimental Biology |volume=201 |issue=8 |pages=1043–1050 |doi=10.1242/jeb.201.8.1043 |pmid=9510518 |bibcode=1998JExpB.201.1043D |url=http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |access-date=8 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124032600/http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |archive-date=24 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اڄ جا سڀ کان وڏا اڏامندڙ حشرات ان جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍا آهن. موجوده حشرات ۾ سڀ کان وڏي پرن جي پکيڙ اڇي وِچ پتنگ ''[[ٿائيسينيا اَگريپينا]]'' جي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{convert|28|cm|in|abbr=on}} آهي.&lt;ref name=&quot;BIR&quot;&gt;{{Cite web |title=Chapter 32: Largest Lepidopteran Wing Span &amp;#124; The University of Florida Book of Insect Records &amp;#124; Department of Entomology &amp; Nematology &amp;#124; UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_32.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt;

[[پکي|پکين]] جي ابتڙ، ننڍا حشرات [[غالب هوائون|غالب هوائن]] سان گڏ وهي وڃن ٿا،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yates |first=Diana |title=Birds migrate together at night in dispersed flocks, new study indicates |url=https://news.illinois.edu/view/6367/206246 |access-date=13 January 2022 |website=news.illinois.edu}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪيترائي وڏا حشرات [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪن ٿا. [[ايفڊ|ايفڊن]] کي هيٺين سطح تي وهندڙ [[جيٽ وهڪرو|جيٽ هوائي وهڪرا]] ڊگهن فاصلن تائين کڻي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Drake |first=V. A. |author2=Farrow, R. A. |year=1988 |title=The Influence of Atmospheric Structure and Motions on Insect Migration |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |pages=183–210 |doi=10.1146/annurev.en.33.010188.001151 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/NLDQPZWG }}&lt;/ref&gt;

=== هلڻ ===

{{further|هلڻ#حشرات}}

[[File:Alternating Tripod Gait.webm|upright=1.15|right|thumb|هلندڙ ريگستاني ماڪوڙين ۾ واري واري سان ٽن ٽنگن واري چال دوران قدمن جي مڪاني ۽ وقتي ترتيب. رڪارڊنگ جي رفتار: 500 فريم في سيڪنڊ؛ هلائڻ جي رفتار: 10 فريم في سيڪنڊ.]]

گهڻا بالغ حشرات ڇهن ٽنگن جي مدد سان هلن ٿا ۽ ان دوران واري واري سان [[ٽن ٽنگن واري چال]] استعمال ڪن ٿا. هيءَ چال جسم کي مستحڪم رکندي تيزيءَ سان هلڻ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان جو [[ڪاکروچ|ڪاکروچن]] ۽ [[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو ويو آهي. پهرين قدم ۾ وچين ساڄي ٽنگ ۽ اڳين ۽ پوئين کاٻي ٽنگ زمين سان لڳل هونديون آهن ۽ حشر کي اڳتي وڌائينديون آهن، جڏهن ته اڳين ۽ پوئين ساڄي ٽنگ ۽ وچين کاٻي ٽنگ مٿي کڄي اڳتي نئين جاءِ تي منتقل ٿينديون آهن. جڏهن اهي زمين تي لڳي نئون مستحڪم ٽڪنڊو ٺاهين ٿيون ته باقي ٽنگون واري سان مٿي کڻي اڳتي آڻي سگهجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Locomotion&quot;&gt;{{cite book |last=Biewener |first=Andrew A. |title=Animal Locomotion |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-19-850022-3 |pages=}}{{pn|date=July 2022}}&lt;/ref&gt;

ٽن ٽنگن واري چال جي سڀ کان خالص صورت تيز رفتار سان هلندڙ حشرات ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. تنهن هوندي به، چرپر جو هي طريقو سختيءَ سان مقرر ٿيل ناهي ۽ حشرات مختلف حالتن مطابق پنهنجي چال بدلائي سگهن ٿا. مثال طور آهستي هلڻ، مُڙڻ، رڪاوٽن کان بچڻ، چڙهڻ يا ترڪڻ وارين سطحن تي هلڻ وقت چار ٽنگون يا ان کان وڌيڪ ٽنگون [[هلڻ#حشرات|لهري چال]] ۾ زمين سان لڳل رهي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Grabowska |first1=Martyna |author2=Godlewska, Elzbieta |author3=Schmidt, Joachim |author4=Daun-Gruhn, Silvia |title=Quadrupedal gaits in hexapod animals – inter-leg coordination in free-walking adult stick insects |journal=Journal of Experimental Biology |volume=215 |issue=24 |pages=4255–4266 |year=2012 |doi=10.1242/jeb.073643 |pmid=22972892 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪاکروچ تيز ترين ڊوڙندڙ حشرات مان آهن ۽ مڪمل رفتار تي اهي ٻن ٽنگن تي ڊوڙڻ واري چال اختيار ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، چڱيءَ طرح [[ڇانوَ روپ|ماحول سان مشابهت]] رکندڙ لٺ جهڙن حشرات ([[فاسماٽوڊيا]]) ۾ چرپر گهڻو آهستي هوندي آهي. ٿوريون جنسون، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ حشر|پاڻيءَ تي هلندڙ حشرات]]، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي هلي سگهن ٿيون؛ انهن جا چنبا خاص کاهيءَ ۾ پوئتي لڪل هوندا آهن، جنهن ڪري اهي پاڻيءَ جي مٿاڇري واري پردي کي ٽوڙڻ کان بچائين ٿا.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt; ''[[هالوبئٽس]]'' جنس جا سامونڊي سطح تي هلندڙ حشرات ته کليل سمنڊ جي مٿاڇري تي به رهن ٿا، جيڪو اهڙو مسڪن آهي جتي حشرات جون تمام ٿوريون جنسون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ikawa |first1=Terumi |author2=Okabe, Hidehiko |author3=Hoshizaki, Sugihiko |author4=Kamikado, Takahiro |author5=Cheng, Lanna |title=Distribution of the oceanic insects ''Halobates'' (Hemiptera: Gerridae) off the south coast of Japan |journal=Entomological Science |volume=7 |issue=4 |pages=351–357 |year=2004 |doi=10.1111/j.1479-8298.2004.00083.x |url=https://escholarship.org/uc/item/9r50k828}}&lt;/ref&gt;

=== ترڻ ===

{{Main|آبي حشرات}}

[[File:Notonecta glauca01.jpg|thumb|پاڻيءَ هيٺ [[پٺتي ترندڙ حشر]] ''[[نوٽونيڪٽا گلوڪا]]''، جنهن جون پويون ٽنگون ترڻ لاءِ چپو جهڙي شڪل اختيار ڪري چڪيون آهن.]]

حشرات جو وڏو تعداد پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو يا سڄي زندگي پاڻيءَ هيٺ گذاري ٿو. حشرات جي ڪيترن قديم گروهن ۾ اڻبالغ مرحلا آبي هوندا آهن. ڪجهه گروهن، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ڀونئر|پاڻيءَ جي ڀونئرن]] ۾ بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;&gt;{{cite book |editor1=Richard W. Merritt |editor2=Kenneth W. Cummins |editor3=Martin B. Berg |year=2007 |title=An Introduction to the Aquatic Insects of North America |publisher=Kendall Hunt Publishers |isbn=978-0-7575-5049-2 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;

انهن مان گهڻين جنسن ۾ پاڻيءَ هيٺ چرپر لاءِ خاص موافقتون پيدا ٿيون آهن. پاڻيءَ جا ڀونئر ۽ پاڻيءَ جا ٻيا حشرات اهڙيون ٽنگون رکن ٿا، جيڪي چپن جهڙين بناوتن ۾ تبديل ٿيل آهن. ڀنڀورين جا [[حشري اڻبالغ مرحلو|آبي اڻبالغ ٻچا]] پنهنجي مقعدي خاني مان زور سان پاڻي ٻاهر ڪڍي جيٽ جهڙي ڌِڪ سان اڳتي وڌن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mill |first=P. J. |author2=Pickard, R. S. |year=1975 |title=Jet-propulsion in anisopteran dragonfly larvae |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=97 |issue=4 |pages=329–338 |doi=10.1007/BF00631969 }}&lt;/ref&gt; ٻيا حشرات، جهڙوڪ [[اسٽافيلينڊي|روو ڀونئر]] ''[[اسٽينس]]''، [[پيجيڊيم#حشرات|پيجيڊيئل]] غدودن مان اهڙا [[سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادو|سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادا]] خارج ڪن ٿا، جيڪي پاڻيءَ جي سطحي ڇڪ گهٽائين ٿا؛ ان جي نتيجي ۾ اهي [[مارانگوني اثر|مارانگوني ڌِڪ]] وسيلي پاڻيءَ جي مٿاڇري تي اڳتي وڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Linsenmair |first=K. |author2=Jander, R. |year=1976 |title=Das &quot;entspannungsschwimmen&quot; von ''Velia'' and ''Stenus'' |journal=Naturwissenschaften |volume=50 |page=231 |doi=10.1007/BF00639292 |bibcode=1963NW.....50..231L |issue=6 |url=https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bvb:20-opus-44663}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bush |first=J. W. M. |author2=Hu, David L. Hu |year=2006 |title=Walking on Water: Biolocomotion at the Interface |journal=Annual Review of Fluid Mechanics |volume=38 |issue=1 |pages=339–369 |doi=10.1146/annurev.fluid.38.050304.092157 |bibcode=2006AnRFM..38..339B }}&lt;/ref&gt;

== ماحوليات ==

{{main|حشرات جي ماحوليات}}

حشرات [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ ڪيترائي انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ مٽيءَ کي اٿلائڻ ۽ ان ۾ هوا جي آمدرفت، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ، نقصانڪار جاندارن تي ضابطو، گلن جي زيرگي ۽ جهنگلي جيوت لاءِ خوراڪ مهيا ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Schowalter|2006|pp=3, 572}} مثال طور، اڏوهيون پنهنجن آکيرن جي چوڌاري ماحول ۾ تبديليون آڻي گاهه جي واڌ کي هٿي ڏين ٿيون؛{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=257}} ڪيترائي [[ڀونئر]] [[مردار خور]] هوندا آهن؛ جڏهن ته ڇيڻي جا ڀونئر حياتياتي مادي کي [[ٻيهر استعمال|ٻيهر استعمال]] ڪري اهڙين صورتن ۾ تبديل ڪن ٿا، جيڪي ٻين [[جاندار|جاندارن]] لاءِ فائديمند هونديون آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=261–264}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Losey |first1=John E. |last2=Vaughan |first2=Mace |title=The Economic Value of Ecological Services Provided by Insects |journal=BioScience |date=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=311–323(13) |doi=10.1641/0006-3568(2006)56[311:TEVOES]2.0.CO;2 |url=http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112041609/http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |archive-date=12 January 2012 |url-status=live |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[مٿاڇري واري زرخيز مٽي]] جي ٺهڻ واري عمل جي وڏي حصي ۾ پڻ حشرات اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=3, 218–228}}

=== بچاءُ ===

{{main|حشرات ۾ بچاءُ}}

[[File:Reduvius personatus, Masked Hunter Bug nymph camouflaged with sand grains.JPG|thumb|''[[ريڊيويوس پرسوناتس]]'' جو [[حشري اڻبالغ مرحلو|اڻبالغ ٻچو]] [[شڪار ٿيڻ|شڪارين]] کان بچڻ لاءِ پاڻ کي واريءَ جي ذرڙن سان [[ڇانوَ روپ|لڪائي]] ٿو.]]

وڏن جاندارن جي ڀيٽ ۾ حشرات گهڻو ڪري ننڍا، نرم جسم وارا ۽ نازڪ هوندا آهن. انهن جا اڻبالغ مرحلا ننڍا هوندا آهن ۽ آهستي چرپر ڪندا آهن يا بلڪل بي حرڪت هوندا آهن، تنهنڪري سندن زندگيءَ جا سڀئي مرحلا [[شڪار ٿيڻ]] ۽ [[طفيلائيت]] جي خطري هيٺ هوندا آهن. انهيءَ ڪري حشرات [[حشرات ۾ بچاءُ|بچاءَ جون]] ڪيتريون ئي حڪمت عمليون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[ڇانوَ روپ]]، [[نقل]]، زهريلو هجڻ ۽ سرگرم دفاع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;&gt;{{cite book |last1=Evans |first1=Arthur V. |last2=Bellamy |first2=Charles |year=2000 |title=An Inordinate Fondness for Beetles |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22323-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZZ_hfpMo8oAC&amp;pg=PA31 |page=31}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي [[حشرات ۾ بچاءُ#لڪڻ|حشرات ڇانوَ روپ تي ڀاڙين ٿا]] ته جيئن سندن شڪاري يا شڪار کين ڏسي نه سگهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Photos: Masters of Disguise – Amazing Insect Camouflage |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |access-date=11 June 2015 |date=24 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612201555/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |archive-date=12 June 2015}}&lt;/ref&gt; اها خاصيت [[پن ڀونئر|پن ڀونئرن]] ۽ [[سُنگهڻا ڀونئر|سُنگهڻن ڀونئرن]] ۾ عام آهي، جيڪي ڪاٺ يا ٻوٽن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt; [[لٺ حشر|لٺ حشرات]] لٺين ۽ پنن جهڙيون شڪليون اختيار ڪري انهن جي نقل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;bedford&quot;&gt;{{cite journal |last=Bedford |first=Geoffrey O. |title=Biology and Ecology of the Phasmatodea |journal=[[Annual Review of Entomology]] |year=1978 |volume=23 |pages=125–149 |doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي حشرات شڪارين کي دوکو ڏئي پاڻ کان پري رکڻ لاءِ [[نقل]] جو استعمال ڪن ٿا. [[بيٽسي نقل]] ۾ کاڌي لائق جنسون، جهڙوڪ [[هوور مک|هوور مکيون]]، کاڌي جي لائق نه هئڻ وارين جنسن سان مشابهت اختيار ڪري بقا جو فائدو حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ritland &amp; Brower&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ritland |first1=D. B. |last2=Brower |first2=Lincoln P. |author-link2=Lincoln Brower |year=1991 |title=The viceroy butterfly is not a Batesian mimic |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=350 |issue=6318 |pages=497–498 |doi=10.1038/350497a0 |quote=وائسراءِ پوپٽ به مونارڪ پوپٽن جيترا ئي اڻ وڻندڙ ذائقي وارا آهن ۽ فلوريڊا جي نمائنده آباديءَ جي ڪوئين پوپٽن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ اڻ وڻندڙ آهن. |bibcode=1991Natur.350..497R }}&lt;/ref&gt; [[موليري نقل]] ۾ کاڌي جي لائق نه هئڻ واريون جنسون، جهڙوڪ ڀِرون ۽ ماکيءَ جون مکيون، هڪ ٻئي سان مشابهت رکن ٿيون، جنهن سان انهن شڪارين پاران انهن کي آزمائڻ جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو، جن کي سکڻو پوي ٿو ته اهي حشرات کاڌي جي لائق ناهن. ''[[هيليڪونيوس]]'' پوپٽ، جن مان ڪيترائي زهريلا آهن، موليري نقل جا مجموعا ٺاهين ٿا ۽ پنهنجي کاڌي جي لائق نه هجڻ جو ظاهري اظهار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Meyer |first=A. |year=2006 |title=Repeating Patterns of Mimicry |journal=[[PLOS Biology]] |volume=4 |issue=10 |article-number=e341 |doi=10.1371/journal.pbio.0040341 |pmid=17048984 |pmc=1617347 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيميائي بچاءُ#زميني آرٿروپوڊ|ڪيميائي بچاءُ]] ڀونئرن ۽ پوپٽن واري گروهه جي حشرات ۾ عام آهي، جنهن جو اظهار گهڻو ڪري چٽن خبرداري وارن رنگن ([[خبرداري رنگ]]) ذريعي ڪيو ويندو آهي، جيئن [[مونارڪ پوپٽ]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سندن لاروا جيڪي ٻوٽا کائين ٿا، تن مان ڪيميائي مادا پنهنجي جسم جي بافتن ۾ گڏ ڪري [[پوپٽ جو لاروا#ڪيميائي بچاءُ|زهريت]] حاصل ڪن ٿا. ڪجهه حشرات پنهنجا زهريلا مادا پاڻ به ٺاهين ٿا. زهريلا پوپٽ يا پتنگ کائيندڙ شڪاري سخت الٽي ڪري سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ اهي ساڳين نشانين وارن حشرات کي نه کائڻ سکندا آهن؛ اهو موليري نقل جو بنياد آهي.&lt;ref name=&quot;ANC&quot;&gt;{{cite book |last=Kricher |first=John |title=A Neotropical Companion |pages=157–158 |chapter=6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z3pgdvrSmG8C&amp;pg=PA158 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-00974-2 |date=1999}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارابيڊي]] خاندان جا ڪجهه [[زميني ڀونئر]] سرگرميءَ سان پنهنجو بچاءُ ڪن ٿا ۽ شڪارين کي پري رکڻ لاءِ پنهنجي پيٽ مان وڏي درستگيءَ سان ڪيميائي مادا ڦوهاري جي صورت ۾ خارج ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;

=== زيرگي ===

{{main|حشرن وسيلي زيرگي}}

[[File:Apis mellifera flying.jpg|thumb|[[ايپس ميليفيرا|يورپي ماکيءَ جي مک]] [[زيرگي جي ٽوڪري]] ۾ گلن جو زيرو کڻي ماناري ڏانهن موٽي رهي آهي.]]

زيرگي اهو عمل آهي، جنهن ۾ ٻوٽن جي افزائش دوران [[گلن جو زيرو]] منتقل ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[بارآوري]] ۽ [[جنسي افزائش]] ممڪن ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |last=Wigglesworth |first=Vincent Brian |author-link=Vincent Wigglesworth |title=Insect |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] online |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504183402/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |archive-date=4 May 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گهڻن گلدار ٻوٽن کي زيري جي منتقلي لاءِ ڪنهن جانور جي ضرورت هوندي آهي. [[حشرن وسيلي زيرگي|زيرگيءَ]] جو وڏو حصو حشرات وسيلي ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;USFS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |publisher=[[United States Forest Service]] |title=Pollinator Factsheet |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410135644/http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |archive-date=10 April 2008}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته حشرات کي زيرگيءَ جي عيوض عام طور توانائي سان ڀرپور گلن جو رس ملي ٿو، تنهنڪري اهو [[باہمي فائدو|باہمي فائدي]] وارو تعلق آهي. گلن جون مختلف خاصيتون، جهڙوڪ چٽا رنگ ۽ [[حشرات جا فيرومون|فيرومون]]، جيڪي سندن زيرگي ڪندڙ حشرات سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل ارتقا]] ڪنديون رهيون آهن، تن کي [[زيرگي سنڊروم|زيرگيءَ جا سنڊروم]] چيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به لڳ ڀڳ ٽيون حصو گلن جو ڪنهن هڪ سنڊروم ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Ollerton Alarcón Waser Price 2009 pp. 1471–1480&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ollerton |first1=Jeff |last2=Alarcón |first2=Ruben |last3=Waser |first3=Nickolas M. |last4=Price |first4=Mary V. |last5=Watts |first5=Stella |last6=Cranmer |first6=Louise |last7=Hingston |first7=Andrew |last8=Peter |first8=Craig I. |last9=Rotenberry |first9=John |display-authors=4 |title=A global test of the pollination syndrome hypothesis |journal=Annals of Botany |publisher=Oxford University Press |volume=103 |issue=9 |date=14 February 2009 |doi=10.1093/aob/mcp031 |pages=1471–1480 |pmid=19218577 |pmc=2701765 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== طفيلائيت ===

{{further|طفيلائيت|طفيلائي ڀِر}}

ڪيترائي حشرات [[طفيلائيت|طفيلائي]] هوندا آهن. انهن جو سڀ کان وڏو گروهه، جنهن ۾ 100,000 کان وڌيڪ جنسون شامل آهن&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P}}&lt;/ref&gt; ۽ ممڪن طور انهن جو انگ ڏهه لک کان به وڌيڪ هجي،&lt;ref name=&quot;Forbes Bagley Beer Hippee 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forbes |first1=Andrew A. |last2=Bagley |first2=Robin K. |last3=Beer |first3=Marc A. |last4=Hippee |first4=Alaine C. |last5=Widmayer |first5=Heather A. |display-authors=3 |title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order |journal=BMC Ecology |volume=18 |issue=1 |date=12 July 2018 |page=21 |doi=10.1186/s12898-018-0176-x |pmid=30001194 |pmc=6042248 |bibcode=2018BMCE...18...21F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[هائيمينوپٽيرا]] ۾ [[طفيلائي ڀِر|طفيلائي ڀِرن]] جي هڪ واحد [[ارتقائي شاخ]] تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Zhang Kopylov 2020&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Kopylov |first2=Dmitry S. |last3=Rasnitsyn |first3=Alexandr P. |last4=Zheng |first4=Yan |last5=Zhang |first5=Haichun |date=November 2020 |editor-last=Smith |editor-first=Andrew |title=Burmorussidae, a new family of parasitic wasps (Insecta, Hymenoptera) from mid-Cretaceous Burmese amber |journal=Papers in Palaeontology |volume=6 |issue=4 |pages=593–603 |doi=10.1002/spp2.1312 |bibcode=2020PPal....6..593Z }}&lt;/ref&gt; اهي ٻين حشرات تي طفيلائيت ڪن ٿا ۽ آخرڪار پنهنجي ميزبان کي ماري ڇڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt; انهن مان ڪجهه [[مٿانهان طفيل|مٿانهان طفيل]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن ميزبان پاڻ به ٻيا طفيلائي ڀِر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tanaka |first1=S. |last2=Ohsaki |first2=N. |doi=10.1007/s11284-006-0153-2 |title=Behavioral manipulation of host caterpillars by the primary parasitoid wasp Cotesia glomerata (L.) to construct defensive webs against hyperparasitism |journal=Ecological Research |volume=21 |issue=4 |page=570 |year=2006 |bibcode=2006EcoR...21..570T }}&lt;/ref&gt;

حشرات جي ڪيترن گروهن کي يا ته [[ننڍا شڪاري]] يا [[ٻاهريان طفيل]] سمجهي سگهجي ٿو؛&lt;ref name=Rollinson&gt;{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&amp;pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PoulinRandhawa2015&gt;{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}&lt;/ref&gt; مثال طور، [[هيميپٽيرا]] جا ڪيترائي حشرات سوراخ ڪندڙ ۽ چوسيندڙ وات جا حصا رکن ٿا، جيڪي ٻوٽن جو رس چوسڻ لاءِ موافقت ڪيل آهن،{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=80–81, 169, 179, 790–}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Labandeira |first1=Conrad C. |title=Early History of Arthropod and Vascular Plant Associations |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 1998 |volume=26 |pages=329–377 |doi=10.1146/annurev.earth.26.1.329 |bibcode=1998AREPS..26..329L}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[پسو|پسن]]، [[جون|جُوئن]] ۽ [[مڇر|مڇرن]] جهڙن گروهن جون جنسون [[رت خور|رت خور]] هونديون آهن ۽ جانورن جي [[رت]] تي خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=PoulinRandhawa2015/&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180&gt;
File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|هڪ [[طفيلائي ڀِر]]، [[ايفڊ]] جي جسم ۾ آنا وجهي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;WilsonSwincer1982&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=C. G. |last2=Swincer |first2=D. E. |last3=Walden |first3=K. J. |title=The introduction of ''Trioxys complanatus'' Quilis (Hymenoptera: Aphidiidae), an internal parasite of the Spotted Alfalfa Aphid, into South Australia |journal=Australian Journal of Entomology |volume=21 |issue=1 |year=1982 |pages=13–27 |doi=10.1111/j.1440-6055.1982.tb01758.x }}&lt;/ref&gt;
File:Wilting a twig (4608641762).jpg|ٻوٽي جو طفيل يا [[ننڍو شڪاري]]: هڪ [[ڪوريڊي]] حشر ٻوٽي جو رس چوسي رهيو آهي.
File:Male human head louse.jpg|[[انساني مٿي جي جُون]] سڌيءَ طرح منتقل ٿيندڙ [[لازمي طفيل|لازمي]] ٻاهريان طفيل آهن.
&lt;/gallery&gt;

== انسانن سان لاڳاپو ==

{{main|حشرات سان انساني لاڳاپا}}

=== نقصانڪار جيتن طور ===

[[File:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|upright=0.9|''[[ايڊيز ايجپٽي]]''، [[زرد بخار]] جو مڇر، ڪيترين ئي [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|بيمارين]] جو [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهي.]]

{{main|نقصانڪار حشر}}

ڪيترن ئي حشرات کي انسان [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جيت]] سمجهن ٿا. انهن ۾ انسانن ۽ چوپائي مال جا طفيل، جهڙوڪ [[جون|جُوئون]] ۽ [[سيميڪس|کٽمل]] شامل آهن؛ [[مڇر]] [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|ڪيترين ئي بيمارين]] جا [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهن. ٻين نقصانڪار حشرات ۾ [[اڏوهيون]] شامل آهن، جيڪي ڪاٺ جي اڏاوتن کي نقصان پهچائين ٿيون؛ ٻوٽا کائيندڙ حشرات جهڙوڪ [[ماڪڙ]]، ايفڊ ۽ [[ٿرپس]] زرعي فصلن کي تباهه ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڪڻڪ جو سُنگهڻو ڀونئر]] ذخيرو ڪيل زرعي پيداوار کي نقصان پهچائي ٿو. هارين گهڻو ڪري ڪيميائي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] وسيلي حشرات تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر هاڻي وڌندڙ طور [[حياتياتي جيت ضابطو|حياتياتي ضابطي]] تي ڀاڙيو وڃي ٿو. ان طريقي ۾ هڪ جاندار کي استعمال ڪري نقصانڪار جاندار جي آباديءَ جي گهاٽائي گهٽائي ويندي آهي؛ اهو [[گڏيل جيت انتظام]] جو اهم جزو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Biological control and sustainable food production |last1=Bale |first1=J. S. |last2=van Lenteren |first2=J. C. |last3=Bigler |first3=F. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=27 February 2008 |volume=363 |issue=1492 |pages=761–776 |doi=10.1098/rstb.2007.2182 |pmid=17827110 |pmc=2610108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davidson |first=E. |title=Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science |year=2006 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=https://archive.org/details/bigfleashavelitt0000davi |url-access=registration |isbn=978-0-8165-2544-7}}&lt;/ref&gt; حياتياتي ضابطي کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشر مار دوائون گهربل نقصانڪار جيتن کان گهڻو اڳتي ٻين [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] کي به نقصان پهچائي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Colborn |first1=T. |last2=vom Saal |first2=F. S. |last3=Soto |first3=A. M. |title=Developmental effects of endocrine-disrupting chemicals in wildlife and humans |journal=Environmental Health Perspectives |date=October 1993 |volume=101 |issue=5 |pages=378–384 |doi=10.1289/ehp.93101378 |pmc=1519860 |pmid=8080506 |jstor=3431890 |bibcode=1993EnvHP.101..378C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Extinction risk to bird populations caused by DDT exposure |last1=Nakamaru |first1=M. |last2=Iwasab |first2=Y. |last3=Nakanishic |first3=J. |journal=Chemosphere |date=October 2003 |volume=53 |issue=4 |pages=377–387 |doi=10.1016/S0045-6535(03)00010-9 |pmid=12946395 |bibcode=2003Chmsp..53..377N}}&lt;/ref&gt;

=== فائديمند ڪردارن ۾ ===

{{See also|اقتصادي حشراتيات#فائديمند حشرات}}

[[File:008 Fàbrica de seda Yodgorlik, Imom Zahiriddin Ko'chasi 138 (Marguilan), bullint els capolls (cropped).jpg|thumb|upright|[[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جي ڪيڙن]] کي [[پالتو بڻائڻ|پالتو بڻائي]] [[ريشم]] حاصل ڪرڻ جو سلسلو 5,000 سالن کان به اڳ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yu |first1=Hong-Song |last2=Shen |first2=Yi-Hong |last3=Yuan |first3=Gang-Xiang |display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid=21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Normile |first=Dennis |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode=2009Sci...325.1058N |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; هتي ريشم جي پُوپن مان ريشمي ڌاڳو کوليو پيو وڃي.]]

[[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]]، [[پوپٽ|پوپٽن]]، [[مک|مکين]] ۽ [[ڀونئر|ڀونئرن]] سميت حشرات وسيلي گلدار ٻوٽن جي [[زيرگي]] اقتصادي لحاظ کان اهم آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holldobler |first=Wilson |title=Journey to the ants: a story of scientific exploration |year=1994 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-48525-9 |pages=[https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196 196–199] |url=https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196}}&lt;/ref&gt; 2021ع ۾ رڳو آمريڪا ۾ فصلن ۽ ميويدار وڻن جي حشرات وسيلي ٿيندڙ زيرگيءَ جي قيمت لڳ ڀڳ 34 ارب آمريڪي ڊالر لڳائي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jordan |first1=Alex |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Grozinger |first3=Christina M. |last4=Khanna |first4=Vikas |date=26 January 2021 |title=Economic Dependence and Vulnerability of United States Agricultural Sector on Insect-Mediated Pollination Service |journal=Environmental Science &amp; Technology |volume=55 |issue=4 |pages=2243–2253 |doi=10.1021/acs.est.0c04786 |pmid=33496588 |bibcode=2021EnST...55.2243J }}&lt;/ref&gt;

حشرات ڪيترائي فائديمند مادا پيدا ڪن ٿا، جهڙوڪ [[ماکي]]،&lt;ref name=&quot;Crane1990&quot;&gt;{{cite journal |last=Crane |first=E. |title=Honey from honeybees and other insects |journal=Ethology Ecology &amp; Evolution |volume=3 |issue=sup1 |pages=100–105 |year=1990 |doi=10.1080/03949370.1991.10721919 |author-link=Eva Crane}}&lt;/ref&gt; [[موم]]،&lt;ref name=Sanford&gt;{{cite journal |last1=Sanford |first1=M.T. |last2=Dietz |first2=A. |year=1976 |title=The fine structure of the wax gland of the honey bee (Apis mellifera L.). |journal=Apidologie |volume=7 |issue=3 |pages=197–207 |doi=10.1051/apido:19760301 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.beeculture.com/wax-rendering/ |title=Wax Rendering |date=23 March 2016 |work=Bee Culture |access-date=26 October 2018}}&lt;/ref&gt; [[لاڪ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=How Shellac Is Manufactured |url=http://nla.gov.au/nla.news-article55073762 |access-date=17 July 2015 |publisher=The Mail (Adelaide, SA : 1912 – 1954) |date=18 December 1937}}&lt;/ref&gt; [[ريشم]]،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bezzina |first=Neville |title=Silk Production Process |work=Sense of Nature |url=http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |publisher=Sense of Nature Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629231032/http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |archive-date=29 June 2012}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪارمائن]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cochineal Thesis-Red Dye Extract from Cochineal Insect |url=https://www.cochineal.info/ |access-date=2026-04-28 |website=www.cochineal.info}}&lt;/ref&gt; [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] هزارين سالن کان انسان ماکي حاصل ڪرڻ لاءِ پاليندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dams |first1=M. |last2=Dams |first2=L. |title=Spanish Rock Art Depicting Honey Gathering During the Mesolithic |journal=Nature |date=21 July 1977 |volume=268 |issue=5617 |pages=228–230 |doi=10.1038/268228a0 |bibcode=1977Natur.268..228D }}&lt;/ref&gt; مٽيءَ جي ٿانون ۾ ماکيءَ جون مکيون پالڻ جو سلسلو اتر آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ شروع ٿيو.&lt;ref name=9kya&gt;{{cite journal |last=Roffet-Salque |first=Mélanie |display-authors=et al |title=Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers |journal=Nature |date=14 June 2016 |volume=534 |issue=7607 |pages=226–227 |doi=10.1038/nature18451 |pmid=26560301 |doi-access=free |hdl=10379/13692 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; [[ريشم جو ڪيڙو]] انساني تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻ ته [[ريشم رستو|ريشم تي ٻڌل واپار]] چين ۽ باقي دنيا جي وچ ۾ لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=0-8135-3446-1 |page=20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Christian |first=David |year=2000 |title=Silk Roads or Steppe Roads? The Silk Roads in World History |journal=[[Journal of World History]] |volume=2 |issue=1 |page=1 |doi=10.1353/jwh.2000.0004 }}&lt;/ref&gt;

اهي حشرات، جيڪي ٻين حشرات کي کائين ٿا يا انهن تي طفيلائيت ڪن ٿا، انسانن لاءِ فائديمند آهن، جيڪڏهن ان عمل سان زراعت ۽ انساني اڏاوتن کي ٿيندڙ نقصان گهٽجي وڃي. مثال طور، [[ايفڊ]] فصلن مان خوراڪ حاصل ڪري اقتصادي نقصان پهچائين ٿا، پر [[ليڊي برڊ ڀونئر]] ايفڊ کائين ٿا ۽ انهن کي [[حياتياتي جيت ضابطو|ضابطي هيٺ آڻڻ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. حشرات ٻين حشرات جي استعمال جو تمام وڏو حصو ٺاهين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=328–348, 400}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biocontrol Network – Beneficial Insects |url=http://www.biconet.com/biocontrol.html |publisher=Biocontrol Network |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228043847/http://www.biconet.com/biocontrol.html |archive-date=28 February 2009 |url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Davidson |first1=R. H. |last2=Lyon |first2=William F. |year=1979 |title=Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard |publisher=John Wiley &amp; Sons |page=38 |isbn=978-0-471-86314-4}}&lt;/ref&gt;

مکين جا لاروا ([[ميگٽ]]) اڳ ۾ [[ميگٽ علاج|زخمن جي علاج]] لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا ته جيئن [[گانگرين]] کي روڪي يا ان کان بچائي سگهجي، ڇاڪاڻ ته اهي رڳو مئل گوشت کائيندا آهن. هي علاج جديد دور ۾ به ڪجهه اسپتالن ۾ استعمال ٿي رهيو آهي. حشرات ممڪن دوائن ۽ ٻين طبي مادن جي ذريعن طور پڻ ڌيان ڇڪايو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dossey |first=Aaron T. |date=December 2010 |title=Insects and their chemical weaponry: New potential for drug discovery |journal=Natural Product Reports |volume=27 |pages=1737–1757 |doi=10.1039/c005319h |issue=12 |pmid=20957283}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات، جهڙوڪ ڪرڪيٽ ۽ مختلف قسمن جا حشري لاروا، عام طور مڇي مارڻ لاءِ چارو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sherman |first=Ronald A. |author2=Pechter, Edward A. |date=1987 |title=Maggot therapy: a review of the therapeutic applications of fly larvae in human medicine, especially for treating osteomyelitis |journal=Medical and Veterinary Entomology |volume=2 |issue=3 |pages=225–230 |doi=10.1111/j.1365-2915.1988.tb00188.x |pmid=2980178 }}&lt;/ref&gt;

=== آباديءَ ۾ گهٽتائي ===

{{main|حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي}}

1500ع کان وٺي حشرات جي گهٽ ۾ گهٽ 66 جنسن جي ناپيد ٿيڻ جا واقعا درج ڪيا ويا آهن، جن مان گهڻيون سامونڊي ٻيٽن تي رهنديون هيون.&lt;ref name=&quot;Briggs2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briggs |first1=John C |title=Emergence of a sixth mass extinction? |journal=Biological Journal of the Linnean Society |date=October 2017 |volume=122 |issue=2 |pages=243–248 |doi=10.1093/biolinnean/blx063 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي|حشرات جي گهڻائيءَ ۾ گهٽتائي]] جا سبب انساني سرگرمين سان ڳنڍيا ويا آهن، جن ۾ مصنوعي روشني،&lt;ref name=&quot;Owens2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Owens |first1=Avalon C. S. |last2=Lewis |first2=Sara M. |title=The impact of artificial light at night on nocturnal insects: A review and synthesis |journal=Ecology and Evolution |date=November 2018 |volume=8 |issue=22 |pages=11337–11358 |doi=10.1002/ece3.4557 |doi-access=free |pmid=30519447 |pmc=6262936 |bibcode=2018EcoEv...811337O}}&lt;/ref&gt; زمين جي استعمال ۾ تبديليون، جهڙوڪ شهري واڌ يا زراعت،&lt;ref name=&quot;Tscharntke2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tscharntke |first1=Teja |last2=Klein |first2=Alexandra M. |last3=Kruess |first3=Andreas |last4=Steffan-Dewenter |first4=Ingolf |last5=Thies |first5=Carsten |title=Landscape perspectives on agricultural intensification and biodiversity and ecosystem service management |journal=Ecology Letters |date=August 2005 |volume=8 |issue=8 |pages=857–874 |doi=10.1111/j.1461-0248.2005.00782.x |bibcode=2005EcolL...8..857T |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Insect-Plant Interactions in a Crop Protection Perspective |chapter=Plant–Insect Interactions in a Changing World |series=Advances in Botanical Research |date=2017 |volume=81 |pages=289–332 |doi=10.1016/bs.abr.2016.09.009 |isbn=978-0-12-803318-0 |url=https://orbi.umons.ac.be/handle/20.500.12907/38970 }}&lt;/ref&gt; جيت مار دوائن جو استعمال،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Braak |first1=Nora |last2=Neve |first2=Rebecca |last3=Jones |first3=Andrew K. |last4=Gibbs |first4=Melanie |last5=Breuker |first5=Casper J. |title=The effects of insecticides on butterflies – A review |journal=Environmental Pollution |date=November 2018 |volume=242 |issue=Pt A |pages=507–518 |doi=10.1016/j.envpol.2018.06.100 |pmid=30005263 |bibcode=2018EPoll.242..507B |url=https://radar.brookes.ac.uk/radar/items/fddc88d3-25f2-4274-9321-2f9b3b72047a/1}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڌارين جنسن|ڌارين جنسن]] جو پکڙجڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wagner |first1=David L. |last2=Van Driesche |first2=Roy G. |title=Threats Posed to Rare or Endangered Insects by Invasions of Nonnative Species |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=January 2010 |volume=55 |issue=1 |pages=547–568 |doi=10.1146/annurev-ento-112408-085516 |pmid=19743915}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-date=20 February 2015 |title=Threats to Global Diversity |last=Wilson |first=E. O. |access-date=17 May 2009}}&lt;/ref&gt; 2019ع جي هڪ تحقيقي جائزي موجب حشرات جي جنسن جو وڏو حصو 21هين صديءَ ۾ ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ ٿي سگهي ٿو،&lt;ref name=&quot;Wyckhuys2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sánchez-Bayo |first1=Francisco |last2=Wyckhuys |first2=Kris A.G. |title=Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers |journal=Biological Conservation |date=April 2019 |volume=232 |pages=8–27 |doi=10.1016/j.biocon.2019.01.020 |doi-access=free |bibcode=2019BCons.232....8S}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان جي تفصيلن تي اختلاف ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Saunders |first1=Manu |title=Insectageddon is a great story. But what are the facts? |url=https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |website=Ecology is not a dirty word |access-date=24 February 2019 |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225044750/https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |archive-date=25 February 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020ع جي هڪ وڏي ميٽا مطالعي، جنهن 166 ڊگهي مدي وارن سرويَن جي انگن اکرن جو تجزيو ڪيو، مان ظاهر ٿيو ته زميني حشرات جون آباديون واقعي تيزيءَ سان گهٽجي رهيون آهن، لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو في ڏهاڪي جي شرح سان.&lt;ref name=vanKlink2020&gt;{{citation |journal=[[سائنس رسالو|سائنس]] |title=Meta-analysis reveals declines in terrestrial but increases in freshwater insect abundances |first1=Roel |last1=van Klink |date=24 April 2020 |volume=368 |issue=6489 |pages=417–420 |doi=10.1126/science.aax9931 |pmid=32327596 |bibcode=2020Sci...368..417V |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52399373 |title='Insect apocalypse' more complex than thought |date=23 April 2020 |work=BBC News |access-date=24 April 2020}}&lt;/ref&gt;

=== تحقيق ۾ ===

[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|upright=0.9|ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونائي جاندار]] آهي.]]

حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مثال طور، ننڍي جسامت، مختصر نسلي مدت ۽ وڏي [[نسلي پيداواري صلاحيت]] سبب عام ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽن]] جي [[جينيات]] جي مطالعي لاءِ هڪ [[نمونائي جاندار]] آهي، جنهن ۾ [[جينياتي ڳانڍاپو]]، [[ايپسٽاسس|جينن جي وچ ۾ لاڳاپا]]، [[ڪروموسوم|ڪروموسومي]] جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات|ترقي]]، رويو ۽ [[ارتقا]] شامل آهن. ڇاڪاڻ ته يوڪيريوٽن ۾ جينياتي نظام وڏي حد تائين محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ميون جي مکين ۾ [[ڊي اين اي نقل]] يا [[جينياتي نقل نويسي|نقل نويسي]] جهڙن بنيادي خلوي عملن کي سمجهڻ سان ٻين يوڪيريوٽن، جن ۾ انسان به شامل آهن، جي اهڙن عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pierce&quot;&gt;{{cite book |title=Genetics: A Conceptual Approach |last=Pierce |first=B. A. |edition=2nd |publisher=W.H. Freeman and Company |location=New York |page=[https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87 87] |isbn=978-0-7167-8881-2 |year=2006 |url=https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87}}&lt;/ref&gt; ''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي [[جينوم منصوبو|ترتيب]] 2000ع ۾ معلوم ڪئي وئي، جيڪا حياتياتي تحقيق ۾ هن جاندار جي اهم ڪردار جي عڪاسي ڪري ٿي. معلوم ٿيو ته مک جي جينوم جو 70 سيڪڙو [[انساني جينوم]] سان مشابهت رکي ٿو، جيڪو [[ارتقا]] جي نظريي جي حمايت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Adams_2000&quot;&gt;{{cite journal |last1=Adams |first1=M. D. |title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' |journal=Science |volume=287 |issue=5461 |pages=2185–2195 |date=24 March 2000 |pmid=10731132 |doi=10.1126/science.287.5461.2185 |last2=Celniker |first2=S. E. |last3=Holt |first3=R. A. |last4=Evans |first4=C. A. |last5=Gocayne |first5=J. D. |last6=Amanatides |first6=P. G. |last7=Scherer |first7=S. E. |last8=Li |first8=P. W. |last9=Hoskins |first9=R. A. |last10=Galle |first10=R. F. |last11=George |first11=R. A. |last12=Lewis |first12=S.E. |last13=Richards |first13=S. |last14=Ashburner |first14=M. |last15=Henderson |first15=S. N. |last16=Sutton |first16=G. G. |last17=Wortman |first17=J. R. |last18=Yandell |first18=M. D. |last19=Zhang |first19=Q. |last20=Chen |first20=L.X. |last21=Brandon |first21=R. C. |last22=Rogers |first22=Y. H. |last23=Blazej |first23=R. G. |last24=Champe |first24=M. |last25=Pfeiffer |first25=B. D. |last26=Wan |first26=K. H. |last27=Doyle |first27=C. |last28=Baxter |first28=E. G. |last29=Helt |first29=G. |last30=Nelson |first30=C. R. |bibcode=2000Sci...287.2185. |display-authors=5 }}&lt;/ref&gt;

=== خوراڪ طور ===

{{main|خوراڪ طور حشرات}}

[[File:Witchetty grub.jpg|thumb|upright=0.9|[[وچيٽي لاروا]] آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن ۾ پروٽين سان ڀرپور قيمتي خوراڪ سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Ceurstemont 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ceurstemont |first1=Sandrine |title=Inevitable insectivores? Not so fast |date=6 July 2013 |journal=New Scientist |volume=219 |issue=2924 |page=35 |doi=10.1016/S0262-4079(13)61691-7 }}&lt;/ref&gt;]]

دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;theguardian&quot;&gt;{{Cite news |date=31 July 2010 |title=Insects could be the key to meeting food needs of growing global population |url=http://www.theguardian.com/environment/2010/aug/01/insects-food-emissions |access-date=13 January 2022 |work=[[دي گارڊين]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ramos-Elorduy 1998 44&quot;&gt;{{cite book |title=Creepy crawly cuisine: the gourmet guide to edible insects |last=Ramos-Elorduy |first=Julieta |author2=Menzel, Peter |year=1998 |publisher=Inner Traditions / Bear &amp; Company |isbn=978-0-89281-747-4 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Q7f1LkFz11gC |access-date=23 April 2014}}&lt;/ref&gt; آفريڪا ۾ مقامي طور گهڻي تعداد ۾ ملندڙ [[ماڪڙ]] ۽ [[اڏوهيون]] انسانن جي روايتي خوراڪ جو عام ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;&gt;{{cite web |title=Insects as Food for Humans |url=https://www.si.edu/spotlight/buginfo/insects-food |access-date=14 September 2022}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، خاص طور تي تريل [[سيڪاڊا]]، [[لذيذ خوراڪ]] سمجهيا وڃن ٿا. حشرات ۾ سندن وزن جي ڀيٽ ۾ پروٽين جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ ڪجهه ليکڪن انهن کي انساني [[غذائيت]] ۾ [[پروٽين]] جو اهم ممڪن ذريعو قرار ڏنو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=10–13}} تنهن هوندي به، گهڻن ترقي يافته ملڪن ۾ [[حشر خوري]]، يعني حشرات کائڻ، سماجي طور [[ممنوع عمل|ممنوع]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Michels |first=John |title=Science |editor=John Michels |publisher=American Association for the Advance of Science |location=New York |year=1880 |volume=1 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=aDkLAAAAYAAJ&amp;pg=PA69}}&lt;/ref&gt; [[فوج|هٿياربند فوجن]] پاران پڻ ڏکين حالتن ۾ سپاهين لاءِ حشرات کي [[بقا جون مهارتون|بقا جي خوراڪ]] طور تجويز ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;/&gt; حشرات جي گهڻائي ۽ خوراڪ جي کوٽ بابت عالمي خدشن سبب [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو [[خوراڪ ۽ زراعت جو ادارو]] ان امڪان تي غور ڪري ٿو ته دنيا جي ماڻهن کي مستقبل ۾ حشرات کي بنيادي خوراڪ طور استعمال ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. حشرات غذائي جزن سان ڀرپور آهن، جن ۾ پروٽين، معدنيات ۽ چرٻيءَ جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ دنيا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو اڳ ئي باقاعدگيءَ سان انهن کي کائي ٿو.&lt;ref name=&quot;investvine&quot;&gt;{{cite web |url=http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |title=UN: Insects are 'food of the future' (video) |first=Arno |last=Maierbrugger |work=Inside Investor |date=14 May 2013 |access-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910061538/http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |archive-date=10 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ٻين شين ۾ ===

[[ڪارو سپاهي مک]] جا لاروا [[سينگار جي شين]] ۾ استعمال لاءِ [[پروٽين]] ۽ چرٻي فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Verheyen |first1=Geert |last2=Ooms |first2=Tom |last3=Vogels |first3=Liesbeth |last4=Vreysen |first4=Steven |last5=Bovy |first5=Ann |last6=Van Miert |first6=Sabine |last7=Meersman |first7=Filip |date=1 May 2018 |title=Insects as an Alternative Source for the Production of Fats for Cosmetics |journal=Journal of Cosmetic Science |volume=69 |issue=3 |pages=187–202 |pmid=30052193 }}&lt;/ref&gt; حشرات مان کاڌي جو تيل، حشري مکڻ ۽ [[چرٻيءَ وارا الڪوحل]] [[حياتياتي صاف سازي|تيار ڪري سگهجن ٿا]]؛ اهڙن حشرات ۾ سپرورم ''[[زوفوباس موريو]]'' پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 August 2016 |title=From Pest to Pot: Can Insects Feed the World? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410150413/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-date=10 April 2021 |access-date=13 January 2022 |website=National Geographic Culture}}&lt;/ref&gt; ڪاري سپاهي مک يا [[گهر جي مک]] سميت حشرات جون جنسون سندن [[ميگٽ پالڻ|لاروا]] واري صورت ۾، ۽ [[ميل ورم]] جهڙا ڀونئرن جا لاروا، پروسيس ڪري ڪڪڙن، مڇين ۽ سوئرن سميت پاليل جانورن لاءِ [[جانورن جي خوراڪ طور حشرات|خوراڪ]] طور استعمال ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=How AgriProtein makes chicken food from maggots |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/food-of-larvae |access-date=13 January 2022}}&lt;/ref&gt; حشرات جون ڪيتريون ئي جنسون [[پالتو جانور|پالتو جاندارن]] طور وڪرو ۽ پاليون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bugs |title=Bugs – das Wirbellosenmagazin |url=https://www.ms-verlag.de/magazine/bugs |access-date=7 March 2021 |website=NTV Verlag}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ۽ لوڪ روايتن ۾ ===

{{further|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}}

[[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|upright=1.2|[[قديم مصر]] جو الڳ پرن وارو [[اسڪاراب (نوادرات)|اسڪاراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م.]]

[[اسڪارابيڊي|اسڪاراب ڀونئرن]] کي [[قديم مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه [[شامانيت|شاماني]] ثقافتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي علامتي اهميت حاصل هئي. قديم [[چين|چيني]] [[سيڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت سمجهندا هئا. [[ميسوپوٽيميا]] جي ادب ۾ [[گلگامش]] جي رزميه نظم ۾ [[اوڊوناٽا]] ڏانهن اهڙا اشارا ملن ٿا، جيڪي امرتا جي ناممڪن هجڻ جي علامت آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان بشمين]] ماڻهن وٽ [[پريئنگ مينٽس]] کي وڏي ثقافتي اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ تخليق ۽ انتظار ڪرڻ ۾ زين جهڙو صبر شامل آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=9}}

== پڻ ڏسو ==

* [[حشراتيات]]
* [[نسلي حشراتيات]]
* [[اڏامندڙ ۽ ترندڙ جانور]]
* [[:زمرو:حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون|حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون]]

==حوالا==</text>
      <sha1>bra7n6jks2uwpr59h3q6f8mu9392q1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413462</id>
      <parentid>413453</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>413462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172579" sha1="lzzqtzoo9e4ppl8b527089gzlonn2jl" xml:space="preserve">{{Short description|آرٿروپوڊن جو طبقو}}

{{Automatic taxobox
| fossil_range = {{fossilrange|Carboniferous|Present|earliest=400}} ابتدائي گروهه [[ڊيوونين دور]] کان سڃاتو وڃي ٿو
| image = Insects - Neoptera - Paleoptera - Apterygota.jpg&lt;!--See talk page before editing--&gt;
| image_caption = حشرات جو جسم ٽن حصن تي مشتمل هوندو آهي: وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] وارو مٿو، ٽن جوڙن ٽنگن واري [[ڇاتي (آرٿروپوڊ جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ ٽڪرن ۾ ورهايل پيٽ. ڪيترن ئي گروهن ۾ پرن جا ٻه جوڙا پڻ هوندا آهن.
| display_parents = 2
| taxon = Insecta
| authority = [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ([[سسٽيما نيچري جو ڏهون ڇاپو|1758ع]])
| subdivision_ranks = ذيلي گروهه
| subdivision = * [[آرڪيوگناٿا]]

* [[ڊائڪونڊيليا]]
  ** [[زائجينٽوما]]
  ** [[ٽيريگوٽا]]
  | synonyms = * ايڪٽوگناٿا
* اينٽوميڊا
  }}
  [[File:Insect world of motion.webm|thumb|حشرات چرپر سان ڀرپور دنيا ۾ رهن ٿا. هي [[اڪنٿوسيفالا ٽرمينالس|پنن جهڙين ٽنگن وارو جيت]] هوا ۾ لڏندڙ گاهه تي چڙهي ٿو ۽ پوءِ اڏامي وڃي ٿو.]]

'''جیت'' یا '''حشرات''' ([[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''{{lang|la|insectum}}'' مان) '''انسڪٽا''' [[طبقو (حياتيات)|طبقي]] سان واسطو رکندڙ [[غير ڪرنگهي وارا جانور]] آهن. اهي [[آرٿروپوڊ]] فائلم جو سڀ کان وڏو گروهه آهن. &lt;!--Please do not try to add humorous remarks here: that will only get you blocked from editing like the six folks who tried doing just that recently. --&gt; حشرات وٽ [[ٻاهريون ڍانچو]]، ٽن حصن تي مشتمل جسم ([[حشرات جي جسماني بناوت#مٿو|مٿو]]، [[ڇاتي (حشرات جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ [[پيٽ (حشرات جي جسماني بناوت)|پيٽ]])، جوڙدار [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽنگن]] جا ٽي جوڙا، [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي. حشرات جانورن جو سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه آهن، جن جا ڏهه لک کان وڌيڪ [[نسل (حياتيات)|نسل]] بيان ڪيا ويا آهن؛ اهي جانورن جي بيان ڪيل سمورن نسلن جي اڌ کان وڌيڪ حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.

حشرات جو [[اعصابي سرشتو]] هڪ [[حشرات جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. حشرات پنهنجي جسم جي پاسن تي موجود [[ساهه سوراخ (آرٿروپوڊ)|جوڙن ۾ ترتيب ڏنل سوراخن]] جي هڪ سرشتي وسيلي [[حشرات جو تنفسي سرشتو|هوا ۾ ساهه کڻن ٿا]]، جيڪي [[ٽريڪيا#غير ڪرنگهي وارا جانور|ننڍين نلين]] سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ هوا کي سڌو جسم جي بافتن تائين پهچائيندا آهن. تنهنڪري سندن رت آڪسيجن کڻي نه ٿو هلي؛ اهو رڳو جزوي طور نالين ۾ محدود هوندو آهي ۽ ان جو ڪجهه حصو کليل [[هيموسيل]] ۾ گردش ڪندو آهي. حشرات بنيادي طور پنهنجي [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] وسيلي ڏسن ٿا، جڏهن ته انهن وٽ اضافي طور ننڍيون [[سادي اک|ساديون اکيون]] پڻ هونديون آهن. ڪيترائي حشرات [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضون]] وسيلي آواز ٻڌي سگهن ٿا. سندن [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] حسي گراهڪن وسيلي ڪم ڪندي آهي، جيڪي عام طور اينٽينائن ۽ وات جي حصن تي موجود هوندا آهن.

اڪثر حشرات [[آنا ڏيندڙ جانور|آنا ڏئي]] نسل وڌائين ٿا. حشرات جي واڌ سندن نه ڇڪجندڙ ٻاهرئين ڍانچي سبب محدود هوندي آهي، تنهنڪري سندن واڌ ويجهه دوران ڪيترائي ڀيرا [[کل لاهڻ|کل لاهڻي]] پوندي آهي. اڻ بالغ مرحلا اڪثر جسماني بناوت، عادتن ۽ رهائش جي لحاظ کان بالغ حشرات کان مختلف هوندا آهن. [[مڪمل روپ مٽائڻ|چئن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ گروهن ۾ عام طور لڳ ڀڳ بي حرڪت [[پيوپا]] وارو مرحلو هوندو آهي. بالغ حشرات عام طور هلڻ ۽ اڏامڻ وسيلي چرپر ڪندا آهن؛ ڪجهه ترڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. حشرات اهي واحد غير ڪرنگهي وارا جانور آهن، جيڪي پنهنجي طاقت سان مسلسل اڏام ڪري سگهن ٿا؛ [[حشرات جي اڏام]] جو ارتقا رڳو هڪ ڀيرو ٿيو. ڪيترائي حشرات گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو [[آبي حشرات|پاڻيءَ ۾]] گذارين ٿا ۽ انهن جا [[لاروا]] گلڦڙن وسيلي ساهه کڻن ٿا؛ ڪجهه نسلن جا بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن. ڪجهه نسل، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ جيت]]، پاڻيءَ جي سطح تي هلي سگهن ٿا. حشرات گهڻو ڪري اڪيلا رهن ٿا، پر ڪجهه، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ماڪوڙو|ماڪوڙا]] ۽ [[اڏوهيون]]، [[اعليٰ سماجيت|سماجي]] هوندا آهن ۽ وڏين، منظم [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونين]] ۾ رهن ٿا. ٻيا، جهڙوڪ [[ڪن ڪينچلو|ڪن ڪينچلا]]، مادراڻي سنڀال ڪن ٿا ۽ پنهنجن آنن ۽ ٻچن جي حفاظت ڪن ٿا. حشرات ڪيترن ئي طريقن سان هڪٻئي سان رابطو ڪري سگهن ٿا. نر [[پتنگو|پتنگا]] وڏي فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا. ٻيا نسل آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا: ڪرڪيٽ [[اسٽرائيڊيوليشن|پنهنجا پر هڪٻئي سان گسائي آواز پيدا ڪن ٿا]]، جيئن ساٿيءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ۽ ٻين نرن کي پري رکن. [[جگنو|ليمپائرڊ ڀنگ]] روشنيءَ وسيلي هڪٻئي سان رابطو ڪن ٿا.

[[نامڪمل روپ مٽائڻ|ٽن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ حشرات ۾ پيوپا وارو مرحلو نه هوندو آهي؛ اهي [[نمف (حياتيات)|نمف]] جي ڪيترن مرحلن مان گذرندا آهن، جن ۾ هر ايندڙ مرحلو بالغ حشر سان وڌيڪ مشابهت رکندو آهي. [[قديم حياتياتي دور]] مان تمام وڏي جسامت وارن حشرات جا پنڊ پهڻ مليا آهن، جن ۾ [[ميگانيسوپٽيرا|وڏا ڀنڀوري جهڙا حشرات]] پڻ شامل آهن، جن جي پرن جي پکيڙ {{convert|55|to|70|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه بظاهر [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل طور ارتقا پذير]] ٿيا آهن. انسان ڪيترن حشرات کي [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جاندار]] سمجهن ٿا، خاص طور انهن کي جيڪي فصلن کي نقصان پهچائين ٿا، ۽ انهن کي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] ۽ ٻين طريقن سان ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ٻيا حشرات [[طفيلائيت|طفيل]] هوندا آهن ۽ [[حشرات سبب ٿيندڙ بيمارين جي فهرست|بيمارين]] جا [[ناقل (وبائيات)|ناقل]] بڻجي سگهن ٿا. حشرات مان [[زيرگي|زيرگي ڪندڙ جاندار]] ڪيترن گلدار ٻوٽن جي نسل وڌائڻ ۽ اهڙيءَ ريت انهن جي ماحولياتي سرشتن لاءِ لازمي آهن. ڪيترائي حشرات نقصانڪار حشرات جو شڪار ڪرڻ سبب ماحولياتي طور فائديمند آهن، جڏهن ته ڪجهه سڌو معاشي فائدو پڻ ڏين ٿا. خاص طور ٻن نسلن کي وڏي معاشي اهميت حاصل آهي ۽ انهن کي ڪيترائي سؤ سال اڳ گهريلو بڻايو ويو هو: [[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جا ڪيڙا]] [[ريشم]] لاءِ ۽ [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] [[ماکي]] لاءِ. دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي ڄاڻي واڻي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا. انساني سرگرميون [[حشرات جي حياتياتي گوناگونيت]] تي سنگين اثر وجهي رهيون آهن.

== لفظ جو بڻ بنياد ==

لفظ '''حشر''' لاءِ انگريزي لفظ انسیڪٽ ''insect''، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ انسيڪٽم {{lang|la|insectum}}&lt;!--past participle--&gt; مان نڪتل آهي، جيڪو ان {{lang|la|in}} + سيڪو {{lang|la|sĕco}}، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ جي معنيٰ رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dinseco1 |title=insĕco |last1=Lewis |first1=Charlton T. |last2=Short |first2=Charles |dictionary=A Latin Dictionary |publisher=Perseus Digital Library |date=1879}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ حشرات جو جسم ڄڻ ٽن حصن ۾ ورهايل نظر اچي ٿو. [[پليني بزرگ]] هن لاطيني لفظ کي رائج ڪيو، جنهن [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ اينٽومون {{lang|grc|ἔντομον}} ''éntomon''، يعني ”حشر“ يا جيت (جيئن [[حشراتيات]] ۾) جو [[لفظي ترجمو]] ڪيو هو. اهو لفظ وري {{lang|grc|[[wikt:ἔντομος|ἔντομος]]}} اينٽوموس ''éntomos''، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ مان نڪتل هو؛&lt;ref name=&quot;Liddell&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/ntomos |title=ἔντομος |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |work=A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus Digital Library |date=1940}}&lt;/ref&gt; [[ارسطو]] پڻ پنهنجي حياتياتي درجي بنديءَ ۾ [[ارسطو جي حياتيات#درجي بندي|جاندارن جي هن طبقي]] لاءِ اهو اصطلاح سندن ٽڪرن ۾ ورهايل جسم جي حوالي سان استعمال ڪيو هو. انگريزي لفظ ''insect'' پهريون ڀيرو 1601ع ۾ [[فليمون هالينڊ]] پاران پليني جي ڪيل ترجمي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;etymonline&quot;&gt;{{cite dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |title=insect (n.) |dictionary=[[آن لائين ايٽيمولوجيڪل ڊڪشنري]] |last=Harper |first=Douglas |author2=McCormack, Dan |date=November 2001 |page=1 |access-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164850/http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=11 January 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ezglot.com/words.php?w=insect&amp;l=eng |title=insect translations |website=ezglot.com}}&lt;/ref&gt;

== حشرات ۽ ٻيا ”جيت“ ==

=== امتيازي خاصيتون ===

عام ڳالهه ٻولهه ۾ حشرات ۽ ٻين زميني [[سنڌي|سنڌپيرن]] کي اڪثر '''جيت'''{{efn|[[نيوزيلينڊ جو عجائب گهر]] لکي ٿو ته ”روزمره جي ڳالهه ٻولهه“ ۾ ''جيت'' مان مراد ”گهٽ ۾ گهٽ ڇهن ٽنگن وارا زميني سنڌپير، جهڙوڪ حشرات، ڪوريئڙا ۽ سئوپيرا“ هوندا آهن.&lt;ref&gt;[https://www.tepapa.govt.nz/discover-collections/read-watch-play/science/your-bug-questions-answered/what-bug-insects-arachnids &quot;What is a bug? Insects, arachnids, and myriapods&quot;] at Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa website. Accessed 10 March 2022.&lt;/ref&gt; ”اهي جيت جيڪي حشرات ناهن“ بابت هڪ باب ۾ حشراتيات جي ماهر گلبرٽ والڊبائوئر سئوپيرن، هزارپيرن، عنڪبوتين (ڪوريئڙن، [[اوپيليونيز|ڊگهن ٽنگن وارن عنڪبوتين]]، وڇن، [[مائيٽ|مائيٽن]]، چگرن ۽ چچڙن) سان گڏ ڪجهه زميني سخت کل وارن جاندارن ([[سو بگ|سو بگن]] ۽ [[پل بگ|پل بگن]]) جو به ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;&gt;{{cite book |last=Waldbauer |first=Gilbert |title=The Handy Bug Answer Book |publisher=Visible Ink |year=1998 |url=https://archive.org/details/handybuganswerbo00wald/page/5/mode/2up |pages=1, 5–26 |isbn=978-1-57859-049-0}}&lt;/ref&gt;}} يا رينگندڙ ننڍڙا جاندار چيو ويندو آهي. حشراتيات جا ماهر ڪنهن حد تائين ”جيت“ جو نالو هڪ محدود درجي، يعني [[حقيقي جيت|حقيقي جيتن]] لاءِ مخصوص رکن ٿا، جيڪي [[هيميپٽيرا]] سلسلي جا حشرات آهن، جهڙوڪ [[سيڪاڊا]] ۽ [[ڍال جيت]].&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;/&gt; ٻيا زميني سنڌپير، جهڙوڪ [[سئوپيرو|سئوپيرا]]، [[هزارپيرو|هزارپيرا]]، [[ڪاٺ جي جوءِ|ڪاٺ جون جوئون]]، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[مائيٽ|مائيٽ]] ۽ [[وڇون]]، ڪڏهن ڪڏهن حشرات سمجهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ پڻ ڳنڍيل ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Chinery intro 1993&quot;&gt;{{cite book |last=Chinery |first=Michael |date=1993 |chapter=Introduction |title=Insects of Britain &amp; Northern Europe |edition=3rd |location=London |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-219918-6 |pages=11–13}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات ئي اهڙا سنڌپير آهن، جن ۾ پر ٿي سگهن ٿا؛ سندن سيني تي وڌ ۾ وڌ پرن جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پر هجن يا نه هجن، بالغ حشرات کي سندن ٽن حصن واري جسماني بناوت مان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن ۾ مٿو، سينو ۽ پيٽ شامل آهن؛ سندن سيني تي ٽنگن جا ٽي جوڙا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;175&quot; heights=&quot;175&quot; caption=&quot;حشرات ۽ ٻيا ”جيت“، جيڪي حشرات سان ڀلجي سگهن ٿا&quot;&gt;
File:Gemeine Heidelibelle (Sympetrum vulgatum) 4 (cropped).jpg|'''حشر'''&lt;!--هن گروهه ڏانهن اشارو--&gt;: ڇهه ٽنگون، ٽن حصن وارو جسم&lt;br/&gt;(مٿو، سينو، پيٽ)،&lt;br/&gt;پرن جا وڌ ۾ وڌ ٻه جوڙا
File:Wolfsspinne Trochosa Rose-20190905-RM-081613 (cropped).jpg|[[ڪوريئڙو]]: اٺ ٽنگون،&lt;br/&gt;ٻن حصن وارو جسم
File:Armadillidium_vulgare_001.jpg|[[ڪاٺ جي جوءِ]]: ٽنگن جا ست جوڙا، جسم جا ست ڀاڱا&lt;!--حقيقت ۾ سيني جا، پر هن ڪيپشن لاءِ تمام فني اصطلاح آهي--&gt;&lt;br/&gt;(مٿي ۽ پڇ سميت)
File:Scolopendra viridicornis nigra (cropped).jpg|[[سئوپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي هڪ جوڙو
File:Milli's on the back (cropped).jpg|[[هزارپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي ٻه جوڙا
&lt;/gallery&gt;=== حياتياتي گوناگونيت ===

{{Main|حشرات جي حياتياتي گوناگونيت}}

[[File:Eukaryote species pie tree.png|thumb|upright=1.75|سڀني [[حقيقي مرڪزياتي جاندار|حقيقي مرڪزياتي جاندارن]] مان لڳ ڀڳ اڌ حشرات آهن (خاڪي جي کاٻي پاسي).]]

حشرات جي [[نسل (حياتيات)|نسلن]] جي ڪل تعداد بابت اندازن ۾ گهڻو فرق آهي. اندازو آهي ته دنيا ۾ حشرات جا شايد لڳ ڀڳ 55 لک نسل موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک نسلن کي بيان ڪري نالا ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Stork |first=Nigel E. |title=How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth? |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=7 January 2018 |volume=63 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1146/annurev-ento-020117-043348 |pmid=28938083 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; اهي [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي|فنجائين]] سميت سڀني حقيقي مرڪزياتي جاندارن جي نسلن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Erwin |first=Terry L. |year=1982 |title=Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species |journal=The Coleopterists Bulletin |volume=36 |pages=74–75 |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923014947/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون [[سلسلو (حياتيات)|سلسلا]] [[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا)، [[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون)، [[هائيمينوپٽيرا]] (ڀنڀوريون، ڪوليون ۽ ماکيءَ جون مکيون) ۽ [[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا) آهن؛ انهن مان هر هڪ سلسلي جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;{{-}}

&lt;gallery class=center mode=packed widths=150 heights=150 caption=&quot;حشرات انتهائي گوناگون آهن. پنجن گروهن مان هر هڪ جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&quot;&gt;
File:Palomena prasina MHNT Léguevin Blanc.jpg|حقيقي جيت&lt;br/&gt;([[هيميپٽيرا]])
File:Peacock butterfly (Aglais io) 2.jpg|پوپٽ ۽ پتنگا&lt;br/&gt;([[ليپيڊوپٽيرا]])
File:Asilidae by kadavoor.jpg|مکيون&lt;br/&gt;([[ڊپٽيرا]])
File:Specimen of Podalonia tydei (Le Guillou, 1841) (cropped).jpg|ڀنڀوريون&lt;br/&gt;([[هائيمينوپٽيرا]])
File:7-Spotted-Ladybug-Coccinella-septempunctata-sq1.jpg|ڀونئرا&lt;br/&gt;([[ڪوليوپٽيرا]])
&lt;/gallery&gt;=== ورڇ ۽ رهائشگاهون ===

&lt;gallery class=center mode=packed widths=165 heights=165 caption=&quot;حشرات برف، مٺي پاڻي، گرم علائقن، ريگستان ۽ سمنڊ جهڙين مختلف رهائشگاهن ۾ ملن ٿا.&quot;&gt;
File:Boreus hyemalis 5930585 (cropped).jpg|برف تي برفاني وڇون-مک ''[[بوريس هائيمالس]]''
File:Dytiscus marginalis larva.jpg|تلاءَ ۾ وڏي ٽٻي هڻندڙ ڀونئري ''[[ڊائٽسڪس مارجينالس]]'' جو لاروا
File:Green Orchid Bee (Euglossa dilemma) (7406599274).jpg|وچ آمريڪا جي سائي آرڪڊ مک ''[[يوگلوسا ڊائليما]]''
File:SGR laying (cropped).jpg|ريگستاني ماڪڙ ''[[شسٽوسرڪا گريگاريا]]'' واريءَ ۾ آنا ڏيندي
File:Halobates sp. (Heteroptera Gerridae), 20 August 2011, Castle Beach, Kailua (Oahu), Hawaii03 (cropped).jpg|هوائي جي سامونڊي ڪناري تي سامونڊي سطح تي هلندڙ ''[[هالوبٽيز]]''
&lt;/gallery&gt;حشرات هر کنڊ ۽ لڳ ڀڳ هر زميني [[رهائشگاهه]] ۾ پکڙيل آهن. معتدل علائقن جي ڀيٽ ۾ [[گرم علائقو|گرم علائقن]]، خاص ڪري [[گرم علائقائي برساتي ٻيلو|گرم علائقائي برساتي ٻيلن]] ۾ حشرات جا نسل گهڻو وڌيڪ آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}} دنيا جي مختلف علائقن تي حشراتيات جي ماهرن طرفان تحقيق جو مقدار تمام مختلف رهيو آهي. برطانوي ٻيٽن جو تمام تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي، تنهنڪري گلن ۽ ڪرينسٽن 2014ع ۾ لکيو ته اتي ڄاڻايل لڳ ڀڳ 22,500 نسلن جو انگ حقيقي تعداد کان شايد پنج سيڪڙو جي اندر آهي؛ سندن چوڻ موجب ڪئناڊا ۾ بيان ڪيل 30,000 نسل يقيناً اتي موجود حقيقي تعداد جي اڌ کان وڌيڪ آهن. هو وڌيڪ لکن ٿا ته آمريڪي [[آرڪٽڪ]] ۾ ڄاڻايل 3,000 نسلن جو انگ به گهڻو ڪري درست هجڻ گهرجي. ان جي ابتڙ، گرم علائقن ۽ [[ڏاکڻو اڌ گولو|ڏاکڻي اڌ گولي]] ۾ موجود حشرات جي نسلن جي وڏي اڪثريت شايد اڃا تائين بيان نه ڪئي وئي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}}

لڳ ڀڳ 30,000 کان 40,000 [[آبي حشر|آبي حشرات]] جا نسل مٺي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا؛ جڏهن ته سامونڊي حشرات تمام ٿورا آهن، شايد رڳو هڪ سئو کن نسل.&lt;ref name=&quot;Crook 2018&quot;&gt;{{cite web |last1=Crook |first1=Glynis |title=Marine insects: small but significant |url=https://www.dw.com/en/why-are-there-so-few-insects-at-sea/a-44388348 |publisher=Deutsche Welle |access-date=2 December 2023}}&lt;/ref&gt; [[برفاني وڇون-مک|برفاني وڇون-مکيون]] جهڙا حشرات [[آرڪٽڪ حياتياتي نظام|آرڪٽڪ]] سميت سرد رهائشگاهن ۽ اوچن جبلائي علائقن ۾ به چڱيءَ طرح زنده رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hågvar |first=Sigmund |title=A review of Fennoscandian arthropods living on and in snow |journal=[[European Journal of Entomology]] |volume=107 |issue=3 |year=2010 |pages=281–298 |doi=10.14411/eje.2010.037 |bibcode=2010EJEnt.107..281H |url=http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003622/http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-date=22 September 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ريگستاني ماڪڙ|ريگستاني ماڪڙون]]، ڪوليون، ڀونئرا ۽ اڏوهيون ڌرتيءَ جي ڪجهه انتهائي گرم ۽ خشڪ ماحولن، جهڙوڪ [[سونوران ريگستان]]، سان مطابقت پيدا ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_inverts.php |title=Invertebrates: A Vertebrate Looks at Arthropods |publisher=[[ايريزونا-سونورا ريگستاني عجائب گهر]] |access-date=21 May 2013}}&lt;/ref&gt;

== نسلي ارتقا ۽ ارتقا ==

=== خارجي نسلي ارتقا ===

حشرات [[سنڌپير|سنڌپيرن]] ۾ هڪ [[ڪلئڊ]]، يعني هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان نڪتل قدرتي گروهه، ٺاهين ٿا.&lt;ref name=misof&gt;{{cite journal |last1=Misof |first1=Bernhard |display-authors=etal |title=Phylogenomics resolves the timing and pattern of insect evolution |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=7 November 2014 |volume=346 |issue=6210 |pages=763–767 |doi=10.1126/science.1257570 |pmid=25378627 |bibcode=2014Sci...346..763M }}&lt;/ref&gt; ڪجير ۽ ساٿين (2016ع) جي ڪيل [[نسلي ارتقا|نسلي ارتقائي]] تجزيي موجب حشرات [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] جاندارن ۾ شامل آهن، جن جا جسم ڀاڱن ۾ ورهايل ۽ ڇهه ٽنگون هونديون آهن؛ سندن سڀ کان ويجها مائٽ [[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) آهن.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kjer |first1=Karl M. |last2=Simon |first2=Chris |author2-link=Chris Simon (biologist) |last3=Yavorskaya |first3=Margarita |last4=Beutel |first4=Rolf G. |date=2016 |title=Progress, pitfalls and parallel universes: a history of insect phylogenetics |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=13 |issue=121 |page=121 |doi=10.1098/rsif.2016.0363 |pmid=27558853 |pmc=5014063}}&lt;/ref&gt;

{{clade|style=line-height:100%
|label1=[[ڇهه پيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[ڪوليمبولا]] (اسپرنگ ٽيل) [[File:Orchesella cincta (43480678534) (cropped).jpg|80px]]
|2=[[پروٽورا]] (مخروطي مٿا) [[File:Protura.png|80px]]
}}
|2={{clade
|1=[[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) [[File:Campodea spec. (Campodeidae), Elst (Gld), the Netherlands (cropped).jpg|120px]]
|2='''حشرات''' (= ايڪٽوگناٿا) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|100px]]
}}
}}
}}

=== اندروني نسلي ارتقا ===

اندروني نسلي ارتقا [[پولينيئوپٽيرا]] لاءِ وپفلر ۽ ساٿين جي 2019ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Wipfler Letsch Frandsen 2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wipfler |first1=Benjamin |last2=Letsch |first2=Harald |last3=Frandsen |first3=Paul B. |last4=Kapli |first4=Paschalia |last5=Mayer |first5=Christoph |last6=Bartel |first6=Daniela |last7=Buckley |first7=Thomas R. |last8=Donath |first8=Alexander |last9=Edgerly-Rooks |first9=Janice S. |last10=Fujita |first10=Mari |last11=Liu |first11=Shanlin |display-authors=5 |date=February 2019 |title=Evolutionary history of Polyneoptera and its implications for our understanding of early winged insects |journal=[[PNAS]] |volume=116 |issue=8 |pages=3024–3029 |doi=10.1073/pnas.1817794116 |pmid=30642969 |pmc=6386694 |bibcode=2019PNAS..116.3024W |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[پيرانيئوپٽيرا]] لاءِ جانسن ۽ ساٿين جي 2018ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Johnson 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=Kevin P. |last2=Dietrich |first2=Christopher H. |last3=Friedrich |first3=Frank |last4=Beutel |first4=Rolf G. |last5=Wipfler |first5=Benjamin |last6=Peters |first6=Ralph S. |last7=Allen |first7=Julie M. |last8=Petersen |first8=Malte |last9=Donath |first9=Alexander |last10=Walden |first10=Kimberly K. O. |last11=Kozlov |first11=Alexey M. |last12=Podsiadlowski |first12=Lars |last13=Mayer |first13=Christoph |last14=Meusemann |first14=Karen |last15=Vasilikopoulos |first15=Alexandros |last16=Waterhouse |first16=Robert M. |last17=Cameron |first17=Stephen L. |last18=Weirauch |first18=Christiane |last19=Swanson |first19=Daniel R. |last20=Percy |first20=Diana M. |last21=Hardy |first21=Nate B. |last22=Terry |first22=Irene |last23=Liu |first23=Shanlin |last24=Zhou |first24=Xin |last25=Misof |first25=Bernhard |last26=Robertson |first26=Hugh M. |last27=Yoshizawa |first27=Kazunori |display-authors=5 |title=Phylogenomics and the evolution of hemipteroid insects |journal=[[PNAS]] |volume=115 |issue=50 |date=26 November 2018 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.1815820115 |pages=12775–12780 |pmid=30478043 |pmc=6294958 |bibcode=2018PNAS..11512775J |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ [[هولوميٽابولا]] لاءِ ڪجير ۽ ساٿين جي 2016ع واري تحقيق تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;/&gt; بيان ڪيل موجوده نسلن جا انگ اسٽورڪ (2018ع) مان ورتل آهن؛ جن گروهن جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل آهن، تن جا انگ ٿلهن اکرن ۾ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;

{{clade|style=font-size:85%;line-height:85%
|label1='''حشرات'''
|1={{clade
|label1=[[مونوڪونڊيليا]]
|1=[[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل، 513 نسل) [[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|label2=[[ڊائڪونڊيليا]]
|2={{clade
|1=[[زائجينٽوما]] (سلور فش، فائر برئٽ ۽ فش ماٿ، 560 نسل) [[File:Silverfish 2007-2 (white background).jpg|100px]]
|label2=[[پٽيريگوٽا]]
|sublabel2=''[[حشر جو پر|پر]]''
|2={{clade
|label1=[[پيليئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[اوڊوناٽا]] (ڀنڀوريون ۽ ڊيمسل فلائي، 5,899 نسل) [[File:Illustrations of Exotic Entomology II 47 ('LIBELLULA AXILENA').jpg|70px]]
|2=[[ايفيميروپٽيرا]] (مئي مکيون، 3,240 نسل) [[File:Isonychia sicca.jpeg|80px]]
}}
|label2=[[نيئوپٽيرا]]
|sublabel2=''پر پيٽ مٿان ويڙهجي سگهن ٿا''
|2={{clade
|label1=[[پولينيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[زوراٽيرا]] (فرشتي حشرات، 37 نسل) [[File:Zorotypus guineensis (white background).jpg|60px]]
|2=[[ڊرماپٽيرا]] (ڪن جيت، 1,978 نسل) [[File:Earwig on white background.jpg|60px]]
}}
|2={{clade
|1=[[پليڪوپٽيرا]] (پٿر مکيون، 3,743 نسل) [[File:Neoperla_clymene_hor.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙون، ڪرڪيٽ ۽ ڪيٽيڊڊ، 23,855 نسل) [[File:Gryllidae_usda.png|50px]]
|2={{clade
|1={{clade
|label1=[[نوٽوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[گريلوبلاٽوڊيا]] (برفاني رينگندڙ، 34 نسل) [[File:Grylloblattidae (white background).jpg|70px]]
|2=[[مينٽوفاسماٽوڊيا]] (گليڊيئيٽر، 15 نسل) [[File:Mantophasma zephyra (white background).jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[فاسماٽوڊيا]] (لٺ حشرات، 3,014 نسل) [[File:Stick insect line diagram.png|70px]]
|2=[[ايمبيوپٽيرا]] (ڄار اڻيندڙ، 463 نسل) [[File:Embia_major_hor.png|80px]]
}}
}}
|label2=[[ڊڪٽيوپٽيرا]]
|2={{clade
|1=[[مينٽوڊيا]] (مينٽس، 2,400 نسل) [[File:Stagmomantis carolina usda hor.png|80px]]
|2=[[بلاٽوڊيا]] (ڪاڪروچ ۽ اڏوهيون، 7,314 نسل) [[File:Temnopteryx species Zebra Cockroach (white background).jpg|60px]]
}}
}}
}}
}}
}}
|label2=[[يوميٽابولا]]
|2={{clade
|label1=[[پيرانيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[پسڪوڊيا]] (ڪتابي جوئون، ڇال جون جوئون ۽ رت چوسيندڙ جوئون، 11,000 نسل) [[File:Psocoptera (white background).jpg|45px]] [[File:Lipeurus forficulatus f.png|40px]]
|label2=[[ڪونڊائلوگناٿا]]
|2={{clade
|1=[[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت، '''103,590''' نسل) [[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
|2=[[ٿائسانوپٽيرا]] (ٿرپس، 5,864 نسل) [[File:Thrips (PSF) (white background).png|40px]]
}}
}}
|label2=[[هولوميٽابولا]]
|sublabel2=''لاروا، پيوپا''
|2={{clade
|1=[[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون، '''116,861''' نسل) [[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
|label2=[[اپاراگلوساٽا]]
|2={{clade
|label1=[[نيوروپٽيروئڊيا]]
|1={{clade
|label1=[[ڪوليوپٽيريڊا]]
|1={{clade
|1=[[اسٽريپسيپٽيرا]] (وڪڙيل پرن واريون مکيون، 609 نسل) [[File:Elenchus koebelei.jpg|70px]]
|2=[[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا، '''386,500''' نسل) [[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
}}
|label2=[[نيوروپٽيريڊا]]
|2={{clade
|1=[[رافڊيوپٽيرا]] (نانگ مکيون، 254 نسل) [[File:Raphidia icon.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[نيوروپٽيرا]] (ليس ونگ، 5,868 نسل) [[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|2=[[ميگالوپٽيرا]] (آلڊر مکيون ۽ ڊابسن مکيون، 354 نسل) [[File:Corydalus cornutus illustration (rotated).png|70px]]
}}
}}
}}
|label2=[[پانورپيڊا]]
|2={{clade
|label1=[[ايمفيسمينوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا، '''157,338''' نسل) [[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|2=[[ٽريڪوپٽيرا]] (ڪيڊس مکيون، 14,391 نسل) [[File:RHYACOPHILA DORSALIS Male Pont Forge de Sailly Watigny 02 MHNT.jpg|70px]]
}}
|label2=[[اينٽليوفورا]]
|2={{clade
|1=[[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون، '''155,477''' نسل) [[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|2={{clade
|1=[[ميڪوپٽيرا]] (وڇون مکيون، 757 نسل) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|70px]]
|2=[[سائفوناپٽيرا]] (پسو، 2,075 نسل) [[File:Pulex irritans female ZSM (white background).jpg|40px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}

=== درجابندي ===

==== شروعاتي درجابندي ====

{{further|ارسطو جي حياتيات#درجابندي|سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات}}

{{cladogram|title=1758ع ۾ لينيئس جي حشرات جي ستن سلسلن جي سڃاڻپ واري ڪنجي جو خاڪو&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;/&gt;
|cladogram={{clade|style=font-size:85%;line-height:95%
|sublabel1='''[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]]'''
|1={{clade
|sublabel1=بي پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ اپٽيرا|اپٽيرا]]
|1=[[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|sublabel2=پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=ٻن پرن وارا
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڊپٽيرا|ڊپٽيرا]]
|1=[[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|sublabel2=چئن پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=اڻ برابري وارا جوڙا
|1={{clade
|sublabel1=اڳيان پر مڪمل سخت
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڪوليوپٽيرا|ڪوليوپٽيرا]]
|1=[[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
|sublabel2=اڳيان پر جزوي سخت
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هيميپٽيرا|هيميپٽيرا]]
|2=[[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
}}
|sublabel2=هڪجهڙا جوڙا
|2={{clade
|sublabel1=ڇلرن وارا پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ليپيڊوپٽيرا|ليپيڊوپٽيرا]]
|1=[[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|sublabel2=جھليدار پر
|2={{clade
|sublabel1=ڏنگ کان سواءِ
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ نيوروپٽيرا|نيوروپٽيرا]]
|1=[[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|sublabel2=ڏنگ سان
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هائيمينوپٽيرا|هائيمينوپٽيرا]]
|2=[[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
{{Clear}}
[[ارسطو]] پهريون شخص هو، جنهن حشرات کي هڪ الڳ جاندار گروهه طور بيان ڪيو. هن پنهنجي ''[[قدرتي ڏاڪڻ]]'' ۾ انهن کي جانورن جي ٻئي سڀ کان هيٺين درجي تي رکيو؛ يعني [[خودبخود پيدائش|خودبخود پيدا ٿيندڙ]] اسپنجن ۽ ڪيڙن کان مٿي، پر سخت خول وارن سامونڊي گونگهن کان هيٺ. سندس اها درجابندي ڪيترين صدين تائين استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=Bloomsbury |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=111–119}}&lt;/ref&gt;

1758ع ۾ پنهنجي ''[[سسٽيما نيچري]]'' ۾،&lt;ref name=Linn1758&gt;{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |edition=[[10th edition of Systema Naturae|10th]] |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |access-date=22 September 2008 |language=la |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010032456/https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |archive-date=10 October 2008 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ڪارل لينيئس]] جانورن جي بادشاهت کي ڇهن طبقن ۾ ورهايو، جن مان هڪ [[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]] هو. هن پرن جي بناوت جي بنياد تي حشرات جا ست سلسلا قائم ڪيا. انهن ۾ بي پر اپٽيرا، ٻن پرن وارا ڊپٽيرا ۽ چئن پرن وارا پنج سلسلا شامل هئا: مڪمل سخت اڳين پرن وارا ڪوليوپٽيرا؛ جزوي سخت اڳين پرن وارا هيميپٽيرا؛ ڇلرن وارن پرن وارا ليپيڊوپٽيرا؛ جھليدار پرن پر [[ڏنگ]] کان سواءِ نيوروپٽيرا؛ ۽ جھليدار پرن ۽ ڏنگ وارا هائيمينوپٽيرا.&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;&gt;{{cite journal |last=Winsor |first=Mary P. |year=1976 |title=The development of Linnaean insect classification |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=25 |issue=1 |pages=57–67 |jstor=1220406 |doi=10.2307/1220406 |bibcode=1976Taxon..25...57W}}&lt;/ref&gt;

[[ژان بيپٽسٽ ڊي لامارڪ]] پنهنجي 1809ع واري ''[[فلسفي زولوجيڪ]]'' ۾ حشرات کي اڻ ڪرنگهي جاندارن جي نون [[شاخ (حياتيات)|شاخن]] مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=Gould2011&gt;{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Lying Stones of Marrakech |url={{GBurl |id=wApMpVmi-5gC |p=130}} |year=2011 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06167-5 |pages=130–134}}&lt;/ref&gt; [[جارج ڪيوويئر]] پنهنجي 1817ع واري ''[[لي ريني انيمال]]'' ۾ سڀني جانورن کي جسماني بناوت جي لحاظ کان چئن وڏين ”شاخن“ ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي، جنهن ۾ سنڌپير ۽ حلقيدار ڪيڙا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=De Wit |first=Hendrik C. D. |title=Histoire du Développement de la Biologie, Volume III |publisher=Presses Polytechniques et Universitaires Romandes |date=1994 |pages=94–96 |isbn=978-2-88074-264-5}}&lt;/ref&gt; اها ترتيب 1828ع ۾ جنينيات جي ماهر [[ڪارل ارنسٽ فون بيئر]]، 1857ع ۾ حيوانيات جي ماهر [[لوئي اگاسيز]] ۽ 1860ع ۾ تقابلي تشريحيات جي ماهر [[رچرڊ اوون]] پڻ اختيار ڪئي.&lt;ref name=Valentine2004/&gt; 1874ع ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] جانورن جي بادشاهت کي ٻن ذيلي بادشاهتن ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ گهڻ خلوي جانورن لاءِ ميٽازوئا هئي. ان ۾ پنج شاخون هيون، جن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Haeckel |first1=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |title=Anthropogenie oder Entwickelungsgeschichte des menschen |url=https://archive.org/details/anthropogenieod05haecgoog |year=1874 |page=202 |language=de |publisher=W. Engelmann}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Valentine2004&gt;{{cite book |last=Valentine |first=James W. |title=On the Origin of Phyla |url={{GBurl |id=DMBkmHm5fe4C |p=8}} |year=2004 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-84548-7 |pages=7–8}}&lt;/ref&gt;

==== جديد درجابندي ====

{{See also|حشرات جي سلسلن جي فهرست}}

روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل [[نظاميات]] ۾ عام طور [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] کي [[اعليٰ طبقو (حياتيات)|اعليٰ طبقي]] جو درجو ڏنو ويو آهي،{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=180}} ۽ ان ۾ چار گروهه سڃاتا ويا آهن: حشرات (ايڪٽوگناٿا)، [[ڪوليمبولا]]، [[پروٽورا]] ۽ [[ڊپلورا]]. پوين ٽنهي کي وات جا عضوا جسم جي اندر هجڻ جي بنياد تي گڏجي [[اينٽوگناٿا]] ۾ رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;/&gt;

نسلي ارتقائي انگن اکرن جي استعمال سان [[سلسلو (حياتيات)|سلسلي]] کان مٿين درجن جي باهمي لاڳاپن ۾ ڪيتريون تبديليون آيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;&gt;{{cite web |title=Classification of Bugs |last=Kendall |first=David A. |url=http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |year=2009 |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520201746/http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |archive-date=20 May 2009}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور حشرات کي ٻن ذيلي طبقن ۾ ورهايو ويندو هو: بي پر حشرات يا [[اپٽيريگوٽا]] ۽ پرن وارا حشرات يا [[پٽيريگوٽا]]. اپٽيريگوٽا ۾ روايتي طور بنيادي طرح بي پر سلسلا [[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل) ۽ [[زائجينٽوما]] (سلور فش) شامل هئا. پر اپٽيريگوٽا [[يڪ نسلي]] گروهه ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيٺيون ڄاڙو (حشر جو وات)|هيٺين ڄاڙن]] جي ترتيب جي بنياد تي آرڪيوگناٿا ٻين سڀني حشرات جو ڀيڻ گروهه آهي، جڏهن ته پرن وارا حشرات، يعني پٽيريگوٽا، زائجينٽوما سان گڏ [[ڊائڪونڊيليا]] جي اندر مان ارتقا پذير ٿيا.&lt;ref name=&quot;BlankeEtal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Blanke |first1=Alexander |last2=Machida |first2=Ryuichiro |last3=Szucsich |first3=Nikolaus Urban |last4=Wilde |first4=Fabian |last5=Misoe |first5=Bernhard |title=Mandibles with two joints evolved much earlier in the history of insects: dicondyly is a synapomorphy of bristletails, silverfish and winged insects |journal=[[Systematic Entomology]] |publisher=Wiley |volume=40 |issue=2 |date=15 October 2014 |doi=10.1111/syen.12107 |pages=357–364 }}&lt;/ref&gt;

[[پٽيريگوٽا]] ([[پيليئوپٽيرا]] ۽ [[نيئوپٽيرا]]) پرن وارا حشرات آهن ۽ سندن جسم جي ڀاڱن جي ٻاهرئين پاسي [[اسڪليرائٽ|سخت تختيون]] هونديون آهن؛ نيئوپٽيرا ۾ اهڙا عضلا هوندا آهن، جيڪي سندن پرن کي پيٽ مٿان سڌو ويڙهڻ جي اجازت ڏين ٿا. نيئوپٽيرا کي اڻپوري روپ مٽائڻ وارن گروهن ([[پولينيئوپٽيرا]] ۽ [[پيرانيئوپٽيرا]]) ۽ مڪمل روپ مٽائڻ وارن [[هولوميٽابولا]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته جوئن جا روايتي سلسلا [[ميلوفاگا]] ۽ [[اينوپلورا]]، [[پسڪوپٽيرا]] جي اندر اچن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نئون ٽيڪسون [[پسڪوڊيا]] قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=K. P. |last2=Yoshizawa |first2=K. |last3=Smith |first3=V. S. |year=2004 |title=Multiple origins of parasitism in lice |journal=Proceedings of the Royal Society of London |volume=271 |issue=1550 |pages=1771–1776 |doi=10.1098/rspb.2004.2798 |pmid=15315891 |pmc=1691793 |bibcode=2004PBioS.271.1771J}}&lt;/ref&gt; [[فاسماٽوڊيا]] ۽ [[ايمبيڊينا]] کي گڏجي يوڪينوليبيا ٺاهڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Terry |first1=Matthew D. |last2=Whiting |first2=Michael F. |title=Mantophasmatodea and phylogeny of the lower neopterous insects |journal=Cladistics |date=June 2005 |volume=21 |issue=3 |pages=240–257 |doi=10.1111/j.1096-0031.2005.00062.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; مينٽوڊيا، بلاٽوڊيا ۽ آئسوپٽيرا گڏجي هڪ يڪ نسلي گروهه [[ڊڪٽيوپٽيرا]] ٺاهين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0960-9822(00)00561-3 |year=2000 |first1=Nathan |last1=Lo |first2=Gaku |last2=Tokuda |first3=Hirofumi |last3=Watanabe |first4=Harley |last4=Rose |first5=Michael |last5=Slaytor |first6=Kiyoto |last6=Maekawa |first7=Claudio |last7=Bandi |first8=Hiroaki |last8=Noda |display-authors=5 |title=Evidence from multiple gene sequences indicates that termites evolved from wood-feeding cockroaches |journal=[[Current Biology]] |volume=10 |issue=13 |pages=801–804 |pmid=10898984 |doi-access=free |bibcode=2000CBio...10..801L}}&lt;/ref&gt; هاڻي پسن کي بورئيڊ ميڪوپٽيرن جا ويجها مائٽ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Whiting |first=M. F. |title=Mecoptera is paraphyletic: multiple genes and phylogeny of Mecoptera and Siphonaptera |year=2002 |journal=[[Zoologica Scripta]] |volume=31 |issue=1 |pages=93–104 |doi=10.1046/j.0300-3256.2001.00095.x }}&lt;/ref&gt;

=== ارتقائي تاريخ ===

{{main|حشرات جو ارتقا}}

سڀ کان پراڻو پنڊ پهڻ، جيڪو ممڪن طور ڪنهن ابتدائي بي پر حشر جو ٿي سگهي ٿو، [[ونڊي فيلڊ چرٽ]] مان مليل ''[[ليور هولميا]]'' آهي، جيڪو شروعاتي [[ڊيووني دور]] سان واسطو رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ross |first=Andrew |date=August 2022 |title=Evolution: The origin of insect wings revisited |journal=[[Current Biology]] |volume=32 |issue=15 |pages=R851–R853 |doi=10.1016/j.cub.2022.06.087 |pmid=35944489 |doi-access=free |bibcode=2022CBio...32.R851R}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو [[بنيادي گروهه]] جو حشر ٿي سگهي ٿو، نه ڪي [[تاج گروهه]] جو حصو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tihelka |first=Erik |last2=Vásquez |first2=Carlos |last3=Engel |first3=Michael S. |last4=Schram |first4=Frederick R. |last5=Lozano-Fernandez |first5=Jesus |last6=Cai |first6=Chenyang |date=2026-08-26 |title=Amphibious stem-insect sheds light on colonization of land |url=https://www.nature.com/articles/s41586-026-10961-2 |journal=Nature |language=en |doi=10.1038/s41586-026-10961-2 |issn=0028-0836|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا ڄاتل اڏامندڙ حشرات وچئين [[ڪاربونيفيرس دور]] جا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 328 کان 324 ملين سال اڳ جا آهن. ان کان پوءِ هن گروهه ۾ تيزيءَ سان [[ارتقائي ڦهلاءُ|ارتقائي گوناگونيت]] پيدا ٿي. [[ماليڪيولي گهڙي]] جي اندازن جي بنياد تي ڪيل اهي دعوائون ته اڏامندڙ حشرات گهڻو اڳ [[سيلورين دور]] يا [[ڊيووني دور]] ۾، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ، وجود ۾ آيا هئا، پنڊ پهڻن جي رڪارڊ کي نظر ۾ رکندي درست هجڻ جو امڪان گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schachat |first1=Sandra R. |last2=Goldstein |first2=Paul Z. |last3=Desalle |first3=Rob |last4=Bobo |first4=Dean M. |last5=Boyce |first5=C. Kevin |last6=Payne |first6=Jonathan L. |last7=Labandeira |first7=Conrad C. |date=2 February 2023 |title=Illusion of flight? Absence, evidence and the age of winged insects |url=https://academic.oup.com/biolinnean/article/138/2/143/6936511 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=138 |issue=2 |pages=143–168 |doi=10.1093/biolinnean/blac137 |doi-access=free|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

حشرات ۾ چار وڏا [[ارتقائي ڦهلاءُ]] ٿيا آهن: [[ڀونئرو|ڀونئرا]] لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، [[مک|مکيون]] لڳ ڀڳ 250 ملين سال اڳ، جڏهن ته [[پتنگو|پتنگا]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]] ٻئي لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ وڏي پيماني تي گوناگون ٿيا.&lt;ref name=&quot;Wiegmann Trautwein Winkler Barr 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wiegmann |first1=Brian M. |last2=Trautwein |first2=Michelle D. |last3=Winkler |first3=Isaac S. |last4=Barr |first4=Norman B. |last5=Kim |first5=Jung-Wook |last6=Lambkin |first6=Christine |last7=Bertone |first7=Matthew A. |last8=Cassel |first8=Brian K. |last9=Bayless |first9=Keith M. |last10=Heimberg |first10=Alysha M. |last11=Wheeler |first11=Benjamin M. |last12=Peterson |first12=Kevin J. |last13=Pape |first13=Thomas |last14=Sinclair |first14=Bradley J. |last15=Skevington |first15=Jeffrey H. |last16=Blagoderov |first16=Vladimir |last17=Caravas |first17=Jason |last18=Kutty |first18=Sujatha Narayanan |last19=Schmidt-Ott |first19=Urs |last20=Kampmeier |first20=Gail E. |last21=Thompson |first21=F. Christian |last22=Grimaldi |first22=David A. |last23=Beckenbach |first23=Andrew T. |last24=Courtney |first24=Gregory W. |last25=Friedrich |first25=Markus |last26=Meier |first26=Rudolf |last27=Yeates |first27=David K. |display-authors=5 |date=14 March 2011 |title=Episodic radiations in the fly tree of life |journal=[[PNAS]] |volume=108 |issue=14 |pages=5690–5695 |bibcode=2011PNAS..108.5690W |doi=10.1073/pnas.1012675108 |pmc=3078341 |pmid=21402926 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- اهي چارئي گروهه بيان ڪيل حشرات جي نسلن جي اڪثريت تي مشتمل آهن.--&gt;

انتهائي ڪامياب [[هائيمينوپٽيرا]]، جن ۾ ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون شامل آهن، لڳ ڀڳ 200 ملين سال اڳ [[ٽرياسڪ دور]] ۾ ظاهر ٿيا، پر انهن ۾ وسيع گوناگونيت نسبتاً تازو [[سينوزوئڪ دور]] ۾ پيدا ٿي، جيڪو 66 ملين سال اڳ شروع ٿيو. حشرات جا ڪجهه انتهائي ڪامياب گروهه [[گلدار ٻوٽو|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ ارتقا پذير ٿيا، جيڪو [[گڏيل ارتقا]] جو هڪ نمايان مثال آهي. حشرات زمين تي رهندڙ شروعاتي [[ٻوٽا خور|ٻوٽا خور جاندارن]] مان هئا ۽ ٻوٽن تي ارتقائي چونڊ جو اهم دٻاءُ وڌائون.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;&gt;{{cite web |last=Carter |first=J. Stein |date=29 March 2005 |title=Coevolution and Pollination |url=http://biology.clc.uc.edu/courses/bio303/coevolution.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430183230/http://biology.clc.uc.edu/Courses/bio303/coevolution.htm |archive-date=30 April 2009 |access-date=9 May 2009 |publisher=University of Cincinnati}}&lt;/ref&gt; ٻوٽن اهڙي ٻوٽا خوريءَ خلاف ڪيميائي [[ٻوٽا خوريءَ خلاف ٻوٽن جو بچاءُ|دفاعي طريقا]] ارتقا پذير ڪيا ۽ موٽ ۾ حشرات به ٻوٽن جي زهرن کي منهن ڏيڻ جا طريقا ارتقا پذير ڪيا. ڪيترائي حشرات انهن زهرن کي پاڻ کي شڪارين کان بچائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. اهڙا حشرات اڪثر [[خبرداري وارا رنگ|خبرداري وارن رنگن]] وسيلي پنهنجي زهريلي هجڻ جو اظهار ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=packed heights=120px&gt;
File:Meganeura.png|وڏي ڀنڀوري جهڙو حشر ''[[ميگانيورا مونيئي]]'' آخري [[ڪاربونيفيرس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، پرن جي {{cvt|75|cm|ftin|0}} تائين پکيڙ رکندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taylor |last2=Lewis |year=2007 |title=Fossil Invertebrates |first1=Paul D. |first2=David N. |edition=repeated |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-02574-5 |page=160 |url=https://books.google.com/books?id=7kPwZ2LeSAoC}}&lt;/ref&gt;
File:Moravocoleus permianus.jpg|شروعاتي [[پرميئن دور]] جو [[ڀونئرو]] ''[[شيڪارڊوڪوليڊي|موراوڪوليوس پرميانس]]''، پنڊ پهڻ ۽ ان جي ٻيهر جوڙيل شڪل
File:Fossil Wasp ( Iberomaimetsha ).jpg|شروعاتي [[ڪريٽيشس دور]]، لڳ ڀڳ 100 ملين سال اڳ، جو ''[[مائيميٽشيڊي|آئبيرومائيميٽشا]]'' جهڙو [[هائيمينوپٽيرا]] حشر
&lt;/gallery&gt;

== بناوت ۽ فعليات ==

{{Main|حشرات جي بناوت}}

=== ٻاهرين بناوت ===

[[File:Insect anatomy diagram.svg|right|upright=1.35|thumb|حشر جي جسماني بناوت&lt;br/&gt;
'''الف'''- مٿو '''ب'''- ڇاتي '''ج'''- پيٽ
{{image key
|list type=ordered
|[[محساس]]
|[[سادو اکڙو]] (هيٺيون)
|سادو اکڙو (مٿيون)
|[[مرڪب اک]]
|دماغ (دماغي [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍون]])
|[[اڳين ڇاتي]]
|پٺيءَ واري رت جي نالي
|[[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي ناليون]] ([[ساهه سوراخ]] سميت مکيه نالي)
|[[وچين ڇاتي]]
|[[پوئين ڇاتي]]
|[[حشر جو پر|اڳيون پر]]
|[[حشر جو پر|پويون پر]]
|وچيون آنڊو (معدو)
|پٺيءَ واري نالي (دل)
|بيضو
|[[پويون آنڊو]] (آنڊو، سڌو آنڊو، مقعد)
|مقعد
|بيض نالي
|[[پيٽ واري عصبي رسي|عصبي رسي (پيٽ جون عصبي ڳنڍون)]]
|[[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]]
|پير جا تري وارا گديلا حصا
|چنبا
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پير جو آخري حصو]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پنڊي]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ران]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ٽروڪينٽر]]
|اڳيون آنڊو (غذائي ٿيلهو، پيڙهيندڙ معدو)
|[[پيٽ واري عصبي رسي|ڇاتيءَ جي عصبي ڳنڍ]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ڪوڪسا]]
|لعاب غدود
|[[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]]
|[[حشر جا وات وارا عضوا|وات وارا عضوا]]
}}]]

==== ٽن حصن وارو جسم ====

حشرات جو جسم [[جسماني ڀاڱيداري|ڀاڱن ۾ ورهايل]] هوندو آهي، جنهن کي [[جوڙدار جاندارن جو ٻاهريون ڍانچو|ٻاهريون ڍانچو]] سهارو ڏيندو آهي. هي سخت ٻاهريون ڍڪ گهڻو ڪري [[ڪائٽن]] مان ٺهيل هوندو آهي. جسم ٽن پاڻ ۾ ڳنڍيل [[جسماني حصو|مکيه حصن]] ۾ ورهايل هوندو آهي: [[حشر جو مٿو|مٿو]]، [[حشر جي ڇاتي|ڇاتي]] ۽ [[حشر جو پيٽ|پيٽ]]. مٿي تي حسي [[محساس|محساسن]] جو هڪ جوڙو، [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو، ٻڙي کان ٽي سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ مختلف نموني تبديل ٿيل عضون جا ٽي مجموعا هوندا آهن، جيڪي گڏجي [[حشر جا وات وارا عضوا|وات جا عضوا]] ٺاهين ٿا. ڇاتيءَ تي پيرن جا ٽي جوڙا ۽ وڌ ۾ وڌ [[حشر جو پر|پرن]] جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پيٽ ۾ هاضمي، ساهه کڻڻ، اخراج ۽ پيدائش سان لاڳاپيل اڪثر عضوا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

==== جسماني ڀاڱيداري ====

{{further|حشرات جي بناوت}}

مٿو هڪ سخت، تمام گهڻو [[اسڪليروٽن|سخت ٿيل]] ۽ غير ڀاڱيدار [[مٿي جو کوپو|مٿي جي کوپي]] ۾ بند هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻا حسي عضوا، جهڙوڪ محساس، مرڪب اکيون، سادا اکڙا ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} ڇاتي ٽن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي اڳيان کان پوئتي ترتيبوار [[اڳين ڇاتي]]، [[وچين ڇاتي]] ۽ [[پوئين ڇاتي]] چيو ويندو آهي. اڳين ڇاتيءَ تي پيرن جو پهريون جوڙو هوندو آهي. وچين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٻيو جوڙو ۽ اڳيان پر هوندا آهن. پوئين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٽيون جوڙو ۽ پويان پر هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} پيٽ حشر جي جسم جو سڀ کان وڏو حصو هوندو آهي، جنهن ۾ عام طور 11 کان 12 ڀاڱا هوندا آهن ۽ اهو مٿي يا ڇاتيءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سخت ٿيل هوندو آهي. پيٽ جي هر ڀاڱي تي سخت ٿيل مٿين ۽ هيٺين تختي هوندي آهي، جن کي ترتيبوار ٽرگم ۽ اسٽرنم چيو ويندو آهي؛ اهي ڀرپاسي وارن سخت حصن سان جهليءَ وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. هر ڀاڱي تي [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}}

==== ٻاهريون ڍانچو ====

{{main|جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل}}

ٻاهريون ڍانچو، يعني [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]]، ٻن مکيه تهن مان ٺهيل هوندو آهي: ايپي ڪيوٽيڪل، جيڪو سنهو، ميڻ جهڙو، پاڻيءَ کان بچائيندڙ ٻاهريون تهه آهي ۽ ان ۾ [[ڪائٽن]] نه هوندو آهي؛ ۽ ان جي هيٺان ٿلهو، ڪائٽن وارو پروڪيوٽيڪل هوندو آهي. پروڪيوٽيڪل پاڻ ٻن تهن تي مشتمل آهي: ٻاهريون ايگزوڪيوٽيڪل ۽ اندريون اينڊوڪيوٽيڪل. مضبوط پر لچڪدار اينڊوڪيوٽيڪل ريشيدار ڪائٽن ۽ پروٽين جي ڪيترن تهن مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي هڪٻئي کي آرپار ڪندي سينڊوچ جهڙي ترتيب ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايگزوڪيوٽيڪل سخت ۽ اسڪليروٽائيز ٿيل هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=22–24}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Belles |first=Xavier |title=The innovation of the final moult and the origin of insect metamorphosis |date=14 October 2019 |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |volume=374 |issue=1783 |article-number=20180415 |doi=10.1098/rstb.2018.0415 |pmid=31438822 |pmc=6711288}}&lt;/ref&gt; خشڪيءَ تي رهڻ سان مطابقت طور حشرات وٽ هڪ [[اينزائم]] هوندو آهي، جيڪو هوا ۾ موجود آڪسيجن استعمال ڪري سندن ٻاهرين کل کي سخت ڪري ٿو؛ ان جي ابتڙ ڪرڙن وارا جوڙدار جاندار ساڳئي مقصد لاءِ ڳرا ڪيلشيم مرڪب استعمال ڪن ٿا. انهيءَ ڪري حشرات جو ٻاهريون ڍانچو وزن ۾ هلڪو هوندو آهي.&lt;ref name=AsanHashEver23&gt;{{Cite journal |last1=Asano |first1=Tsunaki |last2=Hashimoto |first2=Kosei |last3=Everroad |first3=R. Craig |date=2023 |title=Eco-evolutionary implications for a possible contribution of cuticle hardening system in insect evolution and terrestrialisation |journal=Physiological Entomology |volume=48 |issue=2–3 |pages=55–60 |doi=10.1111/phen.12406 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== اندروني نظام ===

{{main|حشرات جي فعليات}}

==== عصبي نظام ====

حشر جو [[عصبي نظام]] [[حشر جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. مٿي جو کوپو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڇهن ڀاڱن مان ٺهيل هوندو آهي، جن مان هر هڪ سان يا ته [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍن]] جو هڪ جوڙو يا دماغ کان ٻاهر عصبي جيوگهرڙن جو ميڙ لاڳاپيل هوندو آهي. عصبي ڳنڍن جا پهريان ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي حشر جي [[غذائي نالي]] جي هيٺان ٽن جوڙن واري جوڙجڪ ٺاهين ٿا، جنهن کي [[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=57}} [[ڇاتي]] جي هر ڀاڱي جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ عصبي ڳنڍ هوندي آهي، جيڪي پاڻ ۾ ڳنڍجي هر ڀاڱي لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿيون. اهڙي ترتيب پيٽ جي پهرين اٺن ڀاڱن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪيترن حشرات ۾ عصبي ڳنڍن جو تعداد هن کان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;INSECTS: ROLE OF THE SPIRACLES&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.2307/1539265 |last=Schneiderman |first=Howard A. |year=1960 |title=Discontinuous respiration in insects: role of the spiracles |journal=[[The Biological Bulletin]] |issue=3 |pages=494–528 |url=http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |volume=119 |jstor=1539265 |access-date=22 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |archive-date=25 June 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dukas |first=Reuven |date=1 January 2008 |title=Evolutionary Biology of Insect Learning |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=53 |issue=1 |pages=145–160 |doi=10.1146/annurev.ento.53.103106.093343 |pmid=17803459 }}&lt;/ref&gt;

==== هاضمي جو نظام ====

حشر پنهنجي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ هاضمي جو نظام استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;genent&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excritory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=NC state University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]]، [[ڪايا پلٽ|زندگيءَ جي مرحلن]] ۽ ايتري قدر جو [[حشرات جو سماجي طبقو|سماجي طبقن]] جي وچ ۾ به هاضمي جي نظام ۾ نمايان فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bueno |first1=Odair Correa |last2=Tanaka |first2=Francisco André Ossamu |last3=de Lima Nogueira |first3=Neusa |last4=Fox |first4=Eduardo Gonçalves Paterson |last5=Rossi |first5=Mônica Lanzoni |last6=Solis |first6=Daniel Russ |date=1 January 2013 |title=On the morphology of the digestive system of two Monomorium ant species |journal=Journal of Insect Science |volume=13 |issue=1 |page=70 |doi=10.1673/031.013.7001 |pmc=3835044 |pmid=24224520}}&lt;/ref&gt; [[هاضمي نالي|هاضمي نالي]] جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلندي آهي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن ۽ ان سان [[لعاب غدود|لعاب غدودن]] ۽ لعاب ذخيرن جا جوڙا ڳنڍيل هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=70–77}} حشر پنهنجي وات جي عضون کي حرڪت ڏئي خوراڪ کي لعاب سان ملائي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excretory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=North Carolina State University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Duncan1939&quot;&gt;{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford |year=1939 |edition=1st |pages=24–29}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ٻه پر وارا حشرات|مکيون]]، خوراڪ کي ٽوڙڻ لاءِ ان تي [[هاضمي وارو اينزائم|هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪن ٿيون، پر گهڻا حشرات خوراڪ کي پنهنجي آنڊي اندر هضم ڪن ٿا.{{sfn|Nation|2001|p=31}}

[[اڳيون آنڊو]] سخت خوراڪ کان بچاءَ لاءِ ٻاهرين کل سان ڍڪيل هوندو آهي. ان ۾ [[وات جي کوٽڙي|وات]]، ڳلو ۽ [[غذائي ٿيلهو]] شامل آهن، جنهن ۾ خوراڪ ذخيرو ٿيندي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=70}} هاضمو وات ۾ لعاب جي اينزائمن سان شروع ٿئي ٿو. ڳلي جا مضبوط عضلا پاڻياٺ کي وات ڏانهن ڇڪين ٿا، جنهن سان خوراڪ آلي ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حشرات لاءِ رت يا ٻوٽن جي [[زائلم]] ۽ [[فلوئم]] وارين نالين مان خوراڪ حاصل ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.{{sfn|Nation|2001|p=30–31}} غذائي ٿيلهي مان نڪرڻ کان پوءِ خوراڪ [[معدو|وچئين آنڊي]] ۾ پهچي ٿي، جتي هاضمي جو گهڻو حصو ٿئي ٿو. خوردبيني اڀار، يعني [[خورد ولا|خورد ولا]]، آنڊي جي ڀت جي سطح وڌائين ٿا، جنهن سان غذائي جزن جي جذب ٿيڻ ۾ مدد ملي ٿي.{{sfn|Nation|2001|p=32}} [[پويون آنڊو|پوئين آنڊي]] ۾ اڻ هضم ٿيل خوراڪ جا ذرڙا [[يورڪ تيزاب]] سان ملي فضلي جون ڳوڙهيون ٺاهين ٿا؛ پاڻيءَ جو گهڻو حصو جذب ٿي وڃي ٿو ۽ خشڪ فضلو خارج ڪيو وڃي ٿو. حشرات وٽ هڪ کان وٺي سوين [[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]] ٿي سگهن ٿيون. اهي حشر جي هيمولمف مان نائٽروجن وارو فضلو ڪڍن ٿيون ۽ آسموسي توازن کي ضابطي ۾ رکن ٿيون. فضلو ۽ حل ٿيل مادا وچئين ۽ پوئين آنڊي جي سنگم وٽ سڌو هاضمي نالي ۾ خارج ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=71–72, 78–80}}

==== پيدائشي نظام ====

{{main|حشرات جو پيدائشي نظام}}

مادي حشرات جو [[حشرات جو پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] [[بيضو|بيضن]] جي هڪ جوڙي، مددگار غدودن، مني محفوظ رکڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ اسپرمٿيڪا ۽ انهن حصن کي ڳنڍيندڙ نالين تي مشتمل هوندو آهي. بيضا مختلف تعداد ۾ بيض نالين، يعني اووريولز، مان ٺهيل هوندا آهن. مادي حشرات آنا ٺاهين ٿيون، نر جا توليدي جيوگهرڙا حاصل ۽ محفوظ ڪن ٿيون، مختلف نرن مان حاصل ٿيل توليدي جيوگهرڙن کي استعمال ڪن ٿيون ۽ آنا ڏين ٿيون. مددگار غدود اهڙا مادا پيدا ڪن ٿا، جيڪي نر جي توليدي جيوگهرڙن کي محفوظ رکڻ ۽ آنن جي حفاظت ۾ مدد ڏين ٿا. اهي آنن تي لڳائڻ لاءِ چنبڙائيندڙ ۽ حفاظتي مادا يا آنن جي هڪ مجموعي لاءِ سخت حفاظتي ڍڪ پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن کي [[اوٿيڪا]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Resh|Carde||2009|p=880}}

نر حشرات جو پيدائشي نظام هڪ يا ٻن [[خصيو|خصين]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] وسيلي جسم جي کوٽڙي ۾ ٽنگيل هوندا آهن. خصين ۾ جهليدار ٿيلهي اندر مني پيدا ڪندڙ ناليون يا ڦوٽا هوندا آهن. اهي هڪ نالي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪا جسم کان ٻاهر کلي ٿي. نالي جو آخري حصو سخت ٿي دخول ڪندڙ عضوو، يعني [[ايڊيگس]]، ٺاهي سگهي ٿو.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=885}}

==== ساهه کڻڻ جو نظام ====

{{main|حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام}}

[[File:Structural organization of the heart of the mosquito Anopheles gambiae - image.ppat.v08.i11.g001.png|thumb|مڇر ''[[اينوفيليس گيمبيئي]]'' جي نالي جهڙي دل (سائي) جسم ۾ افقي نموني پکڙيل آهي، جيڪا هيري جهڙي شڪل وارن [[حشر جو پر#عضلا|پرن جي عضلن]] (اهي به ساوا) سان ڳنڍيل ۽ [[دل جي چوڌاري پردو|دل جي چوڌاري جيوگهرڙن]] (ڳاڙها) سان گهيريل آهي. نيرو رنگ [[جيوگهرڙي جو مرڪز|جيوگهرڙن جا مرڪز]] ڏيکاري ٿو.]]

[[حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام|حشرات ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] کان سواءِ ٿئي ٿو. ان جي بدران حشرات وٽ اندرين نالين ۽ ٿيلهن جو نظام هوندو آهي، جن مان گئسون يا ته پاڻمرادو ڦهلجن ٿيون يا سرگرميءَ سان اندر ٻاهر پمپ ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ طرح [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] ۽ انهن جي سنهين شاخن وسيلي آڪسيجن سڌي انهن بافتن تائين پهچندي آهي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي. گهڻن حشرات ۾ هوا پيٽ ۽ ڇاتيءَ جي پاسن تي موجود جوڙن ۾ [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] وسيلي اندر داخل ٿيندي آهي. ساهه کڻڻ وارو نظام حشرات جي جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو. حشر جي جسامت وڌڻ سان ساهه سوراخن وسيلي [[گئسن جي ڏي وٺ|گئسن جي ڏي وٺ]] گهٽ ڪارائتي ٿيندي وڃي ٿي؛ تنهنڪري هن وقت سڀ کان ڳرو حشر به 100&amp;nbsp;گرام کان گهٽ وزن رکي ٿو. بهرحال، [[پيلوزوئڪ دور]] جي آخري حصي وانگر جڏهن فضا ۾ آڪسيجن جو مقدار وڌيڪ هو، تڏهن وڏا حشرات ممڪن هئا، جن ۾ {{Convert |2 |ft |cm |sigfig=1 |spell=in}} کان وڌيڪ پرن جي پکيڙ رکندڙ وڏيون ڀنڀوريون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Keeps Bugs from Being Bigger? |date=8 August 2007 |publisher=Argonne National Laboratory |url=https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514060330/https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-date=14 May 2017 |access-date=15 July 2013}}&lt;/ref&gt; حشرات ۾ گئسن جي ڏي وٺ جا نمونا لڳاتار ۽ [[پکيڙ|پکيڙ تي ٻڌل]] هوا جي ڏي وٺ کان وٺي [[وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ|وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ]] تائين مختلف ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=65–68}}&lt;ref name=&quot;IPE&quot;&gt;{{cite book |last1=Chown |first1=S. L. |last2=Nicholson |first2=S. W. |title=Insect Physiological Ecology |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |location=New York |isbn=978-0-19-851549-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Merritt |first1=R. W. |last2=Cummins |first2=K. W. |last3=Berg |first3=M. B. |title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America |year=2007 |publisher=Kendall Hunt Publishing |isbn=978-0-7575-4128-5}}&lt;/ref&gt;

==== رت جي گردش جو نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#رت جي گردش جو نظام}}

ڇاڪاڻ⁠تہ آڪسيجن هوائي نالين جي سنهين شاخن وسيلي سڌي بافتن تائين پهچندي آهي، تنهنڪري رت جي گردش وارو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ ان ڪري اهو نسبتاً سادو هوندو آهي. حشرات جو رت جي گردش وارو نظام کليل هوندو آهي؛ ان ۾ [[وريد|وريدون]] يا [[شريان|شريانون]] نه هونديون آهن. ان جي بدران بنيادي طور هڪ سوراخن واري پٺيءَ جي نالي هوندي آهي، جيڪا [[موجي سُڪڙجڻ|موجي سُڪڙجڻ]] سان ڌڙڪندي آهي. هيءَ پٺيءَ واري رت جي نالي ٻن حصن، دل ۽ شه رڳ، ۾ ورهايل هوندي آهي. اها نالي [[هيمولمف]]، يعني جوڙدار جاندارن ۾ [[رت]] جي برابر پاڻياٺ، کي جسم جي پوئين حصي کان اڳئين حصي ڏانهن گردش ڪرائي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=61–65}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |title=Circulatory System |last=Meyer |first=John R. |date=17 February 2006 |publisher=Department of Entomology, [[NC State University]] |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927000720/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |archive-date=27 September 2009 |access-date=11 October 2009}}&lt;/ref&gt; هيمولمف پلازما تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ [[هيموسائٽ|هيموسائٽ]] معلق هوندا آهن. غذائي جزا، هارمون، فضلا ۽ ٻيا مادا هيمولمف وسيلي سڄي حشر جي جسم ۾ منتقل ٿين ٿا. هيموسائٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جيوگهرڙا شامل آهن، جيڪي مدافعتي ردعمل، زخمن جي ڀرجڻ ۽ ٻين ڪمن لاءِ اهم آهن. هيمولمف جو دٻاءُ عضلن جي سُڪڙجڻ يا هاضمي واري نظام ۾ هوا ڳهڻ سان وڌائي سگهجي ٿو، جيڪو کل لاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Triplehorn |first1=Charles |title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects |publisher=Thompson Brooks/Cole |others=Johnson, Norman F., Borror, Donald J. |year=2005 |isbn=978-0-03-096835-8 |edition=7th |location=Belmont, California |pages=27–28 |oclc=55793895}}&lt;/ref&gt;

==== حسي نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#حسي عضوا}}

[[File:Calliphora sp Portrait.jpg|thumb|upright|گهڻن حشرات وٽ وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو ۽ مٿي تي محساسن جهڙا ٻيا حسي عضوا هوندا آهن، جيڪي حرڪتن ۽ ڪيميائي تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.]]

ڪيترن حشرات وٽ ڪيترائي مخصوص [[حسي عضوو|حسي عضوا]] هوندا آهن، جيڪي پيرن ۽ ٻين عضون جي حالت ([[جسماني خود ادراڪ]])، روشني، [[گهم محسوس ڪرڻ|پاڻي يا گهم]]، ڪيميائي مادن ([[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس]])، آواز ۽ گرمي سميت مختلف تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=95–124}} ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[بالابنفشي]] لهرن کي ڏسي يا [[قطبيت واري روشني]] کي محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته نر پتنگن جا [[محساس]] هڪ ڪلوميٽر کان به وڌيڪ فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://crazydaz.com/insects.pdf |title=Insects |publisher=Alien Life Forms |page=4 |access-date=17 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708201217/http://crazydaz.com/insects.pdf |archive-date=8 July 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ جي تيزي ۽ ڪيميائي يا ڇهاءَ واري حس جي تيزيءَ وچ ۾ هڪ قسم جو توازن هوندو آهي؛ تنهنڪري چڱيءَ طرح ترقي يافته اکين وارن گهڻن حشرات جا محساس نسبتاً ننڍا يا سادا هوندا آهن، ۽ ان جي ابتڙ به ائين ٿيندو آهي. حشرات آواز کي مختلف طريقن سان محسوس ڪن ٿا، جهڙوڪ سنهيون ڏڪندڙ جهليون ([[ٽيمپينل عضوو]]).{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=97–103}} حشرات آواز پيدا ڪرڻ ۽ محسوس ڪرڻ وارن شروعاتي جاندارن مان هئا. مختلف حشري گروهن ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽ ۾ گهٽ 19 ڀيرا آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Warren Nowotny 2021&quot;&gt;{{Cite journal |first1=Ben |last1=Warren |first2=Manuela |last2=Nowotny |title=Bridging the Gap Between Mammal and Insect Ears – A Comparative and Evolutionary View of Sound-Reception |date=11 April 2021 |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |volume=9 |article-number=667218 |doi=10.3389/fevo.2021.667218 |doi-access=free |bibcode=2021FrEEv...967218W}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه [[غار جا ڪرڪيٽ|غار جي ڪرڪيٽن]] کان سواءِ گهڻا حشرات روشني ۽ اونداهي محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪيترن جي نظر تمام تيز هوندي آهي، جيڪا ننڍين ۽ تيز حرڪتن کي به سڃاڻي سگهي ٿي. اکين ۾ سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ وڏيون [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] شامل ٿي سگهن ٿيون. ڪيترائي نسل [[زير ڳاڙهو|زير ڳاڙهي]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[ڏسڻ جوڳي روشني]] جي لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا ۽ رنگن کي به سڃاڻن ٿا. نسلي ارتقا جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته بالابنفشي، سائي ۽ نيري رنگن تي ٻڌل [[ٽن رنگن واري نظر]] گهٽ ۾ گهٽ [[ڊيووني دور]] کان، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ کان، موجود هئي.&lt;ref name=&quot;insvision&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briscoe |first1=A. D. |last2=Chittka |first2=L. |title=The evolution of color vision in insects |year=2001 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=46 |pages=471–510 |doi=10.1146/annurev.ento.46.1.471 |pmid=11112177 }}&lt;/ref&gt;

مرڪب اکين جا انفرادي عدسا بي حرڪت هوندا آهن، پر ميون جي مکين ۾ هر عدسي هيٺ موجود روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙا تيزيءَ سان اندر ۽ ٻاهر ڌيان مرڪوز ڪن ٿا. اهڙين حرڪتن جي سلسلي کي روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙن جون ننڍيون اکين واريون حرڪتون چيو وڃي ٿو. ان سان انهن مکين ۽ ممڪن طور ٻين ڪيترن حشرات کي به اڳ ۾ سمجهيل اندازي کان گهڻو وڌيڪ صاف منظر ڏسڻ جي صلاحيت ملي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Binocular mirror–symmetric microsaccadic sampling enables Drosophila hyperacute 3D vision |first1=Joni |last1=Kemppainen |first2=Ben |last2=Scales |first3=Keivan |last3=Razban Haghighi |first4=Jouni |last4=Takalo |first5=Neveen |last5=Mansour |first6=James |last6=McManus |first7=Gabor |last7=Leko |first8=Paulus |last8=Saari |first9=James |last9=Hurcomb |first10=Andra |last10=Antohi |first11=Jussi-Petteri |last11=Suuronen |first12=Florence |last12=Blanchard |first13=Roger C. |last13=Hardie |first14=Zhuoyi |last14=Song |first15=Mark |last15=Hampton |first16=Marina |last16=Eckermann |first17=Fabian |last17=Westermeier |first18=Jasper |last18=Frohn |first19=Hugo |last19=Hoekstra |first20=Chi-Hon |last20=Lee |first21=Marko |last21=Huttula |first22=Rajmund |last22=Mokso |first23=Mikko |last23=Juusola |display-authors=5 |date=22 March 2022 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=12 |article-number=e2109717119 |doi=10.1073/pnas.2109717119 |doi-access=free |pmid=35298337 |pmc=8944591 |bibcode=2022PNAS..11909717K}}&lt;/ref&gt;

حشر جي [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] [[ڪيميائي محسوس ڪندڙ|ڪيميائي محسوس ڪندڙن]] وسيلي ڪم ڪري ٿي، جيڪي عام طور محساسن ۽ وات جي عضون تي هوندا آهن. اهي هوا ۾ موجود [[اڏامندڙ نامياتي مرڪب|اڏامندڙ مرڪبن]] ۽ سطحن تي موجود بوءِ وارن مادن کي محسوس ڪن ٿا، جن ۾ ٻين حشرات جا فيرومون ۽ خوراڪي ٻوٽن مان خارج ٿيندڙ مرڪب به شامل آهن. حشرات سنگهڻ جي حس کي جوڙو ڳولڻ، خوراڪ ۽ آنا ڏيڻ لاءِ مناسب هنڌ معلوم ڪرڻ ۽ شڪارين کان بچڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. تنهنڪري اها انتهائي اهم حس آهي، جيڪا حشرات کي هزارين اڏامندڙ مرڪبن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Carraher Dalziel Jordan 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Carraher |first1=Colm |last2=Dalziel |first2=Julie |last3=Jordan |first3=Melissa D. |last4=Christie |first4=David L. |last5=Newcomb |first5=Richard D. |last6=Kralicek |first6=Andrew V. |title=Towards an understanding of the structural basis for insect olfaction by odorant receptors |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=66 |pages=31–41 |doi=10.1016/j.ibmb.2015.09.010 |year=2015 |pmid=26416146 |bibcode=2015IBMB...66...31C |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/22745009}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه حشرات ۾ [[مقناطيسي حس]] به موجود هوندي آهي؛ ڪوليون ۽ مکيون ان کي پنهنجي آکيرن جي ڀرسان مقامي رستو ڳولڻ ۽ لڏپلاڻ دوران واٽ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wajnberg 2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wajnberg |first1=E. |author2=Acosta-Avalos, D. |author3=Alves, O.C. |author4=de Oliveira, J.F. |author5=Srygley, R.B. |author6=Esquivel, D.M. |year=2010 |title=Magnetoreception in eusocial insects: An update |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=7 |issue=Suppl 2 |pages=S207–S225 |doi=10.1098/rsif.2009.0526.focus |pmid=20106876 |pmc=2843992 |bibcode=2010JRSI....7focusW}}&lt;/ref&gt; [[شوارزيانا ڪواڊريپنڪٽاٽا|برازيل جي بنا ڏنگ واري مک]] پنهنجي محساسن تي موجود وارن جهڙن [[حسي عضوو|حسي عضون]] وسيلي مقناطيسي ميدان محسوس ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Esquivel 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Esquivel |first1=Darci M.S. |last2=Wajnberg |first2=E. |last3=do Nascimento |first3=F.S. |last4=Pinho |first4=M.B. |last5=Lins de Barros |first5=H.G.P. |last6=Eizemberg |first6=R. |year=2005 |title=Do Magnetic Storms Change Behavior of the Stingless Bee Guiriçu (''Schwarziana quadripunctata'')? |journal=[[Naturwissenschaften]] |volume=94 |issue=2 |pages=139–142 |doi=10.1007/s00114-006-0169-z |pmid=17028885 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lucano 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lucano |first1=M.J. |last2=Cernicchiaro |first2=G. |last3=Wajnberg |first3=E. |last4=Esquivel |first4=D.M.S. |year=2005 |title=Stingless Bee Antennae: A Magnetic Sensory Organ? |journal=[[BioMetals (journal)|BioMetals]] |volume=19 |issue=3 |pages=295–300 |doi=10.1007/s10534-005-0520-4 |pmid=16799867 }}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ واڌ ويجھ ==

{{main|حشرات جي پيدائش}}

[[File:Mating Pair of Spotted Fritillaries on Greater Pignut.JPG|thumb|[[پوپٽ|پوپٽن]] جو ميلاپ]]

نر حشرات نر توليدي جيوگهرڙا پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[ايڊيگس]] وسيلي مادي تائين پهچايا وڃن ٿا. ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[کٽمل]]، ۾ نر مادي جي [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]] مان سڌو پيٽ اندر پنهنجا توليدي جيوگهرڙا داخل ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي [[زخمي بارآوري]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Leather |first=Simon |title=Insects: A Very Short Introduction |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884704-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Reinhardt |first1=Klaus |last2=Naylor |first2=Richard |last3=Siva-Jothy |first3=Michael T. |date=2003-11-22 |title=Reducing a cost of traumatic insemination: female bedbugs evolve a unique organ |journal=Proceedings. Biological Sciences |volume=270 |issue=1531 |pages=2371–2375 |doi=10.1098/rspb.2003.2515 |issn=0962-8452 |pmc=1691512 |pmid=14667353 |bibcode=2003PBioS.270.2371R }}&lt;/ref&gt; [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندڙ حشرات کان سواءِ، گهڻن حشرات ۾ نر ۽ مادي [[جنسي ٻه روپيتا#حشرات|ظاهري طور هڪٻئي کان مختلف]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; حشرات ساٿي ڳولڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿا، جن ۾ جنسي فيرومونن جو استعمال، وڏي تعداد ۾ گڏجي اڏامڻ يا ميڙ ٺاهڻ ([[ميلاپي ميڙ|ميلاپي ميڙ]]) ۽ [[ميلاپي سوکڙي|ميلاپي سوکڙيون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== حياتيءَ جا چڪر ===

گهڻا حشرات [[آنو (حياتيات)|آنن]] مان ڦٽي نڪرندا آهن. بارآوري ۽ واڌ ويجھ آني جي اندر ٿيندي آهي، جيڪو عام طور خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jacobs |first1=C. G. |last2=Rezende |first2=G. L. |last3=Lamers |first3=G. E. |last4=van der Zee |first4=M. |year=2013 |title=The extraembryonic serosa protects the insect egg against desiccation |journal=Proceedings of the Royal Society of London B |volume=280 |issue=1764 |article-number=20131082 |pmid=23782888 |doi=10.1098/rspb.2013.1082 |pmc=3712428 |bibcode=2013RSPSB.28031082J }}&lt;/ref&gt; ڪيترائي حشرات پنهنجا آنا وڏي تعداد ۾ گڏ ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا انهن کي وڌيڪ پکڙيل نموني مختلف هنڌن تي هڪ هڪ ڪري ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ڪجهه حشرات [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته مادي [[نر]] وسيلي آنن جي [[بارآوري]] ٿيڻ کان سواءِ به نسل پيدا ڪري سگهي ٿي. ڪيترين [[مهلي|مهلين]] ۾ اڻ جنسي ۽ جنسي پيدائش وارا نسل واري واري سان پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nevo |first1=E. |last2=Coll |first2=M. |title=Effect of nitrogen fertilization on ''Aphis gossypii'' (Homoptera: Aphididae): variation in size, color, and reproduction |journal=[[Journal of Economic Entomology]] |volume=94 |issue=1 |pages=27–32 |year=2001 |pmid=11233124 |doi=10.1603/0022-0493-94.1.27 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jahn |first1=Gary C. |last2=Almazan |first2=Liberty P. |last3=Pacia |first3=Jocelyn B. |title=Effect of nitrogen fertilizer on the intrinsic rate of increase of the rusty plum aphid, ''Hysteroneura setariae'' (Thomas) (Homoptera: Aphididae) on rice (''Oryza sativa'' L.) |journal=[[Environmental Entomology]] |volume=34 |issue=4 |pages=938–943 |year=2005 |doi=10.1603/0046-225X-34.4.938 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا حشرات [[بدلجندڙ جسماني گرمي پد|بدلجندڙ جسماني گرمي پد]] وارا جاندار آهن، تنهنڪري گرمي پد وڌڻ سان حشر جو استحالہ تيز ٿيندو آهي ۽ نتيجي ۾ ان جي واڌ ويجھ جي رفتار به وڌندي آهي. انهيءَ سبب حشر جي واڌ ويجھ جي مرحلي جي اڳڪٿي رڳو ان جي تقويمي عمر بدران وقت سان گڏ گرمي پد کي نظر ۾ رکندي وڌيڪ درست نموني ڪري سگهجي ٿي. گهڻا حشرات هڪ سال يا ان کان گهٽ عرصي ۾ پنهنجي واڌ ويجھ مڪمل ڪن ٿا ۽ سال اندر نسلن جي تعداد ۾ مختلف درجا ڏيکارين ٿا. معتدل آبهوا وارن علائقن جا گهڻا حشرات سڄو سال لڳاتار واڌ ويجھ نٿا ڪن، پر سال جي ناموافق موسمن دوران سندن واڌ ويجھ سست ٿي وڃي ٿي يا رڪجي وڃي ٿي. اونهاري جي انتهائي حالتن ۾ ([[اونهاري جي سُستي]]) يا سخت سياري ۾ ([[سياري جي سُستي]]) حشرات [[واڌ ويجھ جي وقفي]] ۾ داخل ٿين ٿا. ڪجهه حشرات حالتن کان سواءِ هر سال اهڙي وقفي ۾ داخل ٿين ٿا، جڏهن ته ٻيا رڳو موسمي انتهائن دوران ائين ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gullan, P. J.; Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology (5th ed.). |year=2014 |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=167–180 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;

=== ڪايا پلٽ ===

[[File:Locust instars NMNS (aligned).jpg|thumb|upright=1.5|[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپورو ڪايا پلٽ]] ڏيکاريندڙ [[ماڪڙ]] جا ڪيترائي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|واڌ ويجھ جا مرحلا]]. آنو تصوير ۾ ڏيکاريل ناهي. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

حشرات ۾ [[ڪايا پلٽ]] (Metamorphosis) واڌ ويجھ جو اهو عمل آهي، جنهن وسيلي ننڍو حشر بالغ شڪل اختيار ڪري ٿو. ڪايا پلٽ جا ٻه قسم آهن: اڻپورو ([[اڻپورو ڪايا پلٽ]]) ۽ مڪمل ([[مڪمل ڪايا پلٽ]]).

[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپوري ڪايا پلٽ]] وارا حشرات [[آنو (حياتيات)|آني]] مان ڦٽڻ کان پوءِ آهستي آهستي تبديل ٿيندا آهن. اهي [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] جي هڪ سلسلي مان گذرن ٿا، جنهن جي وچ وارن مرحلن کي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|انسٽار]] چيو وڃي ٿو، تان جو آخري [[بالغ]] مرحلي تائين پهچن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=142}}&lt;ref name=&quot;RuppertFoxBarnes2004P523To524&quot;&gt;{{cite book |author1=Ruppert, E. E. |author2=Fox, R. S. |author3=Barnes, R. D. |title=Invertebrate Zoology |publisher=Brooks / Cole |edition=7th |isbn=978-0-03-025982-1 |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523 523–524] |url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523}}&lt;/ref&gt;

[[File:Monarch life-cycle.jpg|thumb|upright=1.5|پوپٽ جو حياتيءَ جو چڪر، جنهن ۾ [[مڪمل ڪايا پلٽ]] وسيلي آني کان [[سُنڊي]]، [[پيوپا]] ۽ پوءِ بالغ مرحلي تائين تبديلي ٿئي ٿي.]]

[[مڪمل ڪايا پلٽ]] ۾ حشر چئن مرحلن مان گذري ٿو: آنو يا [[ڀُرڻو]]، [[حشر جو لاروا|لاروا]]، [[پيوپا]] ۽ بالغ يا [[اميگو]]. اهڙن حشرات ۾ آني مان ڪيڙي جهڙو لاروا نڪري ٿو. لاروا وڌندو رهي ٿو ۽ آخرڪار پيوپا بڻجي وڃي ٿو، جيڪو گهٽ حرڪت وارو مرحلو هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=151}} پوپٽن جهڙا حشرات پيوپا واري مرحلي دوران جسماني شڪل ۾ وڏي تبديليءَ مان گذرن ٿا ۽ پوءِ بالغ حشر طور ٻاهر نڪرن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=143}}

== رابطي جا طريقا ==

آواز پيدا ڪندڙ حشرات عام طور ان آواز کي ٻڌي به سگهن ٿا. گهڻا [[جانورن ۾ ٻڌڻ|حشرات]] رڳو انهن آوازن جي [[ٻڌڻ جي حد|محدود حد]] اندر [[تعدد|تعددن]] کي ٻڌي سگهن ٿا، جيڪي سندن پنهنجي پيدا ڪيل آوازن جي تعدد سان لاڳاپيل هوندا آهن. مڇر 2 [[هرٽز|ڪلوهرٽز]] تائين آواز ٻڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cator |first1=L.J. |date=2009 |title=Harmonic convergence in the love songs of the dengue vector mosquito |journal=Science |volume=323 |issue=5917 |pages=1077–1079 |doi=10.1126/science.1166541 |pmc=2847473 |pmid=19131593 |last2=Arthur |first2=B.J. |last3=Harrington |first3=L.C. |last4=Hoy |first4=R.R. |bibcode=2009Sci...323.1077C}}&lt;/ref&gt; ڪجهه شڪاري ۽ طفيلي حشرات ترتيبوار پنهنجي شڪار يا ميزبان جي پيدا ڪيل مخصوص آوازن کي سڃاڻي سگهن ٿا. ساڳيءَ طرح رات جو سرگرم ڪجهه پتنگ [[الٽراسونڪ آواز|الٽراسونڪ]] لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا، جيڪي [[چمڙو|چمڙا]] خارج ڪندا آهن؛ اها صلاحيت کين [[الٽراسونڪ بچاءُ|شڪار ٿيڻ کان بچڻ]] ۾ مدد ڏئي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=87–94}}

=== روشني پيدا ڪرڻ ===

ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[مائيسيٽوفيليڊي]] (ڊپٽيرا) ۽ ڀونرن جا خاندان [[ليمپائريڊي]]، [[فينگوڊيڊي]]، [[ايليٽريڊي]] ۽ [[اسٽيفيلينيڊي]] [[حياتي روشني|حياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. انهن مان سڀ کان مشهور [[جگنو]] آهن، جيڪي ليمپائريڊي خاندان جا ڀونر آهن. ڪجهه جنسون روشنيءَ جي پيداوار تي ضابطو رکي وقفي وقفي سان چمڪا ڏئي سگهن ٿيون. هن روشنيءَ جو مقصد مختلف جنسن ۾ مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ان کي ساٿي ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا شڪار کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. غارن ۾ رهندڙ ''[[اراڪنَوڪيمپا]]'' (مائيسيٽوفيليڊي، فنگس مڇر) جا لاروا چمڪندڙ روشني پيدا ڪري ننڍن اڏامندڙ حشرات کي ريشم جي چنبڙندڙ ڌاڳن ڏانهن ڇڪين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pugsley |first=Chris W. |title=Literature review of the New Zealand glowworm ''Arachnocampa luminosa'' (Diptera: Keroplatidae) and related cave-dwelling Diptera |journal=New Zealand Entomologist |year=1983 |volume=7 |issue=4 |pages=419–424 |doi=10.1080/00779962.1983.9722435 |bibcode=1983NZEnt...7..419P }}&lt;/ref&gt; ''[[فوٽورس]]'' نسل جا ڪجهه جگنو [[نقل|نقل ڪندي]] ''[[فوٽائنس (ڀونر)|فوٽائنس]]'' نسل جي مادين جي چمڪندڙ اشارن جهڙي روشني پيدا ڪن ٿا، جنهن سان ان جنس جا نر سندن ويجهو اچن ٿا ۽ پوءِ اهي کين پڪڙي کائي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=James E. |last=Lloyd |title=Occurrence of Aggressive Mimicry in Fireflies |journal=The Florida Entomologist |volume=67 |issue=3 |year=1984 |pages=368–376 |doi=10.2307/3494715 |jstor=3494715 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; پيدا ٿيندڙ روشنيءَ جا رنگ هلڪي نيري (''Orfelia fultoni''، مائيسيٽوفيليڊي) کان عام سائي ۽ ناياب ڳاڙهي (''Phrixothrix tiemanni''، فينگوڊيڊي) تائين مختلف ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=James E. |last1=Lloyd |last2=Gentry |first2=Erin C. |title=The Encyclopedia of Insects |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115 115–120] |year=2003 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-586990-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115}}&lt;/ref&gt;

=== آواز پيدا ڪرڻ ===

حشرات گهڻو ڪري پنهنجي عضون ۽ جسماني حصن جي مشيني حرڪت سان آواز پيدا ڪن ٿا. [[ماڪڙ]] ۽ ڪرڪٽن ۾ اهو عمل [[جسماني رڳڙ سان آواز پيدا ڪرڻ|جسماني رڳڙ]] وسيلي ٿئي ٿو. [[سڪاڊا]] حشرات ۾ سڀ کان وڌيڪ تيز آواز پيدا ڪن ٿا؛ انهن جي جسم ۾ خاص بناوتون، جن کي [[ٽمبل]] چيو وڃي ٿو، ۽ انهن سان لاڳاپيل عضلا آواز پيدا ڪرڻ ۽ ان کي وڌائڻ جو ڪم ڪن ٿا. آفريڪي [[سڪاڊا]] ''[[Brevisana brevis]]'' جو آواز {{convert|50|cm|in|abbr=on}} جي فاصلي تي 106.7&amp;nbsp;[[ڊيسيبل]] ماپيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;walker&quot;&gt;{{Cite web |title=The University of Florida Book of Insect Records |publisher=Department of Entomology &amp; Nematology, UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/index.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ ''[[Helicoverpa zea]]'' پتنگ، [[هاڪ پتنگ]] ۽ [[هيڊيليڊي]] خاندان جا پوپٽ، [[الٽراسونڪ آواز]] ٻڌي سگهن ٿا ۽ جڏهن کين محسوس ٿئي ٿو ته چمڙي کين ڳولي ورتو آهي ته [[الٽراسونڪ بچاءُ|بچاءَ واري حرڪت]] ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kay |first=Robert E. |title=Acoustic signalling and its possible relationship to assembling and navigation in the moth, ''Heliothis zea'' |journal=Journal of Insect Physiology |volume=15 |issue=6 |year=1969 |pages=989–1001 |doi=10.1016/0022-1910(69)90139-5 |bibcode=1969JInsP..15..989K}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Spangler |first=Hayward G. |title=Moth hearing, defense, and communication |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |issue=1 |year=1988 |pages=59–81 |doi=10.1146/annurev.ento.33.1.59}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگ الٽراسونڪ ڪلڪ جهڙا آواز پيدا ڪري شڪاري چمڙن کي خبردار ڪن ٿا ته اهي کائڻ لائق ناهن؛ ان کي صوتي [[خبرداري وارو اشارو]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hristov |first1=N. I. |last2=Conner |first2=William E. |year=2005 |title=Sound strategy: acoustic aposematism in the bat–tiger moth arms race |journal=Naturwissenschaften |volume=92 |pages=164–169 |doi=10.1007/s00114-005-0611-7 |pmid=15772807 |issue=4 |bibcode=2005NW.....92..164H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه کائڻ لائق پتنگ انهن آوازن جي نقل ڪرڻ جي صلاحيت پيدا ڪري چڪا آهن، جنهن کي صوتي [[بيٽسي نقل]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barber |first1=J. R. |last2=Conner |first2=W. E. |year=2007 |title=Acoustic mimicry in a predator–prey interaction |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=22 |pages=9331–9334 |doi=10.1073/pnas.0703627104 |pmid=17517637 |pmc=1890494 |bibcode=2007PNAS..104.9331B |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگن بابت اها دعويٰ به ڪئي وئي آهي ته اهي [[بازگشتي آواز ۾ رنڊڪ#شڪار پاران رنڊڪ|چمڙن جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ]] وجهي سگهن ٿا. چمڙن ۽ پتنگن جي رابطن جي الٽراسونڪ رڪارڊنگ ۽ تيز رفتار انفراريڊ وڊيو مان ظاهر ٿيو آهي ته ٽائيگر پتنگ حقيقت ۾ الٽراسونڪ ڪلڪ پيدا ڪري وڏي ناسي چمڙي جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ وجهي پاڻ کي حملي کان بچائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Corcoran |first=Aaron J. |author2=Barber, Jesse R. |last3=Conner |first3=William E. |year=2009 |title=Tiger Moth Jams Bat Sonar |journal=Science |volume=325 |issue=5938 |pages=325–327 |doi=10.1126/science.1174096 |bibcode=2009Sci...325..325C |pmid=19608920 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/MRGH5AC4 }}&lt;/ref&gt;

{{Listen |filename=Grasshoppers.ogg |title=ماڪڙ جو رڳڙ وارو آواز |description=ڪيترين اڻسڃاتل ماڪڙن جا رڳڙ وسيلي پيدا ڪيل آواز |format=[[اوگ]] |pos=right}}

[[ڪوليئوپٽيرا]]، [[هائمينوپٽيرا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[مينٽوڊيا]] ۽ [[نيوروپٽيرا]] جي مختلف جنسن ۾ تمام هلڪا آواز پڻ پيدا ٿين ٿا. اهي هلڪا آواز حشر جي حرڪت سان پيدا ٿين ٿا ۽ حشر جي عضلن ۽ جوڙن تي موجود آواز وڌائيندڙ بناوتن وسيلي وڌيڪ نمايان ٿين ٿا؛ اهي آواز ٻين حشرات کي خبردار ڪرڻ يا ساڻن رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. گهڻن آواز پيدا ڪندڙ حشرات ۾ [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضوا]] به هوندا آهن، جيڪي هوا وسيلي ايندڙ آواز محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[هيميپٽيرا]]، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ٻيڙياتا]]، پاڻيءَ جي اندر پيدا ٿيندڙ آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Theiss |first=Joachim |year=1982 |title=Generation and radiation of sound by stridulating water insects as exemplified by the corixids |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=10 |pages=225–235 |doi=10.1007/BF00299689 |issue=3 |bibcode=1982BEcoS..10..225T }}&lt;/ref&gt;

[[File:Field cricket Gryllus pennsylvanicus.ogg|thumb|گيراج ۾ ڪرڪٽ جو سڃاتل آواز]]

سطحن وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزشي اشارن سان رابطو حشرات ۾ هوا وسيلي آواز جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن ننڍڙي جسماني ماپ هوا ۾ اثرائتا آواز پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي محدود ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Virant-Doberlet |first1=M. |last2=Čokl |first2=Andrej |year=2004 |title=Vibrational communication in insects |journal=Neotropical Entomology |volume=33 |issue=2 |pages=121–134 |doi=10.1590/S1519-566X2004000200001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; حشرات گهٽ تعدد وارا آواز اثرائتي نموني پيدا نٿا ڪري سگهن، جڏهن ته وڌيڪ تعدد وارا آواز گهاٽي ماحول، جهڙوڪ [[وڻن جا پن|پنن]] ۾، وڌيڪ پکڙجي ۽ ڪمزور ٿي وڃن ٿا. تنهنڪري اهڙن ماحولن ۾ رهندڙ حشرات بنيادي طور سطح وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزن ذريعي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bennet-Clark |first=H. C. |year=1998 |title=Size and scale effects as constraints in insect sound communication |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=353 |pages=407–419 |doi=10.1098/rstb.1998.0219 |issue=1367 |pmc=1692226}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جنسون رابطي لاءِ لرزن جو استعمال ڪن ٿيون، مثال طور [[ڍال جيت]] ''[[Nezara viridula]]'' ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ اهڙا لرزشي اشارا پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of Insect Behavior |title=The Influence of Substrate on Male Responsiveness to the Female Calling Song in ''Nezara viridula'' |volume=14 |issue=3 |pages=313–332 |year=2001 |first1=Nadège |last1=Miklas |author2=Stritih, Nataša |author3=Čokl, Andrej |author4=Virant-Doberlet, Meta |author5=Renou, Michel |doi=10.1023/A:1011115111592 |bibcode=2001JIBeh..14..313M }}&lt;/ref&gt; لرزن کي مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ به استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ [[لائسينڊي]] خاندان جون سنڊيون، جيڪي [[ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق|ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق]] قائم ڪن ٿيون، ماڪوڙين سان اهڙي طريقي سان رابطو ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=DeVries |first=P. J. |year=1990 |title=Enhancement of symbiosis between butterfly caterpillars and ants by vibrational communication |journal=Science |volume=248 |pages=1104–1106 |doi=10.1126/science.248.4959.1104 |pmid=17733373 |issue=4959 |bibcode=1990Sci...248.1104D }}&lt;/ref&gt; [[مڊگاسڪر جو سيسڪاريندڙ ڪاڪروچ]] پنهنجي ساهه کڻڻ وارن سوراخن مان زور سان هوا خارج ڪري جارحيت جي نشاني طور سيسڪاريندڙ آواز پيدا ڪري سگهي ٿو؛&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nelson |first=Margaret C. |author2=Fraser, Jean |year=1980 |title=Sound production in the cockroach, Gromphadorhina portentosa: evidence for communication by hissing |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=6 |issue=4 |pages=305–314 |doi=10.1007/BF00292773 |bibcode=1980BEcoS...6..305N }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[مئل مٿي وارو هاڪ پتنگ]] پريشان ٿيڻ وقت پنهنجي حلق مان زور سان هوا خارج ڪري چيچ جهڙو آواز پيدا ڪري ٿو. جڏهن اهو ماکيءَ جي مکين جي ويجهو هوندو آهي ته اهو آواز ڪم ڪندڙ ماکيءَ جي مکين جي جارحاڻي رويي کي به گهٽائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Moritz |first1=R. F. A. |last2=Kirchner |first2=W. H. |last3=Crewe |first3=R. M. |date=1991 |title=Chemical camouflage of the death's head hawkmoth (Acherontia atropos L.) in honeybee colonies |journal=Naturwissenschaften |volume=78 |issue=4 |doi=10.1007/BF01136209 |bibcode=1991NW.....78..179M |pages=179–182 }}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي رابطو ===

{{main|حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|حشرات جي سنگهڻ جي حس}}

[[File:Pheromonal glands in ants.png|thumb|[[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] جهڙن سماجي حشرات ۾ [[فيرومون]] پيدا ڪندڙ ڪيترن قسمن جا غدود هوندا آهن، جيڪي ٻين حشرات سان [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|رابطي]] لاءِ مختلف [[سيميائي ڪيميائي مادا]] پيدا ڪن ٿا.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}}]]

ڪيترن حشرات ۾ [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|ڪيميائي ذريعن وسيلي رابطي]] جا طريقا ارتقا پذير ٿيا آهن. اهي [[سيميائي ڪيميائي مادا]] گهڻو ڪري ٻوٽن جي استحالياتي مادن مان ٺهندا آهن ۽ انهن مان ڪجهه ڇڪڻ، پري رکڻ يا ٻين قسمن جي معلومات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. [[فيرومون]] مخالف جنس جي ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ، ساڳي [[هڪ ئي جنس سان واسطو|جنس]] جي نر ۽ مادين کي گڏ ڪرڻ، ٻين جاندارن کي ويجهو اچڻ کان روڪڻ، رستي جي نشان لڳائڻ ۽ ويجهن فردن ۾ جارحيت پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ايلومون]] پنهنجي پيدا ڪندڙ کي ان اثر وسيلي فائدو پهچائين ٿا، جيڪو اهي وصول ڪندڙ تي وجهن ٿا. [[ڪائيرومون]] پيدا ڪندڙ بدران وصول ڪندڙ کي فائدو پهچائين ٿا. سنومون پيدا ڪندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي لاءِ فائديمند هوندا آهن. ڪجهه ڪيميائي مادا ساڳي جنس جي فردن ڏانهن مخصوص هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. خوشبوئن جو استعمال خاص طور سماجي حشرات ۾ تمام گهڻو ترقي يافته آهي.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}} {{visible anchor |ٻاهرين کل جا هائيڊروڪاربان |ٻاهرين کل جو هائيڊروڪاربان}} غير بناوتي مادا آهن، جيڪي پيدا ٿي [[ٻاهرين کل]] جي سطح تي خارج ٿين ٿا ۽ جسم کي [[پاڻي جي کوٽ|سڪي وڃڻ]] ۽ [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ جاندارن]] کان بچائين ٿا. اهي خاص طور سماجي حشرات ۾ فيرومون طور پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Yan-Liebig-2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yan |first1=Hua |last2=Liebig |first2=Jürgen |title=Genetic basis of chemical communication in eusocial insects |journal=[[Genes &amp; Development]] |publisher=[[Cold Spring Harbor Laboratory Press]] &amp; [[The Genetics Society]] |volume=35 |issue=7–8 |date=1 April 2021 |doi=10.1101/gad.346965.120 |pages=470–482 |pmid=33861721 |pmc=8015721}}&lt;/ref&gt;

== سماجي رويو ==

{{main|سماجيت}}

{{multiple image
|total_width=300
|image1=Termite Cathedral DSC03570.jpg
|caption1=[[دڙي ٺاهيندڙ اڏوهي|دڙي ٺاهيندڙ اڏوهين]] جو ٺاهيل [[ناسيوٽيٽرمس ٽرائيوڊيائي|وڏو دڙو]].
|image2=Bee waggle dance.png
|caption2=[[ماکيءَ جي مک]] جو اَٺ جي شڪل وارو [[لوڏيندڙ ناچ]]. ماناري تي مٿئين رخ کان ساڄي پاسي 45° جو رخ، سج کان ساڄي پاسي 45° تي خوراڪ جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو. ناچ ڪندڙ مک جي تيز لوڏن سبب ان جو پيٽ ڌنڌلو نظر اچي ٿو.
}}

[[سماجي حشرات]]، جهڙوڪ [[اڏوهي]]، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]] ۽ ڪيتريون ئي [[ماکيءَ جي مک|مکيون]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]]، [[سماجيت|اعليٰ سماجي]] هوندا آهن.&lt;ref name=nodak&gt;{{cite web |title=Social insects |last=Brewer |first=Gary |url=http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |publisher=North Dakota State University |access-date=6 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321171246/http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |archive-date=21 March 2008}}&lt;/ref&gt; اهي جينياتي طور هڪجهڙن فردن جي وڏين ۽ منظم آبادين ۾ گڏجي رهن ٿا، ايتري قدر جو ڪڏهن ڪڏهن اهڙي سڄي آباديءَ کي [[فوق جاندار]] سمجهيو ويندو آهي. خاص طور تي، نسل وڌائڻ جو ڪم گهڻو ڪري [[راڻي وارو طبقو|راڻي طبقي]] تائين محدود هوندو آهي؛ ٻيون ماديون [[مزدور طبقو|مزدور]] هونديون آهن ۽ [[مزدورن جي نگراني]] جي عمل سبب نسل وڌائڻ کان روڪيل هونديون آهن. [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] ۾ تجريدي علامتي رابطي جو هڪ اهڙو نظام ارتقا پذير ٿيو آهي، جنهن ۾ مخصوص رويي وسيلي ماحول بابت خاص معلومات جي نمائندگي ۽ منتقلي ڪئي وڃي ٿي. رابطي جي هن نظام کي [[مکين جي سکيا ۽ رابطو|ناچ جي ٻولي]] چيو وڃي ٿو؛ مک جنهن زاويي تي ناچ ڪري ٿي، اهو سج جي نسبت سان هڪ مخصوص رخ جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ناچ جي ڊيگهه ان فاصلي جي نشاندهي ڪري ٿي، جيڪو اڏامي طئي ڪرڻو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=309–311}} [[ڀنڀر مک|ڀنڀر مکين]] ۾ پڻ سماجي رابطي جا ڪجهه رويا ملن ٿا. مثال طور، ''[[Bombus terrestris]]'' اڻڄاتل پر خوراڪ ڏيندڙ گلن تي وڃڻ بابت وڌيڪ تيزيءَ سان تڏهن سکي ٿي، جڏهن اها ساڳي جنس جي ٻي مک کي ساڳئي قسم جي گلن تان خوراڪ گڏ ڪندي ڏسي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Leadbeater, E. |author2=Chittka, L. |year=2007 |title=The dynamics of social learning in an insect model, the bumblebee (''Bombus terrestris'') |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=61 |issue=11 |pages=1789–1796 |doi=10.1007/s00265-007-0412-4 |bibcode=2007BEcoS..61.1789L }}&lt;/ref&gt;

رڳو انهن حشرات ۾ تمام سنهڙي پيماني تي مڪاني رخ سڃاڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي، جيڪي آکيرن يا آبادين ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه ڪيترن ڪلوميٽرن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ به هزارين هڪجهڙن سوراخن مان رڳو چند ملي ميٽر ويڪري پنهنجي مخصوص سوراخ تائين بنا ڀُل جي [[جانورن ۾ رستي جي سڃاڻپ|رستو ڳولي]] پهچي سگهن ٿا. [[ڄمڻ واري هنڌ ڏانهن موٽڻ]] واري رويي ۾، [[سياري جي ننڊ|سياري جي ننڊ]] ڪندڙ حشرات ڪنهن مخصوص هنڌ کي آخري ڀيرو ڏسڻ کان هڪ سال پوءِ به ياد رکي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Salt |first=R. W. |date=1961 |title=Principles of Insect Cold-Hardiness |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1961_6/page/54 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |doi=10.1146/annurev.en.06.010161.000415 |volume=6 |pages=55–74}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات موسمي طور مختلف جاگرافيائي علائقن جي وچ ۾ تمام ڊگها فاصلا [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪري طئي ڪن ٿا، جيئن سڄي کنڊ ۾ ٿيندڙ [[بادشاهه پوپٽ جي لڏپلاڻ]].{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=14}}

=== ٻچن جي سار سنڀال ===

[[سماجيت|اعليٰ سماجي]] حشرات آکيرا ٺاهين ٿا، آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ پنهنجي اولاد کي باقاعدي خوراڪ مهيا ڪن ٿا. تنهن هوندي به، گهڻن حشرات جي بالغ زندگي مختصر هوندي آهي ۽ اهي ساٿي سان ميلاپ يا ساٿي حاصل ڪرڻ جي مقابلي کان سواءِ هڪ ٻئي سان تمام گهٽ واسطو رکن ٿا. ٿورين جنسن ۾ [[والديني سار سنڀال]] ملي ٿي، جنهن ۾ اهي گهٽ ۾ گهٽ پنهنجن آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ٻچن جي بالغ ٿيڻ تائين به سندن حفاظت ڪن ٿا، بلڪه ممڪن آهي ته کين خوراڪ پڻ مهيا ڪن. ڪيتريون ڀنڀوريون ۽ مکيون آکيرو يا ٻِر ٺاهين ٿيون، ان ۾ [[گڏيل خوراڪ جي فراهمي|خوراڪ جو ذخيرو]] رکن ٿيون ۽ ان ذخيري تي هڪ آنو ڏين ٿيون، پر ان کان پوءِ وڌيڪ سار سنڀال نٿيون ڪن.&lt;ref name=nodak/&gt;

== چرپر ==

=== اڏام ===

{{main|حشرات جي اڏام}}

[[File:Hoverfly September 2007-7 (cropped).jpg|thumb|[[هوور مک|هوور مکين]] جهڙا حشرات تيز ۽ ڦڙتيلي [[حشرات جي اڏام|اڏام]] جي صلاحيت رکن ٿا.]]

حشرات [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن]] جو واحد گروهه آهن، جن ۾ اڏامڻ جي صلاحيت ارتقا ڪئي آهي. [[پيليئوپٽيرا]] سان واسطو رکندڙ حشرات جا قديم گروهه، جهڙوڪ [[ڀنڀوري]]، ننڍيون ڀنڀوريون ۽ مئي مکيون، پنهنجن پرن کي سڌيءَ طرح هلائين ٿا. انهن جي هر پر جي بنياد تي عضلن جو هڪ جوڙو ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪو پرن کي مٿي ۽ هيٺ ڪري ٿو. اهڙي طريقي سان پرن کي رڳو نسبتاً گهٽ رفتار سان ڦڙڪائي سگهجي ٿو. باقي سڀ حشرات، يعني [[نيوپٽيرا]]، [[اڻ سڌي اڏام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ اڏام جا عضلا سيني ۾ تيز لرزش پيدا ڪن ٿا؛ اهڙيءَ ريت عضلن ڏانهن ويندڙ عصبي تحريڪن جي ڀيٽ ۾ پرن جي ڦڙڪڻ جو تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. اڏام جي عضلن جو هڪ جوڙو عمودي رخ ۾ هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي هيٺ ڇڪي ٿو ۽ پرن کي مٿي کڻي ٿو. ٻيو جوڙو ڊگهي رخ ۾ پکڙيل هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي مٿي ڪري ٿو ۽ پرن کي هيٺ آڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |last=Chapman |first=A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609055030/http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species|archive-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=D. S. |title=Flight muscles of insects |journal=[[Scientific American]] |volume=212 |pages=76–88 |year=1965 |issue=6 |pmid=14327957 |bibcode=1965SciAm.212f..76S |doi=10.1038/scientificamerican0665-76}}&lt;/ref&gt; گهڻا حشرات پرن جي [[اڳئين ڪناري]] وٽ گهمندڙ [[هوائي ڀنور]] پيدا ڪري [[هوائي اڀار]] حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;aerodynamics&quot;&gt;{{cite journal |last=Sane |first=Sanjay P. |title=The aerodynamics of insect flight |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |year=2003 |volume=206 |pages=4191–4208 |doi=10.1242/jeb.00663 |pmid=14581590 |issue=23 |doi-access=free |bibcode=2003JExpB.206.4191S }}&lt;/ref&gt; تمام ننڍا حشرات، جهڙوڪ ٿرپس، جن جا پر ننڍڙا ۽ کنڀن جهڙا هوندا آهن، [[پر ملائڻ ۽ ڇنڊڻ وارو طريقو]] استعمال ڪري اڀار حاصل ڪن ٿا؛ ان ۾ پر پهرين پاڻ ۾ ملايا وڃن ٿا ۽ پوءِ تيزيءَ سان هڪ ٻئي کان ڌار ڪيا وڃن ٿا، جنهن سان پرن جي اڳين ڪنارن ۽ ڇيڙن وٽ هوا جا ڀنور پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weis-Fogh |first=Torkel |author-link=Torkel Weis-Fogh |date=1973 |title=Quick estimates of flight fitness in hovering animals, including novel mechanisms of lift production |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=59 |issue=1 |pages=169–230 |doi=10.1242/jeb.59.1.169 |bibcode=1973JExpB..59..169W}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bennett |first=L. |date=1977 |title=Clap and fling aerodynamics- an experimental evaluation |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=261–272 |doi=10.1242/jeb.69.1.261 |bibcode=1977JExpB..69..261B}}&lt;/ref&gt;

[[حشرات جا پر|حشرات جي پرن]] جي ارتقا بابت [[حشرات جا پر#مفروضا|سائنسي بحث]] هلندو رهيو آهي؛ مختلف مفروضن موجب اهي تبديل ٿيل گلڙن، ساهه کڻڻ وارن سوراخن وٽ موجود ڦڙن، يا ٽنگن جي بنياد وٽ موجود ايپي ڪوڪسا نالي ضميمي مان ارتقا ڪري آيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jockusch |first1=E. L. |last2=Ober |first2=K. A. |title=Hypothesis testing in evolutionary developmental biology: a case study from insect wings |journal=Journal of Heredity |date=September 2004 |volume=95 |issue=5 |pages=382–396 |doi=10.1093/jhered/esh064 |pmid=15388766 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تازو حشرات جي ماهرن ۾ اهو خيال وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري چڪو آهي ته پر [[نوٽم]] جي پاسن، [[پليرون]]، يا وڌيڪ امڪان سان ٻنهي جي حصن مان ارتقا ڪري پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grimaldi |first=David A. |title=The Complete Insect: Anatomy, Physiology, Evolution, and Ecology |url=https://books.google.com/books?id=xGquEAAAQBAJ&amp;dq=insects+wings+notum+pleuron&amp;pg=PA135 |date=2023 |publisher=[[Princeton University Press]] |page=135 |isbn=978-0-691-24311-5}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاربونيفيرس]] دور ۾ ڀنڀوري جهڙي ''[[ميگانيورا]]'' جي پرن جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. ان دور ۾ تمام وڏن حشرات جي موجودگي ان وقت فضا ۾ آڪسيجن جي وڌيڪ مقدار سان ٺهڪي اچي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشرات جو تنفسي نظام سندن جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dudley |first=R. |year=1998 |title=Atmospheric oxygen, giant Paleozoic insects and the evolution of aerial locomotor performance |journal=Journal of Experimental Biology |volume=201 |issue=8 |pages=1043–1050 |doi=10.1242/jeb.201.8.1043 |pmid=9510518 |bibcode=1998JExpB.201.1043D |url=http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |access-date=8 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124032600/http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |archive-date=24 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اڄ جا سڀ کان وڏا اڏامندڙ حشرات ان جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍا آهن. موجوده حشرات ۾ سڀ کان وڏي پرن جي پکيڙ اڇي وِچ پتنگ ''[[ٿائيسينيا اَگريپينا]]'' جي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{convert|28|cm|in|abbr=on}} آهي.&lt;ref name=&quot;BIR&quot;&gt;{{Cite web |title=Chapter 32: Largest Lepidopteran Wing Span &amp;#124; The University of Florida Book of Insect Records &amp;#124; Department of Entomology &amp; Nematology &amp;#124; UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_32.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt;

[[پکي|پکين]] جي ابتڙ، ننڍا حشرات [[غالب هوائون|غالب هوائن]] سان گڏ وهي وڃن ٿا،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yates |first=Diana |title=Birds migrate together at night in dispersed flocks, new study indicates |url=https://news.illinois.edu/view/6367/206246 |access-date=13 January 2022 |website=news.illinois.edu}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪيترائي وڏا حشرات [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪن ٿا. [[ايفڊ|ايفڊن]] کي هيٺين سطح تي وهندڙ [[جيٽ وهڪرو|جيٽ هوائي وهڪرا]] ڊگهن فاصلن تائين کڻي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Drake |first=V. A. |author2=Farrow, R. A. |year=1988 |title=The Influence of Atmospheric Structure and Motions on Insect Migration |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |pages=183–210 |doi=10.1146/annurev.en.33.010188.001151 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/NLDQPZWG }}&lt;/ref&gt;

=== هلڻ ===

{{further|هلڻ#حشرات}}

[[File:Alternating Tripod Gait.webm|upright=1.15|right|thumb|هلندڙ ريگستاني ماڪوڙين ۾ واري واري سان ٽن ٽنگن واري چال دوران قدمن جي مڪاني ۽ وقتي ترتيب. رڪارڊنگ جي رفتار: 500 فريم في سيڪنڊ؛ هلائڻ جي رفتار: 10 فريم في سيڪنڊ.]]

گهڻا بالغ حشرات ڇهن ٽنگن جي مدد سان هلن ٿا ۽ ان دوران واري واري سان [[ٽن ٽنگن واري چال]] استعمال ڪن ٿا. هيءَ چال جسم کي مستحڪم رکندي تيزيءَ سان هلڻ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان جو [[ڪاکروچ|ڪاکروچن]] ۽ [[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو ويو آهي. پهرين قدم ۾ وچين ساڄي ٽنگ ۽ اڳين ۽ پوئين کاٻي ٽنگ زمين سان لڳل هونديون آهن ۽ حشر کي اڳتي وڌائينديون آهن، جڏهن ته اڳين ۽ پوئين ساڄي ٽنگ ۽ وچين کاٻي ٽنگ مٿي کڄي اڳتي نئين جاءِ تي منتقل ٿينديون آهن. جڏهن اهي زمين تي لڳي نئون مستحڪم ٽڪنڊو ٺاهين ٿيون ته باقي ٽنگون واري سان مٿي کڻي اڳتي آڻي سگهجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Locomotion&quot;&gt;{{cite book |last=Biewener |first=Andrew A. |title=Animal Locomotion |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-19-850022-3 |pages=}}{{pn|date=July 2022}}&lt;/ref&gt;

ٽن ٽنگن واري چال جي سڀ کان خالص صورت تيز رفتار سان هلندڙ حشرات ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. تنهن هوندي به، چرپر جو هي طريقو سختيءَ سان مقرر ٿيل ناهي ۽ حشرات مختلف حالتن مطابق پنهنجي چال بدلائي سگهن ٿا. مثال طور آهستي هلڻ، مُڙڻ، رڪاوٽن کان بچڻ، چڙهڻ يا ترڪڻ وارين سطحن تي هلڻ وقت چار ٽنگون يا ان کان وڌيڪ ٽنگون [[هلڻ#حشرات|لهري چال]] ۾ زمين سان لڳل رهي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Grabowska |first1=Martyna |author2=Godlewska, Elzbieta |author3=Schmidt, Joachim |author4=Daun-Gruhn, Silvia |title=Quadrupedal gaits in hexapod animals – inter-leg coordination in free-walking adult stick insects |journal=Journal of Experimental Biology |volume=215 |issue=24 |pages=4255–4266 |year=2012 |doi=10.1242/jeb.073643 |pmid=22972892 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪاکروچ تيز ترين ڊوڙندڙ حشرات مان آهن ۽ مڪمل رفتار تي اهي ٻن ٽنگن تي ڊوڙڻ واري چال اختيار ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، چڱيءَ طرح [[ڇانوَ روپ|ماحول سان مشابهت]] رکندڙ لٺ جهڙن حشرات ([[فاسماٽوڊيا]]) ۾ چرپر گهڻو آهستي هوندي آهي. ٿوريون جنسون، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ حشر|پاڻيءَ تي هلندڙ حشرات]]، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي هلي سگهن ٿيون؛ انهن جا چنبا خاص کاهيءَ ۾ پوئتي لڪل هوندا آهن، جنهن ڪري اهي پاڻيءَ جي مٿاڇري واري پردي کي ٽوڙڻ کان بچائين ٿا.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt; ''[[هالوبئٽس]]'' جنس جا سامونڊي سطح تي هلندڙ حشرات ته کليل سمنڊ جي مٿاڇري تي به رهن ٿا، جيڪو اهڙو مسڪن آهي جتي حشرات جون تمام ٿوريون جنسون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ikawa |first1=Terumi |author2=Okabe, Hidehiko |author3=Hoshizaki, Sugihiko |author4=Kamikado, Takahiro |author5=Cheng, Lanna |title=Distribution of the oceanic insects ''Halobates'' (Hemiptera: Gerridae) off the south coast of Japan |journal=Entomological Science |volume=7 |issue=4 |pages=351–357 |year=2004 |doi=10.1111/j.1479-8298.2004.00083.x |url=https://escholarship.org/uc/item/9r50k828}}&lt;/ref&gt;

=== ترڻ ===

{{Main|آبي حشرات}}

[[File:Notonecta glauca01.jpg|thumb|پاڻيءَ هيٺ [[پٺتي ترندڙ حشر]] ''[[نوٽونيڪٽا گلوڪا]]''، جنهن جون پويون ٽنگون ترڻ لاءِ چپو جهڙي شڪل اختيار ڪري چڪيون آهن.]]

حشرات جو وڏو تعداد پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو يا سڄي زندگي پاڻيءَ هيٺ گذاري ٿو. حشرات جي ڪيترن قديم گروهن ۾ اڻبالغ مرحلا آبي هوندا آهن. ڪجهه گروهن، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ڀونئر|پاڻيءَ جي ڀونئرن]] ۾ بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;&gt;{{cite book |editor1=Richard W. Merritt |editor2=Kenneth W. Cummins |editor3=Martin B. Berg |year=2007 |title=An Introduction to the Aquatic Insects of North America |publisher=Kendall Hunt Publishers |isbn=978-0-7575-5049-2 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;

انهن مان گهڻين جنسن ۾ پاڻيءَ هيٺ چرپر لاءِ خاص موافقتون پيدا ٿيون آهن. پاڻيءَ جا ڀونئر ۽ پاڻيءَ جا ٻيا حشرات اهڙيون ٽنگون رکن ٿا، جيڪي چپن جهڙين بناوتن ۾ تبديل ٿيل آهن. ڀنڀورين جا [[حشري اڻبالغ مرحلو|آبي اڻبالغ ٻچا]] پنهنجي مقعدي خاني مان زور سان پاڻي ٻاهر ڪڍي جيٽ جهڙي ڌِڪ سان اڳتي وڌن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mill |first=P. J. |author2=Pickard, R. S. |year=1975 |title=Jet-propulsion in anisopteran dragonfly larvae |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=97 |issue=4 |pages=329–338 |doi=10.1007/BF00631969 }}&lt;/ref&gt; ٻيا حشرات، جهڙوڪ [[اسٽافيلينڊي|روو ڀونئر]] ''[[اسٽينس]]''، [[پيجيڊيم#حشرات|پيجيڊيئل]] غدودن مان اهڙا [[سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادو|سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادا]] خارج ڪن ٿا، جيڪي پاڻيءَ جي سطحي ڇڪ گهٽائين ٿا؛ ان جي نتيجي ۾ اهي [[مارانگوني اثر|مارانگوني ڌِڪ]] وسيلي پاڻيءَ جي مٿاڇري تي اڳتي وڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Linsenmair |first=K. |author2=Jander, R. |year=1976 |title=Das &quot;entspannungsschwimmen&quot; von ''Velia'' and ''Stenus'' |journal=Naturwissenschaften |volume=50 |page=231 |doi=10.1007/BF00639292 |bibcode=1963NW.....50..231L |issue=6 |url=https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bvb:20-opus-44663}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bush |first=J. W. M. |author2=Hu, David L. Hu |year=2006 |title=Walking on Water: Biolocomotion at the Interface |journal=Annual Review of Fluid Mechanics |volume=38 |issue=1 |pages=339–369 |doi=10.1146/annurev.fluid.38.050304.092157 |bibcode=2006AnRFM..38..339B }}&lt;/ref&gt;

== ماحوليات ==

{{main|حشرات جي ماحوليات}}

حشرات [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ ڪيترائي انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ مٽيءَ کي اٿلائڻ ۽ ان ۾ هوا جي آمدرفت، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ، نقصانڪار جاندارن تي ضابطو، گلن جي زيرگي ۽ جهنگلي جيوت لاءِ خوراڪ مهيا ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Schowalter|2006|pp=3, 572}} مثال طور، اڏوهيون پنهنجن آکيرن جي چوڌاري ماحول ۾ تبديليون آڻي گاهه جي واڌ کي هٿي ڏين ٿيون؛{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=257}} ڪيترائي [[ڀونئر]] [[مردار خور]] هوندا آهن؛ جڏهن ته ڇيڻي جا ڀونئر حياتياتي مادي کي [[ٻيهر استعمال|ٻيهر استعمال]] ڪري اهڙين صورتن ۾ تبديل ڪن ٿا، جيڪي ٻين [[جاندار|جاندارن]] لاءِ فائديمند هونديون آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=261–264}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Losey |first1=John E. |last2=Vaughan |first2=Mace |title=The Economic Value of Ecological Services Provided by Insects |journal=BioScience |date=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=311–323(13) |doi=10.1641/0006-3568(2006)56[311:TEVOES]2.0.CO;2 |url=http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112041609/http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |archive-date=12 January 2012 |url-status=live |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[مٿاڇري واري زرخيز مٽي]] جي ٺهڻ واري عمل جي وڏي حصي ۾ پڻ حشرات اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=3, 218–228}}

=== بچاءُ ===

{{main|حشرات ۾ بچاءُ}}

[[File:Reduvius personatus, Masked Hunter Bug nymph camouflaged with sand grains.JPG|thumb|''[[ريڊيويوس پرسوناتس]]'' جو [[حشري اڻبالغ مرحلو|اڻبالغ ٻچو]] [[شڪار ٿيڻ|شڪارين]] کان بچڻ لاءِ پاڻ کي واريءَ جي ذرڙن سان [[ڇانوَ روپ|لڪائي]] ٿو.]]

وڏن جاندارن جي ڀيٽ ۾ حشرات گهڻو ڪري ننڍا، نرم جسم وارا ۽ نازڪ هوندا آهن. انهن جا اڻبالغ مرحلا ننڍا هوندا آهن ۽ آهستي چرپر ڪندا آهن يا بلڪل بي حرڪت هوندا آهن، تنهنڪري سندن زندگيءَ جا سڀئي مرحلا [[شڪار ٿيڻ]] ۽ [[طفيلائيت]] جي خطري هيٺ هوندا آهن. انهيءَ ڪري حشرات [[حشرات ۾ بچاءُ|بچاءَ جون]] ڪيتريون ئي حڪمت عمليون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[ڇانوَ روپ]]، [[نقل]]، زهريلو هجڻ ۽ سرگرم دفاع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;&gt;{{cite book |last1=Evans |first1=Arthur V. |last2=Bellamy |first2=Charles |year=2000 |title=An Inordinate Fondness for Beetles |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22323-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZZ_hfpMo8oAC&amp;pg=PA31 |page=31}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي [[حشرات ۾ بچاءُ#لڪڻ|حشرات ڇانوَ روپ تي ڀاڙين ٿا]] ته جيئن سندن شڪاري يا شڪار کين ڏسي نه سگهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Photos: Masters of Disguise – Amazing Insect Camouflage |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |access-date=11 June 2015 |date=24 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612201555/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |archive-date=12 June 2015}}&lt;/ref&gt; اها خاصيت [[پن ڀونئر|پن ڀونئرن]] ۽ [[سُنگهڻا ڀونئر|سُنگهڻن ڀونئرن]] ۾ عام آهي، جيڪي ڪاٺ يا ٻوٽن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt; [[لٺ حشر|لٺ حشرات]] لٺين ۽ پنن جهڙيون شڪليون اختيار ڪري انهن جي نقل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;bedford&quot;&gt;{{cite journal |last=Bedford |first=Geoffrey O. |title=Biology and Ecology of the Phasmatodea |journal=[[Annual Review of Entomology]] |year=1978 |volume=23 |pages=125–149 |doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي حشرات شڪارين کي دوکو ڏئي پاڻ کان پري رکڻ لاءِ [[نقل]] جو استعمال ڪن ٿا. [[بيٽسي نقل]] ۾ کاڌي لائق جنسون، جهڙوڪ [[هوور مک|هوور مکيون]]، کاڌي جي لائق نه هئڻ وارين جنسن سان مشابهت اختيار ڪري بقا جو فائدو حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ritland &amp; Brower&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ritland |first1=D. B. |last2=Brower |first2=Lincoln P. |author-link2=Lincoln Brower |year=1991 |title=The viceroy butterfly is not a Batesian mimic |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=350 |issue=6318 |pages=497–498 |doi=10.1038/350497a0 |quote=وائسراءِ پوپٽ به مونارڪ پوپٽن جيترا ئي اڻ وڻندڙ ذائقي وارا آهن ۽ فلوريڊا جي نمائنده آباديءَ جي ڪوئين پوپٽن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ اڻ وڻندڙ آهن. |bibcode=1991Natur.350..497R }}&lt;/ref&gt; [[موليري نقل]] ۾ کاڌي جي لائق نه هئڻ واريون جنسون، جهڙوڪ ڀِرون ۽ ماکيءَ جون مکيون، هڪ ٻئي سان مشابهت رکن ٿيون، جنهن سان انهن شڪارين پاران انهن کي آزمائڻ جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو، جن کي سکڻو پوي ٿو ته اهي حشرات کاڌي جي لائق ناهن. ''[[هيليڪونيوس]]'' پوپٽ، جن مان ڪيترائي زهريلا آهن، موليري نقل جا مجموعا ٺاهين ٿا ۽ پنهنجي کاڌي جي لائق نه هجڻ جو ظاهري اظهار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Meyer |first=A. |year=2006 |title=Repeating Patterns of Mimicry |journal=[[PLOS Biology]] |volume=4 |issue=10 |article-number=e341 |doi=10.1371/journal.pbio.0040341 |pmid=17048984 |pmc=1617347 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيميائي بچاءُ#زميني آرٿروپوڊ|ڪيميائي بچاءُ]] ڀونئرن ۽ پوپٽن واري گروهه جي حشرات ۾ عام آهي، جنهن جو اظهار گهڻو ڪري چٽن خبرداري وارن رنگن ([[خبرداري رنگ]]) ذريعي ڪيو ويندو آهي، جيئن [[مونارڪ پوپٽ]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سندن لاروا جيڪي ٻوٽا کائين ٿا، تن مان ڪيميائي مادا پنهنجي جسم جي بافتن ۾ گڏ ڪري [[پوپٽ جو لاروا#ڪيميائي بچاءُ|زهريت]] حاصل ڪن ٿا. ڪجهه حشرات پنهنجا زهريلا مادا پاڻ به ٺاهين ٿا. زهريلا پوپٽ يا پتنگ کائيندڙ شڪاري سخت الٽي ڪري سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ اهي ساڳين نشانين وارن حشرات کي نه کائڻ سکندا آهن؛ اهو موليري نقل جو بنياد آهي.&lt;ref name=&quot;ANC&quot;&gt;{{cite book |last=Kricher |first=John |title=A Neotropical Companion |pages=157–158 |chapter=6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z3pgdvrSmG8C&amp;pg=PA158 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-00974-2 |date=1999}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارابيڊي]] خاندان جا ڪجهه [[زميني ڀونئر]] سرگرميءَ سان پنهنجو بچاءُ ڪن ٿا ۽ شڪارين کي پري رکڻ لاءِ پنهنجي پيٽ مان وڏي درستگيءَ سان ڪيميائي مادا ڦوهاري جي صورت ۾ خارج ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;

=== زيرگي ===

{{main|حشرن وسيلي زيرگي}}

[[File:Apis mellifera flying.jpg|thumb|[[ايپس ميليفيرا|يورپي ماکيءَ جي مک]] [[زيرگي جي ٽوڪري]] ۾ گلن جو زيرو کڻي ماناري ڏانهن موٽي رهي آهي.]]

زيرگي اهو عمل آهي، جنهن ۾ ٻوٽن جي افزائش دوران [[گلن جو زيرو]] منتقل ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[بارآوري]] ۽ [[جنسي افزائش]] ممڪن ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |last=Wigglesworth |first=Vincent Brian |author-link=Vincent Wigglesworth |title=Insect |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] online |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504183402/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |archive-date=4 May 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گهڻن گلدار ٻوٽن کي زيري جي منتقلي لاءِ ڪنهن جانور جي ضرورت هوندي آهي. [[حشرن وسيلي زيرگي|زيرگيءَ]] جو وڏو حصو حشرات وسيلي ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;USFS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |publisher=[[United States Forest Service]] |title=Pollinator Factsheet |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410135644/http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |archive-date=10 April 2008}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته حشرات کي زيرگيءَ جي عيوض عام طور توانائي سان ڀرپور گلن جو رس ملي ٿو، تنهنڪري اهو [[باہمي فائدو|باہمي فائدي]] وارو تعلق آهي. گلن جون مختلف خاصيتون، جهڙوڪ چٽا رنگ ۽ [[حشرات جا فيرومون|فيرومون]]، جيڪي سندن زيرگي ڪندڙ حشرات سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل ارتقا]] ڪنديون رهيون آهن، تن کي [[زيرگي سنڊروم|زيرگيءَ جا سنڊروم]] چيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به لڳ ڀڳ ٽيون حصو گلن جو ڪنهن هڪ سنڊروم ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Ollerton Alarcón Waser Price 2009 pp. 1471–1480&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ollerton |first1=Jeff |last2=Alarcón |first2=Ruben |last3=Waser |first3=Nickolas M. |last4=Price |first4=Mary V. |last5=Watts |first5=Stella |last6=Cranmer |first6=Louise |last7=Hingston |first7=Andrew |last8=Peter |first8=Craig I. |last9=Rotenberry |first9=John |display-authors=4 |title=A global test of the pollination syndrome hypothesis |journal=Annals of Botany |publisher=Oxford University Press |volume=103 |issue=9 |date=14 February 2009 |doi=10.1093/aob/mcp031 |pages=1471–1480 |pmid=19218577 |pmc=2701765 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== طفيلائيت ===

{{further|طفيلائيت|طفيلائي ڀِر}}

ڪيترائي حشرات [[طفيلائيت|طفيلائي]] هوندا آهن. انهن جو سڀ کان وڏو گروهه، جنهن ۾ 100,000 کان وڌيڪ جنسون شامل آهن&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P}}&lt;/ref&gt; ۽ ممڪن طور انهن جو انگ ڏهه لک کان به وڌيڪ هجي،&lt;ref name=&quot;Forbes Bagley Beer Hippee 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forbes |first1=Andrew A. |last2=Bagley |first2=Robin K. |last3=Beer |first3=Marc A. |last4=Hippee |first4=Alaine C. |last5=Widmayer |first5=Heather A. |display-authors=3 |title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order |journal=BMC Ecology |volume=18 |issue=1 |date=12 July 2018 |page=21 |doi=10.1186/s12898-018-0176-x |pmid=30001194 |pmc=6042248 |bibcode=2018BMCE...18...21F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[هائيمينوپٽيرا]] ۾ [[طفيلائي ڀِر|طفيلائي ڀِرن]] جي هڪ واحد [[ارتقائي شاخ]] تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Zhang Kopylov 2020&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Kopylov |first2=Dmitry S. |last3=Rasnitsyn |first3=Alexandr P. |last4=Zheng |first4=Yan |last5=Zhang |first5=Haichun |date=November 2020 |editor-last=Smith |editor-first=Andrew |title=Burmorussidae, a new family of parasitic wasps (Insecta, Hymenoptera) from mid-Cretaceous Burmese amber |journal=Papers in Palaeontology |volume=6 |issue=4 |pages=593–603 |doi=10.1002/spp2.1312 |bibcode=2020PPal....6..593Z }}&lt;/ref&gt; اهي ٻين حشرات تي طفيلائيت ڪن ٿا ۽ آخرڪار پنهنجي ميزبان کي ماري ڇڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt; انهن مان ڪجهه [[مٿانهان طفيل|مٿانهان طفيل]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن ميزبان پاڻ به ٻيا طفيلائي ڀِر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tanaka |first1=S. |last2=Ohsaki |first2=N. |doi=10.1007/s11284-006-0153-2 |title=Behavioral manipulation of host caterpillars by the primary parasitoid wasp Cotesia glomerata (L.) to construct defensive webs against hyperparasitism |journal=Ecological Research |volume=21 |issue=4 |page=570 |year=2006 |bibcode=2006EcoR...21..570T }}&lt;/ref&gt;

حشرات جي ڪيترن گروهن کي يا ته [[ننڍا شڪاري]] يا [[ٻاهريان طفيل]] سمجهي سگهجي ٿو؛&lt;ref name=Rollinson&gt;{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&amp;pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PoulinRandhawa2015&gt;{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}&lt;/ref&gt; مثال طور، [[هيميپٽيرا]] جا ڪيترائي حشرات سوراخ ڪندڙ ۽ چوسيندڙ وات جا حصا رکن ٿا، جيڪي ٻوٽن جو رس چوسڻ لاءِ موافقت ڪيل آهن،{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=80–81, 169, 179, 790–}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Labandeira |first1=Conrad C. |title=Early History of Arthropod and Vascular Plant Associations |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 1998 |volume=26 |pages=329–377 |doi=10.1146/annurev.earth.26.1.329 |bibcode=1998AREPS..26..329L}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[پسو|پسن]]، [[جون|جُوئن]] ۽ [[مڇر|مڇرن]] جهڙن گروهن جون جنسون [[رت خور|رت خور]] هونديون آهن ۽ جانورن جي [[رت]] تي خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=PoulinRandhawa2015/&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180&gt;
File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|هڪ [[طفيلائي ڀِر]]، [[ايفڊ]] جي جسم ۾ آنا وجهي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;WilsonSwincer1982&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=C. G. |last2=Swincer |first2=D. E. |last3=Walden |first3=K. J. |title=The introduction of ''Trioxys complanatus'' Quilis (Hymenoptera: Aphidiidae), an internal parasite of the Spotted Alfalfa Aphid, into South Australia |journal=Australian Journal of Entomology |volume=21 |issue=1 |year=1982 |pages=13–27 |doi=10.1111/j.1440-6055.1982.tb01758.x }}&lt;/ref&gt;
File:Wilting a twig (4608641762).jpg|ٻوٽي جو طفيل يا [[ننڍو شڪاري]]: هڪ [[ڪوريڊي]] حشر ٻوٽي جو رس چوسي رهيو آهي.
File:Male human head louse.jpg|[[انساني مٿي جي جُون]] سڌيءَ طرح منتقل ٿيندڙ [[لازمي طفيل|لازمي]] ٻاهريان طفيل آهن.
&lt;/gallery&gt;

== انسانن سان لاڳاپو ==

{{main|حشرات سان انساني لاڳاپا}}

=== نقصانڪار جيتن طور ===

[[File:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|upright=0.9|''[[ايڊيز ايجپٽي]]''، [[زرد بخار]] جو مڇر، ڪيترين ئي [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|بيمارين]] جو [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهي.]]

{{main|نقصانڪار حشر}}

ڪيترن ئي حشرات کي انسان [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جيت]] سمجهن ٿا. انهن ۾ انسانن ۽ چوپائي مال جا طفيل، جهڙوڪ [[جون|جُوئون]] ۽ [[سيميڪس|کٽمل]] شامل آهن؛ [[مڇر]] [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|ڪيترين ئي بيمارين]] جا [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهن. ٻين نقصانڪار حشرات ۾ [[اڏوهيون]] شامل آهن، جيڪي ڪاٺ جي اڏاوتن کي نقصان پهچائين ٿيون؛ ٻوٽا کائيندڙ حشرات جهڙوڪ [[ماڪڙ]]، ايفڊ ۽ [[ٿرپس]] زرعي فصلن کي تباهه ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڪڻڪ جو سُنگهڻو ڀونئر]] ذخيرو ڪيل زرعي پيداوار کي نقصان پهچائي ٿو. هارين گهڻو ڪري ڪيميائي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] وسيلي حشرات تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر هاڻي وڌندڙ طور [[حياتياتي جيت ضابطو|حياتياتي ضابطي]] تي ڀاڙيو وڃي ٿو. ان طريقي ۾ هڪ جاندار کي استعمال ڪري نقصانڪار جاندار جي آباديءَ جي گهاٽائي گهٽائي ويندي آهي؛ اهو [[گڏيل جيت انتظام]] جو اهم جزو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Biological control and sustainable food production |last1=Bale |first1=J. S. |last2=van Lenteren |first2=J. C. |last3=Bigler |first3=F. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=27 February 2008 |volume=363 |issue=1492 |pages=761–776 |doi=10.1098/rstb.2007.2182 |pmid=17827110 |pmc=2610108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davidson |first=E. |title=Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science |year=2006 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=https://archive.org/details/bigfleashavelitt0000davi |url-access=registration |isbn=978-0-8165-2544-7}}&lt;/ref&gt; حياتياتي ضابطي کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشر مار دوائون گهربل نقصانڪار جيتن کان گهڻو اڳتي ٻين [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] کي به نقصان پهچائي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Colborn |first1=T. |last2=vom Saal |first2=F. S. |last3=Soto |first3=A. M. |title=Developmental effects of endocrine-disrupting chemicals in wildlife and humans |journal=Environmental Health Perspectives |date=October 1993 |volume=101 |issue=5 |pages=378–384 |doi=10.1289/ehp.93101378 |pmc=1519860 |pmid=8080506 |jstor=3431890 |bibcode=1993EnvHP.101..378C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Extinction risk to bird populations caused by DDT exposure |last1=Nakamaru |first1=M. |last2=Iwasab |first2=Y. |last3=Nakanishic |first3=J. |journal=Chemosphere |date=October 2003 |volume=53 |issue=4 |pages=377–387 |doi=10.1016/S0045-6535(03)00010-9 |pmid=12946395 |bibcode=2003Chmsp..53..377N}}&lt;/ref&gt;

=== فائديمند ڪردارن ۾ ===

{{See also|اقتصادي حشراتيات#فائديمند حشرات}}

[[File:008 Fàbrica de seda Yodgorlik, Imom Zahiriddin Ko'chasi 138 (Marguilan), bullint els capolls (cropped).jpg|thumb|upright|[[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جي ڪيڙن]] کي [[پالتو بڻائڻ|پالتو بڻائي]] [[ريشم]] حاصل ڪرڻ جو سلسلو 5,000 سالن کان به اڳ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yu |first1=Hong-Song |last2=Shen |first2=Yi-Hong |last3=Yuan |first3=Gang-Xiang |display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid=21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Normile |first=Dennis |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode=2009Sci...325.1058N |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; هتي ريشم جي پُوپن مان ريشمي ڌاڳو کوليو پيو وڃي.]]

[[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]]، [[پوپٽ|پوپٽن]]، [[مک|مکين]] ۽ [[ڀونئر|ڀونئرن]] سميت حشرات وسيلي گلدار ٻوٽن جي [[زيرگي]] اقتصادي لحاظ کان اهم آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holldobler |first=Wilson |title=Journey to the ants: a story of scientific exploration |year=1994 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-48525-9 |pages=[https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196 196–199] |url=https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196}}&lt;/ref&gt; 2021ع ۾ رڳو آمريڪا ۾ فصلن ۽ ميويدار وڻن جي حشرات وسيلي ٿيندڙ زيرگيءَ جي قيمت لڳ ڀڳ 34 ارب آمريڪي ڊالر لڳائي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jordan |first1=Alex |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Grozinger |first3=Christina M. |last4=Khanna |first4=Vikas |date=26 January 2021 |title=Economic Dependence and Vulnerability of United States Agricultural Sector on Insect-Mediated Pollination Service |journal=Environmental Science &amp; Technology |volume=55 |issue=4 |pages=2243–2253 |doi=10.1021/acs.est.0c04786 |pmid=33496588 |bibcode=2021EnST...55.2243J }}&lt;/ref&gt;

حشرات ڪيترائي فائديمند مادا پيدا ڪن ٿا، جهڙوڪ [[ماکي]]،&lt;ref name=&quot;Crane1990&quot;&gt;{{cite journal |last=Crane |first=E. |title=Honey from honeybees and other insects |journal=Ethology Ecology &amp; Evolution |volume=3 |issue=sup1 |pages=100–105 |year=1990 |doi=10.1080/03949370.1991.10721919 |author-link=Eva Crane}}&lt;/ref&gt; [[موم]]،&lt;ref name=Sanford&gt;{{cite journal |last1=Sanford |first1=M.T. |last2=Dietz |first2=A. |year=1976 |title=The fine structure of the wax gland of the honey bee (Apis mellifera L.). |journal=Apidologie |volume=7 |issue=3 |pages=197–207 |doi=10.1051/apido:19760301 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.beeculture.com/wax-rendering/ |title=Wax Rendering |date=23 March 2016 |work=Bee Culture |access-date=26 October 2018}}&lt;/ref&gt; [[لاڪ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=How Shellac Is Manufactured |url=http://nla.gov.au/nla.news-article55073762 |access-date=17 July 2015 |publisher=The Mail (Adelaide, SA : 1912 – 1954) |date=18 December 1937}}&lt;/ref&gt; [[ريشم]]،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bezzina |first=Neville |title=Silk Production Process |work=Sense of Nature |url=http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |publisher=Sense of Nature Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629231032/http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |archive-date=29 June 2012}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪارمائن]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cochineal Thesis-Red Dye Extract from Cochineal Insect |url=https://www.cochineal.info/ |access-date=2026-04-28 |website=www.cochineal.info}}&lt;/ref&gt; [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] هزارين سالن کان انسان ماکي حاصل ڪرڻ لاءِ پاليندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dams |first1=M. |last2=Dams |first2=L. |title=Spanish Rock Art Depicting Honey Gathering During the Mesolithic |journal=Nature |date=21 July 1977 |volume=268 |issue=5617 |pages=228–230 |doi=10.1038/268228a0 |bibcode=1977Natur.268..228D }}&lt;/ref&gt; مٽيءَ جي ٿانون ۾ ماکيءَ جون مکيون پالڻ جو سلسلو اتر آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ شروع ٿيو.&lt;ref name=9kya&gt;{{cite journal |last=Roffet-Salque |first=Mélanie |display-authors=et al |title=Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers |journal=Nature |date=14 June 2016 |volume=534 |issue=7607 |pages=226–227 |doi=10.1038/nature18451 |pmid=26560301 |doi-access=free |hdl=10379/13692 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; [[ريشم جو ڪيڙو]] انساني تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻ ته [[ريشم رستو|ريشم تي ٻڌل واپار]] چين ۽ باقي دنيا جي وچ ۾ لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=0-8135-3446-1 |page=20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Christian |first=David |year=2000 |title=Silk Roads or Steppe Roads? The Silk Roads in World History |journal=[[Journal of World History]] |volume=2 |issue=1 |page=1 |doi=10.1353/jwh.2000.0004 }}&lt;/ref&gt;

اهي حشرات، جيڪي ٻين حشرات کي کائين ٿا يا انهن تي طفيلائيت ڪن ٿا، انسانن لاءِ فائديمند آهن، جيڪڏهن ان عمل سان زراعت ۽ انساني اڏاوتن کي ٿيندڙ نقصان گهٽجي وڃي. مثال طور، [[ايفڊ]] فصلن مان خوراڪ حاصل ڪري اقتصادي نقصان پهچائين ٿا، پر [[ليڊي برڊ ڀونئر]] ايفڊ کائين ٿا ۽ انهن کي [[حياتياتي جيت ضابطو|ضابطي هيٺ آڻڻ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. حشرات ٻين حشرات جي استعمال جو تمام وڏو حصو ٺاهين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=328–348, 400}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biocontrol Network – Beneficial Insects |url=http://www.biconet.com/biocontrol.html |publisher=Biocontrol Network |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228043847/http://www.biconet.com/biocontrol.html |archive-date=28 February 2009 |url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Davidson |first1=R. H. |last2=Lyon |first2=William F. |year=1979 |title=Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard |publisher=John Wiley &amp; Sons |page=38 |isbn=978-0-471-86314-4}}&lt;/ref&gt;

مکين جا لاروا ([[ميگٽ]]) اڳ ۾ [[ميگٽ علاج|زخمن جي علاج]] لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا ته جيئن [[گانگرين]] کي روڪي يا ان کان بچائي سگهجي، ڇاڪاڻ ته اهي رڳو مئل گوشت کائيندا آهن. هي علاج جديد دور ۾ به ڪجهه اسپتالن ۾ استعمال ٿي رهيو آهي. حشرات ممڪن دوائن ۽ ٻين طبي مادن جي ذريعن طور پڻ ڌيان ڇڪايو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dossey |first=Aaron T. |date=December 2010 |title=Insects and their chemical weaponry: New potential for drug discovery |journal=Natural Product Reports |volume=27 |pages=1737–1757 |doi=10.1039/c005319h |issue=12 |pmid=20957283}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات، جهڙوڪ ڪرڪيٽ ۽ مختلف قسمن جا حشري لاروا، عام طور مڇي مارڻ لاءِ چارو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sherman |first=Ronald A. |author2=Pechter, Edward A. |date=1987 |title=Maggot therapy: a review of the therapeutic applications of fly larvae in human medicine, especially for treating osteomyelitis |journal=Medical and Veterinary Entomology |volume=2 |issue=3 |pages=225–230 |doi=10.1111/j.1365-2915.1988.tb00188.x |pmid=2980178 }}&lt;/ref&gt;

=== آباديءَ ۾ گهٽتائي ===

{{main|حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي}}

1500ع کان وٺي حشرات جي گهٽ ۾ گهٽ 66 جنسن جي ناپيد ٿيڻ جا واقعا درج ڪيا ويا آهن، جن مان گهڻيون سامونڊي ٻيٽن تي رهنديون هيون.&lt;ref name=&quot;Briggs2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briggs |first1=John C |title=Emergence of a sixth mass extinction? |journal=Biological Journal of the Linnean Society |date=October 2017 |volume=122 |issue=2 |pages=243–248 |doi=10.1093/biolinnean/blx063 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي|حشرات جي گهڻائيءَ ۾ گهٽتائي]] جا سبب انساني سرگرمين سان ڳنڍيا ويا آهن، جن ۾ مصنوعي روشني،&lt;ref name=&quot;Owens2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Owens |first1=Avalon C. S. |last2=Lewis |first2=Sara M. |title=The impact of artificial light at night on nocturnal insects: A review and synthesis |journal=Ecology and Evolution |date=November 2018 |volume=8 |issue=22 |pages=11337–11358 |doi=10.1002/ece3.4557 |doi-access=free |pmid=30519447 |pmc=6262936 |bibcode=2018EcoEv...811337O}}&lt;/ref&gt; زمين جي استعمال ۾ تبديليون، جهڙوڪ شهري واڌ يا زراعت،&lt;ref name=&quot;Tscharntke2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tscharntke |first1=Teja |last2=Klein |first2=Alexandra M. |last3=Kruess |first3=Andreas |last4=Steffan-Dewenter |first4=Ingolf |last5=Thies |first5=Carsten |title=Landscape perspectives on agricultural intensification and biodiversity and ecosystem service management |journal=Ecology Letters |date=August 2005 |volume=8 |issue=8 |pages=857–874 |doi=10.1111/j.1461-0248.2005.00782.x |bibcode=2005EcolL...8..857T |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Insect-Plant Interactions in a Crop Protection Perspective |chapter=Plant–Insect Interactions in a Changing World |series=Advances in Botanical Research |date=2017 |volume=81 |pages=289–332 |doi=10.1016/bs.abr.2016.09.009 |isbn=978-0-12-803318-0 |url=https://orbi.umons.ac.be/handle/20.500.12907/38970 }}&lt;/ref&gt; جيت مار دوائن جو استعمال،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Braak |first1=Nora |last2=Neve |first2=Rebecca |last3=Jones |first3=Andrew K. |last4=Gibbs |first4=Melanie |last5=Breuker |first5=Casper J. |title=The effects of insecticides on butterflies – A review |journal=Environmental Pollution |date=November 2018 |volume=242 |issue=Pt A |pages=507–518 |doi=10.1016/j.envpol.2018.06.100 |pmid=30005263 |bibcode=2018EPoll.242..507B |url=https://radar.brookes.ac.uk/radar/items/fddc88d3-25f2-4274-9321-2f9b3b72047a/1}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڌارين جنسن|ڌارين جنسن]] جو پکڙجڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wagner |first1=David L. |last2=Van Driesche |first2=Roy G. |title=Threats Posed to Rare or Endangered Insects by Invasions of Nonnative Species |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=January 2010 |volume=55 |issue=1 |pages=547–568 |doi=10.1146/annurev-ento-112408-085516 |pmid=19743915}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-date=20 February 2015 |title=Threats to Global Diversity |last=Wilson |first=E. O. |access-date=17 May 2009}}&lt;/ref&gt; 2019ع جي هڪ تحقيقي جائزي موجب حشرات جي جنسن جو وڏو حصو 21هين صديءَ ۾ ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ ٿي سگهي ٿو،&lt;ref name=&quot;Wyckhuys2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sánchez-Bayo |first1=Francisco |last2=Wyckhuys |first2=Kris A.G. |title=Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers |journal=Biological Conservation |date=April 2019 |volume=232 |pages=8–27 |doi=10.1016/j.biocon.2019.01.020 |doi-access=free |bibcode=2019BCons.232....8S}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان جي تفصيلن تي اختلاف ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Saunders |first1=Manu |title=Insectageddon is a great story. But what are the facts? |url=https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |website=Ecology is not a dirty word |access-date=24 February 2019 |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225044750/https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |archive-date=25 February 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020ع جي هڪ وڏي ميٽا مطالعي، جنهن 166 ڊگهي مدي وارن سرويَن جي انگن اکرن جو تجزيو ڪيو، مان ظاهر ٿيو ته زميني حشرات جون آباديون واقعي تيزيءَ سان گهٽجي رهيون آهن، لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو في ڏهاڪي جي شرح سان.&lt;ref name=vanKlink2020&gt;{{citation |journal=[[سائنس رسالو|سائنس]] |title=Meta-analysis reveals declines in terrestrial but increases in freshwater insect abundances |first1=Roel |last1=van Klink |date=24 April 2020 |volume=368 |issue=6489 |pages=417–420 |doi=10.1126/science.aax9931 |pmid=32327596 |bibcode=2020Sci...368..417V |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52399373 |title='Insect apocalypse' more complex than thought |date=23 April 2020 |work=BBC News |access-date=24 April 2020}}&lt;/ref&gt;

=== تحقيق ۾ ===

[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|upright=0.9|ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونائي جاندار]] آهي.]]

حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مثال طور، ننڍي جسامت، مختصر نسلي مدت ۽ وڏي [[نسلي پيداواري صلاحيت]] سبب عام ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽن]] جي [[جينيات]] جي مطالعي لاءِ هڪ [[نمونائي جاندار]] آهي، جنهن ۾ [[جينياتي ڳانڍاپو]]، [[ايپسٽاسس|جينن جي وچ ۾ لاڳاپا]]، [[ڪروموسوم|ڪروموسومي]] جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات|ترقي]]، رويو ۽ [[ارتقا]] شامل آهن. ڇاڪاڻ ته يوڪيريوٽن ۾ جينياتي نظام وڏي حد تائين محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ميون جي مکين ۾ [[ڊي اين اي نقل]] يا [[جينياتي نقل نويسي|نقل نويسي]] جهڙن بنيادي خلوي عملن کي سمجهڻ سان ٻين يوڪيريوٽن، جن ۾ انسان به شامل آهن، جي اهڙن عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pierce&quot;&gt;{{cite book |title=Genetics: A Conceptual Approach |last=Pierce |first=B. A. |edition=2nd |publisher=W.H. Freeman and Company |location=New York |page=[https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87 87] |isbn=978-0-7167-8881-2 |year=2006 |url=https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87}}&lt;/ref&gt; ''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي [[جينوم منصوبو|ترتيب]] 2000ع ۾ معلوم ڪئي وئي، جيڪا حياتياتي تحقيق ۾ هن جاندار جي اهم ڪردار جي عڪاسي ڪري ٿي. معلوم ٿيو ته مک جي جينوم جو 70 سيڪڙو [[انساني جينوم]] سان مشابهت رکي ٿو، جيڪو [[ارتقا]] جي نظريي جي حمايت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Adams_2000&quot;&gt;{{cite journal |last1=Adams |first1=M. D. |title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' |journal=Science |volume=287 |issue=5461 |pages=2185–2195 |date=24 March 2000 |pmid=10731132 |doi=10.1126/science.287.5461.2185 |last2=Celniker |first2=S. E. |last3=Holt |first3=R. A. |last4=Evans |first4=C. A. |last5=Gocayne |first5=J. D. |last6=Amanatides |first6=P. G. |last7=Scherer |first7=S. E. |last8=Li |first8=P. W. |last9=Hoskins |first9=R. A. |last10=Galle |first10=R. F. |last11=George |first11=R. A. |last12=Lewis |first12=S.E. |last13=Richards |first13=S. |last14=Ashburner |first14=M. |last15=Henderson |first15=S. N. |last16=Sutton |first16=G. G. |last17=Wortman |first17=J. R. |last18=Yandell |first18=M. D. |last19=Zhang |first19=Q. |last20=Chen |first20=L.X. |last21=Brandon |first21=R. C. |last22=Rogers |first22=Y. H. |last23=Blazej |first23=R. G. |last24=Champe |first24=M. |last25=Pfeiffer |first25=B. D. |last26=Wan |first26=K. H. |last27=Doyle |first27=C. |last28=Baxter |first28=E. G. |last29=Helt |first29=G. |last30=Nelson |first30=C. R. |bibcode=2000Sci...287.2185. |display-authors=5 }}&lt;/ref&gt;

=== خوراڪ طور ===

{{main|خوراڪ طور حشرات}}

[[File:Witchetty grub.jpg|thumb|upright=0.9|[[وچيٽي لاروا]] آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن ۾ پروٽين سان ڀرپور قيمتي خوراڪ سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Ceurstemont 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ceurstemont |first1=Sandrine |title=Inevitable insectivores? Not so fast |date=6 July 2013 |journal=New Scientist |volume=219 |issue=2924 |page=35 |doi=10.1016/S0262-4079(13)61691-7 }}&lt;/ref&gt;]]

دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;theguardian&quot;&gt;{{Cite news |date=31 July 2010 |title=Insects could be the key to meeting food needs of growing global population |url=http://www.theguardian.com/environment/2010/aug/01/insects-food-emissions |access-date=13 January 2022 |work=[[دي گارڊين]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ramos-Elorduy 1998 44&quot;&gt;{{cite book |title=Creepy crawly cuisine: the gourmet guide to edible insects |last=Ramos-Elorduy |first=Julieta |author2=Menzel, Peter |year=1998 |publisher=Inner Traditions / Bear &amp; Company |isbn=978-0-89281-747-4 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Q7f1LkFz11gC |access-date=23 April 2014}}&lt;/ref&gt; آفريڪا ۾ مقامي طور گهڻي تعداد ۾ ملندڙ [[ماڪڙ]] ۽ [[اڏوهيون]] انسانن جي روايتي خوراڪ جو عام ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;&gt;{{cite web |title=Insects as Food for Humans |url=https://www.si.edu/spotlight/buginfo/insects-food |access-date=14 September 2022}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، خاص طور تي تريل [[سيڪاڊا]]، [[لذيذ خوراڪ]] سمجهيا وڃن ٿا. حشرات ۾ سندن وزن جي ڀيٽ ۾ پروٽين جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ ڪجهه ليکڪن انهن کي انساني [[غذائيت]] ۾ [[پروٽين]] جو اهم ممڪن ذريعو قرار ڏنو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=10–13}} تنهن هوندي به، گهڻن ترقي يافته ملڪن ۾ [[حشر خوري]]، يعني حشرات کائڻ، سماجي طور [[ممنوع عمل|ممنوع]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Michels |first=John |title=Science |editor=John Michels |publisher=American Association for the Advance of Science |location=New York |year=1880 |volume=1 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=aDkLAAAAYAAJ&amp;pg=PA69}}&lt;/ref&gt; [[فوج|هٿياربند فوجن]] پاران پڻ ڏکين حالتن ۾ سپاهين لاءِ حشرات کي [[بقا جون مهارتون|بقا جي خوراڪ]] طور تجويز ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;/&gt; حشرات جي گهڻائي ۽ خوراڪ جي کوٽ بابت عالمي خدشن سبب [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو [[خوراڪ ۽ زراعت جو ادارو]] ان امڪان تي غور ڪري ٿو ته دنيا جي ماڻهن کي مستقبل ۾ حشرات کي بنيادي خوراڪ طور استعمال ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. حشرات غذائي جزن سان ڀرپور آهن، جن ۾ پروٽين، معدنيات ۽ چرٻيءَ جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ دنيا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو اڳ ئي باقاعدگيءَ سان انهن کي کائي ٿو.&lt;ref name=&quot;investvine&quot;&gt;{{cite web |url=http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |title=UN: Insects are 'food of the future' (video) |first=Arno |last=Maierbrugger |work=Inside Investor |date=14 May 2013 |access-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910061538/http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |archive-date=10 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ٻين شين ۾ ===

[[ڪارو سپاهي مک]] جا لاروا [[سينگار جي شين]] ۾ استعمال لاءِ [[پروٽين]] ۽ چرٻي فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Verheyen |first1=Geert |last2=Ooms |first2=Tom |last3=Vogels |first3=Liesbeth |last4=Vreysen |first4=Steven |last5=Bovy |first5=Ann |last6=Van Miert |first6=Sabine |last7=Meersman |first7=Filip |date=1 May 2018 |title=Insects as an Alternative Source for the Production of Fats for Cosmetics |journal=Journal of Cosmetic Science |volume=69 |issue=3 |pages=187–202 |pmid=30052193 }}&lt;/ref&gt; حشرات مان کاڌي جو تيل، حشري مکڻ ۽ [[چرٻيءَ وارا الڪوحل]] [[حياتياتي صاف سازي|تيار ڪري سگهجن ٿا]]؛ اهڙن حشرات ۾ سپرورم ''[[زوفوباس موريو]]'' پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 August 2016 |title=From Pest to Pot: Can Insects Feed the World? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410150413/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-date=10 April 2021 |access-date=13 January 2022 |website=National Geographic Culture}}&lt;/ref&gt; ڪاري سپاهي مک يا [[گهر جي مک]] سميت حشرات جون جنسون سندن [[ميگٽ پالڻ|لاروا]] واري صورت ۾، ۽ [[ميل ورم]] جهڙا ڀونئرن جا لاروا، پروسيس ڪري ڪڪڙن، مڇين ۽ سوئرن سميت پاليل جانورن لاءِ [[جانورن جي خوراڪ طور حشرات|خوراڪ]] طور استعمال ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=How AgriProtein makes chicken food from maggots |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/food-of-larvae |access-date=13 January 2022}}&lt;/ref&gt; حشرات جون ڪيتريون ئي جنسون [[پالتو جانور|پالتو جاندارن]] طور وڪرو ۽ پاليون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bugs |title=Bugs – das Wirbellosenmagazin |url=https://www.ms-verlag.de/magazine/bugs |access-date=7 March 2021 |website=NTV Verlag}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ۽ لوڪ روايتن ۾ ===

{{further|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}}

[[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|upright=1.2|[[قديم مصر]] جو الڳ پرن وارو [[اسڪاراب (نوادرات)|اسڪاراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م.]]

[[اسڪارابيڊي|اسڪاراب ڀونئرن]] کي [[قديم مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه [[شامانيت|شاماني]] ثقافتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي علامتي اهميت حاصل هئي. قديم [[چين|چيني]] [[سيڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت سمجهندا هئا. [[ميسوپوٽيميا]] جي ادب ۾ [[گلگامش]] جي رزميه نظم ۾ [[اوڊوناٽا]] ڏانهن اهڙا اشارا ملن ٿا، جيڪي امرتا جي ناممڪن هجڻ جي علامت آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان بشمين]] ماڻهن وٽ [[پريئنگ مينٽس]] کي وڏي ثقافتي اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ تخليق ۽ انتظار ڪرڻ ۾ زين جهڙو صبر شامل آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=9}}

== پڻ ڏسو ==

* [[اينٽمالاجي]] (حشراتيات)
* [[ايٿنو اينٽمالاجي]]
* [[اڏامندڙ ۽ ترندڙ جانور]]
* [[:زمرو:حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون|حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون]]

==حوالا==</text>
      <sha1>lzzqtzoo9e4ppl8b527089gzlonn2jl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413468</id>
      <parentid>413462</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T13:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172579" sha1="1aftpmm2two4lnpfe34x0r990sx6jww" xml:space="preserve">{{Short description|آرٿروپوڊن جو طبقو}}

{{Automatic taxobox
| fossil_range = {{fossilrange|Carboniferous|Present|earliest=400}} ابتدائي گروهه [[ڊيوونين دور]] کان سڃاتو وڃي ٿو
| image = Insects - Neoptera - Paleoptera - Apterygota.jpg&lt;!--See talk page before editing--&gt;
| image_caption = حشرات جو جسم ٽن حصن تي مشتمل هوندو آهي: وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] وارو مٿو، ٽن جوڙن ٽنگن واري [[ڇاتي (آرٿروپوڊ جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ ٽڪرن ۾ ورهايل پيٽ. ڪيترن ئي گروهن ۾ پرن جا ٻه جوڙا پڻ هوندا آهن.
| display_parents = 2
| taxon = Insecta
| authority = [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ([[سسٽيما نيچري جو ڏهون ڇاپو|1758ع]])
| subdivision_ranks = ذيلي گروهه
| subdivision = * [[آرڪيوگناٿا]]

* [[ڊائڪونڊيليا]]
  ** [[زائجينٽوما]]
  ** [[ٽيريگوٽا]]
  | synonyms = * ايڪٽوگناٿا
* اينٽوميڊا
  }}
  [[File:Insect world of motion.webm|thumb|حشرات چرپر سان ڀرپور دنيا ۾ رهن ٿا. هي [[اڪنٿوسيفالا ٽرمينالس|پنن جهڙين ٽنگن وارو جيت]] هوا ۾ لڏندڙ گاهه تي چڙهي ٿو ۽ پوءِ اڏامي وڃي ٿو.]]

'''جیت'' یا '''حشرات''' ([[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''{{lang|la|insectum}}'' مان) '''انسڪٽا''' [[طبقو (حياتيات)|طبقي]] سان واسطو رکندڙ [[غير ڪرنگھي وارا جانور]] آهن. اهي [[آرٿروپوڊ]] فائلم جو سڀ کان وڏو گروهه آهن. &lt;!--Please do not try to add humorous remarks here: that will only get you blocked from editing like the six folks who tried doing just that recently. --&gt; حشرات وٽ [[ٻاهريون ڍانچو]]، ٽن حصن تي مشتمل جسم ([[حشرات جي جسماني بناوت#مٿو|مٿو]]، [[ڇاتي (حشرات جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ [[پيٽ (حشرات جي جسماني بناوت)|پيٽ]])، جوڙدار [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽنگن]] جا ٽي جوڙا، [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي. حشرات جانورن جو سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه آهن، جن جا ڏهه لک کان وڌيڪ [[نسل (حياتيات)|نسل]] بيان ڪيا ويا آهن؛ اهي جانورن جي بيان ڪيل سمورن نسلن جي اڌ کان وڌيڪ حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.

حشرات جو [[اعصابي سرشتو]] هڪ [[حشرات جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. حشرات پنهنجي جسم جي پاسن تي موجود [[ساهه سوراخ (آرٿروپوڊ)|جوڙن ۾ ترتيب ڏنل سوراخن]] جي هڪ سرشتي وسيلي [[حشرات جو تنفسي سرشتو|هوا ۾ ساهه کڻن ٿا]]، جيڪي [[ٽريڪيا#غير ڪرنگهي وارا جانور|ننڍين نلين]] سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ هوا کي سڌو جسم جي بافتن تائين پهچائيندا آهن. تنهنڪري سندن رت آڪسيجن کڻي نه ٿو هلي؛ اهو رڳو جزوي طور نالين ۾ محدود هوندو آهي ۽ ان جو ڪجهه حصو کليل [[هيموسيل]] ۾ گردش ڪندو آهي. حشرات بنيادي طور پنهنجي [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] وسيلي ڏسن ٿا، جڏهن ته انهن وٽ اضافي طور ننڍيون [[سادي اک|ساديون اکيون]] پڻ هونديون آهن. ڪيترائي حشرات [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضون]] وسيلي آواز ٻڌي سگهن ٿا. سندن [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] حسي گراهڪن وسيلي ڪم ڪندي آهي، جيڪي عام طور اينٽينائن ۽ وات جي حصن تي موجود هوندا آهن.

اڪثر حشرات [[آنا ڏيندڙ جانور|آنا ڏئي]] نسل وڌائين ٿا. حشرات جي واڌ سندن نه ڇڪجندڙ ٻاهرئين ڍانچي سبب محدود هوندي آهي، تنهنڪري سندن واڌ ويجهه دوران ڪيترائي ڀيرا [[کل لاهڻ|کل لاهڻي]] پوندي آهي. اڻ بالغ مرحلا اڪثر جسماني بناوت، عادتن ۽ رهائش جي لحاظ کان بالغ حشرات کان مختلف هوندا آهن. [[مڪمل روپ مٽائڻ|چئن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ گروهن ۾ عام طور لڳ ڀڳ بي حرڪت [[پيوپا]] وارو مرحلو هوندو آهي. بالغ حشرات عام طور هلڻ ۽ اڏامڻ وسيلي چرپر ڪندا آهن؛ ڪجهه ترڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. حشرات اهي واحد غير ڪرنگهي وارا جانور آهن، جيڪي پنهنجي طاقت سان مسلسل اڏام ڪري سگهن ٿا؛ [[حشرات جي اڏام]] جو ارتقا رڳو هڪ ڀيرو ٿيو. ڪيترائي حشرات گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو [[آبي حشرات|پاڻيءَ ۾]] گذارين ٿا ۽ انهن جا [[لاروا]] گلڦڙن وسيلي ساهه کڻن ٿا؛ ڪجهه نسلن جا بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن. ڪجهه نسل، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ جيت]]، پاڻيءَ جي سطح تي هلي سگهن ٿا. حشرات گهڻو ڪري اڪيلا رهن ٿا، پر ڪجهه، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ماڪوڙو|ماڪوڙا]] ۽ [[اڏوهيون]]، [[اعليٰ سماجيت|سماجي]] هوندا آهن ۽ وڏين، منظم [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونين]] ۾ رهن ٿا. ٻيا، جهڙوڪ [[ڪن ڪينچلو|ڪن ڪينچلا]]، مادراڻي سنڀال ڪن ٿا ۽ پنهنجن آنن ۽ ٻچن جي حفاظت ڪن ٿا. حشرات ڪيترن ئي طريقن سان هڪٻئي سان رابطو ڪري سگهن ٿا. نر [[پتنگو|پتنگا]] وڏي فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا. ٻيا نسل آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا: ڪرڪيٽ [[اسٽرائيڊيوليشن|پنهنجا پر هڪٻئي سان گسائي آواز پيدا ڪن ٿا]]، جيئن ساٿيءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ۽ ٻين نرن کي پري رکن. [[جگنو|ليمپائرڊ ڀنگ]] روشنيءَ وسيلي هڪٻئي سان رابطو ڪن ٿا.

[[نامڪمل روپ مٽائڻ|ٽن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ حشرات ۾ پيوپا وارو مرحلو نه هوندو آهي؛ اهي [[نمف (حياتيات)|نمف]] جي ڪيترن مرحلن مان گذرندا آهن، جن ۾ هر ايندڙ مرحلو بالغ حشر سان وڌيڪ مشابهت رکندو آهي. [[قديم حياتياتي دور]] مان تمام وڏي جسامت وارن حشرات جا پنڊ پهڻ مليا آهن، جن ۾ [[ميگانيسوپٽيرا|وڏا ڀنڀوري جهڙا حشرات]] پڻ شامل آهن، جن جي پرن جي پکيڙ {{convert|55|to|70|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه بظاهر [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل طور ارتقا پذير]] ٿيا آهن. انسان ڪيترن حشرات کي [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جاندار]] سمجهن ٿا، خاص طور انهن کي جيڪي فصلن کي نقصان پهچائين ٿا، ۽ انهن کي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] ۽ ٻين طريقن سان ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ٻيا حشرات [[طفيلائيت|طفيل]] هوندا آهن ۽ [[حشرات سبب ٿيندڙ بيمارين جي فهرست|بيمارين]] جا [[ناقل (وبائيات)|ناقل]] بڻجي سگهن ٿا. حشرات مان [[زيرگي|زيرگي ڪندڙ جاندار]] ڪيترن گلدار ٻوٽن جي نسل وڌائڻ ۽ اهڙيءَ ريت انهن جي ماحولياتي سرشتن لاءِ لازمي آهن. ڪيترائي حشرات نقصانڪار حشرات جو شڪار ڪرڻ سبب ماحولياتي طور فائديمند آهن، جڏهن ته ڪجهه سڌو معاشي فائدو پڻ ڏين ٿا. خاص طور ٻن نسلن کي وڏي معاشي اهميت حاصل آهي ۽ انهن کي ڪيترائي سؤ سال اڳ گهريلو بڻايو ويو هو: [[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جا ڪيڙا]] [[ريشم]] لاءِ ۽ [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] [[ماکي]] لاءِ. دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي ڄاڻي واڻي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا. انساني سرگرميون [[حشرات جي حياتياتي گوناگونيت]] تي سنگين اثر وجهي رهيون آهن.

== لفظ جو بڻ بنياد ==

لفظ '''حشر''' لاءِ انگريزي لفظ انسیڪٽ ''insect''، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ انسيڪٽم {{lang|la|insectum}}&lt;!--past participle--&gt; مان نڪتل آهي، جيڪو ان {{lang|la|in}} + سيڪو {{lang|la|sĕco}}، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ جي معنيٰ رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dinseco1 |title=insĕco |last1=Lewis |first1=Charlton T. |last2=Short |first2=Charles |dictionary=A Latin Dictionary |publisher=Perseus Digital Library |date=1879}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ حشرات جو جسم ڄڻ ٽن حصن ۾ ورهايل نظر اچي ٿو. [[پليني بزرگ]] هن لاطيني لفظ کي رائج ڪيو، جنهن [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ اينٽومون {{lang|grc|ἔντομον}} ''éntomon''، يعني ”حشر“ يا جيت (جيئن [[حشراتيات]] ۾) جو [[لفظي ترجمو]] ڪيو هو. اهو لفظ وري {{lang|grc|[[wikt:ἔντομος|ἔντομος]]}} اينٽوموس ''éntomos''، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ مان نڪتل هو؛&lt;ref name=&quot;Liddell&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/ntomos |title=ἔντομος |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |work=A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus Digital Library |date=1940}}&lt;/ref&gt; [[ارسطو]] پڻ پنهنجي حياتياتي درجي بنديءَ ۾ [[ارسطو جي حياتيات#درجي بندي|جاندارن جي هن طبقي]] لاءِ اهو اصطلاح سندن ٽڪرن ۾ ورهايل جسم جي حوالي سان استعمال ڪيو هو. انگريزي لفظ ''insect'' پهريون ڀيرو 1601ع ۾ [[فليمون هالينڊ]] پاران پليني جي ڪيل ترجمي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;etymonline&quot;&gt;{{cite dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |title=insect (n.) |dictionary=[[آن لائين ايٽيمولوجيڪل ڊڪشنري]] |last=Harper |first=Douglas |author2=McCormack, Dan |date=November 2001 |page=1 |access-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164850/http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=11 January 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ezglot.com/words.php?w=insect&amp;l=eng |title=insect translations |website=ezglot.com}}&lt;/ref&gt;

== حشرات ۽ ٻيا ”جيت“ ==

=== امتيازي خاصيتون ===

عام ڳالهه ٻولهه ۾ حشرات ۽ ٻين زميني [[سنڌي|سنڌپيرن]] کي اڪثر '''جيت'''{{efn|[[نيوزيلينڊ جو عجائب گهر]] لکي ٿو ته ”روزمره جي ڳالهه ٻولهه“ ۾ ''جيت'' مان مراد ”گهٽ ۾ گهٽ ڇهن ٽنگن وارا زميني سنڌپير، جهڙوڪ حشرات، ڪوريئڙا ۽ سئوپيرا“ هوندا آهن.&lt;ref&gt;[https://www.tepapa.govt.nz/discover-collections/read-watch-play/science/your-bug-questions-answered/what-bug-insects-arachnids &quot;What is a bug? Insects, arachnids, and myriapods&quot;] at Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa website. Accessed 10 March 2022.&lt;/ref&gt; ”اهي جيت جيڪي حشرات ناهن“ بابت هڪ باب ۾ حشراتيات جي ماهر گلبرٽ والڊبائوئر سئوپيرن، هزارپيرن، عنڪبوتين (ڪوريئڙن، [[اوپيليونيز|ڊگهن ٽنگن وارن عنڪبوتين]]، وڇن، [[مائيٽ|مائيٽن]]، چگرن ۽ چچڙن) سان گڏ ڪجهه زميني سخت کل وارن جاندارن ([[سو بگ|سو بگن]] ۽ [[پل بگ|پل بگن]]) جو به ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;&gt;{{cite book |last=Waldbauer |first=Gilbert |title=The Handy Bug Answer Book |publisher=Visible Ink |year=1998 |url=https://archive.org/details/handybuganswerbo00wald/page/5/mode/2up |pages=1, 5–26 |isbn=978-1-57859-049-0}}&lt;/ref&gt;}} يا رينگندڙ ننڍڙا جاندار چيو ويندو آهي. حشراتيات جا ماهر ڪنهن حد تائين ”جيت“ جو نالو هڪ محدود درجي، يعني [[حقيقي جيت|حقيقي جيتن]] لاءِ مخصوص رکن ٿا، جيڪي [[هيميپٽيرا]] سلسلي جا حشرات آهن، جهڙوڪ [[سيڪاڊا]] ۽ [[ڍال جيت]].&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;/&gt; ٻيا زميني سنڌپير، جهڙوڪ [[سئوپيرو|سئوپيرا]]، [[هزارپيرو|هزارپيرا]]، [[ڪاٺ جي جوءِ|ڪاٺ جون جوئون]]، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[مائيٽ|مائيٽ]] ۽ [[وڇون]]، ڪڏهن ڪڏهن حشرات سمجهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ پڻ ڳنڍيل ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Chinery intro 1993&quot;&gt;{{cite book |last=Chinery |first=Michael |date=1993 |chapter=Introduction |title=Insects of Britain &amp; Northern Europe |edition=3rd |location=London |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-219918-6 |pages=11–13}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات ئي اهڙا سنڌپير آهن، جن ۾ پر ٿي سگهن ٿا؛ سندن سيني تي وڌ ۾ وڌ پرن جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پر هجن يا نه هجن، بالغ حشرات کي سندن ٽن حصن واري جسماني بناوت مان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن ۾ مٿو، سينو ۽ پيٽ شامل آهن؛ سندن سيني تي ٽنگن جا ٽي جوڙا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;175&quot; heights=&quot;175&quot; caption=&quot;حشرات ۽ ٻيا ”جيت“، جيڪي حشرات سان ڀلجي سگهن ٿا&quot;&gt;
File:Gemeine Heidelibelle (Sympetrum vulgatum) 4 (cropped).jpg|'''حشر'''&lt;!--هن گروهه ڏانهن اشارو--&gt;: ڇهه ٽنگون، ٽن حصن وارو جسم&lt;br/&gt;(مٿو، سينو، پيٽ)،&lt;br/&gt;پرن جا وڌ ۾ وڌ ٻه جوڙا
File:Wolfsspinne Trochosa Rose-20190905-RM-081613 (cropped).jpg|[[ڪوريئڙو]]: اٺ ٽنگون،&lt;br/&gt;ٻن حصن وارو جسم
File:Armadillidium_vulgare_001.jpg|[[ڪاٺ جي جوءِ]]: ٽنگن جا ست جوڙا، جسم جا ست ڀاڱا&lt;!--حقيقت ۾ سيني جا، پر هن ڪيپشن لاءِ تمام فني اصطلاح آهي--&gt;&lt;br/&gt;(مٿي ۽ پڇ سميت)
File:Scolopendra viridicornis nigra (cropped).jpg|[[سئوپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي هڪ جوڙو
File:Milli's on the back (cropped).jpg|[[هزارپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي ٻه جوڙا
&lt;/gallery&gt;=== حياتياتي گوناگونيت ===

{{Main|حشرات جي حياتياتي گوناگونيت}}

[[File:Eukaryote species pie tree.png|thumb|upright=1.75|سڀني [[حقيقي مرڪزياتي جاندار|حقيقي مرڪزياتي جاندارن]] مان لڳ ڀڳ اڌ حشرات آهن (خاڪي جي کاٻي پاسي).]]

حشرات جي [[نسل (حياتيات)|نسلن]] جي ڪل تعداد بابت اندازن ۾ گهڻو فرق آهي. اندازو آهي ته دنيا ۾ حشرات جا شايد لڳ ڀڳ 55 لک نسل موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک نسلن کي بيان ڪري نالا ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Stork |first=Nigel E. |title=How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth? |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=7 January 2018 |volume=63 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1146/annurev-ento-020117-043348 |pmid=28938083 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; اهي [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي|فنجائين]] سميت سڀني حقيقي مرڪزياتي جاندارن جي نسلن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Erwin |first=Terry L. |year=1982 |title=Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species |journal=The Coleopterists Bulletin |volume=36 |pages=74–75 |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923014947/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون [[سلسلو (حياتيات)|سلسلا]] [[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا)، [[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون)، [[هائيمينوپٽيرا]] (ڀنڀوريون، ڪوليون ۽ ماکيءَ جون مکيون) ۽ [[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا) آهن؛ انهن مان هر هڪ سلسلي جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;{{-}}

&lt;gallery class=center mode=packed widths=150 heights=150 caption=&quot;حشرات انتهائي گوناگون آهن. پنجن گروهن مان هر هڪ جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&quot;&gt;
File:Palomena prasina MHNT Léguevin Blanc.jpg|حقيقي جيت&lt;br/&gt;([[هيميپٽيرا]])
File:Peacock butterfly (Aglais io) 2.jpg|پوپٽ ۽ پتنگا&lt;br/&gt;([[ليپيڊوپٽيرا]])
File:Asilidae by kadavoor.jpg|مکيون&lt;br/&gt;([[ڊپٽيرا]])
File:Specimen of Podalonia tydei (Le Guillou, 1841) (cropped).jpg|ڀنڀوريون&lt;br/&gt;([[هائيمينوپٽيرا]])
File:7-Spotted-Ladybug-Coccinella-septempunctata-sq1.jpg|ڀونئرا&lt;br/&gt;([[ڪوليوپٽيرا]])
&lt;/gallery&gt;=== ورڇ ۽ رهائشگاهون ===

&lt;gallery class=center mode=packed widths=165 heights=165 caption=&quot;حشرات برف، مٺي پاڻي، گرم علائقن، ريگستان ۽ سمنڊ جهڙين مختلف رهائشگاهن ۾ ملن ٿا.&quot;&gt;
File:Boreus hyemalis 5930585 (cropped).jpg|برف تي برفاني وڇون-مک ''[[بوريس هائيمالس]]''
File:Dytiscus marginalis larva.jpg|تلاءَ ۾ وڏي ٽٻي هڻندڙ ڀونئري ''[[ڊائٽسڪس مارجينالس]]'' جو لاروا
File:Green Orchid Bee (Euglossa dilemma) (7406599274).jpg|وچ آمريڪا جي سائي آرڪڊ مک ''[[يوگلوسا ڊائليما]]''
File:SGR laying (cropped).jpg|ريگستاني ماڪڙ ''[[شسٽوسرڪا گريگاريا]]'' واريءَ ۾ آنا ڏيندي
File:Halobates sp. (Heteroptera Gerridae), 20 August 2011, Castle Beach, Kailua (Oahu), Hawaii03 (cropped).jpg|هوائي جي سامونڊي ڪناري تي سامونڊي سطح تي هلندڙ ''[[هالوبٽيز]]''
&lt;/gallery&gt;حشرات هر کنڊ ۽ لڳ ڀڳ هر زميني [[رهائشگاهه]] ۾ پکڙيل آهن. معتدل علائقن جي ڀيٽ ۾ [[گرم علائقو|گرم علائقن]]، خاص ڪري [[گرم علائقائي برساتي ٻيلو|گرم علائقائي برساتي ٻيلن]] ۾ حشرات جا نسل گهڻو وڌيڪ آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}} دنيا جي مختلف علائقن تي حشراتيات جي ماهرن طرفان تحقيق جو مقدار تمام مختلف رهيو آهي. برطانوي ٻيٽن جو تمام تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي، تنهنڪري گلن ۽ ڪرينسٽن 2014ع ۾ لکيو ته اتي ڄاڻايل لڳ ڀڳ 22,500 نسلن جو انگ حقيقي تعداد کان شايد پنج سيڪڙو جي اندر آهي؛ سندن چوڻ موجب ڪئناڊا ۾ بيان ڪيل 30,000 نسل يقيناً اتي موجود حقيقي تعداد جي اڌ کان وڌيڪ آهن. هو وڌيڪ لکن ٿا ته آمريڪي [[آرڪٽڪ]] ۾ ڄاڻايل 3,000 نسلن جو انگ به گهڻو ڪري درست هجڻ گهرجي. ان جي ابتڙ، گرم علائقن ۽ [[ڏاکڻو اڌ گولو|ڏاکڻي اڌ گولي]] ۾ موجود حشرات جي نسلن جي وڏي اڪثريت شايد اڃا تائين بيان نه ڪئي وئي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}}

لڳ ڀڳ 30,000 کان 40,000 [[آبي حشر|آبي حشرات]] جا نسل مٺي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا؛ جڏهن ته سامونڊي حشرات تمام ٿورا آهن، شايد رڳو هڪ سئو کن نسل.&lt;ref name=&quot;Crook 2018&quot;&gt;{{cite web |last1=Crook |first1=Glynis |title=Marine insects: small but significant |url=https://www.dw.com/en/why-are-there-so-few-insects-at-sea/a-44388348 |publisher=Deutsche Welle |access-date=2 December 2023}}&lt;/ref&gt; [[برفاني وڇون-مک|برفاني وڇون-مکيون]] جهڙا حشرات [[آرڪٽڪ حياتياتي نظام|آرڪٽڪ]] سميت سرد رهائشگاهن ۽ اوچن جبلائي علائقن ۾ به چڱيءَ طرح زنده رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hågvar |first=Sigmund |title=A review of Fennoscandian arthropods living on and in snow |journal=[[European Journal of Entomology]] |volume=107 |issue=3 |year=2010 |pages=281–298 |doi=10.14411/eje.2010.037 |bibcode=2010EJEnt.107..281H |url=http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003622/http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-date=22 September 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ريگستاني ماڪڙ|ريگستاني ماڪڙون]]، ڪوليون، ڀونئرا ۽ اڏوهيون ڌرتيءَ جي ڪجهه انتهائي گرم ۽ خشڪ ماحولن، جهڙوڪ [[سونوران ريگستان]]، سان مطابقت پيدا ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_inverts.php |title=Invertebrates: A Vertebrate Looks at Arthropods |publisher=[[ايريزونا-سونورا ريگستاني عجائب گهر]] |access-date=21 May 2013}}&lt;/ref&gt;

== نسلي ارتقا ۽ ارتقا ==

=== خارجي نسلي ارتقا ===

حشرات [[سنڌپير|سنڌپيرن]] ۾ هڪ [[ڪلئڊ]]، يعني هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان نڪتل قدرتي گروهه، ٺاهين ٿا.&lt;ref name=misof&gt;{{cite journal |last1=Misof |first1=Bernhard |display-authors=etal |title=Phylogenomics resolves the timing and pattern of insect evolution |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=7 November 2014 |volume=346 |issue=6210 |pages=763–767 |doi=10.1126/science.1257570 |pmid=25378627 |bibcode=2014Sci...346..763M }}&lt;/ref&gt; ڪجير ۽ ساٿين (2016ع) جي ڪيل [[نسلي ارتقا|نسلي ارتقائي]] تجزيي موجب حشرات [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] جاندارن ۾ شامل آهن، جن جا جسم ڀاڱن ۾ ورهايل ۽ ڇهه ٽنگون هونديون آهن؛ سندن سڀ کان ويجها مائٽ [[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) آهن.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kjer |first1=Karl M. |last2=Simon |first2=Chris |author2-link=Chris Simon (biologist) |last3=Yavorskaya |first3=Margarita |last4=Beutel |first4=Rolf G. |date=2016 |title=Progress, pitfalls and parallel universes: a history of insect phylogenetics |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=13 |issue=121 |page=121 |doi=10.1098/rsif.2016.0363 |pmid=27558853 |pmc=5014063}}&lt;/ref&gt;

{{clade|style=line-height:100%
|label1=[[ڇهه پيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[ڪوليمبولا]] (اسپرنگ ٽيل) [[File:Orchesella cincta (43480678534) (cropped).jpg|80px]]
|2=[[پروٽورا]] (مخروطي مٿا) [[File:Protura.png|80px]]
}}
|2={{clade
|1=[[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) [[File:Campodea spec. (Campodeidae), Elst (Gld), the Netherlands (cropped).jpg|120px]]
|2='''حشرات''' (= ايڪٽوگناٿا) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|100px]]
}}
}}
}}

=== اندروني نسلي ارتقا ===

اندروني نسلي ارتقا [[پولينيئوپٽيرا]] لاءِ وپفلر ۽ ساٿين جي 2019ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Wipfler Letsch Frandsen 2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wipfler |first1=Benjamin |last2=Letsch |first2=Harald |last3=Frandsen |first3=Paul B. |last4=Kapli |first4=Paschalia |last5=Mayer |first5=Christoph |last6=Bartel |first6=Daniela |last7=Buckley |first7=Thomas R. |last8=Donath |first8=Alexander |last9=Edgerly-Rooks |first9=Janice S. |last10=Fujita |first10=Mari |last11=Liu |first11=Shanlin |display-authors=5 |date=February 2019 |title=Evolutionary history of Polyneoptera and its implications for our understanding of early winged insects |journal=[[PNAS]] |volume=116 |issue=8 |pages=3024–3029 |doi=10.1073/pnas.1817794116 |pmid=30642969 |pmc=6386694 |bibcode=2019PNAS..116.3024W |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[پيرانيئوپٽيرا]] لاءِ جانسن ۽ ساٿين جي 2018ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Johnson 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=Kevin P. |last2=Dietrich |first2=Christopher H. |last3=Friedrich |first3=Frank |last4=Beutel |first4=Rolf G. |last5=Wipfler |first5=Benjamin |last6=Peters |first6=Ralph S. |last7=Allen |first7=Julie M. |last8=Petersen |first8=Malte |last9=Donath |first9=Alexander |last10=Walden |first10=Kimberly K. O. |last11=Kozlov |first11=Alexey M. |last12=Podsiadlowski |first12=Lars |last13=Mayer |first13=Christoph |last14=Meusemann |first14=Karen |last15=Vasilikopoulos |first15=Alexandros |last16=Waterhouse |first16=Robert M. |last17=Cameron |first17=Stephen L. |last18=Weirauch |first18=Christiane |last19=Swanson |first19=Daniel R. |last20=Percy |first20=Diana M. |last21=Hardy |first21=Nate B. |last22=Terry |first22=Irene |last23=Liu |first23=Shanlin |last24=Zhou |first24=Xin |last25=Misof |first25=Bernhard |last26=Robertson |first26=Hugh M. |last27=Yoshizawa |first27=Kazunori |display-authors=5 |title=Phylogenomics and the evolution of hemipteroid insects |journal=[[PNAS]] |volume=115 |issue=50 |date=26 November 2018 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.1815820115 |pages=12775–12780 |pmid=30478043 |pmc=6294958 |bibcode=2018PNAS..11512775J |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ [[هولوميٽابولا]] لاءِ ڪجير ۽ ساٿين جي 2016ع واري تحقيق تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;/&gt; بيان ڪيل موجوده نسلن جا انگ اسٽورڪ (2018ع) مان ورتل آهن؛ جن گروهن جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل آهن، تن جا انگ ٿلهن اکرن ۾ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;

{{clade|style=font-size:85%;line-height:85%
|label1='''حشرات'''
|1={{clade
|label1=[[مونوڪونڊيليا]]
|1=[[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل، 513 نسل) [[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|label2=[[ڊائڪونڊيليا]]
|2={{clade
|1=[[زائجينٽوما]] (سلور فش، فائر برئٽ ۽ فش ماٿ، 560 نسل) [[File:Silverfish 2007-2 (white background).jpg|100px]]
|label2=[[پٽيريگوٽا]]
|sublabel2=''[[حشر جو پر|پر]]''
|2={{clade
|label1=[[پيليئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[اوڊوناٽا]] (ڀنڀوريون ۽ ڊيمسل فلائي، 5,899 نسل) [[File:Illustrations of Exotic Entomology II 47 ('LIBELLULA AXILENA').jpg|70px]]
|2=[[ايفيميروپٽيرا]] (مئي مکيون، 3,240 نسل) [[File:Isonychia sicca.jpeg|80px]]
}}
|label2=[[نيئوپٽيرا]]
|sublabel2=''پر پيٽ مٿان ويڙهجي سگهن ٿا''
|2={{clade
|label1=[[پولينيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[زوراٽيرا]] (فرشتي حشرات، 37 نسل) [[File:Zorotypus guineensis (white background).jpg|60px]]
|2=[[ڊرماپٽيرا]] (ڪن جيت، 1,978 نسل) [[File:Earwig on white background.jpg|60px]]
}}
|2={{clade
|1=[[پليڪوپٽيرا]] (پٿر مکيون، 3,743 نسل) [[File:Neoperla_clymene_hor.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙون، ڪرڪيٽ ۽ ڪيٽيڊڊ، 23,855 نسل) [[File:Gryllidae_usda.png|50px]]
|2={{clade
|1={{clade
|label1=[[نوٽوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[گريلوبلاٽوڊيا]] (برفاني رينگندڙ، 34 نسل) [[File:Grylloblattidae (white background).jpg|70px]]
|2=[[مينٽوفاسماٽوڊيا]] (گليڊيئيٽر، 15 نسل) [[File:Mantophasma zephyra (white background).jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[فاسماٽوڊيا]] (لٺ حشرات، 3,014 نسل) [[File:Stick insect line diagram.png|70px]]
|2=[[ايمبيوپٽيرا]] (ڄار اڻيندڙ، 463 نسل) [[File:Embia_major_hor.png|80px]]
}}
}}
|label2=[[ڊڪٽيوپٽيرا]]
|2={{clade
|1=[[مينٽوڊيا]] (مينٽس، 2,400 نسل) [[File:Stagmomantis carolina usda hor.png|80px]]
|2=[[بلاٽوڊيا]] (ڪاڪروچ ۽ اڏوهيون، 7,314 نسل) [[File:Temnopteryx species Zebra Cockroach (white background).jpg|60px]]
}}
}}
}}
}}
}}
|label2=[[يوميٽابولا]]
|2={{clade
|label1=[[پيرانيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[پسڪوڊيا]] (ڪتابي جوئون، ڇال جون جوئون ۽ رت چوسيندڙ جوئون، 11,000 نسل) [[File:Psocoptera (white background).jpg|45px]] [[File:Lipeurus forficulatus f.png|40px]]
|label2=[[ڪونڊائلوگناٿا]]
|2={{clade
|1=[[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت، '''103,590''' نسل) [[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
|2=[[ٿائسانوپٽيرا]] (ٿرپس، 5,864 نسل) [[File:Thrips (PSF) (white background).png|40px]]
}}
}}
|label2=[[هولوميٽابولا]]
|sublabel2=''لاروا، پيوپا''
|2={{clade
|1=[[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون، '''116,861''' نسل) [[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
|label2=[[اپاراگلوساٽا]]
|2={{clade
|label1=[[نيوروپٽيروئڊيا]]
|1={{clade
|label1=[[ڪوليوپٽيريڊا]]
|1={{clade
|1=[[اسٽريپسيپٽيرا]] (وڪڙيل پرن واريون مکيون، 609 نسل) [[File:Elenchus koebelei.jpg|70px]]
|2=[[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا، '''386,500''' نسل) [[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
}}
|label2=[[نيوروپٽيريڊا]]
|2={{clade
|1=[[رافڊيوپٽيرا]] (نانگ مکيون، 254 نسل) [[File:Raphidia icon.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[نيوروپٽيرا]] (ليس ونگ، 5,868 نسل) [[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|2=[[ميگالوپٽيرا]] (آلڊر مکيون ۽ ڊابسن مکيون، 354 نسل) [[File:Corydalus cornutus illustration (rotated).png|70px]]
}}
}}
}}
|label2=[[پانورپيڊا]]
|2={{clade
|label1=[[ايمفيسمينوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا، '''157,338''' نسل) [[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|2=[[ٽريڪوپٽيرا]] (ڪيڊس مکيون، 14,391 نسل) [[File:RHYACOPHILA DORSALIS Male Pont Forge de Sailly Watigny 02 MHNT.jpg|70px]]
}}
|label2=[[اينٽليوفورا]]
|2={{clade
|1=[[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون، '''155,477''' نسل) [[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|2={{clade
|1=[[ميڪوپٽيرا]] (وڇون مکيون، 757 نسل) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|70px]]
|2=[[سائفوناپٽيرا]] (پسو، 2,075 نسل) [[File:Pulex irritans female ZSM (white background).jpg|40px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}

=== درجابندي ===

==== شروعاتي درجابندي ====

{{further|ارسطو جي حياتيات#درجابندي|سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات}}

{{cladogram|title=1758ع ۾ لينيئس جي حشرات جي ستن سلسلن جي سڃاڻپ واري ڪنجي جو خاڪو&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;/&gt;
|cladogram={{clade|style=font-size:85%;line-height:95%
|sublabel1='''[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]]'''
|1={{clade
|sublabel1=بي پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ اپٽيرا|اپٽيرا]]
|1=[[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|sublabel2=پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=ٻن پرن وارا
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڊپٽيرا|ڊپٽيرا]]
|1=[[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|sublabel2=چئن پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=اڻ برابري وارا جوڙا
|1={{clade
|sublabel1=اڳيان پر مڪمل سخت
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڪوليوپٽيرا|ڪوليوپٽيرا]]
|1=[[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
|sublabel2=اڳيان پر جزوي سخت
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هيميپٽيرا|هيميپٽيرا]]
|2=[[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
}}
|sublabel2=هڪجهڙا جوڙا
|2={{clade
|sublabel1=ڇلرن وارا پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ليپيڊوپٽيرا|ليپيڊوپٽيرا]]
|1=[[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|sublabel2=جھليدار پر
|2={{clade
|sublabel1=ڏنگ کان سواءِ
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ نيوروپٽيرا|نيوروپٽيرا]]
|1=[[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|sublabel2=ڏنگ سان
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هائيمينوپٽيرا|هائيمينوپٽيرا]]
|2=[[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
{{Clear}}
[[ارسطو]] پهريون شخص هو، جنهن حشرات کي هڪ الڳ جاندار گروهه طور بيان ڪيو. هن پنهنجي ''[[قدرتي ڏاڪڻ]]'' ۾ انهن کي جانورن جي ٻئي سڀ کان هيٺين درجي تي رکيو؛ يعني [[خودبخود پيدائش|خودبخود پيدا ٿيندڙ]] اسپنجن ۽ ڪيڙن کان مٿي، پر سخت خول وارن سامونڊي گونگهن کان هيٺ. سندس اها درجابندي ڪيترين صدين تائين استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=Bloomsbury |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=111–119}}&lt;/ref&gt;

1758ع ۾ پنهنجي ''[[سسٽيما نيچري]]'' ۾،&lt;ref name=Linn1758&gt;{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |edition=[[10th edition of Systema Naturae|10th]] |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |access-date=22 September 2008 |language=la |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010032456/https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |archive-date=10 October 2008 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ڪارل لينيئس]] جانورن جي بادشاهت کي ڇهن طبقن ۾ ورهايو، جن مان هڪ [[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]] هو. هن پرن جي بناوت جي بنياد تي حشرات جا ست سلسلا قائم ڪيا. انهن ۾ بي پر اپٽيرا، ٻن پرن وارا ڊپٽيرا ۽ چئن پرن وارا پنج سلسلا شامل هئا: مڪمل سخت اڳين پرن وارا ڪوليوپٽيرا؛ جزوي سخت اڳين پرن وارا هيميپٽيرا؛ ڇلرن وارن پرن وارا ليپيڊوپٽيرا؛ جھليدار پرن پر [[ڏنگ]] کان سواءِ نيوروپٽيرا؛ ۽ جھليدار پرن ۽ ڏنگ وارا هائيمينوپٽيرا.&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;&gt;{{cite journal |last=Winsor |first=Mary P. |year=1976 |title=The development of Linnaean insect classification |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=25 |issue=1 |pages=57–67 |jstor=1220406 |doi=10.2307/1220406 |bibcode=1976Taxon..25...57W}}&lt;/ref&gt;

[[ژان بيپٽسٽ ڊي لامارڪ]] پنهنجي 1809ع واري ''[[فلسفي زولوجيڪ]]'' ۾ حشرات کي اڻ ڪرنگهي جاندارن جي نون [[شاخ (حياتيات)|شاخن]] مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=Gould2011&gt;{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Lying Stones of Marrakech |url={{GBurl |id=wApMpVmi-5gC |p=130}} |year=2011 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06167-5 |pages=130–134}}&lt;/ref&gt; [[جارج ڪيوويئر]] پنهنجي 1817ع واري ''[[لي ريني انيمال]]'' ۾ سڀني جانورن کي جسماني بناوت جي لحاظ کان چئن وڏين ”شاخن“ ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي، جنهن ۾ سنڌپير ۽ حلقيدار ڪيڙا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=De Wit |first=Hendrik C. D. |title=Histoire du Développement de la Biologie, Volume III |publisher=Presses Polytechniques et Universitaires Romandes |date=1994 |pages=94–96 |isbn=978-2-88074-264-5}}&lt;/ref&gt; اها ترتيب 1828ع ۾ جنينيات جي ماهر [[ڪارل ارنسٽ فون بيئر]]، 1857ع ۾ حيوانيات جي ماهر [[لوئي اگاسيز]] ۽ 1860ع ۾ تقابلي تشريحيات جي ماهر [[رچرڊ اوون]] پڻ اختيار ڪئي.&lt;ref name=Valentine2004/&gt; 1874ع ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] جانورن جي بادشاهت کي ٻن ذيلي بادشاهتن ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ گهڻ خلوي جانورن لاءِ ميٽازوئا هئي. ان ۾ پنج شاخون هيون، جن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Haeckel |first1=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |title=Anthropogenie oder Entwickelungsgeschichte des menschen |url=https://archive.org/details/anthropogenieod05haecgoog |year=1874 |page=202 |language=de |publisher=W. Engelmann}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Valentine2004&gt;{{cite book |last=Valentine |first=James W. |title=On the Origin of Phyla |url={{GBurl |id=DMBkmHm5fe4C |p=8}} |year=2004 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-84548-7 |pages=7–8}}&lt;/ref&gt;

==== جديد درجابندي ====

{{See also|حشرات جي سلسلن جي فهرست}}

روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل [[نظاميات]] ۾ عام طور [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] کي [[اعليٰ طبقو (حياتيات)|اعليٰ طبقي]] جو درجو ڏنو ويو آهي،{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=180}} ۽ ان ۾ چار گروهه سڃاتا ويا آهن: حشرات (ايڪٽوگناٿا)، [[ڪوليمبولا]]، [[پروٽورا]] ۽ [[ڊپلورا]]. پوين ٽنهي کي وات جا عضوا جسم جي اندر هجڻ جي بنياد تي گڏجي [[اينٽوگناٿا]] ۾ رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;/&gt;

نسلي ارتقائي انگن اکرن جي استعمال سان [[سلسلو (حياتيات)|سلسلي]] کان مٿين درجن جي باهمي لاڳاپن ۾ ڪيتريون تبديليون آيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;&gt;{{cite web |title=Classification of Bugs |last=Kendall |first=David A. |url=http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |year=2009 |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520201746/http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |archive-date=20 May 2009}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور حشرات کي ٻن ذيلي طبقن ۾ ورهايو ويندو هو: بي پر حشرات يا [[اپٽيريگوٽا]] ۽ پرن وارا حشرات يا [[پٽيريگوٽا]]. اپٽيريگوٽا ۾ روايتي طور بنيادي طرح بي پر سلسلا [[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل) ۽ [[زائجينٽوما]] (سلور فش) شامل هئا. پر اپٽيريگوٽا [[يڪ نسلي]] گروهه ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيٺيون ڄاڙو (حشر جو وات)|هيٺين ڄاڙن]] جي ترتيب جي بنياد تي آرڪيوگناٿا ٻين سڀني حشرات جو ڀيڻ گروهه آهي، جڏهن ته پرن وارا حشرات، يعني پٽيريگوٽا، زائجينٽوما سان گڏ [[ڊائڪونڊيليا]] جي اندر مان ارتقا پذير ٿيا.&lt;ref name=&quot;BlankeEtal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Blanke |first1=Alexander |last2=Machida |first2=Ryuichiro |last3=Szucsich |first3=Nikolaus Urban |last4=Wilde |first4=Fabian |last5=Misoe |first5=Bernhard |title=Mandibles with two joints evolved much earlier in the history of insects: dicondyly is a synapomorphy of bristletails, silverfish and winged insects |journal=[[Systematic Entomology]] |publisher=Wiley |volume=40 |issue=2 |date=15 October 2014 |doi=10.1111/syen.12107 |pages=357–364 }}&lt;/ref&gt;

[[پٽيريگوٽا]] ([[پيليئوپٽيرا]] ۽ [[نيئوپٽيرا]]) پرن وارا حشرات آهن ۽ سندن جسم جي ڀاڱن جي ٻاهرئين پاسي [[اسڪليرائٽ|سخت تختيون]] هونديون آهن؛ نيئوپٽيرا ۾ اهڙا عضلا هوندا آهن، جيڪي سندن پرن کي پيٽ مٿان سڌو ويڙهڻ جي اجازت ڏين ٿا. نيئوپٽيرا کي اڻپوري روپ مٽائڻ وارن گروهن ([[پولينيئوپٽيرا]] ۽ [[پيرانيئوپٽيرا]]) ۽ مڪمل روپ مٽائڻ وارن [[هولوميٽابولا]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته جوئن جا روايتي سلسلا [[ميلوفاگا]] ۽ [[اينوپلورا]]، [[پسڪوپٽيرا]] جي اندر اچن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نئون ٽيڪسون [[پسڪوڊيا]] قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=K. P. |last2=Yoshizawa |first2=K. |last3=Smith |first3=V. S. |year=2004 |title=Multiple origins of parasitism in lice |journal=Proceedings of the Royal Society of London |volume=271 |issue=1550 |pages=1771–1776 |doi=10.1098/rspb.2004.2798 |pmid=15315891 |pmc=1691793 |bibcode=2004PBioS.271.1771J}}&lt;/ref&gt; [[فاسماٽوڊيا]] ۽ [[ايمبيڊينا]] کي گڏجي يوڪينوليبيا ٺاهڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Terry |first1=Matthew D. |last2=Whiting |first2=Michael F. |title=Mantophasmatodea and phylogeny of the lower neopterous insects |journal=Cladistics |date=June 2005 |volume=21 |issue=3 |pages=240–257 |doi=10.1111/j.1096-0031.2005.00062.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; مينٽوڊيا، بلاٽوڊيا ۽ آئسوپٽيرا گڏجي هڪ يڪ نسلي گروهه [[ڊڪٽيوپٽيرا]] ٺاهين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0960-9822(00)00561-3 |year=2000 |first1=Nathan |last1=Lo |first2=Gaku |last2=Tokuda |first3=Hirofumi |last3=Watanabe |first4=Harley |last4=Rose |first5=Michael |last5=Slaytor |first6=Kiyoto |last6=Maekawa |first7=Claudio |last7=Bandi |first8=Hiroaki |last8=Noda |display-authors=5 |title=Evidence from multiple gene sequences indicates that termites evolved from wood-feeding cockroaches |journal=[[Current Biology]] |volume=10 |issue=13 |pages=801–804 |pmid=10898984 |doi-access=free |bibcode=2000CBio...10..801L}}&lt;/ref&gt; هاڻي پسن کي بورئيڊ ميڪوپٽيرن جا ويجها مائٽ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Whiting |first=M. F. |title=Mecoptera is paraphyletic: multiple genes and phylogeny of Mecoptera and Siphonaptera |year=2002 |journal=[[Zoologica Scripta]] |volume=31 |issue=1 |pages=93–104 |doi=10.1046/j.0300-3256.2001.00095.x }}&lt;/ref&gt;

=== ارتقائي تاريخ ===

{{main|حشرات جو ارتقا}}

سڀ کان پراڻو پنڊ پهڻ، جيڪو ممڪن طور ڪنهن ابتدائي بي پر حشر جو ٿي سگهي ٿو، [[ونڊي فيلڊ چرٽ]] مان مليل ''[[ليور هولميا]]'' آهي، جيڪو شروعاتي [[ڊيووني دور]] سان واسطو رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ross |first=Andrew |date=August 2022 |title=Evolution: The origin of insect wings revisited |journal=[[Current Biology]] |volume=32 |issue=15 |pages=R851–R853 |doi=10.1016/j.cub.2022.06.087 |pmid=35944489 |doi-access=free |bibcode=2022CBio...32.R851R}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو [[بنيادي گروهه]] جو حشر ٿي سگهي ٿو، نه ڪي [[تاج گروهه]] جو حصو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tihelka |first=Erik |last2=Vásquez |first2=Carlos |last3=Engel |first3=Michael S. |last4=Schram |first4=Frederick R. |last5=Lozano-Fernandez |first5=Jesus |last6=Cai |first6=Chenyang |date=2026-08-26 |title=Amphibious stem-insect sheds light on colonization of land |url=https://www.nature.com/articles/s41586-026-10961-2 |journal=Nature |language=en |doi=10.1038/s41586-026-10961-2 |issn=0028-0836|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا ڄاتل اڏامندڙ حشرات وچئين [[ڪاربونيفيرس دور]] جا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 328 کان 324 ملين سال اڳ جا آهن. ان کان پوءِ هن گروهه ۾ تيزيءَ سان [[ارتقائي ڦهلاءُ|ارتقائي گوناگونيت]] پيدا ٿي. [[ماليڪيولي گهڙي]] جي اندازن جي بنياد تي ڪيل اهي دعوائون ته اڏامندڙ حشرات گهڻو اڳ [[سيلورين دور]] يا [[ڊيووني دور]] ۾، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ، وجود ۾ آيا هئا، پنڊ پهڻن جي رڪارڊ کي نظر ۾ رکندي درست هجڻ جو امڪان گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schachat |first1=Sandra R. |last2=Goldstein |first2=Paul Z. |last3=Desalle |first3=Rob |last4=Bobo |first4=Dean M. |last5=Boyce |first5=C. Kevin |last6=Payne |first6=Jonathan L. |last7=Labandeira |first7=Conrad C. |date=2 February 2023 |title=Illusion of flight? Absence, evidence and the age of winged insects |url=https://academic.oup.com/biolinnean/article/138/2/143/6936511 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=138 |issue=2 |pages=143–168 |doi=10.1093/biolinnean/blac137 |doi-access=free|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

حشرات ۾ چار وڏا [[ارتقائي ڦهلاءُ]] ٿيا آهن: [[ڀونئرو|ڀونئرا]] لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، [[مک|مکيون]] لڳ ڀڳ 250 ملين سال اڳ، جڏهن ته [[پتنگو|پتنگا]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]] ٻئي لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ وڏي پيماني تي گوناگون ٿيا.&lt;ref name=&quot;Wiegmann Trautwein Winkler Barr 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wiegmann |first1=Brian M. |last2=Trautwein |first2=Michelle D. |last3=Winkler |first3=Isaac S. |last4=Barr |first4=Norman B. |last5=Kim |first5=Jung-Wook |last6=Lambkin |first6=Christine |last7=Bertone |first7=Matthew A. |last8=Cassel |first8=Brian K. |last9=Bayless |first9=Keith M. |last10=Heimberg |first10=Alysha M. |last11=Wheeler |first11=Benjamin M. |last12=Peterson |first12=Kevin J. |last13=Pape |first13=Thomas |last14=Sinclair |first14=Bradley J. |last15=Skevington |first15=Jeffrey H. |last16=Blagoderov |first16=Vladimir |last17=Caravas |first17=Jason |last18=Kutty |first18=Sujatha Narayanan |last19=Schmidt-Ott |first19=Urs |last20=Kampmeier |first20=Gail E. |last21=Thompson |first21=F. Christian |last22=Grimaldi |first22=David A. |last23=Beckenbach |first23=Andrew T. |last24=Courtney |first24=Gregory W. |last25=Friedrich |first25=Markus |last26=Meier |first26=Rudolf |last27=Yeates |first27=David K. |display-authors=5 |date=14 March 2011 |title=Episodic radiations in the fly tree of life |journal=[[PNAS]] |volume=108 |issue=14 |pages=5690–5695 |bibcode=2011PNAS..108.5690W |doi=10.1073/pnas.1012675108 |pmc=3078341 |pmid=21402926 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- اهي چارئي گروهه بيان ڪيل حشرات جي نسلن جي اڪثريت تي مشتمل آهن.--&gt;

انتهائي ڪامياب [[هائيمينوپٽيرا]]، جن ۾ ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون شامل آهن، لڳ ڀڳ 200 ملين سال اڳ [[ٽرياسڪ دور]] ۾ ظاهر ٿيا، پر انهن ۾ وسيع گوناگونيت نسبتاً تازو [[سينوزوئڪ دور]] ۾ پيدا ٿي، جيڪو 66 ملين سال اڳ شروع ٿيو. حشرات جا ڪجهه انتهائي ڪامياب گروهه [[گلدار ٻوٽو|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ ارتقا پذير ٿيا، جيڪو [[گڏيل ارتقا]] جو هڪ نمايان مثال آهي. حشرات زمين تي رهندڙ شروعاتي [[ٻوٽا خور|ٻوٽا خور جاندارن]] مان هئا ۽ ٻوٽن تي ارتقائي چونڊ جو اهم دٻاءُ وڌائون.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;&gt;{{cite web |last=Carter |first=J. Stein |date=29 March 2005 |title=Coevolution and Pollination |url=http://biology.clc.uc.edu/courses/bio303/coevolution.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430183230/http://biology.clc.uc.edu/Courses/bio303/coevolution.htm |archive-date=30 April 2009 |access-date=9 May 2009 |publisher=University of Cincinnati}}&lt;/ref&gt; ٻوٽن اهڙي ٻوٽا خوريءَ خلاف ڪيميائي [[ٻوٽا خوريءَ خلاف ٻوٽن جو بچاءُ|دفاعي طريقا]] ارتقا پذير ڪيا ۽ موٽ ۾ حشرات به ٻوٽن جي زهرن کي منهن ڏيڻ جا طريقا ارتقا پذير ڪيا. ڪيترائي حشرات انهن زهرن کي پاڻ کي شڪارين کان بچائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. اهڙا حشرات اڪثر [[خبرداري وارا رنگ|خبرداري وارن رنگن]] وسيلي پنهنجي زهريلي هجڻ جو اظهار ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=packed heights=120px&gt;
File:Meganeura.png|وڏي ڀنڀوري جهڙو حشر ''[[ميگانيورا مونيئي]]'' آخري [[ڪاربونيفيرس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، پرن جي {{cvt|75|cm|ftin|0}} تائين پکيڙ رکندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taylor |last2=Lewis |year=2007 |title=Fossil Invertebrates |first1=Paul D. |first2=David N. |edition=repeated |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-02574-5 |page=160 |url=https://books.google.com/books?id=7kPwZ2LeSAoC}}&lt;/ref&gt;
File:Moravocoleus permianus.jpg|شروعاتي [[پرميئن دور]] جو [[ڀونئرو]] ''[[شيڪارڊوڪوليڊي|موراوڪوليوس پرميانس]]''، پنڊ پهڻ ۽ ان جي ٻيهر جوڙيل شڪل
File:Fossil Wasp ( Iberomaimetsha ).jpg|شروعاتي [[ڪريٽيشس دور]]، لڳ ڀڳ 100 ملين سال اڳ، جو ''[[مائيميٽشيڊي|آئبيرومائيميٽشا]]'' جهڙو [[هائيمينوپٽيرا]] حشر
&lt;/gallery&gt;

== بناوت ۽ فعليات ==

{{Main|حشرات جي بناوت}}

=== ٻاهرين بناوت ===

[[File:Insect anatomy diagram.svg|right|upright=1.35|thumb|حشر جي جسماني بناوت&lt;br/&gt;
'''الف'''- مٿو '''ب'''- ڇاتي '''ج'''- پيٽ
{{image key
|list type=ordered
|[[محساس]]
|[[سادو اکڙو]] (هيٺيون)
|سادو اکڙو (مٿيون)
|[[مرڪب اک]]
|دماغ (دماغي [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍون]])
|[[اڳين ڇاتي]]
|پٺيءَ واري رت جي نالي
|[[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي ناليون]] ([[ساهه سوراخ]] سميت مکيه نالي)
|[[وچين ڇاتي]]
|[[پوئين ڇاتي]]
|[[حشر جو پر|اڳيون پر]]
|[[حشر جو پر|پويون پر]]
|وچيون آنڊو (معدو)
|پٺيءَ واري نالي (دل)
|بيضو
|[[پويون آنڊو]] (آنڊو، سڌو آنڊو، مقعد)
|مقعد
|بيض نالي
|[[پيٽ واري عصبي رسي|عصبي رسي (پيٽ جون عصبي ڳنڍون)]]
|[[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]]
|پير جا تري وارا گديلا حصا
|چنبا
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پير جو آخري حصو]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پنڊي]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ران]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ٽروڪينٽر]]
|اڳيون آنڊو (غذائي ٿيلهو، پيڙهيندڙ معدو)
|[[پيٽ واري عصبي رسي|ڇاتيءَ جي عصبي ڳنڍ]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ڪوڪسا]]
|لعاب غدود
|[[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]]
|[[حشر جا وات وارا عضوا|وات وارا عضوا]]
}}]]

==== ٽن حصن وارو جسم ====

حشرات جو جسم [[جسماني ڀاڱيداري|ڀاڱن ۾ ورهايل]] هوندو آهي، جنهن کي [[جوڙدار جاندارن جو ٻاهريون ڍانچو|ٻاهريون ڍانچو]] سهارو ڏيندو آهي. هي سخت ٻاهريون ڍڪ گهڻو ڪري [[ڪائٽن]] مان ٺهيل هوندو آهي. جسم ٽن پاڻ ۾ ڳنڍيل [[جسماني حصو|مکيه حصن]] ۾ ورهايل هوندو آهي: [[حشر جو مٿو|مٿو]]، [[حشر جي ڇاتي|ڇاتي]] ۽ [[حشر جو پيٽ|پيٽ]]. مٿي تي حسي [[محساس|محساسن]] جو هڪ جوڙو، [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو، ٻڙي کان ٽي سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ مختلف نموني تبديل ٿيل عضون جا ٽي مجموعا هوندا آهن، جيڪي گڏجي [[حشر جا وات وارا عضوا|وات جا عضوا]] ٺاهين ٿا. ڇاتيءَ تي پيرن جا ٽي جوڙا ۽ وڌ ۾ وڌ [[حشر جو پر|پرن]] جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پيٽ ۾ هاضمي، ساهه کڻڻ، اخراج ۽ پيدائش سان لاڳاپيل اڪثر عضوا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

==== جسماني ڀاڱيداري ====

{{further|حشرات جي بناوت}}

مٿو هڪ سخت، تمام گهڻو [[اسڪليروٽن|سخت ٿيل]] ۽ غير ڀاڱيدار [[مٿي جو کوپو|مٿي جي کوپي]] ۾ بند هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻا حسي عضوا، جهڙوڪ محساس، مرڪب اکيون، سادا اکڙا ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} ڇاتي ٽن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي اڳيان کان پوئتي ترتيبوار [[اڳين ڇاتي]]، [[وچين ڇاتي]] ۽ [[پوئين ڇاتي]] چيو ويندو آهي. اڳين ڇاتيءَ تي پيرن جو پهريون جوڙو هوندو آهي. وچين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٻيو جوڙو ۽ اڳيان پر هوندا آهن. پوئين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٽيون جوڙو ۽ پويان پر هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} پيٽ حشر جي جسم جو سڀ کان وڏو حصو هوندو آهي، جنهن ۾ عام طور 11 کان 12 ڀاڱا هوندا آهن ۽ اهو مٿي يا ڇاتيءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سخت ٿيل هوندو آهي. پيٽ جي هر ڀاڱي تي سخت ٿيل مٿين ۽ هيٺين تختي هوندي آهي، جن کي ترتيبوار ٽرگم ۽ اسٽرنم چيو ويندو آهي؛ اهي ڀرپاسي وارن سخت حصن سان جهليءَ وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. هر ڀاڱي تي [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}}

==== ٻاهريون ڍانچو ====

{{main|جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل}}

ٻاهريون ڍانچو، يعني [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]]، ٻن مکيه تهن مان ٺهيل هوندو آهي: ايپي ڪيوٽيڪل، جيڪو سنهو، ميڻ جهڙو، پاڻيءَ کان بچائيندڙ ٻاهريون تهه آهي ۽ ان ۾ [[ڪائٽن]] نه هوندو آهي؛ ۽ ان جي هيٺان ٿلهو، ڪائٽن وارو پروڪيوٽيڪل هوندو آهي. پروڪيوٽيڪل پاڻ ٻن تهن تي مشتمل آهي: ٻاهريون ايگزوڪيوٽيڪل ۽ اندريون اينڊوڪيوٽيڪل. مضبوط پر لچڪدار اينڊوڪيوٽيڪل ريشيدار ڪائٽن ۽ پروٽين جي ڪيترن تهن مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي هڪٻئي کي آرپار ڪندي سينڊوچ جهڙي ترتيب ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايگزوڪيوٽيڪل سخت ۽ اسڪليروٽائيز ٿيل هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=22–24}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Belles |first=Xavier |title=The innovation of the final moult and the origin of insect metamorphosis |date=14 October 2019 |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |volume=374 |issue=1783 |article-number=20180415 |doi=10.1098/rstb.2018.0415 |pmid=31438822 |pmc=6711288}}&lt;/ref&gt; خشڪيءَ تي رهڻ سان مطابقت طور حشرات وٽ هڪ [[اينزائم]] هوندو آهي، جيڪو هوا ۾ موجود آڪسيجن استعمال ڪري سندن ٻاهرين کل کي سخت ڪري ٿو؛ ان جي ابتڙ ڪرڙن وارا جوڙدار جاندار ساڳئي مقصد لاءِ ڳرا ڪيلشيم مرڪب استعمال ڪن ٿا. انهيءَ ڪري حشرات جو ٻاهريون ڍانچو وزن ۾ هلڪو هوندو آهي.&lt;ref name=AsanHashEver23&gt;{{Cite journal |last1=Asano |first1=Tsunaki |last2=Hashimoto |first2=Kosei |last3=Everroad |first3=R. Craig |date=2023 |title=Eco-evolutionary implications for a possible contribution of cuticle hardening system in insect evolution and terrestrialisation |journal=Physiological Entomology |volume=48 |issue=2–3 |pages=55–60 |doi=10.1111/phen.12406 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== اندروني نظام ===

{{main|حشرات جي فعليات}}

==== عصبي نظام ====

حشر جو [[عصبي نظام]] [[حشر جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. مٿي جو کوپو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڇهن ڀاڱن مان ٺهيل هوندو آهي، جن مان هر هڪ سان يا ته [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍن]] جو هڪ جوڙو يا دماغ کان ٻاهر عصبي جيوگهرڙن جو ميڙ لاڳاپيل هوندو آهي. عصبي ڳنڍن جا پهريان ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي حشر جي [[غذائي نالي]] جي هيٺان ٽن جوڙن واري جوڙجڪ ٺاهين ٿا، جنهن کي [[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=57}} [[ڇاتي]] جي هر ڀاڱي جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ عصبي ڳنڍ هوندي آهي، جيڪي پاڻ ۾ ڳنڍجي هر ڀاڱي لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿيون. اهڙي ترتيب پيٽ جي پهرين اٺن ڀاڱن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪيترن حشرات ۾ عصبي ڳنڍن جو تعداد هن کان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;INSECTS: ROLE OF THE SPIRACLES&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.2307/1539265 |last=Schneiderman |first=Howard A. |year=1960 |title=Discontinuous respiration in insects: role of the spiracles |journal=[[The Biological Bulletin]] |issue=3 |pages=494–528 |url=http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |volume=119 |jstor=1539265 |access-date=22 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |archive-date=25 June 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dukas |first=Reuven |date=1 January 2008 |title=Evolutionary Biology of Insect Learning |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=53 |issue=1 |pages=145–160 |doi=10.1146/annurev.ento.53.103106.093343 |pmid=17803459 }}&lt;/ref&gt;

==== هاضمي جو نظام ====

حشر پنهنجي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ هاضمي جو نظام استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;genent&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excritory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=NC state University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]]، [[ڪايا پلٽ|زندگيءَ جي مرحلن]] ۽ ايتري قدر جو [[حشرات جو سماجي طبقو|سماجي طبقن]] جي وچ ۾ به هاضمي جي نظام ۾ نمايان فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bueno |first1=Odair Correa |last2=Tanaka |first2=Francisco André Ossamu |last3=de Lima Nogueira |first3=Neusa |last4=Fox |first4=Eduardo Gonçalves Paterson |last5=Rossi |first5=Mônica Lanzoni |last6=Solis |first6=Daniel Russ |date=1 January 2013 |title=On the morphology of the digestive system of two Monomorium ant species |journal=Journal of Insect Science |volume=13 |issue=1 |page=70 |doi=10.1673/031.013.7001 |pmc=3835044 |pmid=24224520}}&lt;/ref&gt; [[هاضمي نالي|هاضمي نالي]] جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلندي آهي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن ۽ ان سان [[لعاب غدود|لعاب غدودن]] ۽ لعاب ذخيرن جا جوڙا ڳنڍيل هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=70–77}} حشر پنهنجي وات جي عضون کي حرڪت ڏئي خوراڪ کي لعاب سان ملائي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excretory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=North Carolina State University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Duncan1939&quot;&gt;{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford |year=1939 |edition=1st |pages=24–29}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ٻه پر وارا حشرات|مکيون]]، خوراڪ کي ٽوڙڻ لاءِ ان تي [[هاضمي وارو اينزائم|هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪن ٿيون، پر گهڻا حشرات خوراڪ کي پنهنجي آنڊي اندر هضم ڪن ٿا.{{sfn|Nation|2001|p=31}}

[[اڳيون آنڊو]] سخت خوراڪ کان بچاءَ لاءِ ٻاهرين کل سان ڍڪيل هوندو آهي. ان ۾ [[وات جي کوٽڙي|وات]]، ڳلو ۽ [[غذائي ٿيلهو]] شامل آهن، جنهن ۾ خوراڪ ذخيرو ٿيندي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=70}} هاضمو وات ۾ لعاب جي اينزائمن سان شروع ٿئي ٿو. ڳلي جا مضبوط عضلا پاڻياٺ کي وات ڏانهن ڇڪين ٿا، جنهن سان خوراڪ آلي ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حشرات لاءِ رت يا ٻوٽن جي [[زائلم]] ۽ [[فلوئم]] وارين نالين مان خوراڪ حاصل ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.{{sfn|Nation|2001|p=30–31}} غذائي ٿيلهي مان نڪرڻ کان پوءِ خوراڪ [[معدو|وچئين آنڊي]] ۾ پهچي ٿي، جتي هاضمي جو گهڻو حصو ٿئي ٿو. خوردبيني اڀار، يعني [[خورد ولا|خورد ولا]]، آنڊي جي ڀت جي سطح وڌائين ٿا، جنهن سان غذائي جزن جي جذب ٿيڻ ۾ مدد ملي ٿي.{{sfn|Nation|2001|p=32}} [[پويون آنڊو|پوئين آنڊي]] ۾ اڻ هضم ٿيل خوراڪ جا ذرڙا [[يورڪ تيزاب]] سان ملي فضلي جون ڳوڙهيون ٺاهين ٿا؛ پاڻيءَ جو گهڻو حصو جذب ٿي وڃي ٿو ۽ خشڪ فضلو خارج ڪيو وڃي ٿو. حشرات وٽ هڪ کان وٺي سوين [[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]] ٿي سگهن ٿيون. اهي حشر جي هيمولمف مان نائٽروجن وارو فضلو ڪڍن ٿيون ۽ آسموسي توازن کي ضابطي ۾ رکن ٿيون. فضلو ۽ حل ٿيل مادا وچئين ۽ پوئين آنڊي جي سنگم وٽ سڌو هاضمي نالي ۾ خارج ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=71–72, 78–80}}

==== پيدائشي نظام ====

{{main|حشرات جو پيدائشي نظام}}

مادي حشرات جو [[حشرات جو پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] [[بيضو|بيضن]] جي هڪ جوڙي، مددگار غدودن، مني محفوظ رکڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ اسپرمٿيڪا ۽ انهن حصن کي ڳنڍيندڙ نالين تي مشتمل هوندو آهي. بيضا مختلف تعداد ۾ بيض نالين، يعني اووريولز، مان ٺهيل هوندا آهن. مادي حشرات آنا ٺاهين ٿيون، نر جا توليدي جيوگهرڙا حاصل ۽ محفوظ ڪن ٿيون، مختلف نرن مان حاصل ٿيل توليدي جيوگهرڙن کي استعمال ڪن ٿيون ۽ آنا ڏين ٿيون. مددگار غدود اهڙا مادا پيدا ڪن ٿا، جيڪي نر جي توليدي جيوگهرڙن کي محفوظ رکڻ ۽ آنن جي حفاظت ۾ مدد ڏين ٿا. اهي آنن تي لڳائڻ لاءِ چنبڙائيندڙ ۽ حفاظتي مادا يا آنن جي هڪ مجموعي لاءِ سخت حفاظتي ڍڪ پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن کي [[اوٿيڪا]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Resh|Carde||2009|p=880}}

نر حشرات جو پيدائشي نظام هڪ يا ٻن [[خصيو|خصين]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] وسيلي جسم جي کوٽڙي ۾ ٽنگيل هوندا آهن. خصين ۾ جهليدار ٿيلهي اندر مني پيدا ڪندڙ ناليون يا ڦوٽا هوندا آهن. اهي هڪ نالي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪا جسم کان ٻاهر کلي ٿي. نالي جو آخري حصو سخت ٿي دخول ڪندڙ عضوو، يعني [[ايڊيگس]]، ٺاهي سگهي ٿو.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=885}}

==== ساهه کڻڻ جو نظام ====

{{main|حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام}}

[[File:Structural organization of the heart of the mosquito Anopheles gambiae - image.ppat.v08.i11.g001.png|thumb|مڇر ''[[اينوفيليس گيمبيئي]]'' جي نالي جهڙي دل (سائي) جسم ۾ افقي نموني پکڙيل آهي، جيڪا هيري جهڙي شڪل وارن [[حشر جو پر#عضلا|پرن جي عضلن]] (اهي به ساوا) سان ڳنڍيل ۽ [[دل جي چوڌاري پردو|دل جي چوڌاري جيوگهرڙن]] (ڳاڙها) سان گهيريل آهي. نيرو رنگ [[جيوگهرڙي جو مرڪز|جيوگهرڙن جا مرڪز]] ڏيکاري ٿو.]]

[[حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام|حشرات ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] کان سواءِ ٿئي ٿو. ان جي بدران حشرات وٽ اندرين نالين ۽ ٿيلهن جو نظام هوندو آهي، جن مان گئسون يا ته پاڻمرادو ڦهلجن ٿيون يا سرگرميءَ سان اندر ٻاهر پمپ ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ طرح [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] ۽ انهن جي سنهين شاخن وسيلي آڪسيجن سڌي انهن بافتن تائين پهچندي آهي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي. گهڻن حشرات ۾ هوا پيٽ ۽ ڇاتيءَ جي پاسن تي موجود جوڙن ۾ [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] وسيلي اندر داخل ٿيندي آهي. ساهه کڻڻ وارو نظام حشرات جي جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو. حشر جي جسامت وڌڻ سان ساهه سوراخن وسيلي [[گئسن جي ڏي وٺ|گئسن جي ڏي وٺ]] گهٽ ڪارائتي ٿيندي وڃي ٿي؛ تنهنڪري هن وقت سڀ کان ڳرو حشر به 100&amp;nbsp;گرام کان گهٽ وزن رکي ٿو. بهرحال، [[پيلوزوئڪ دور]] جي آخري حصي وانگر جڏهن فضا ۾ آڪسيجن جو مقدار وڌيڪ هو، تڏهن وڏا حشرات ممڪن هئا، جن ۾ {{Convert |2 |ft |cm |sigfig=1 |spell=in}} کان وڌيڪ پرن جي پکيڙ رکندڙ وڏيون ڀنڀوريون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Keeps Bugs from Being Bigger? |date=8 August 2007 |publisher=Argonne National Laboratory |url=https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514060330/https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-date=14 May 2017 |access-date=15 July 2013}}&lt;/ref&gt; حشرات ۾ گئسن جي ڏي وٺ جا نمونا لڳاتار ۽ [[پکيڙ|پکيڙ تي ٻڌل]] هوا جي ڏي وٺ کان وٺي [[وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ|وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ]] تائين مختلف ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=65–68}}&lt;ref name=&quot;IPE&quot;&gt;{{cite book |last1=Chown |first1=S. L. |last2=Nicholson |first2=S. W. |title=Insect Physiological Ecology |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |location=New York |isbn=978-0-19-851549-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Merritt |first1=R. W. |last2=Cummins |first2=K. W. |last3=Berg |first3=M. B. |title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America |year=2007 |publisher=Kendall Hunt Publishing |isbn=978-0-7575-4128-5}}&lt;/ref&gt;

==== رت جي گردش جو نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#رت جي گردش جو نظام}}

ڇاڪاڻ⁠تہ آڪسيجن هوائي نالين جي سنهين شاخن وسيلي سڌي بافتن تائين پهچندي آهي، تنهنڪري رت جي گردش وارو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ ان ڪري اهو نسبتاً سادو هوندو آهي. حشرات جو رت جي گردش وارو نظام کليل هوندو آهي؛ ان ۾ [[وريد|وريدون]] يا [[شريان|شريانون]] نه هونديون آهن. ان جي بدران بنيادي طور هڪ سوراخن واري پٺيءَ جي نالي هوندي آهي، جيڪا [[موجي سُڪڙجڻ|موجي سُڪڙجڻ]] سان ڌڙڪندي آهي. هيءَ پٺيءَ واري رت جي نالي ٻن حصن، دل ۽ شه رڳ، ۾ ورهايل هوندي آهي. اها نالي [[هيمولمف]]، يعني جوڙدار جاندارن ۾ [[رت]] جي برابر پاڻياٺ، کي جسم جي پوئين حصي کان اڳئين حصي ڏانهن گردش ڪرائي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=61–65}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |title=Circulatory System |last=Meyer |first=John R. |date=17 February 2006 |publisher=Department of Entomology, [[NC State University]] |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927000720/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |archive-date=27 September 2009 |access-date=11 October 2009}}&lt;/ref&gt; هيمولمف پلازما تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ [[هيموسائٽ|هيموسائٽ]] معلق هوندا آهن. غذائي جزا، هارمون، فضلا ۽ ٻيا مادا هيمولمف وسيلي سڄي حشر جي جسم ۾ منتقل ٿين ٿا. هيموسائٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جيوگهرڙا شامل آهن، جيڪي مدافعتي ردعمل، زخمن جي ڀرجڻ ۽ ٻين ڪمن لاءِ اهم آهن. هيمولمف جو دٻاءُ عضلن جي سُڪڙجڻ يا هاضمي واري نظام ۾ هوا ڳهڻ سان وڌائي سگهجي ٿو، جيڪو کل لاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Triplehorn |first1=Charles |title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects |publisher=Thompson Brooks/Cole |others=Johnson, Norman F., Borror, Donald J. |year=2005 |isbn=978-0-03-096835-8 |edition=7th |location=Belmont, California |pages=27–28 |oclc=55793895}}&lt;/ref&gt;

==== حسي نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#حسي عضوا}}

[[File:Calliphora sp Portrait.jpg|thumb|upright|گهڻن حشرات وٽ وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو ۽ مٿي تي محساسن جهڙا ٻيا حسي عضوا هوندا آهن، جيڪي حرڪتن ۽ ڪيميائي تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.]]

ڪيترن حشرات وٽ ڪيترائي مخصوص [[حسي عضوو|حسي عضوا]] هوندا آهن، جيڪي پيرن ۽ ٻين عضون جي حالت ([[جسماني خود ادراڪ]])، روشني، [[گهم محسوس ڪرڻ|پاڻي يا گهم]]، ڪيميائي مادن ([[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس]])، آواز ۽ گرمي سميت مختلف تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=95–124}} ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[بالابنفشي]] لهرن کي ڏسي يا [[قطبيت واري روشني]] کي محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته نر پتنگن جا [[محساس]] هڪ ڪلوميٽر کان به وڌيڪ فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://crazydaz.com/insects.pdf |title=Insects |publisher=Alien Life Forms |page=4 |access-date=17 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708201217/http://crazydaz.com/insects.pdf |archive-date=8 July 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ جي تيزي ۽ ڪيميائي يا ڇهاءَ واري حس جي تيزيءَ وچ ۾ هڪ قسم جو توازن هوندو آهي؛ تنهنڪري چڱيءَ طرح ترقي يافته اکين وارن گهڻن حشرات جا محساس نسبتاً ننڍا يا سادا هوندا آهن، ۽ ان جي ابتڙ به ائين ٿيندو آهي. حشرات آواز کي مختلف طريقن سان محسوس ڪن ٿا، جهڙوڪ سنهيون ڏڪندڙ جهليون ([[ٽيمپينل عضوو]]).{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=97–103}} حشرات آواز پيدا ڪرڻ ۽ محسوس ڪرڻ وارن شروعاتي جاندارن مان هئا. مختلف حشري گروهن ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽ ۾ گهٽ 19 ڀيرا آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Warren Nowotny 2021&quot;&gt;{{Cite journal |first1=Ben |last1=Warren |first2=Manuela |last2=Nowotny |title=Bridging the Gap Between Mammal and Insect Ears – A Comparative and Evolutionary View of Sound-Reception |date=11 April 2021 |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |volume=9 |article-number=667218 |doi=10.3389/fevo.2021.667218 |doi-access=free |bibcode=2021FrEEv...967218W}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه [[غار جا ڪرڪيٽ|غار جي ڪرڪيٽن]] کان سواءِ گهڻا حشرات روشني ۽ اونداهي محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪيترن جي نظر تمام تيز هوندي آهي، جيڪا ننڍين ۽ تيز حرڪتن کي به سڃاڻي سگهي ٿي. اکين ۾ سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ وڏيون [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] شامل ٿي سگهن ٿيون. ڪيترائي نسل [[زير ڳاڙهو|زير ڳاڙهي]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[ڏسڻ جوڳي روشني]] جي لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا ۽ رنگن کي به سڃاڻن ٿا. نسلي ارتقا جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته بالابنفشي، سائي ۽ نيري رنگن تي ٻڌل [[ٽن رنگن واري نظر]] گهٽ ۾ گهٽ [[ڊيووني دور]] کان، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ کان، موجود هئي.&lt;ref name=&quot;insvision&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briscoe |first1=A. D. |last2=Chittka |first2=L. |title=The evolution of color vision in insects |year=2001 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=46 |pages=471–510 |doi=10.1146/annurev.ento.46.1.471 |pmid=11112177 }}&lt;/ref&gt;

مرڪب اکين جا انفرادي عدسا بي حرڪت هوندا آهن، پر ميون جي مکين ۾ هر عدسي هيٺ موجود روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙا تيزيءَ سان اندر ۽ ٻاهر ڌيان مرڪوز ڪن ٿا. اهڙين حرڪتن جي سلسلي کي روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙن جون ننڍيون اکين واريون حرڪتون چيو وڃي ٿو. ان سان انهن مکين ۽ ممڪن طور ٻين ڪيترن حشرات کي به اڳ ۾ سمجهيل اندازي کان گهڻو وڌيڪ صاف منظر ڏسڻ جي صلاحيت ملي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Binocular mirror–symmetric microsaccadic sampling enables Drosophila hyperacute 3D vision |first1=Joni |last1=Kemppainen |first2=Ben |last2=Scales |first3=Keivan |last3=Razban Haghighi |first4=Jouni |last4=Takalo |first5=Neveen |last5=Mansour |first6=James |last6=McManus |first7=Gabor |last7=Leko |first8=Paulus |last8=Saari |first9=James |last9=Hurcomb |first10=Andra |last10=Antohi |first11=Jussi-Petteri |last11=Suuronen |first12=Florence |last12=Blanchard |first13=Roger C. |last13=Hardie |first14=Zhuoyi |last14=Song |first15=Mark |last15=Hampton |first16=Marina |last16=Eckermann |first17=Fabian |last17=Westermeier |first18=Jasper |last18=Frohn |first19=Hugo |last19=Hoekstra |first20=Chi-Hon |last20=Lee |first21=Marko |last21=Huttula |first22=Rajmund |last22=Mokso |first23=Mikko |last23=Juusola |display-authors=5 |date=22 March 2022 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=12 |article-number=e2109717119 |doi=10.1073/pnas.2109717119 |doi-access=free |pmid=35298337 |pmc=8944591 |bibcode=2022PNAS..11909717K}}&lt;/ref&gt;

حشر جي [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] [[ڪيميائي محسوس ڪندڙ|ڪيميائي محسوس ڪندڙن]] وسيلي ڪم ڪري ٿي، جيڪي عام طور محساسن ۽ وات جي عضون تي هوندا آهن. اهي هوا ۾ موجود [[اڏامندڙ نامياتي مرڪب|اڏامندڙ مرڪبن]] ۽ سطحن تي موجود بوءِ وارن مادن کي محسوس ڪن ٿا، جن ۾ ٻين حشرات جا فيرومون ۽ خوراڪي ٻوٽن مان خارج ٿيندڙ مرڪب به شامل آهن. حشرات سنگهڻ جي حس کي جوڙو ڳولڻ، خوراڪ ۽ آنا ڏيڻ لاءِ مناسب هنڌ معلوم ڪرڻ ۽ شڪارين کان بچڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. تنهنڪري اها انتهائي اهم حس آهي، جيڪا حشرات کي هزارين اڏامندڙ مرڪبن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Carraher Dalziel Jordan 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Carraher |first1=Colm |last2=Dalziel |first2=Julie |last3=Jordan |first3=Melissa D. |last4=Christie |first4=David L. |last5=Newcomb |first5=Richard D. |last6=Kralicek |first6=Andrew V. |title=Towards an understanding of the structural basis for insect olfaction by odorant receptors |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=66 |pages=31–41 |doi=10.1016/j.ibmb.2015.09.010 |year=2015 |pmid=26416146 |bibcode=2015IBMB...66...31C |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/22745009}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه حشرات ۾ [[مقناطيسي حس]] به موجود هوندي آهي؛ ڪوليون ۽ مکيون ان کي پنهنجي آکيرن جي ڀرسان مقامي رستو ڳولڻ ۽ لڏپلاڻ دوران واٽ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wajnberg 2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wajnberg |first1=E. |author2=Acosta-Avalos, D. |author3=Alves, O.C. |author4=de Oliveira, J.F. |author5=Srygley, R.B. |author6=Esquivel, D.M. |year=2010 |title=Magnetoreception in eusocial insects: An update |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=7 |issue=Suppl 2 |pages=S207–S225 |doi=10.1098/rsif.2009.0526.focus |pmid=20106876 |pmc=2843992 |bibcode=2010JRSI....7focusW}}&lt;/ref&gt; [[شوارزيانا ڪواڊريپنڪٽاٽا|برازيل جي بنا ڏنگ واري مک]] پنهنجي محساسن تي موجود وارن جهڙن [[حسي عضوو|حسي عضون]] وسيلي مقناطيسي ميدان محسوس ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Esquivel 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Esquivel |first1=Darci M.S. |last2=Wajnberg |first2=E. |last3=do Nascimento |first3=F.S. |last4=Pinho |first4=M.B. |last5=Lins de Barros |first5=H.G.P. |last6=Eizemberg |first6=R. |year=2005 |title=Do Magnetic Storms Change Behavior of the Stingless Bee Guiriçu (''Schwarziana quadripunctata'')? |journal=[[Naturwissenschaften]] |volume=94 |issue=2 |pages=139–142 |doi=10.1007/s00114-006-0169-z |pmid=17028885 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lucano 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lucano |first1=M.J. |last2=Cernicchiaro |first2=G. |last3=Wajnberg |first3=E. |last4=Esquivel |first4=D.M.S. |year=2005 |title=Stingless Bee Antennae: A Magnetic Sensory Organ? |journal=[[BioMetals (journal)|BioMetals]] |volume=19 |issue=3 |pages=295–300 |doi=10.1007/s10534-005-0520-4 |pmid=16799867 }}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ واڌ ويجھ ==

{{main|حشرات جي پيدائش}}

[[File:Mating Pair of Spotted Fritillaries on Greater Pignut.JPG|thumb|[[پوپٽ|پوپٽن]] جو ميلاپ]]

نر حشرات نر توليدي جيوگهرڙا پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[ايڊيگس]] وسيلي مادي تائين پهچايا وڃن ٿا. ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[کٽمل]]، ۾ نر مادي جي [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]] مان سڌو پيٽ اندر پنهنجا توليدي جيوگهرڙا داخل ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي [[زخمي بارآوري]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Leather |first=Simon |title=Insects: A Very Short Introduction |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884704-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Reinhardt |first1=Klaus |last2=Naylor |first2=Richard |last3=Siva-Jothy |first3=Michael T. |date=2003-11-22 |title=Reducing a cost of traumatic insemination: female bedbugs evolve a unique organ |journal=Proceedings. Biological Sciences |volume=270 |issue=1531 |pages=2371–2375 |doi=10.1098/rspb.2003.2515 |issn=0962-8452 |pmc=1691512 |pmid=14667353 |bibcode=2003PBioS.270.2371R }}&lt;/ref&gt; [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندڙ حشرات کان سواءِ، گهڻن حشرات ۾ نر ۽ مادي [[جنسي ٻه روپيتا#حشرات|ظاهري طور هڪٻئي کان مختلف]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; حشرات ساٿي ڳولڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿا، جن ۾ جنسي فيرومونن جو استعمال، وڏي تعداد ۾ گڏجي اڏامڻ يا ميڙ ٺاهڻ ([[ميلاپي ميڙ|ميلاپي ميڙ]]) ۽ [[ميلاپي سوکڙي|ميلاپي سوکڙيون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== حياتيءَ جا چڪر ===

گهڻا حشرات [[آنو (حياتيات)|آنن]] مان ڦٽي نڪرندا آهن. بارآوري ۽ واڌ ويجھ آني جي اندر ٿيندي آهي، جيڪو عام طور خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jacobs |first1=C. G. |last2=Rezende |first2=G. L. |last3=Lamers |first3=G. E. |last4=van der Zee |first4=M. |year=2013 |title=The extraembryonic serosa protects the insect egg against desiccation |journal=Proceedings of the Royal Society of London B |volume=280 |issue=1764 |article-number=20131082 |pmid=23782888 |doi=10.1098/rspb.2013.1082 |pmc=3712428 |bibcode=2013RSPSB.28031082J }}&lt;/ref&gt; ڪيترائي حشرات پنهنجا آنا وڏي تعداد ۾ گڏ ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا انهن کي وڌيڪ پکڙيل نموني مختلف هنڌن تي هڪ هڪ ڪري ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ڪجهه حشرات [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته مادي [[نر]] وسيلي آنن جي [[بارآوري]] ٿيڻ کان سواءِ به نسل پيدا ڪري سگهي ٿي. ڪيترين [[مهلي|مهلين]] ۾ اڻ جنسي ۽ جنسي پيدائش وارا نسل واري واري سان پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nevo |first1=E. |last2=Coll |first2=M. |title=Effect of nitrogen fertilization on ''Aphis gossypii'' (Homoptera: Aphididae): variation in size, color, and reproduction |journal=[[Journal of Economic Entomology]] |volume=94 |issue=1 |pages=27–32 |year=2001 |pmid=11233124 |doi=10.1603/0022-0493-94.1.27 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jahn |first1=Gary C. |last2=Almazan |first2=Liberty P. |last3=Pacia |first3=Jocelyn B. |title=Effect of nitrogen fertilizer on the intrinsic rate of increase of the rusty plum aphid, ''Hysteroneura setariae'' (Thomas) (Homoptera: Aphididae) on rice (''Oryza sativa'' L.) |journal=[[Environmental Entomology]] |volume=34 |issue=4 |pages=938–943 |year=2005 |doi=10.1603/0046-225X-34.4.938 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا حشرات [[بدلجندڙ جسماني گرمي پد|بدلجندڙ جسماني گرمي پد]] وارا جاندار آهن، تنهنڪري گرمي پد وڌڻ سان حشر جو استحالہ تيز ٿيندو آهي ۽ نتيجي ۾ ان جي واڌ ويجھ جي رفتار به وڌندي آهي. انهيءَ سبب حشر جي واڌ ويجھ جي مرحلي جي اڳڪٿي رڳو ان جي تقويمي عمر بدران وقت سان گڏ گرمي پد کي نظر ۾ رکندي وڌيڪ درست نموني ڪري سگهجي ٿي. گهڻا حشرات هڪ سال يا ان کان گهٽ عرصي ۾ پنهنجي واڌ ويجھ مڪمل ڪن ٿا ۽ سال اندر نسلن جي تعداد ۾ مختلف درجا ڏيکارين ٿا. معتدل آبهوا وارن علائقن جا گهڻا حشرات سڄو سال لڳاتار واڌ ويجھ نٿا ڪن، پر سال جي ناموافق موسمن دوران سندن واڌ ويجھ سست ٿي وڃي ٿي يا رڪجي وڃي ٿي. اونهاري جي انتهائي حالتن ۾ ([[اونهاري جي سُستي]]) يا سخت سياري ۾ ([[سياري جي سُستي]]) حشرات [[واڌ ويجھ جي وقفي]] ۾ داخل ٿين ٿا. ڪجهه حشرات حالتن کان سواءِ هر سال اهڙي وقفي ۾ داخل ٿين ٿا، جڏهن ته ٻيا رڳو موسمي انتهائن دوران ائين ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gullan, P. J.; Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology (5th ed.). |year=2014 |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=167–180 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;

=== ڪايا پلٽ ===

[[File:Locust instars NMNS (aligned).jpg|thumb|upright=1.5|[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپورو ڪايا پلٽ]] ڏيکاريندڙ [[ماڪڙ]] جا ڪيترائي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|واڌ ويجھ جا مرحلا]]. آنو تصوير ۾ ڏيکاريل ناهي. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

حشرات ۾ [[ڪايا پلٽ]] (Metamorphosis) واڌ ويجھ جو اهو عمل آهي، جنهن وسيلي ننڍو حشر بالغ شڪل اختيار ڪري ٿو. ڪايا پلٽ جا ٻه قسم آهن: اڻپورو ([[اڻپورو ڪايا پلٽ]]) ۽ مڪمل ([[مڪمل ڪايا پلٽ]]).

[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپوري ڪايا پلٽ]] وارا حشرات [[آنو (حياتيات)|آني]] مان ڦٽڻ کان پوءِ آهستي آهستي تبديل ٿيندا آهن. اهي [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] جي هڪ سلسلي مان گذرن ٿا، جنهن جي وچ وارن مرحلن کي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|انسٽار]] چيو وڃي ٿو، تان جو آخري [[بالغ]] مرحلي تائين پهچن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=142}}&lt;ref name=&quot;RuppertFoxBarnes2004P523To524&quot;&gt;{{cite book |author1=Ruppert, E. E. |author2=Fox, R. S. |author3=Barnes, R. D. |title=Invertebrate Zoology |publisher=Brooks / Cole |edition=7th |isbn=978-0-03-025982-1 |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523 523–524] |url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523}}&lt;/ref&gt;

[[File:Monarch life-cycle.jpg|thumb|upright=1.5|پوپٽ جو حياتيءَ جو چڪر، جنهن ۾ [[مڪمل ڪايا پلٽ]] وسيلي آني کان [[سُنڊي]]، [[پيوپا]] ۽ پوءِ بالغ مرحلي تائين تبديلي ٿئي ٿي.]]

[[مڪمل ڪايا پلٽ]] ۾ حشر چئن مرحلن مان گذري ٿو: آنو يا [[ڀُرڻو]]، [[حشر جو لاروا|لاروا]]، [[پيوپا]] ۽ بالغ يا [[اميگو]]. اهڙن حشرات ۾ آني مان ڪيڙي جهڙو لاروا نڪري ٿو. لاروا وڌندو رهي ٿو ۽ آخرڪار پيوپا بڻجي وڃي ٿو، جيڪو گهٽ حرڪت وارو مرحلو هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=151}} پوپٽن جهڙا حشرات پيوپا واري مرحلي دوران جسماني شڪل ۾ وڏي تبديليءَ مان گذرن ٿا ۽ پوءِ بالغ حشر طور ٻاهر نڪرن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=143}}

== رابطي جا طريقا ==

آواز پيدا ڪندڙ حشرات عام طور ان آواز کي ٻڌي به سگهن ٿا. گهڻا [[جانورن ۾ ٻڌڻ|حشرات]] رڳو انهن آوازن جي [[ٻڌڻ جي حد|محدود حد]] اندر [[تعدد|تعددن]] کي ٻڌي سگهن ٿا، جيڪي سندن پنهنجي پيدا ڪيل آوازن جي تعدد سان لاڳاپيل هوندا آهن. مڇر 2 [[هرٽز|ڪلوهرٽز]] تائين آواز ٻڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cator |first1=L.J. |date=2009 |title=Harmonic convergence in the love songs of the dengue vector mosquito |journal=Science |volume=323 |issue=5917 |pages=1077–1079 |doi=10.1126/science.1166541 |pmc=2847473 |pmid=19131593 |last2=Arthur |first2=B.J. |last3=Harrington |first3=L.C. |last4=Hoy |first4=R.R. |bibcode=2009Sci...323.1077C}}&lt;/ref&gt; ڪجهه شڪاري ۽ طفيلي حشرات ترتيبوار پنهنجي شڪار يا ميزبان جي پيدا ڪيل مخصوص آوازن کي سڃاڻي سگهن ٿا. ساڳيءَ طرح رات جو سرگرم ڪجهه پتنگ [[الٽراسونڪ آواز|الٽراسونڪ]] لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا، جيڪي [[چمڙو|چمڙا]] خارج ڪندا آهن؛ اها صلاحيت کين [[الٽراسونڪ بچاءُ|شڪار ٿيڻ کان بچڻ]] ۾ مدد ڏئي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=87–94}}

=== روشني پيدا ڪرڻ ===

ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[مائيسيٽوفيليڊي]] (ڊپٽيرا) ۽ ڀونرن جا خاندان [[ليمپائريڊي]]، [[فينگوڊيڊي]]، [[ايليٽريڊي]] ۽ [[اسٽيفيلينيڊي]] [[حياتي روشني|حياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. انهن مان سڀ کان مشهور [[جگنو]] آهن، جيڪي ليمپائريڊي خاندان جا ڀونر آهن. ڪجهه جنسون روشنيءَ جي پيداوار تي ضابطو رکي وقفي وقفي سان چمڪا ڏئي سگهن ٿيون. هن روشنيءَ جو مقصد مختلف جنسن ۾ مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ان کي ساٿي ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا شڪار کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. غارن ۾ رهندڙ ''[[اراڪنَوڪيمپا]]'' (مائيسيٽوفيليڊي، فنگس مڇر) جا لاروا چمڪندڙ روشني پيدا ڪري ننڍن اڏامندڙ حشرات کي ريشم جي چنبڙندڙ ڌاڳن ڏانهن ڇڪين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pugsley |first=Chris W. |title=Literature review of the New Zealand glowworm ''Arachnocampa luminosa'' (Diptera: Keroplatidae) and related cave-dwelling Diptera |journal=New Zealand Entomologist |year=1983 |volume=7 |issue=4 |pages=419–424 |doi=10.1080/00779962.1983.9722435 |bibcode=1983NZEnt...7..419P }}&lt;/ref&gt; ''[[فوٽورس]]'' نسل جا ڪجهه جگنو [[نقل|نقل ڪندي]] ''[[فوٽائنس (ڀونر)|فوٽائنس]]'' نسل جي مادين جي چمڪندڙ اشارن جهڙي روشني پيدا ڪن ٿا، جنهن سان ان جنس جا نر سندن ويجهو اچن ٿا ۽ پوءِ اهي کين پڪڙي کائي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=James E. |last=Lloyd |title=Occurrence of Aggressive Mimicry in Fireflies |journal=The Florida Entomologist |volume=67 |issue=3 |year=1984 |pages=368–376 |doi=10.2307/3494715 |jstor=3494715 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; پيدا ٿيندڙ روشنيءَ جا رنگ هلڪي نيري (''Orfelia fultoni''، مائيسيٽوفيليڊي) کان عام سائي ۽ ناياب ڳاڙهي (''Phrixothrix tiemanni''، فينگوڊيڊي) تائين مختلف ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=James E. |last1=Lloyd |last2=Gentry |first2=Erin C. |title=The Encyclopedia of Insects |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115 115–120] |year=2003 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-586990-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115}}&lt;/ref&gt;

=== آواز پيدا ڪرڻ ===

حشرات گهڻو ڪري پنهنجي عضون ۽ جسماني حصن جي مشيني حرڪت سان آواز پيدا ڪن ٿا. [[ماڪڙ]] ۽ ڪرڪٽن ۾ اهو عمل [[جسماني رڳڙ سان آواز پيدا ڪرڻ|جسماني رڳڙ]] وسيلي ٿئي ٿو. [[سڪاڊا]] حشرات ۾ سڀ کان وڌيڪ تيز آواز پيدا ڪن ٿا؛ انهن جي جسم ۾ خاص بناوتون، جن کي [[ٽمبل]] چيو وڃي ٿو، ۽ انهن سان لاڳاپيل عضلا آواز پيدا ڪرڻ ۽ ان کي وڌائڻ جو ڪم ڪن ٿا. آفريڪي [[سڪاڊا]] ''[[Brevisana brevis]]'' جو آواز {{convert|50|cm|in|abbr=on}} جي فاصلي تي 106.7&amp;nbsp;[[ڊيسيبل]] ماپيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;walker&quot;&gt;{{Cite web |title=The University of Florida Book of Insect Records |publisher=Department of Entomology &amp; Nematology, UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/index.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ ''[[Helicoverpa zea]]'' پتنگ، [[هاڪ پتنگ]] ۽ [[هيڊيليڊي]] خاندان جا پوپٽ، [[الٽراسونڪ آواز]] ٻڌي سگهن ٿا ۽ جڏهن کين محسوس ٿئي ٿو ته چمڙي کين ڳولي ورتو آهي ته [[الٽراسونڪ بچاءُ|بچاءَ واري حرڪت]] ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kay |first=Robert E. |title=Acoustic signalling and its possible relationship to assembling and navigation in the moth, ''Heliothis zea'' |journal=Journal of Insect Physiology |volume=15 |issue=6 |year=1969 |pages=989–1001 |doi=10.1016/0022-1910(69)90139-5 |bibcode=1969JInsP..15..989K}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Spangler |first=Hayward G. |title=Moth hearing, defense, and communication |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |issue=1 |year=1988 |pages=59–81 |doi=10.1146/annurev.ento.33.1.59}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگ الٽراسونڪ ڪلڪ جهڙا آواز پيدا ڪري شڪاري چمڙن کي خبردار ڪن ٿا ته اهي کائڻ لائق ناهن؛ ان کي صوتي [[خبرداري وارو اشارو]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hristov |first1=N. I. |last2=Conner |first2=William E. |year=2005 |title=Sound strategy: acoustic aposematism in the bat–tiger moth arms race |journal=Naturwissenschaften |volume=92 |pages=164–169 |doi=10.1007/s00114-005-0611-7 |pmid=15772807 |issue=4 |bibcode=2005NW.....92..164H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه کائڻ لائق پتنگ انهن آوازن جي نقل ڪرڻ جي صلاحيت پيدا ڪري چڪا آهن، جنهن کي صوتي [[بيٽسي نقل]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barber |first1=J. R. |last2=Conner |first2=W. E. |year=2007 |title=Acoustic mimicry in a predator–prey interaction |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=22 |pages=9331–9334 |doi=10.1073/pnas.0703627104 |pmid=17517637 |pmc=1890494 |bibcode=2007PNAS..104.9331B |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگن بابت اها دعويٰ به ڪئي وئي آهي ته اهي [[بازگشتي آواز ۾ رنڊڪ#شڪار پاران رنڊڪ|چمڙن جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ]] وجهي سگهن ٿا. چمڙن ۽ پتنگن جي رابطن جي الٽراسونڪ رڪارڊنگ ۽ تيز رفتار انفراريڊ وڊيو مان ظاهر ٿيو آهي ته ٽائيگر پتنگ حقيقت ۾ الٽراسونڪ ڪلڪ پيدا ڪري وڏي ناسي چمڙي جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ وجهي پاڻ کي حملي کان بچائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Corcoran |first=Aaron J. |author2=Barber, Jesse R. |last3=Conner |first3=William E. |year=2009 |title=Tiger Moth Jams Bat Sonar |journal=Science |volume=325 |issue=5938 |pages=325–327 |doi=10.1126/science.1174096 |bibcode=2009Sci...325..325C |pmid=19608920 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/MRGH5AC4 }}&lt;/ref&gt;

{{Listen |filename=Grasshoppers.ogg |title=ماڪڙ جو رڳڙ وارو آواز |description=ڪيترين اڻسڃاتل ماڪڙن جا رڳڙ وسيلي پيدا ڪيل آواز |format=[[اوگ]] |pos=right}}

[[ڪوليئوپٽيرا]]، [[هائمينوپٽيرا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[مينٽوڊيا]] ۽ [[نيوروپٽيرا]] جي مختلف جنسن ۾ تمام هلڪا آواز پڻ پيدا ٿين ٿا. اهي هلڪا آواز حشر جي حرڪت سان پيدا ٿين ٿا ۽ حشر جي عضلن ۽ جوڙن تي موجود آواز وڌائيندڙ بناوتن وسيلي وڌيڪ نمايان ٿين ٿا؛ اهي آواز ٻين حشرات کي خبردار ڪرڻ يا ساڻن رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. گهڻن آواز پيدا ڪندڙ حشرات ۾ [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضوا]] به هوندا آهن، جيڪي هوا وسيلي ايندڙ آواز محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[هيميپٽيرا]]، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ٻيڙياتا]]، پاڻيءَ جي اندر پيدا ٿيندڙ آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Theiss |first=Joachim |year=1982 |title=Generation and radiation of sound by stridulating water insects as exemplified by the corixids |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=10 |pages=225–235 |doi=10.1007/BF00299689 |issue=3 |bibcode=1982BEcoS..10..225T }}&lt;/ref&gt;

[[File:Field cricket Gryllus pennsylvanicus.ogg|thumb|گيراج ۾ ڪرڪٽ جو سڃاتل آواز]]

سطحن وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزشي اشارن سان رابطو حشرات ۾ هوا وسيلي آواز جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن ننڍڙي جسماني ماپ هوا ۾ اثرائتا آواز پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي محدود ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Virant-Doberlet |first1=M. |last2=Čokl |first2=Andrej |year=2004 |title=Vibrational communication in insects |journal=Neotropical Entomology |volume=33 |issue=2 |pages=121–134 |doi=10.1590/S1519-566X2004000200001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; حشرات گهٽ تعدد وارا آواز اثرائتي نموني پيدا نٿا ڪري سگهن، جڏهن ته وڌيڪ تعدد وارا آواز گهاٽي ماحول، جهڙوڪ [[وڻن جا پن|پنن]] ۾، وڌيڪ پکڙجي ۽ ڪمزور ٿي وڃن ٿا. تنهنڪري اهڙن ماحولن ۾ رهندڙ حشرات بنيادي طور سطح وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزن ذريعي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bennet-Clark |first=H. C. |year=1998 |title=Size and scale effects as constraints in insect sound communication |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=353 |pages=407–419 |doi=10.1098/rstb.1998.0219 |issue=1367 |pmc=1692226}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جنسون رابطي لاءِ لرزن جو استعمال ڪن ٿيون، مثال طور [[ڍال جيت]] ''[[Nezara viridula]]'' ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ اهڙا لرزشي اشارا پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of Insect Behavior |title=The Influence of Substrate on Male Responsiveness to the Female Calling Song in ''Nezara viridula'' |volume=14 |issue=3 |pages=313–332 |year=2001 |first1=Nadège |last1=Miklas |author2=Stritih, Nataša |author3=Čokl, Andrej |author4=Virant-Doberlet, Meta |author5=Renou, Michel |doi=10.1023/A:1011115111592 |bibcode=2001JIBeh..14..313M }}&lt;/ref&gt; لرزن کي مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ به استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ [[لائسينڊي]] خاندان جون سنڊيون، جيڪي [[ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق|ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق]] قائم ڪن ٿيون، ماڪوڙين سان اهڙي طريقي سان رابطو ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=DeVries |first=P. J. |year=1990 |title=Enhancement of symbiosis between butterfly caterpillars and ants by vibrational communication |journal=Science |volume=248 |pages=1104–1106 |doi=10.1126/science.248.4959.1104 |pmid=17733373 |issue=4959 |bibcode=1990Sci...248.1104D }}&lt;/ref&gt; [[مڊگاسڪر جو سيسڪاريندڙ ڪاڪروچ]] پنهنجي ساهه کڻڻ وارن سوراخن مان زور سان هوا خارج ڪري جارحيت جي نشاني طور سيسڪاريندڙ آواز پيدا ڪري سگهي ٿو؛&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nelson |first=Margaret C. |author2=Fraser, Jean |year=1980 |title=Sound production in the cockroach, Gromphadorhina portentosa: evidence for communication by hissing |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=6 |issue=4 |pages=305–314 |doi=10.1007/BF00292773 |bibcode=1980BEcoS...6..305N }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[مئل مٿي وارو هاڪ پتنگ]] پريشان ٿيڻ وقت پنهنجي حلق مان زور سان هوا خارج ڪري چيچ جهڙو آواز پيدا ڪري ٿو. جڏهن اهو ماکيءَ جي مکين جي ويجهو هوندو آهي ته اهو آواز ڪم ڪندڙ ماکيءَ جي مکين جي جارحاڻي رويي کي به گهٽائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Moritz |first1=R. F. A. |last2=Kirchner |first2=W. H. |last3=Crewe |first3=R. M. |date=1991 |title=Chemical camouflage of the death's head hawkmoth (Acherontia atropos L.) in honeybee colonies |journal=Naturwissenschaften |volume=78 |issue=4 |doi=10.1007/BF01136209 |bibcode=1991NW.....78..179M |pages=179–182 }}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي رابطو ===

{{main|حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|حشرات جي سنگهڻ جي حس}}

[[File:Pheromonal glands in ants.png|thumb|[[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] جهڙن سماجي حشرات ۾ [[فيرومون]] پيدا ڪندڙ ڪيترن قسمن جا غدود هوندا آهن، جيڪي ٻين حشرات سان [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|رابطي]] لاءِ مختلف [[سيميائي ڪيميائي مادا]] پيدا ڪن ٿا.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}}]]

ڪيترن حشرات ۾ [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|ڪيميائي ذريعن وسيلي رابطي]] جا طريقا ارتقا پذير ٿيا آهن. اهي [[سيميائي ڪيميائي مادا]] گهڻو ڪري ٻوٽن جي استحالياتي مادن مان ٺهندا آهن ۽ انهن مان ڪجهه ڇڪڻ، پري رکڻ يا ٻين قسمن جي معلومات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. [[فيرومون]] مخالف جنس جي ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ، ساڳي [[هڪ ئي جنس سان واسطو|جنس]] جي نر ۽ مادين کي گڏ ڪرڻ، ٻين جاندارن کي ويجهو اچڻ کان روڪڻ، رستي جي نشان لڳائڻ ۽ ويجهن فردن ۾ جارحيت پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ايلومون]] پنهنجي پيدا ڪندڙ کي ان اثر وسيلي فائدو پهچائين ٿا، جيڪو اهي وصول ڪندڙ تي وجهن ٿا. [[ڪائيرومون]] پيدا ڪندڙ بدران وصول ڪندڙ کي فائدو پهچائين ٿا. سنومون پيدا ڪندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي لاءِ فائديمند هوندا آهن. ڪجهه ڪيميائي مادا ساڳي جنس جي فردن ڏانهن مخصوص هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. خوشبوئن جو استعمال خاص طور سماجي حشرات ۾ تمام گهڻو ترقي يافته آهي.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}} {{visible anchor |ٻاهرين کل جا هائيڊروڪاربان |ٻاهرين کل جو هائيڊروڪاربان}} غير بناوتي مادا آهن، جيڪي پيدا ٿي [[ٻاهرين کل]] جي سطح تي خارج ٿين ٿا ۽ جسم کي [[پاڻي جي کوٽ|سڪي وڃڻ]] ۽ [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ جاندارن]] کان بچائين ٿا. اهي خاص طور سماجي حشرات ۾ فيرومون طور پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Yan-Liebig-2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yan |first1=Hua |last2=Liebig |first2=Jürgen |title=Genetic basis of chemical communication in eusocial insects |journal=[[Genes &amp; Development]] |publisher=[[Cold Spring Harbor Laboratory Press]] &amp; [[The Genetics Society]] |volume=35 |issue=7–8 |date=1 April 2021 |doi=10.1101/gad.346965.120 |pages=470–482 |pmid=33861721 |pmc=8015721}}&lt;/ref&gt;

== سماجي رويو ==

{{main|سماجيت}}

{{multiple image
|total_width=300
|image1=Termite Cathedral DSC03570.jpg
|caption1=[[دڙي ٺاهيندڙ اڏوهي|دڙي ٺاهيندڙ اڏوهين]] جو ٺاهيل [[ناسيوٽيٽرمس ٽرائيوڊيائي|وڏو دڙو]].
|image2=Bee waggle dance.png
|caption2=[[ماکيءَ جي مک]] جو اَٺ جي شڪل وارو [[لوڏيندڙ ناچ]]. ماناري تي مٿئين رخ کان ساڄي پاسي 45° جو رخ، سج کان ساڄي پاسي 45° تي خوراڪ جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو. ناچ ڪندڙ مک جي تيز لوڏن سبب ان جو پيٽ ڌنڌلو نظر اچي ٿو.
}}

[[سماجي حشرات]]، جهڙوڪ [[اڏوهي]]، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]] ۽ ڪيتريون ئي [[ماکيءَ جي مک|مکيون]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]]، [[سماجيت|اعليٰ سماجي]] هوندا آهن.&lt;ref name=nodak&gt;{{cite web |title=Social insects |last=Brewer |first=Gary |url=http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |publisher=North Dakota State University |access-date=6 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321171246/http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |archive-date=21 March 2008}}&lt;/ref&gt; اهي جينياتي طور هڪجهڙن فردن جي وڏين ۽ منظم آبادين ۾ گڏجي رهن ٿا، ايتري قدر جو ڪڏهن ڪڏهن اهڙي سڄي آباديءَ کي [[فوق جاندار]] سمجهيو ويندو آهي. خاص طور تي، نسل وڌائڻ جو ڪم گهڻو ڪري [[راڻي وارو طبقو|راڻي طبقي]] تائين محدود هوندو آهي؛ ٻيون ماديون [[مزدور طبقو|مزدور]] هونديون آهن ۽ [[مزدورن جي نگراني]] جي عمل سبب نسل وڌائڻ کان روڪيل هونديون آهن. [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] ۾ تجريدي علامتي رابطي جو هڪ اهڙو نظام ارتقا پذير ٿيو آهي، جنهن ۾ مخصوص رويي وسيلي ماحول بابت خاص معلومات جي نمائندگي ۽ منتقلي ڪئي وڃي ٿي. رابطي جي هن نظام کي [[مکين جي سکيا ۽ رابطو|ناچ جي ٻولي]] چيو وڃي ٿو؛ مک جنهن زاويي تي ناچ ڪري ٿي، اهو سج جي نسبت سان هڪ مخصوص رخ جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ناچ جي ڊيگهه ان فاصلي جي نشاندهي ڪري ٿي، جيڪو اڏامي طئي ڪرڻو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=309–311}} [[ڀنڀر مک|ڀنڀر مکين]] ۾ پڻ سماجي رابطي جا ڪجهه رويا ملن ٿا. مثال طور، ''[[Bombus terrestris]]'' اڻڄاتل پر خوراڪ ڏيندڙ گلن تي وڃڻ بابت وڌيڪ تيزيءَ سان تڏهن سکي ٿي، جڏهن اها ساڳي جنس جي ٻي مک کي ساڳئي قسم جي گلن تان خوراڪ گڏ ڪندي ڏسي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Leadbeater, E. |author2=Chittka, L. |year=2007 |title=The dynamics of social learning in an insect model, the bumblebee (''Bombus terrestris'') |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=61 |issue=11 |pages=1789–1796 |doi=10.1007/s00265-007-0412-4 |bibcode=2007BEcoS..61.1789L }}&lt;/ref&gt;

رڳو انهن حشرات ۾ تمام سنهڙي پيماني تي مڪاني رخ سڃاڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي، جيڪي آکيرن يا آبادين ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه ڪيترن ڪلوميٽرن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ به هزارين هڪجهڙن سوراخن مان رڳو چند ملي ميٽر ويڪري پنهنجي مخصوص سوراخ تائين بنا ڀُل جي [[جانورن ۾ رستي جي سڃاڻپ|رستو ڳولي]] پهچي سگهن ٿا. [[ڄمڻ واري هنڌ ڏانهن موٽڻ]] واري رويي ۾، [[سياري جي ننڊ|سياري جي ننڊ]] ڪندڙ حشرات ڪنهن مخصوص هنڌ کي آخري ڀيرو ڏسڻ کان هڪ سال پوءِ به ياد رکي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Salt |first=R. W. |date=1961 |title=Principles of Insect Cold-Hardiness |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1961_6/page/54 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |doi=10.1146/annurev.en.06.010161.000415 |volume=6 |pages=55–74}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات موسمي طور مختلف جاگرافيائي علائقن جي وچ ۾ تمام ڊگها فاصلا [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪري طئي ڪن ٿا، جيئن سڄي کنڊ ۾ ٿيندڙ [[بادشاهه پوپٽ جي لڏپلاڻ]].{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=14}}

=== ٻچن جي سار سنڀال ===

[[سماجيت|اعليٰ سماجي]] حشرات آکيرا ٺاهين ٿا، آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ پنهنجي اولاد کي باقاعدي خوراڪ مهيا ڪن ٿا. تنهن هوندي به، گهڻن حشرات جي بالغ زندگي مختصر هوندي آهي ۽ اهي ساٿي سان ميلاپ يا ساٿي حاصل ڪرڻ جي مقابلي کان سواءِ هڪ ٻئي سان تمام گهٽ واسطو رکن ٿا. ٿورين جنسن ۾ [[والديني سار سنڀال]] ملي ٿي، جنهن ۾ اهي گهٽ ۾ گهٽ پنهنجن آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ٻچن جي بالغ ٿيڻ تائين به سندن حفاظت ڪن ٿا، بلڪه ممڪن آهي ته کين خوراڪ پڻ مهيا ڪن. ڪيتريون ڀنڀوريون ۽ مکيون آکيرو يا ٻِر ٺاهين ٿيون، ان ۾ [[گڏيل خوراڪ جي فراهمي|خوراڪ جو ذخيرو]] رکن ٿيون ۽ ان ذخيري تي هڪ آنو ڏين ٿيون، پر ان کان پوءِ وڌيڪ سار سنڀال نٿيون ڪن.&lt;ref name=nodak/&gt;

== چرپر ==

=== اڏام ===

{{main|حشرات جي اڏام}}

[[File:Hoverfly September 2007-7 (cropped).jpg|thumb|[[هوور مک|هوور مکين]] جهڙا حشرات تيز ۽ ڦڙتيلي [[حشرات جي اڏام|اڏام]] جي صلاحيت رکن ٿا.]]

حشرات [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن]] جو واحد گروهه آهن، جن ۾ اڏامڻ جي صلاحيت ارتقا ڪئي آهي. [[پيليئوپٽيرا]] سان واسطو رکندڙ حشرات جا قديم گروهه، جهڙوڪ [[ڀنڀوري]]، ننڍيون ڀنڀوريون ۽ مئي مکيون، پنهنجن پرن کي سڌيءَ طرح هلائين ٿا. انهن جي هر پر جي بنياد تي عضلن جو هڪ جوڙو ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪو پرن کي مٿي ۽ هيٺ ڪري ٿو. اهڙي طريقي سان پرن کي رڳو نسبتاً گهٽ رفتار سان ڦڙڪائي سگهجي ٿو. باقي سڀ حشرات، يعني [[نيوپٽيرا]]، [[اڻ سڌي اڏام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ اڏام جا عضلا سيني ۾ تيز لرزش پيدا ڪن ٿا؛ اهڙيءَ ريت عضلن ڏانهن ويندڙ عصبي تحريڪن جي ڀيٽ ۾ پرن جي ڦڙڪڻ جو تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. اڏام جي عضلن جو هڪ جوڙو عمودي رخ ۾ هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي هيٺ ڇڪي ٿو ۽ پرن کي مٿي کڻي ٿو. ٻيو جوڙو ڊگهي رخ ۾ پکڙيل هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي مٿي ڪري ٿو ۽ پرن کي هيٺ آڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |last=Chapman |first=A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609055030/http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species|archive-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=D. S. |title=Flight muscles of insects |journal=[[Scientific American]] |volume=212 |pages=76–88 |year=1965 |issue=6 |pmid=14327957 |bibcode=1965SciAm.212f..76S |doi=10.1038/scientificamerican0665-76}}&lt;/ref&gt; گهڻا حشرات پرن جي [[اڳئين ڪناري]] وٽ گهمندڙ [[هوائي ڀنور]] پيدا ڪري [[هوائي اڀار]] حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;aerodynamics&quot;&gt;{{cite journal |last=Sane |first=Sanjay P. |title=The aerodynamics of insect flight |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |year=2003 |volume=206 |pages=4191–4208 |doi=10.1242/jeb.00663 |pmid=14581590 |issue=23 |doi-access=free |bibcode=2003JExpB.206.4191S }}&lt;/ref&gt; تمام ننڍا حشرات، جهڙوڪ ٿرپس، جن جا پر ننڍڙا ۽ کنڀن جهڙا هوندا آهن، [[پر ملائڻ ۽ ڇنڊڻ وارو طريقو]] استعمال ڪري اڀار حاصل ڪن ٿا؛ ان ۾ پر پهرين پاڻ ۾ ملايا وڃن ٿا ۽ پوءِ تيزيءَ سان هڪ ٻئي کان ڌار ڪيا وڃن ٿا، جنهن سان پرن جي اڳين ڪنارن ۽ ڇيڙن وٽ هوا جا ڀنور پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weis-Fogh |first=Torkel |author-link=Torkel Weis-Fogh |date=1973 |title=Quick estimates of flight fitness in hovering animals, including novel mechanisms of lift production |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=59 |issue=1 |pages=169–230 |doi=10.1242/jeb.59.1.169 |bibcode=1973JExpB..59..169W}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bennett |first=L. |date=1977 |title=Clap and fling aerodynamics- an experimental evaluation |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=261–272 |doi=10.1242/jeb.69.1.261 |bibcode=1977JExpB..69..261B}}&lt;/ref&gt;

[[حشرات جا پر|حشرات جي پرن]] جي ارتقا بابت [[حشرات جا پر#مفروضا|سائنسي بحث]] هلندو رهيو آهي؛ مختلف مفروضن موجب اهي تبديل ٿيل گلڙن، ساهه کڻڻ وارن سوراخن وٽ موجود ڦڙن، يا ٽنگن جي بنياد وٽ موجود ايپي ڪوڪسا نالي ضميمي مان ارتقا ڪري آيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jockusch |first1=E. L. |last2=Ober |first2=K. A. |title=Hypothesis testing in evolutionary developmental biology: a case study from insect wings |journal=Journal of Heredity |date=September 2004 |volume=95 |issue=5 |pages=382–396 |doi=10.1093/jhered/esh064 |pmid=15388766 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تازو حشرات جي ماهرن ۾ اهو خيال وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري چڪو آهي ته پر [[نوٽم]] جي پاسن، [[پليرون]]، يا وڌيڪ امڪان سان ٻنهي جي حصن مان ارتقا ڪري پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grimaldi |first=David A. |title=The Complete Insect: Anatomy, Physiology, Evolution, and Ecology |url=https://books.google.com/books?id=xGquEAAAQBAJ&amp;dq=insects+wings+notum+pleuron&amp;pg=PA135 |date=2023 |publisher=[[Princeton University Press]] |page=135 |isbn=978-0-691-24311-5}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاربونيفيرس]] دور ۾ ڀنڀوري جهڙي ''[[ميگانيورا]]'' جي پرن جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. ان دور ۾ تمام وڏن حشرات جي موجودگي ان وقت فضا ۾ آڪسيجن جي وڌيڪ مقدار سان ٺهڪي اچي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشرات جو تنفسي نظام سندن جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dudley |first=R. |year=1998 |title=Atmospheric oxygen, giant Paleozoic insects and the evolution of aerial locomotor performance |journal=Journal of Experimental Biology |volume=201 |issue=8 |pages=1043–1050 |doi=10.1242/jeb.201.8.1043 |pmid=9510518 |bibcode=1998JExpB.201.1043D |url=http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |access-date=8 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124032600/http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |archive-date=24 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اڄ جا سڀ کان وڏا اڏامندڙ حشرات ان جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍا آهن. موجوده حشرات ۾ سڀ کان وڏي پرن جي پکيڙ اڇي وِچ پتنگ ''[[ٿائيسينيا اَگريپينا]]'' جي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{convert|28|cm|in|abbr=on}} آهي.&lt;ref name=&quot;BIR&quot;&gt;{{Cite web |title=Chapter 32: Largest Lepidopteran Wing Span &amp;#124; The University of Florida Book of Insect Records &amp;#124; Department of Entomology &amp; Nematology &amp;#124; UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_32.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt;

[[پکي|پکين]] جي ابتڙ، ننڍا حشرات [[غالب هوائون|غالب هوائن]] سان گڏ وهي وڃن ٿا،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yates |first=Diana |title=Birds migrate together at night in dispersed flocks, new study indicates |url=https://news.illinois.edu/view/6367/206246 |access-date=13 January 2022 |website=news.illinois.edu}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪيترائي وڏا حشرات [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪن ٿا. [[ايفڊ|ايفڊن]] کي هيٺين سطح تي وهندڙ [[جيٽ وهڪرو|جيٽ هوائي وهڪرا]] ڊگهن فاصلن تائين کڻي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Drake |first=V. A. |author2=Farrow, R. A. |year=1988 |title=The Influence of Atmospheric Structure and Motions on Insect Migration |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |pages=183–210 |doi=10.1146/annurev.en.33.010188.001151 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/NLDQPZWG }}&lt;/ref&gt;

=== هلڻ ===

{{further|هلڻ#حشرات}}

[[File:Alternating Tripod Gait.webm|upright=1.15|right|thumb|هلندڙ ريگستاني ماڪوڙين ۾ واري واري سان ٽن ٽنگن واري چال دوران قدمن جي مڪاني ۽ وقتي ترتيب. رڪارڊنگ جي رفتار: 500 فريم في سيڪنڊ؛ هلائڻ جي رفتار: 10 فريم في سيڪنڊ.]]

گهڻا بالغ حشرات ڇهن ٽنگن جي مدد سان هلن ٿا ۽ ان دوران واري واري سان [[ٽن ٽنگن واري چال]] استعمال ڪن ٿا. هيءَ چال جسم کي مستحڪم رکندي تيزيءَ سان هلڻ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان جو [[ڪاکروچ|ڪاکروچن]] ۽ [[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو ويو آهي. پهرين قدم ۾ وچين ساڄي ٽنگ ۽ اڳين ۽ پوئين کاٻي ٽنگ زمين سان لڳل هونديون آهن ۽ حشر کي اڳتي وڌائينديون آهن، جڏهن ته اڳين ۽ پوئين ساڄي ٽنگ ۽ وچين کاٻي ٽنگ مٿي کڄي اڳتي نئين جاءِ تي منتقل ٿينديون آهن. جڏهن اهي زمين تي لڳي نئون مستحڪم ٽڪنڊو ٺاهين ٿيون ته باقي ٽنگون واري سان مٿي کڻي اڳتي آڻي سگهجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Locomotion&quot;&gt;{{cite book |last=Biewener |first=Andrew A. |title=Animal Locomotion |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-19-850022-3 |pages=}}{{pn|date=July 2022}}&lt;/ref&gt;

ٽن ٽنگن واري چال جي سڀ کان خالص صورت تيز رفتار سان هلندڙ حشرات ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. تنهن هوندي به، چرپر جو هي طريقو سختيءَ سان مقرر ٿيل ناهي ۽ حشرات مختلف حالتن مطابق پنهنجي چال بدلائي سگهن ٿا. مثال طور آهستي هلڻ، مُڙڻ، رڪاوٽن کان بچڻ، چڙهڻ يا ترڪڻ وارين سطحن تي هلڻ وقت چار ٽنگون يا ان کان وڌيڪ ٽنگون [[هلڻ#حشرات|لهري چال]] ۾ زمين سان لڳل رهي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Grabowska |first1=Martyna |author2=Godlewska, Elzbieta |author3=Schmidt, Joachim |author4=Daun-Gruhn, Silvia |title=Quadrupedal gaits in hexapod animals – inter-leg coordination in free-walking adult stick insects |journal=Journal of Experimental Biology |volume=215 |issue=24 |pages=4255–4266 |year=2012 |doi=10.1242/jeb.073643 |pmid=22972892 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪاکروچ تيز ترين ڊوڙندڙ حشرات مان آهن ۽ مڪمل رفتار تي اهي ٻن ٽنگن تي ڊوڙڻ واري چال اختيار ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، چڱيءَ طرح [[ڇانوَ روپ|ماحول سان مشابهت]] رکندڙ لٺ جهڙن حشرات ([[فاسماٽوڊيا]]) ۾ چرپر گهڻو آهستي هوندي آهي. ٿوريون جنسون، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ حشر|پاڻيءَ تي هلندڙ حشرات]]، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي هلي سگهن ٿيون؛ انهن جا چنبا خاص کاهيءَ ۾ پوئتي لڪل هوندا آهن، جنهن ڪري اهي پاڻيءَ جي مٿاڇري واري پردي کي ٽوڙڻ کان بچائين ٿا.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt; ''[[هالوبئٽس]]'' جنس جا سامونڊي سطح تي هلندڙ حشرات ته کليل سمنڊ جي مٿاڇري تي به رهن ٿا، جيڪو اهڙو مسڪن آهي جتي حشرات جون تمام ٿوريون جنسون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ikawa |first1=Terumi |author2=Okabe, Hidehiko |author3=Hoshizaki, Sugihiko |author4=Kamikado, Takahiro |author5=Cheng, Lanna |title=Distribution of the oceanic insects ''Halobates'' (Hemiptera: Gerridae) off the south coast of Japan |journal=Entomological Science |volume=7 |issue=4 |pages=351–357 |year=2004 |doi=10.1111/j.1479-8298.2004.00083.x |url=https://escholarship.org/uc/item/9r50k828}}&lt;/ref&gt;

=== ترڻ ===

{{Main|آبي حشرات}}

[[File:Notonecta glauca01.jpg|thumb|پاڻيءَ هيٺ [[پٺتي ترندڙ حشر]] ''[[نوٽونيڪٽا گلوڪا]]''، جنهن جون پويون ٽنگون ترڻ لاءِ چپو جهڙي شڪل اختيار ڪري چڪيون آهن.]]

حشرات جو وڏو تعداد پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو يا سڄي زندگي پاڻيءَ هيٺ گذاري ٿو. حشرات جي ڪيترن قديم گروهن ۾ اڻبالغ مرحلا آبي هوندا آهن. ڪجهه گروهن، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ڀونئر|پاڻيءَ جي ڀونئرن]] ۾ بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;&gt;{{cite book |editor1=Richard W. Merritt |editor2=Kenneth W. Cummins |editor3=Martin B. Berg |year=2007 |title=An Introduction to the Aquatic Insects of North America |publisher=Kendall Hunt Publishers |isbn=978-0-7575-5049-2 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;

انهن مان گهڻين جنسن ۾ پاڻيءَ هيٺ چرپر لاءِ خاص موافقتون پيدا ٿيون آهن. پاڻيءَ جا ڀونئر ۽ پاڻيءَ جا ٻيا حشرات اهڙيون ٽنگون رکن ٿا، جيڪي چپن جهڙين بناوتن ۾ تبديل ٿيل آهن. ڀنڀورين جا [[حشري اڻبالغ مرحلو|آبي اڻبالغ ٻچا]] پنهنجي مقعدي خاني مان زور سان پاڻي ٻاهر ڪڍي جيٽ جهڙي ڌِڪ سان اڳتي وڌن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mill |first=P. J. |author2=Pickard, R. S. |year=1975 |title=Jet-propulsion in anisopteran dragonfly larvae |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=97 |issue=4 |pages=329–338 |doi=10.1007/BF00631969 }}&lt;/ref&gt; ٻيا حشرات، جهڙوڪ [[اسٽافيلينڊي|روو ڀونئر]] ''[[اسٽينس]]''، [[پيجيڊيم#حشرات|پيجيڊيئل]] غدودن مان اهڙا [[سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادو|سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادا]] خارج ڪن ٿا، جيڪي پاڻيءَ جي سطحي ڇڪ گهٽائين ٿا؛ ان جي نتيجي ۾ اهي [[مارانگوني اثر|مارانگوني ڌِڪ]] وسيلي پاڻيءَ جي مٿاڇري تي اڳتي وڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Linsenmair |first=K. |author2=Jander, R. |year=1976 |title=Das &quot;entspannungsschwimmen&quot; von ''Velia'' and ''Stenus'' |journal=Naturwissenschaften |volume=50 |page=231 |doi=10.1007/BF00639292 |bibcode=1963NW.....50..231L |issue=6 |url=https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bvb:20-opus-44663}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bush |first=J. W. M. |author2=Hu, David L. Hu |year=2006 |title=Walking on Water: Biolocomotion at the Interface |journal=Annual Review of Fluid Mechanics |volume=38 |issue=1 |pages=339–369 |doi=10.1146/annurev.fluid.38.050304.092157 |bibcode=2006AnRFM..38..339B }}&lt;/ref&gt;

== ماحوليات ==

{{main|حشرات جي ماحوليات}}

حشرات [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ ڪيترائي انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ مٽيءَ کي اٿلائڻ ۽ ان ۾ هوا جي آمدرفت، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ، نقصانڪار جاندارن تي ضابطو، گلن جي زيرگي ۽ جهنگلي جيوت لاءِ خوراڪ مهيا ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Schowalter|2006|pp=3, 572}} مثال طور، اڏوهيون پنهنجن آکيرن جي چوڌاري ماحول ۾ تبديليون آڻي گاهه جي واڌ کي هٿي ڏين ٿيون؛{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=257}} ڪيترائي [[ڀونئر]] [[مردار خور]] هوندا آهن؛ جڏهن ته ڇيڻي جا ڀونئر حياتياتي مادي کي [[ٻيهر استعمال|ٻيهر استعمال]] ڪري اهڙين صورتن ۾ تبديل ڪن ٿا، جيڪي ٻين [[جاندار|جاندارن]] لاءِ فائديمند هونديون آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=261–264}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Losey |first1=John E. |last2=Vaughan |first2=Mace |title=The Economic Value of Ecological Services Provided by Insects |journal=BioScience |date=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=311–323(13) |doi=10.1641/0006-3568(2006)56[311:TEVOES]2.0.CO;2 |url=http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112041609/http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |archive-date=12 January 2012 |url-status=live |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[مٿاڇري واري زرخيز مٽي]] جي ٺهڻ واري عمل جي وڏي حصي ۾ پڻ حشرات اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=3, 218–228}}

=== بچاءُ ===

{{main|حشرات ۾ بچاءُ}}

[[File:Reduvius personatus, Masked Hunter Bug nymph camouflaged with sand grains.JPG|thumb|''[[ريڊيويوس پرسوناتس]]'' جو [[حشري اڻبالغ مرحلو|اڻبالغ ٻچو]] [[شڪار ٿيڻ|شڪارين]] کان بچڻ لاءِ پاڻ کي واريءَ جي ذرڙن سان [[ڇانوَ روپ|لڪائي]] ٿو.]]

وڏن جاندارن جي ڀيٽ ۾ حشرات گهڻو ڪري ننڍا، نرم جسم وارا ۽ نازڪ هوندا آهن. انهن جا اڻبالغ مرحلا ننڍا هوندا آهن ۽ آهستي چرپر ڪندا آهن يا بلڪل بي حرڪت هوندا آهن، تنهنڪري سندن زندگيءَ جا سڀئي مرحلا [[شڪار ٿيڻ]] ۽ [[طفيلائيت]] جي خطري هيٺ هوندا آهن. انهيءَ ڪري حشرات [[حشرات ۾ بچاءُ|بچاءَ جون]] ڪيتريون ئي حڪمت عمليون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[ڇانوَ روپ]]، [[نقل]]، زهريلو هجڻ ۽ سرگرم دفاع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;&gt;{{cite book |last1=Evans |first1=Arthur V. |last2=Bellamy |first2=Charles |year=2000 |title=An Inordinate Fondness for Beetles |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22323-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZZ_hfpMo8oAC&amp;pg=PA31 |page=31}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي [[حشرات ۾ بچاءُ#لڪڻ|حشرات ڇانوَ روپ تي ڀاڙين ٿا]] ته جيئن سندن شڪاري يا شڪار کين ڏسي نه سگهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Photos: Masters of Disguise – Amazing Insect Camouflage |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |access-date=11 June 2015 |date=24 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612201555/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |archive-date=12 June 2015}}&lt;/ref&gt; اها خاصيت [[پن ڀونئر|پن ڀونئرن]] ۽ [[سُنگهڻا ڀونئر|سُنگهڻن ڀونئرن]] ۾ عام آهي، جيڪي ڪاٺ يا ٻوٽن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt; [[لٺ حشر|لٺ حشرات]] لٺين ۽ پنن جهڙيون شڪليون اختيار ڪري انهن جي نقل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;bedford&quot;&gt;{{cite journal |last=Bedford |first=Geoffrey O. |title=Biology and Ecology of the Phasmatodea |journal=[[Annual Review of Entomology]] |year=1978 |volume=23 |pages=125–149 |doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي حشرات شڪارين کي دوکو ڏئي پاڻ کان پري رکڻ لاءِ [[نقل]] جو استعمال ڪن ٿا. [[بيٽسي نقل]] ۾ کاڌي لائق جنسون، جهڙوڪ [[هوور مک|هوور مکيون]]، کاڌي جي لائق نه هئڻ وارين جنسن سان مشابهت اختيار ڪري بقا جو فائدو حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ritland &amp; Brower&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ritland |first1=D. B. |last2=Brower |first2=Lincoln P. |author-link2=Lincoln Brower |year=1991 |title=The viceroy butterfly is not a Batesian mimic |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=350 |issue=6318 |pages=497–498 |doi=10.1038/350497a0 |quote=وائسراءِ پوپٽ به مونارڪ پوپٽن جيترا ئي اڻ وڻندڙ ذائقي وارا آهن ۽ فلوريڊا جي نمائنده آباديءَ جي ڪوئين پوپٽن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ اڻ وڻندڙ آهن. |bibcode=1991Natur.350..497R }}&lt;/ref&gt; [[موليري نقل]] ۾ کاڌي جي لائق نه هئڻ واريون جنسون، جهڙوڪ ڀِرون ۽ ماکيءَ جون مکيون، هڪ ٻئي سان مشابهت رکن ٿيون، جنهن سان انهن شڪارين پاران انهن کي آزمائڻ جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو، جن کي سکڻو پوي ٿو ته اهي حشرات کاڌي جي لائق ناهن. ''[[هيليڪونيوس]]'' پوپٽ، جن مان ڪيترائي زهريلا آهن، موليري نقل جا مجموعا ٺاهين ٿا ۽ پنهنجي کاڌي جي لائق نه هجڻ جو ظاهري اظهار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Meyer |first=A. |year=2006 |title=Repeating Patterns of Mimicry |journal=[[PLOS Biology]] |volume=4 |issue=10 |article-number=e341 |doi=10.1371/journal.pbio.0040341 |pmid=17048984 |pmc=1617347 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيميائي بچاءُ#زميني آرٿروپوڊ|ڪيميائي بچاءُ]] ڀونئرن ۽ پوپٽن واري گروهه جي حشرات ۾ عام آهي، جنهن جو اظهار گهڻو ڪري چٽن خبرداري وارن رنگن ([[خبرداري رنگ]]) ذريعي ڪيو ويندو آهي، جيئن [[مونارڪ پوپٽ]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سندن لاروا جيڪي ٻوٽا کائين ٿا، تن مان ڪيميائي مادا پنهنجي جسم جي بافتن ۾ گڏ ڪري [[پوپٽ جو لاروا#ڪيميائي بچاءُ|زهريت]] حاصل ڪن ٿا. ڪجهه حشرات پنهنجا زهريلا مادا پاڻ به ٺاهين ٿا. زهريلا پوپٽ يا پتنگ کائيندڙ شڪاري سخت الٽي ڪري سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ اهي ساڳين نشانين وارن حشرات کي نه کائڻ سکندا آهن؛ اهو موليري نقل جو بنياد آهي.&lt;ref name=&quot;ANC&quot;&gt;{{cite book |last=Kricher |first=John |title=A Neotropical Companion |pages=157–158 |chapter=6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z3pgdvrSmG8C&amp;pg=PA158 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-00974-2 |date=1999}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارابيڊي]] خاندان جا ڪجهه [[زميني ڀونئر]] سرگرميءَ سان پنهنجو بچاءُ ڪن ٿا ۽ شڪارين کي پري رکڻ لاءِ پنهنجي پيٽ مان وڏي درستگيءَ سان ڪيميائي مادا ڦوهاري جي صورت ۾ خارج ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;

=== زيرگي ===

{{main|حشرن وسيلي زيرگي}}

[[File:Apis mellifera flying.jpg|thumb|[[ايپس ميليفيرا|يورپي ماکيءَ جي مک]] [[زيرگي جي ٽوڪري]] ۾ گلن جو زيرو کڻي ماناري ڏانهن موٽي رهي آهي.]]

زيرگي اهو عمل آهي، جنهن ۾ ٻوٽن جي افزائش دوران [[گلن جو زيرو]] منتقل ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[بارآوري]] ۽ [[جنسي افزائش]] ممڪن ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |last=Wigglesworth |first=Vincent Brian |author-link=Vincent Wigglesworth |title=Insect |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] online |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504183402/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |archive-date=4 May 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گهڻن گلدار ٻوٽن کي زيري جي منتقلي لاءِ ڪنهن جانور جي ضرورت هوندي آهي. [[حشرن وسيلي زيرگي|زيرگيءَ]] جو وڏو حصو حشرات وسيلي ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;USFS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |publisher=[[United States Forest Service]] |title=Pollinator Factsheet |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410135644/http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |archive-date=10 April 2008}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته حشرات کي زيرگيءَ جي عيوض عام طور توانائي سان ڀرپور گلن جو رس ملي ٿو، تنهنڪري اهو [[باہمي فائدو|باہمي فائدي]] وارو تعلق آهي. گلن جون مختلف خاصيتون، جهڙوڪ چٽا رنگ ۽ [[حشرات جا فيرومون|فيرومون]]، جيڪي سندن زيرگي ڪندڙ حشرات سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل ارتقا]] ڪنديون رهيون آهن، تن کي [[زيرگي سنڊروم|زيرگيءَ جا سنڊروم]] چيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به لڳ ڀڳ ٽيون حصو گلن جو ڪنهن هڪ سنڊروم ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Ollerton Alarcón Waser Price 2009 pp. 1471–1480&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ollerton |first1=Jeff |last2=Alarcón |first2=Ruben |last3=Waser |first3=Nickolas M. |last4=Price |first4=Mary V. |last5=Watts |first5=Stella |last6=Cranmer |first6=Louise |last7=Hingston |first7=Andrew |last8=Peter |first8=Craig I. |last9=Rotenberry |first9=John |display-authors=4 |title=A global test of the pollination syndrome hypothesis |journal=Annals of Botany |publisher=Oxford University Press |volume=103 |issue=9 |date=14 February 2009 |doi=10.1093/aob/mcp031 |pages=1471–1480 |pmid=19218577 |pmc=2701765 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== طفيلائيت ===

{{further|طفيلائيت|طفيلائي ڀِر}}

ڪيترائي حشرات [[طفيلائيت|طفيلائي]] هوندا آهن. انهن جو سڀ کان وڏو گروهه، جنهن ۾ 100,000 کان وڌيڪ جنسون شامل آهن&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P}}&lt;/ref&gt; ۽ ممڪن طور انهن جو انگ ڏهه لک کان به وڌيڪ هجي،&lt;ref name=&quot;Forbes Bagley Beer Hippee 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forbes |first1=Andrew A. |last2=Bagley |first2=Robin K. |last3=Beer |first3=Marc A. |last4=Hippee |first4=Alaine C. |last5=Widmayer |first5=Heather A. |display-authors=3 |title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order |journal=BMC Ecology |volume=18 |issue=1 |date=12 July 2018 |page=21 |doi=10.1186/s12898-018-0176-x |pmid=30001194 |pmc=6042248 |bibcode=2018BMCE...18...21F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[هائيمينوپٽيرا]] ۾ [[طفيلائي ڀِر|طفيلائي ڀِرن]] جي هڪ واحد [[ارتقائي شاخ]] تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Zhang Kopylov 2020&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Kopylov |first2=Dmitry S. |last3=Rasnitsyn |first3=Alexandr P. |last4=Zheng |first4=Yan |last5=Zhang |first5=Haichun |date=November 2020 |editor-last=Smith |editor-first=Andrew |title=Burmorussidae, a new family of parasitic wasps (Insecta, Hymenoptera) from mid-Cretaceous Burmese amber |journal=Papers in Palaeontology |volume=6 |issue=4 |pages=593–603 |doi=10.1002/spp2.1312 |bibcode=2020PPal....6..593Z }}&lt;/ref&gt; اهي ٻين حشرات تي طفيلائيت ڪن ٿا ۽ آخرڪار پنهنجي ميزبان کي ماري ڇڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt; انهن مان ڪجهه [[مٿانهان طفيل|مٿانهان طفيل]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن ميزبان پاڻ به ٻيا طفيلائي ڀِر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tanaka |first1=S. |last2=Ohsaki |first2=N. |doi=10.1007/s11284-006-0153-2 |title=Behavioral manipulation of host caterpillars by the primary parasitoid wasp Cotesia glomerata (L.) to construct defensive webs against hyperparasitism |journal=Ecological Research |volume=21 |issue=4 |page=570 |year=2006 |bibcode=2006EcoR...21..570T }}&lt;/ref&gt;

حشرات جي ڪيترن گروهن کي يا ته [[ننڍا شڪاري]] يا [[ٻاهريان طفيل]] سمجهي سگهجي ٿو؛&lt;ref name=Rollinson&gt;{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&amp;pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PoulinRandhawa2015&gt;{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}&lt;/ref&gt; مثال طور، [[هيميپٽيرا]] جا ڪيترائي حشرات سوراخ ڪندڙ ۽ چوسيندڙ وات جا حصا رکن ٿا، جيڪي ٻوٽن جو رس چوسڻ لاءِ موافقت ڪيل آهن،{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=80–81, 169, 179, 790–}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Labandeira |first1=Conrad C. |title=Early History of Arthropod and Vascular Plant Associations |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 1998 |volume=26 |pages=329–377 |doi=10.1146/annurev.earth.26.1.329 |bibcode=1998AREPS..26..329L}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[پسو|پسن]]، [[جون|جُوئن]] ۽ [[مڇر|مڇرن]] جهڙن گروهن جون جنسون [[رت خور|رت خور]] هونديون آهن ۽ جانورن جي [[رت]] تي خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=PoulinRandhawa2015/&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180&gt;
File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|هڪ [[طفيلائي ڀِر]]، [[ايفڊ]] جي جسم ۾ آنا وجهي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;WilsonSwincer1982&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=C. G. |last2=Swincer |first2=D. E. |last3=Walden |first3=K. J. |title=The introduction of ''Trioxys complanatus'' Quilis (Hymenoptera: Aphidiidae), an internal parasite of the Spotted Alfalfa Aphid, into South Australia |journal=Australian Journal of Entomology |volume=21 |issue=1 |year=1982 |pages=13–27 |doi=10.1111/j.1440-6055.1982.tb01758.x }}&lt;/ref&gt;
File:Wilting a twig (4608641762).jpg|ٻوٽي جو طفيل يا [[ننڍو شڪاري]]: هڪ [[ڪوريڊي]] حشر ٻوٽي جو رس چوسي رهيو آهي.
File:Male human head louse.jpg|[[انساني مٿي جي جُون]] سڌيءَ طرح منتقل ٿيندڙ [[لازمي طفيل|لازمي]] ٻاهريان طفيل آهن.
&lt;/gallery&gt;

== انسانن سان لاڳاپو ==

{{main|حشرات سان انساني لاڳاپا}}

=== نقصانڪار جيتن طور ===

[[File:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|upright=0.9|''[[ايڊيز ايجپٽي]]''، [[زرد بخار]] جو مڇر، ڪيترين ئي [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|بيمارين]] جو [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهي.]]

{{main|نقصانڪار حشر}}

ڪيترن ئي حشرات کي انسان [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جيت]] سمجهن ٿا. انهن ۾ انسانن ۽ چوپائي مال جا طفيل، جهڙوڪ [[جون|جُوئون]] ۽ [[سيميڪس|کٽمل]] شامل آهن؛ [[مڇر]] [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|ڪيترين ئي بيمارين]] جا [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهن. ٻين نقصانڪار حشرات ۾ [[اڏوهيون]] شامل آهن، جيڪي ڪاٺ جي اڏاوتن کي نقصان پهچائين ٿيون؛ ٻوٽا کائيندڙ حشرات جهڙوڪ [[ماڪڙ]]، ايفڊ ۽ [[ٿرپس]] زرعي فصلن کي تباهه ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڪڻڪ جو سُنگهڻو ڀونئر]] ذخيرو ڪيل زرعي پيداوار کي نقصان پهچائي ٿو. هارين گهڻو ڪري ڪيميائي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] وسيلي حشرات تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر هاڻي وڌندڙ طور [[حياتياتي جيت ضابطو|حياتياتي ضابطي]] تي ڀاڙيو وڃي ٿو. ان طريقي ۾ هڪ جاندار کي استعمال ڪري نقصانڪار جاندار جي آباديءَ جي گهاٽائي گهٽائي ويندي آهي؛ اهو [[گڏيل جيت انتظام]] جو اهم جزو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Biological control and sustainable food production |last1=Bale |first1=J. S. |last2=van Lenteren |first2=J. C. |last3=Bigler |first3=F. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=27 February 2008 |volume=363 |issue=1492 |pages=761–776 |doi=10.1098/rstb.2007.2182 |pmid=17827110 |pmc=2610108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davidson |first=E. |title=Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science |year=2006 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=https://archive.org/details/bigfleashavelitt0000davi |url-access=registration |isbn=978-0-8165-2544-7}}&lt;/ref&gt; حياتياتي ضابطي کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشر مار دوائون گهربل نقصانڪار جيتن کان گهڻو اڳتي ٻين [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] کي به نقصان پهچائي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Colborn |first1=T. |last2=vom Saal |first2=F. S. |last3=Soto |first3=A. M. |title=Developmental effects of endocrine-disrupting chemicals in wildlife and humans |journal=Environmental Health Perspectives |date=October 1993 |volume=101 |issue=5 |pages=378–384 |doi=10.1289/ehp.93101378 |pmc=1519860 |pmid=8080506 |jstor=3431890 |bibcode=1993EnvHP.101..378C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Extinction risk to bird populations caused by DDT exposure |last1=Nakamaru |first1=M. |last2=Iwasab |first2=Y. |last3=Nakanishic |first3=J. |journal=Chemosphere |date=October 2003 |volume=53 |issue=4 |pages=377–387 |doi=10.1016/S0045-6535(03)00010-9 |pmid=12946395 |bibcode=2003Chmsp..53..377N}}&lt;/ref&gt;

=== فائديمند ڪردارن ۾ ===

{{See also|اقتصادي حشراتيات#فائديمند حشرات}}

[[File:008 Fàbrica de seda Yodgorlik, Imom Zahiriddin Ko'chasi 138 (Marguilan), bullint els capolls (cropped).jpg|thumb|upright|[[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جي ڪيڙن]] کي [[پالتو بڻائڻ|پالتو بڻائي]] [[ريشم]] حاصل ڪرڻ جو سلسلو 5,000 سالن کان به اڳ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yu |first1=Hong-Song |last2=Shen |first2=Yi-Hong |last3=Yuan |first3=Gang-Xiang |display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid=21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Normile |first=Dennis |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode=2009Sci...325.1058N |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; هتي ريشم جي پُوپن مان ريشمي ڌاڳو کوليو پيو وڃي.]]

[[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]]، [[پوپٽ|پوپٽن]]، [[مک|مکين]] ۽ [[ڀونئر|ڀونئرن]] سميت حشرات وسيلي گلدار ٻوٽن جي [[زيرگي]] اقتصادي لحاظ کان اهم آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holldobler |first=Wilson |title=Journey to the ants: a story of scientific exploration |year=1994 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-48525-9 |pages=[https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196 196–199] |url=https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196}}&lt;/ref&gt; 2021ع ۾ رڳو آمريڪا ۾ فصلن ۽ ميويدار وڻن جي حشرات وسيلي ٿيندڙ زيرگيءَ جي قيمت لڳ ڀڳ 34 ارب آمريڪي ڊالر لڳائي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jordan |first1=Alex |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Grozinger |first3=Christina M. |last4=Khanna |first4=Vikas |date=26 January 2021 |title=Economic Dependence and Vulnerability of United States Agricultural Sector on Insect-Mediated Pollination Service |journal=Environmental Science &amp; Technology |volume=55 |issue=4 |pages=2243–2253 |doi=10.1021/acs.est.0c04786 |pmid=33496588 |bibcode=2021EnST...55.2243J }}&lt;/ref&gt;

حشرات ڪيترائي فائديمند مادا پيدا ڪن ٿا، جهڙوڪ [[ماکي]]،&lt;ref name=&quot;Crane1990&quot;&gt;{{cite journal |last=Crane |first=E. |title=Honey from honeybees and other insects |journal=Ethology Ecology &amp; Evolution |volume=3 |issue=sup1 |pages=100–105 |year=1990 |doi=10.1080/03949370.1991.10721919 |author-link=Eva Crane}}&lt;/ref&gt; [[موم]]،&lt;ref name=Sanford&gt;{{cite journal |last1=Sanford |first1=M.T. |last2=Dietz |first2=A. |year=1976 |title=The fine structure of the wax gland of the honey bee (Apis mellifera L.). |journal=Apidologie |volume=7 |issue=3 |pages=197–207 |doi=10.1051/apido:19760301 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.beeculture.com/wax-rendering/ |title=Wax Rendering |date=23 March 2016 |work=Bee Culture |access-date=26 October 2018}}&lt;/ref&gt; [[لاڪ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=How Shellac Is Manufactured |url=http://nla.gov.au/nla.news-article55073762 |access-date=17 July 2015 |publisher=The Mail (Adelaide, SA : 1912 – 1954) |date=18 December 1937}}&lt;/ref&gt; [[ريشم]]،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bezzina |first=Neville |title=Silk Production Process |work=Sense of Nature |url=http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |publisher=Sense of Nature Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629231032/http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |archive-date=29 June 2012}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪارمائن]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cochineal Thesis-Red Dye Extract from Cochineal Insect |url=https://www.cochineal.info/ |access-date=2026-04-28 |website=www.cochineal.info}}&lt;/ref&gt; [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] هزارين سالن کان انسان ماکي حاصل ڪرڻ لاءِ پاليندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dams |first1=M. |last2=Dams |first2=L. |title=Spanish Rock Art Depicting Honey Gathering During the Mesolithic |journal=Nature |date=21 July 1977 |volume=268 |issue=5617 |pages=228–230 |doi=10.1038/268228a0 |bibcode=1977Natur.268..228D }}&lt;/ref&gt; مٽيءَ جي ٿانون ۾ ماکيءَ جون مکيون پالڻ جو سلسلو اتر آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ شروع ٿيو.&lt;ref name=9kya&gt;{{cite journal |last=Roffet-Salque |first=Mélanie |display-authors=et al |title=Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers |journal=Nature |date=14 June 2016 |volume=534 |issue=7607 |pages=226–227 |doi=10.1038/nature18451 |pmid=26560301 |doi-access=free |hdl=10379/13692 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; [[ريشم جو ڪيڙو]] انساني تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻ ته [[ريشم رستو|ريشم تي ٻڌل واپار]] چين ۽ باقي دنيا جي وچ ۾ لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=0-8135-3446-1 |page=20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Christian |first=David |year=2000 |title=Silk Roads or Steppe Roads? The Silk Roads in World History |journal=[[Journal of World History]] |volume=2 |issue=1 |page=1 |doi=10.1353/jwh.2000.0004 }}&lt;/ref&gt;

اهي حشرات، جيڪي ٻين حشرات کي کائين ٿا يا انهن تي طفيلائيت ڪن ٿا، انسانن لاءِ فائديمند آهن، جيڪڏهن ان عمل سان زراعت ۽ انساني اڏاوتن کي ٿيندڙ نقصان گهٽجي وڃي. مثال طور، [[ايفڊ]] فصلن مان خوراڪ حاصل ڪري اقتصادي نقصان پهچائين ٿا، پر [[ليڊي برڊ ڀونئر]] ايفڊ کائين ٿا ۽ انهن کي [[حياتياتي جيت ضابطو|ضابطي هيٺ آڻڻ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. حشرات ٻين حشرات جي استعمال جو تمام وڏو حصو ٺاهين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=328–348, 400}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biocontrol Network – Beneficial Insects |url=http://www.biconet.com/biocontrol.html |publisher=Biocontrol Network |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228043847/http://www.biconet.com/biocontrol.html |archive-date=28 February 2009 |url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Davidson |first1=R. H. |last2=Lyon |first2=William F. |year=1979 |title=Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard |publisher=John Wiley &amp; Sons |page=38 |isbn=978-0-471-86314-4}}&lt;/ref&gt;

مکين جا لاروا ([[ميگٽ]]) اڳ ۾ [[ميگٽ علاج|زخمن جي علاج]] لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا ته جيئن [[گانگرين]] کي روڪي يا ان کان بچائي سگهجي، ڇاڪاڻ ته اهي رڳو مئل گوشت کائيندا آهن. هي علاج جديد دور ۾ به ڪجهه اسپتالن ۾ استعمال ٿي رهيو آهي. حشرات ممڪن دوائن ۽ ٻين طبي مادن جي ذريعن طور پڻ ڌيان ڇڪايو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dossey |first=Aaron T. |date=December 2010 |title=Insects and their chemical weaponry: New potential for drug discovery |journal=Natural Product Reports |volume=27 |pages=1737–1757 |doi=10.1039/c005319h |issue=12 |pmid=20957283}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات، جهڙوڪ ڪرڪيٽ ۽ مختلف قسمن جا حشري لاروا، عام طور مڇي مارڻ لاءِ چارو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sherman |first=Ronald A. |author2=Pechter, Edward A. |date=1987 |title=Maggot therapy: a review of the therapeutic applications of fly larvae in human medicine, especially for treating osteomyelitis |journal=Medical and Veterinary Entomology |volume=2 |issue=3 |pages=225–230 |doi=10.1111/j.1365-2915.1988.tb00188.x |pmid=2980178 }}&lt;/ref&gt;

=== آباديءَ ۾ گهٽتائي ===

{{main|حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي}}

1500ع کان وٺي حشرات جي گهٽ ۾ گهٽ 66 جنسن جي ناپيد ٿيڻ جا واقعا درج ڪيا ويا آهن، جن مان گهڻيون سامونڊي ٻيٽن تي رهنديون هيون.&lt;ref name=&quot;Briggs2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briggs |first1=John C |title=Emergence of a sixth mass extinction? |journal=Biological Journal of the Linnean Society |date=October 2017 |volume=122 |issue=2 |pages=243–248 |doi=10.1093/biolinnean/blx063 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي|حشرات جي گهڻائيءَ ۾ گهٽتائي]] جا سبب انساني سرگرمين سان ڳنڍيا ويا آهن، جن ۾ مصنوعي روشني،&lt;ref name=&quot;Owens2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Owens |first1=Avalon C. S. |last2=Lewis |first2=Sara M. |title=The impact of artificial light at night on nocturnal insects: A review and synthesis |journal=Ecology and Evolution |date=November 2018 |volume=8 |issue=22 |pages=11337–11358 |doi=10.1002/ece3.4557 |doi-access=free |pmid=30519447 |pmc=6262936 |bibcode=2018EcoEv...811337O}}&lt;/ref&gt; زمين جي استعمال ۾ تبديليون، جهڙوڪ شهري واڌ يا زراعت،&lt;ref name=&quot;Tscharntke2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tscharntke |first1=Teja |last2=Klein |first2=Alexandra M. |last3=Kruess |first3=Andreas |last4=Steffan-Dewenter |first4=Ingolf |last5=Thies |first5=Carsten |title=Landscape perspectives on agricultural intensification and biodiversity and ecosystem service management |journal=Ecology Letters |date=August 2005 |volume=8 |issue=8 |pages=857–874 |doi=10.1111/j.1461-0248.2005.00782.x |bibcode=2005EcolL...8..857T |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Insect-Plant Interactions in a Crop Protection Perspective |chapter=Plant–Insect Interactions in a Changing World |series=Advances in Botanical Research |date=2017 |volume=81 |pages=289–332 |doi=10.1016/bs.abr.2016.09.009 |isbn=978-0-12-803318-0 |url=https://orbi.umons.ac.be/handle/20.500.12907/38970 }}&lt;/ref&gt; جيت مار دوائن جو استعمال،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Braak |first1=Nora |last2=Neve |first2=Rebecca |last3=Jones |first3=Andrew K. |last4=Gibbs |first4=Melanie |last5=Breuker |first5=Casper J. |title=The effects of insecticides on butterflies – A review |journal=Environmental Pollution |date=November 2018 |volume=242 |issue=Pt A |pages=507–518 |doi=10.1016/j.envpol.2018.06.100 |pmid=30005263 |bibcode=2018EPoll.242..507B |url=https://radar.brookes.ac.uk/radar/items/fddc88d3-25f2-4274-9321-2f9b3b72047a/1}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڌارين جنسن|ڌارين جنسن]] جو پکڙجڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wagner |first1=David L. |last2=Van Driesche |first2=Roy G. |title=Threats Posed to Rare or Endangered Insects by Invasions of Nonnative Species |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=January 2010 |volume=55 |issue=1 |pages=547–568 |doi=10.1146/annurev-ento-112408-085516 |pmid=19743915}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-date=20 February 2015 |title=Threats to Global Diversity |last=Wilson |first=E. O. |access-date=17 May 2009}}&lt;/ref&gt; 2019ع جي هڪ تحقيقي جائزي موجب حشرات جي جنسن جو وڏو حصو 21هين صديءَ ۾ ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ ٿي سگهي ٿو،&lt;ref name=&quot;Wyckhuys2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sánchez-Bayo |first1=Francisco |last2=Wyckhuys |first2=Kris A.G. |title=Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers |journal=Biological Conservation |date=April 2019 |volume=232 |pages=8–27 |doi=10.1016/j.biocon.2019.01.020 |doi-access=free |bibcode=2019BCons.232....8S}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان جي تفصيلن تي اختلاف ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Saunders |first1=Manu |title=Insectageddon is a great story. But what are the facts? |url=https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |website=Ecology is not a dirty word |access-date=24 February 2019 |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225044750/https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |archive-date=25 February 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020ع جي هڪ وڏي ميٽا مطالعي، جنهن 166 ڊگهي مدي وارن سرويَن جي انگن اکرن جو تجزيو ڪيو، مان ظاهر ٿيو ته زميني حشرات جون آباديون واقعي تيزيءَ سان گهٽجي رهيون آهن، لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو في ڏهاڪي جي شرح سان.&lt;ref name=vanKlink2020&gt;{{citation |journal=[[سائنس رسالو|سائنس]] |title=Meta-analysis reveals declines in terrestrial but increases in freshwater insect abundances |first1=Roel |last1=van Klink |date=24 April 2020 |volume=368 |issue=6489 |pages=417–420 |doi=10.1126/science.aax9931 |pmid=32327596 |bibcode=2020Sci...368..417V |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52399373 |title='Insect apocalypse' more complex than thought |date=23 April 2020 |work=BBC News |access-date=24 April 2020}}&lt;/ref&gt;

=== تحقيق ۾ ===

[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|upright=0.9|ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونائي جاندار]] آهي.]]

حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مثال طور، ننڍي جسامت، مختصر نسلي مدت ۽ وڏي [[نسلي پيداواري صلاحيت]] سبب عام ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽن]] جي [[جينيات]] جي مطالعي لاءِ هڪ [[نمونائي جاندار]] آهي، جنهن ۾ [[جينياتي ڳانڍاپو]]، [[ايپسٽاسس|جينن جي وچ ۾ لاڳاپا]]، [[ڪروموسوم|ڪروموسومي]] جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات|ترقي]]، رويو ۽ [[ارتقا]] شامل آهن. ڇاڪاڻ ته يوڪيريوٽن ۾ جينياتي نظام وڏي حد تائين محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ميون جي مکين ۾ [[ڊي اين اي نقل]] يا [[جينياتي نقل نويسي|نقل نويسي]] جهڙن بنيادي خلوي عملن کي سمجهڻ سان ٻين يوڪيريوٽن، جن ۾ انسان به شامل آهن، جي اهڙن عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pierce&quot;&gt;{{cite book |title=Genetics: A Conceptual Approach |last=Pierce |first=B. A. |edition=2nd |publisher=W.H. Freeman and Company |location=New York |page=[https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87 87] |isbn=978-0-7167-8881-2 |year=2006 |url=https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87}}&lt;/ref&gt; ''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي [[جينوم منصوبو|ترتيب]] 2000ع ۾ معلوم ڪئي وئي، جيڪا حياتياتي تحقيق ۾ هن جاندار جي اهم ڪردار جي عڪاسي ڪري ٿي. معلوم ٿيو ته مک جي جينوم جو 70 سيڪڙو [[انساني جينوم]] سان مشابهت رکي ٿو، جيڪو [[ارتقا]] جي نظريي جي حمايت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Adams_2000&quot;&gt;{{cite journal |last1=Adams |first1=M. D. |title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' |journal=Science |volume=287 |issue=5461 |pages=2185–2195 |date=24 March 2000 |pmid=10731132 |doi=10.1126/science.287.5461.2185 |last2=Celniker |first2=S. E. |last3=Holt |first3=R. A. |last4=Evans |first4=C. A. |last5=Gocayne |first5=J. D. |last6=Amanatides |first6=P. G. |last7=Scherer |first7=S. E. |last8=Li |first8=P. W. |last9=Hoskins |first9=R. A. |last10=Galle |first10=R. F. |last11=George |first11=R. A. |last12=Lewis |first12=S.E. |last13=Richards |first13=S. |last14=Ashburner |first14=M. |last15=Henderson |first15=S. N. |last16=Sutton |first16=G. G. |last17=Wortman |first17=J. R. |last18=Yandell |first18=M. D. |last19=Zhang |first19=Q. |last20=Chen |first20=L.X. |last21=Brandon |first21=R. C. |last22=Rogers |first22=Y. H. |last23=Blazej |first23=R. G. |last24=Champe |first24=M. |last25=Pfeiffer |first25=B. D. |last26=Wan |first26=K. H. |last27=Doyle |first27=C. |last28=Baxter |first28=E. G. |last29=Helt |first29=G. |last30=Nelson |first30=C. R. |bibcode=2000Sci...287.2185. |display-authors=5 }}&lt;/ref&gt;

=== خوراڪ طور ===

{{main|خوراڪ طور حشرات}}

[[File:Witchetty grub.jpg|thumb|upright=0.9|[[وچيٽي لاروا]] آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن ۾ پروٽين سان ڀرپور قيمتي خوراڪ سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Ceurstemont 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ceurstemont |first1=Sandrine |title=Inevitable insectivores? Not so fast |date=6 July 2013 |journal=New Scientist |volume=219 |issue=2924 |page=35 |doi=10.1016/S0262-4079(13)61691-7 }}&lt;/ref&gt;]]

دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;theguardian&quot;&gt;{{Cite news |date=31 July 2010 |title=Insects could be the key to meeting food needs of growing global population |url=http://www.theguardian.com/environment/2010/aug/01/insects-food-emissions |access-date=13 January 2022 |work=[[دي گارڊين]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ramos-Elorduy 1998 44&quot;&gt;{{cite book |title=Creepy crawly cuisine: the gourmet guide to edible insects |last=Ramos-Elorduy |first=Julieta |author2=Menzel, Peter |year=1998 |publisher=Inner Traditions / Bear &amp; Company |isbn=978-0-89281-747-4 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Q7f1LkFz11gC |access-date=23 April 2014}}&lt;/ref&gt; آفريڪا ۾ مقامي طور گهڻي تعداد ۾ ملندڙ [[ماڪڙ]] ۽ [[اڏوهيون]] انسانن جي روايتي خوراڪ جو عام ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;&gt;{{cite web |title=Insects as Food for Humans |url=https://www.si.edu/spotlight/buginfo/insects-food |access-date=14 September 2022}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، خاص طور تي تريل [[سيڪاڊا]]، [[لذيذ خوراڪ]] سمجهيا وڃن ٿا. حشرات ۾ سندن وزن جي ڀيٽ ۾ پروٽين جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ ڪجهه ليکڪن انهن کي انساني [[غذائيت]] ۾ [[پروٽين]] جو اهم ممڪن ذريعو قرار ڏنو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=10–13}} تنهن هوندي به، گهڻن ترقي يافته ملڪن ۾ [[حشر خوري]]، يعني حشرات کائڻ، سماجي طور [[ممنوع عمل|ممنوع]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Michels |first=John |title=Science |editor=John Michels |publisher=American Association for the Advance of Science |location=New York |year=1880 |volume=1 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=aDkLAAAAYAAJ&amp;pg=PA69}}&lt;/ref&gt; [[فوج|هٿياربند فوجن]] پاران پڻ ڏکين حالتن ۾ سپاهين لاءِ حشرات کي [[بقا جون مهارتون|بقا جي خوراڪ]] طور تجويز ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;/&gt; حشرات جي گهڻائي ۽ خوراڪ جي کوٽ بابت عالمي خدشن سبب [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو [[خوراڪ ۽ زراعت جو ادارو]] ان امڪان تي غور ڪري ٿو ته دنيا جي ماڻهن کي مستقبل ۾ حشرات کي بنيادي خوراڪ طور استعمال ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. حشرات غذائي جزن سان ڀرپور آهن، جن ۾ پروٽين، معدنيات ۽ چرٻيءَ جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ دنيا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو اڳ ئي باقاعدگيءَ سان انهن کي کائي ٿو.&lt;ref name=&quot;investvine&quot;&gt;{{cite web |url=http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |title=UN: Insects are 'food of the future' (video) |first=Arno |last=Maierbrugger |work=Inside Investor |date=14 May 2013 |access-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910061538/http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |archive-date=10 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ٻين شين ۾ ===

[[ڪارو سپاهي مک]] جا لاروا [[سينگار جي شين]] ۾ استعمال لاءِ [[پروٽين]] ۽ چرٻي فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Verheyen |first1=Geert |last2=Ooms |first2=Tom |last3=Vogels |first3=Liesbeth |last4=Vreysen |first4=Steven |last5=Bovy |first5=Ann |last6=Van Miert |first6=Sabine |last7=Meersman |first7=Filip |date=1 May 2018 |title=Insects as an Alternative Source for the Production of Fats for Cosmetics |journal=Journal of Cosmetic Science |volume=69 |issue=3 |pages=187–202 |pmid=30052193 }}&lt;/ref&gt; حشرات مان کاڌي جو تيل، حشري مکڻ ۽ [[چرٻيءَ وارا الڪوحل]] [[حياتياتي صاف سازي|تيار ڪري سگهجن ٿا]]؛ اهڙن حشرات ۾ سپرورم ''[[زوفوباس موريو]]'' پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 August 2016 |title=From Pest to Pot: Can Insects Feed the World? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410150413/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-date=10 April 2021 |access-date=13 January 2022 |website=National Geographic Culture}}&lt;/ref&gt; ڪاري سپاهي مک يا [[گهر جي مک]] سميت حشرات جون جنسون سندن [[ميگٽ پالڻ|لاروا]] واري صورت ۾، ۽ [[ميل ورم]] جهڙا ڀونئرن جا لاروا، پروسيس ڪري ڪڪڙن، مڇين ۽ سوئرن سميت پاليل جانورن لاءِ [[جانورن جي خوراڪ طور حشرات|خوراڪ]] طور استعمال ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=How AgriProtein makes chicken food from maggots |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/food-of-larvae |access-date=13 January 2022}}&lt;/ref&gt; حشرات جون ڪيتريون ئي جنسون [[پالتو جانور|پالتو جاندارن]] طور وڪرو ۽ پاليون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bugs |title=Bugs – das Wirbellosenmagazin |url=https://www.ms-verlag.de/magazine/bugs |access-date=7 March 2021 |website=NTV Verlag}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ۽ لوڪ روايتن ۾ ===

{{further|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}}

[[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|upright=1.2|[[قديم مصر]] جو الڳ پرن وارو [[اسڪاراب (نوادرات)|اسڪاراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م.]]

[[اسڪارابيڊي|اسڪاراب ڀونئرن]] کي [[قديم مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه [[شامانيت|شاماني]] ثقافتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي علامتي اهميت حاصل هئي. قديم [[چين|چيني]] [[سيڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت سمجهندا هئا. [[ميسوپوٽيميا]] جي ادب ۾ [[گلگامش]] جي رزميه نظم ۾ [[اوڊوناٽا]] ڏانهن اهڙا اشارا ملن ٿا، جيڪي امرتا جي ناممڪن هجڻ جي علامت آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان بشمين]] ماڻهن وٽ [[پريئنگ مينٽس]] کي وڏي ثقافتي اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ تخليق ۽ انتظار ڪرڻ ۾ زين جهڙو صبر شامل آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=9}}

== پڻ ڏسو ==

* [[اينٽمالاجي]] (حشراتيات)
* [[ايٿنو اينٽمالاجي]]
* [[اڏامندڙ ۽ ترندڙ جانور]]
* [[:زمرو:حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون|حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون]]

==حوالا==</text>
      <sha1>1aftpmm2two4lnpfe34x0r990sx6jww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413469</id>
      <parentid>413468</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T13:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172576" sha1="c3gd363xxwj3h8p30orwv8e6j4didi2" xml:space="preserve">{{Short description|آرٿروپوڊن جو طبقو}}

{{Automatic taxobox
| fossil_range = {{fossilrange|Carboniferous|Present|earliest=400}} ابتدائي گروهه [[ڊيوونين دور]] کان سڃاتو وڃي ٿو
| image = Insects - Neoptera - Paleoptera - Apterygota.jpg&lt;!--See talk page before editing--&gt;
| image_caption = حشرات جو جسم ٽن حصن تي مشتمل هوندو آهي: وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] وارو مٿو، ٽن جوڙن ٽنگن واري [[ڇاتي (آرٿروپوڊ جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ ٽڪرن ۾ ورهايل پيٽ. ڪيترن ئي گروهن ۾ پرن جا ٻه جوڙا پڻ هوندا آهن.
| display_parents = 2
| taxon = Insecta
| authority = [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ([[سسٽيما نيچري جو ڏهون ڇاپو|1758ع]])
| subdivision_ranks = ذيلي گروهه
| subdivision = * [[آرڪيوگناٿا]]

* [[ڊائڪونڊيليا]]
  ** [[زائجينٽوما]]
  ** [[ٽيريگوٽا]]
  | synonyms = * ايڪٽوگناٿا
* اينٽوميڊا
  }}
  [[File:Insect world of motion.webm|thumb|حشرات چرپر سان ڀرپور دنيا ۾ رهن ٿا. هي [[اڪنٿوسيفالا ٽرمينالس|پنن جهڙين ٽنگن وارو جيت]] هوا ۾ لڏندڙ گاهه تي چڙهي ٿو ۽ پوءِ اڏامي وڃي ٿو.]]

'''جیت'' یا '''حشرات''' ([[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''{{lang|la|insectum}}'' مان) '''انسڪٽا''' [[طبقو (حياتيات)|طبقي]] سان واسطو رکندڙ [[غير ڪرنگھيدار جانور]] آهن. اهي [[آرٿروپوڊ]] فائلم جو سڀ کان وڏو گروهه آهن. &lt;!--Please do not try to add humorous remarks here: that will only get you blocked from editing like the six folks who tried doing just that recently. --&gt; حشرات وٽ [[ٻاهريون ڍانچو]]، ٽن حصن تي مشتمل جسم ([[حشرات جي جسماني بناوت#مٿو|مٿو]]، [[ڇاتي (حشرات جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ [[پيٽ (حشرات جي جسماني بناوت)|پيٽ]])، جوڙدار [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽنگن]] جا ٽي جوڙا، [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي. حشرات جانورن جو سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه آهن، جن جا ڏهه لک کان وڌيڪ [[نسل (حياتيات)|نسل]] بيان ڪيا ويا آهن؛ اهي جانورن جي بيان ڪيل سمورن نسلن جي اڌ کان وڌيڪ حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.

حشرات جو [[اعصابي سرشتو]] هڪ [[حشرات جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. حشرات پنهنجي جسم جي پاسن تي موجود [[ساهه سوراخ (آرٿروپوڊ)|جوڙن ۾ ترتيب ڏنل سوراخن]] جي هڪ سرشتي وسيلي [[حشرات جو تنفسي سرشتو|هوا ۾ ساهه کڻن ٿا]]، جيڪي [[ٽريڪيا#غير ڪرنگهي وارا جانور|ننڍين نلين]] سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ هوا کي سڌو جسم جي بافتن تائين پهچائيندا آهن. تنهنڪري سندن رت آڪسيجن کڻي نه ٿو هلي؛ اهو رڳو جزوي طور نالين ۾ محدود هوندو آهي ۽ ان جو ڪجهه حصو کليل [[هيموسيل]] ۾ گردش ڪندو آهي. حشرات بنيادي طور پنهنجي [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] وسيلي ڏسن ٿا، جڏهن ته انهن وٽ اضافي طور ننڍيون [[سادي اک|ساديون اکيون]] پڻ هونديون آهن. ڪيترائي حشرات [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضون]] وسيلي آواز ٻڌي سگهن ٿا. سندن [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] حسي گراهڪن وسيلي ڪم ڪندي آهي، جيڪي عام طور اينٽينائن ۽ وات جي حصن تي موجود هوندا آهن.

اڪثر حشرات [[آنا ڏيندڙ جانور|آنا ڏئي]] نسل وڌائين ٿا. حشرات جي واڌ سندن نه ڇڪجندڙ ٻاهرئين ڍانچي سبب محدود هوندي آهي، تنهنڪري سندن واڌ ويجهه دوران ڪيترائي ڀيرا [[کل لاهڻ|کل لاهڻي]] پوندي آهي. اڻ بالغ مرحلا اڪثر جسماني بناوت، عادتن ۽ رهائش جي لحاظ کان بالغ حشرات کان مختلف هوندا آهن. [[مڪمل روپ مٽائڻ|چئن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ گروهن ۾ عام طور لڳ ڀڳ بي حرڪت [[پيوپا]] وارو مرحلو هوندو آهي. بالغ حشرات عام طور هلڻ ۽ اڏامڻ وسيلي چرپر ڪندا آهن؛ ڪجهه ترڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. حشرات اهي واحد غير ڪرنگهي وارا جانور آهن، جيڪي پنهنجي طاقت سان مسلسل اڏام ڪري سگهن ٿا؛ [[حشرات جي اڏام]] جو ارتقا رڳو هڪ ڀيرو ٿيو. ڪيترائي حشرات گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو [[آبي حشرات|پاڻيءَ ۾]] گذارين ٿا ۽ انهن جا [[لاروا]] گلڦڙن وسيلي ساهه کڻن ٿا؛ ڪجهه نسلن جا بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن. ڪجهه نسل، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ جيت]]، پاڻيءَ جي سطح تي هلي سگهن ٿا. حشرات گهڻو ڪري اڪيلا رهن ٿا، پر ڪجهه، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ماڪوڙو|ماڪوڙا]] ۽ [[اڏوهيون]]، [[اعليٰ سماجيت|سماجي]] هوندا آهن ۽ وڏين، منظم [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونين]] ۾ رهن ٿا. ٻيا، جهڙوڪ [[ڪن ڪينچلو|ڪن ڪينچلا]]، مادراڻي سنڀال ڪن ٿا ۽ پنهنجن آنن ۽ ٻچن جي حفاظت ڪن ٿا. حشرات ڪيترن ئي طريقن سان هڪٻئي سان رابطو ڪري سگهن ٿا. نر [[پتنگو|پتنگا]] وڏي فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا. ٻيا نسل آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا: ڪرڪيٽ [[اسٽرائيڊيوليشن|پنهنجا پر هڪٻئي سان گسائي آواز پيدا ڪن ٿا]]، جيئن ساٿيءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ۽ ٻين نرن کي پري رکن. [[جگنو|ليمپائرڊ ڀنگ]] روشنيءَ وسيلي هڪٻئي سان رابطو ڪن ٿا.

[[نامڪمل روپ مٽائڻ|ٽن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ حشرات ۾ پيوپا وارو مرحلو نه هوندو آهي؛ اهي [[نمف (حياتيات)|نمف]] جي ڪيترن مرحلن مان گذرندا آهن، جن ۾ هر ايندڙ مرحلو بالغ حشر سان وڌيڪ مشابهت رکندو آهي. [[قديم حياتياتي دور]] مان تمام وڏي جسامت وارن حشرات جا پنڊ پهڻ مليا آهن، جن ۾ [[ميگانيسوپٽيرا|وڏا ڀنڀوري جهڙا حشرات]] پڻ شامل آهن، جن جي پرن جي پکيڙ {{convert|55|to|70|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه بظاهر [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل طور ارتقا پذير]] ٿيا آهن. انسان ڪيترن حشرات کي [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جاندار]] سمجهن ٿا، خاص طور انهن کي جيڪي فصلن کي نقصان پهچائين ٿا، ۽ انهن کي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] ۽ ٻين طريقن سان ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ٻيا حشرات [[طفيلائيت|طفيل]] هوندا آهن ۽ [[حشرات سبب ٿيندڙ بيمارين جي فهرست|بيمارين]] جا [[ناقل (وبائيات)|ناقل]] بڻجي سگهن ٿا. حشرات مان [[زيرگي|زيرگي ڪندڙ جاندار]] ڪيترن گلدار ٻوٽن جي نسل وڌائڻ ۽ اهڙيءَ ريت انهن جي ماحولياتي سرشتن لاءِ لازمي آهن. ڪيترائي حشرات نقصانڪار حشرات جو شڪار ڪرڻ سبب ماحولياتي طور فائديمند آهن، جڏهن ته ڪجهه سڌو معاشي فائدو پڻ ڏين ٿا. خاص طور ٻن نسلن کي وڏي معاشي اهميت حاصل آهي ۽ انهن کي ڪيترائي سؤ سال اڳ گهريلو بڻايو ويو هو: [[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جا ڪيڙا]] [[ريشم]] لاءِ ۽ [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] [[ماکي]] لاءِ. دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي ڄاڻي واڻي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا. انساني سرگرميون [[حشرات جي حياتياتي گوناگونيت]] تي سنگين اثر وجهي رهيون آهن.

== لفظ جو بڻ بنياد ==

لفظ '''حشر''' لاءِ انگريزي لفظ انسیڪٽ ''insect''، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ انسيڪٽم {{lang|la|insectum}}&lt;!--past participle--&gt; مان نڪتل آهي، جيڪو ان {{lang|la|in}} + سيڪو {{lang|la|sĕco}}، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ جي معنيٰ رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dinseco1 |title=insĕco |last1=Lewis |first1=Charlton T. |last2=Short |first2=Charles |dictionary=A Latin Dictionary |publisher=Perseus Digital Library |date=1879}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ حشرات جو جسم ڄڻ ٽن حصن ۾ ورهايل نظر اچي ٿو. [[پليني بزرگ]] هن لاطيني لفظ کي رائج ڪيو، جنهن [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ اينٽومون {{lang|grc|ἔντομον}} ''éntomon''، يعني ”حشر“ يا جيت (جيئن [[حشراتيات]] ۾) جو [[لفظي ترجمو]] ڪيو هو. اهو لفظ وري {{lang|grc|[[wikt:ἔντομος|ἔντομος]]}} اينٽوموس ''éntomos''، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ مان نڪتل هو؛&lt;ref name=&quot;Liddell&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/ntomos |title=ἔντομος |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |work=A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus Digital Library |date=1940}}&lt;/ref&gt; [[ارسطو]] پڻ پنهنجي حياتياتي درجي بنديءَ ۾ [[ارسطو جي حياتيات#درجي بندي|جاندارن جي هن طبقي]] لاءِ اهو اصطلاح سندن ٽڪرن ۾ ورهايل جسم جي حوالي سان استعمال ڪيو هو. انگريزي لفظ ''insect'' پهريون ڀيرو 1601ع ۾ [[فليمون هالينڊ]] پاران پليني جي ڪيل ترجمي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;etymonline&quot;&gt;{{cite dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |title=insect (n.) |dictionary=[[آن لائين ايٽيمولوجيڪل ڊڪشنري]] |last=Harper |first=Douglas |author2=McCormack, Dan |date=November 2001 |page=1 |access-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164850/http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=11 January 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ezglot.com/words.php?w=insect&amp;l=eng |title=insect translations |website=ezglot.com}}&lt;/ref&gt;

== حشرات ۽ ٻيا ”جيت“ ==

=== امتيازي خاصيتون ===

عام ڳالهه ٻولهه ۾ حشرات ۽ ٻين زميني [[سنڌي|سنڌپيرن]] کي اڪثر '''جيت'''{{efn|[[نيوزيلينڊ جو عجائب گهر]] لکي ٿو ته ”روزمره جي ڳالهه ٻولهه“ ۾ ''جيت'' مان مراد ”گهٽ ۾ گهٽ ڇهن ٽنگن وارا زميني سنڌپير، جهڙوڪ حشرات، ڪوريئڙا ۽ سئوپيرا“ هوندا آهن.&lt;ref&gt;[https://www.tepapa.govt.nz/discover-collections/read-watch-play/science/your-bug-questions-answered/what-bug-insects-arachnids &quot;What is a bug? Insects, arachnids, and myriapods&quot;] at Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa website. Accessed 10 March 2022.&lt;/ref&gt; ”اهي جيت جيڪي حشرات ناهن“ بابت هڪ باب ۾ حشراتيات جي ماهر گلبرٽ والڊبائوئر سئوپيرن، هزارپيرن، عنڪبوتين (ڪوريئڙن، [[اوپيليونيز|ڊگهن ٽنگن وارن عنڪبوتين]]، وڇن، [[مائيٽ|مائيٽن]]، چگرن ۽ چچڙن) سان گڏ ڪجهه زميني سخت کل وارن جاندارن ([[سو بگ|سو بگن]] ۽ [[پل بگ|پل بگن]]) جو به ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;&gt;{{cite book |last=Waldbauer |first=Gilbert |title=The Handy Bug Answer Book |publisher=Visible Ink |year=1998 |url=https://archive.org/details/handybuganswerbo00wald/page/5/mode/2up |pages=1, 5–26 |isbn=978-1-57859-049-0}}&lt;/ref&gt;}} يا رينگندڙ ننڍڙا جاندار چيو ويندو آهي. حشراتيات جا ماهر ڪنهن حد تائين ”جيت“ جو نالو هڪ محدود درجي، يعني [[حقيقي جيت|حقيقي جيتن]] لاءِ مخصوص رکن ٿا، جيڪي [[هيميپٽيرا]] سلسلي جا حشرات آهن، جهڙوڪ [[سيڪاڊا]] ۽ [[ڍال جيت]].&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;/&gt; ٻيا زميني سنڌپير، جهڙوڪ [[سئوپيرو|سئوپيرا]]، [[هزارپيرو|هزارپيرا]]، [[ڪاٺ جي جوءِ|ڪاٺ جون جوئون]]، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[مائيٽ|مائيٽ]] ۽ [[وڇون]]، ڪڏهن ڪڏهن حشرات سمجهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ پڻ ڳنڍيل ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Chinery intro 1993&quot;&gt;{{cite book |last=Chinery |first=Michael |date=1993 |chapter=Introduction |title=Insects of Britain &amp; Northern Europe |edition=3rd |location=London |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-219918-6 |pages=11–13}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات ئي اهڙا سنڌپير آهن، جن ۾ پر ٿي سگهن ٿا؛ سندن سيني تي وڌ ۾ وڌ پرن جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پر هجن يا نه هجن، بالغ حشرات کي سندن ٽن حصن واري جسماني بناوت مان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن ۾ مٿو، سينو ۽ پيٽ شامل آهن؛ سندن سيني تي ٽنگن جا ٽي جوڙا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;175&quot; heights=&quot;175&quot; caption=&quot;حشرات ۽ ٻيا ”جيت“، جيڪي حشرات سان ڀلجي سگهن ٿا&quot;&gt;
File:Gemeine Heidelibelle (Sympetrum vulgatum) 4 (cropped).jpg|'''حشر'''&lt;!--هن گروهه ڏانهن اشارو--&gt;: ڇهه ٽنگون، ٽن حصن وارو جسم&lt;br/&gt;(مٿو، سينو، پيٽ)،&lt;br/&gt;پرن جا وڌ ۾ وڌ ٻه جوڙا
File:Wolfsspinne Trochosa Rose-20190905-RM-081613 (cropped).jpg|[[ڪوريئڙو]]: اٺ ٽنگون،&lt;br/&gt;ٻن حصن وارو جسم
File:Armadillidium_vulgare_001.jpg|[[ڪاٺ جي جوءِ]]: ٽنگن جا ست جوڙا، جسم جا ست ڀاڱا&lt;!--حقيقت ۾ سيني جا، پر هن ڪيپشن لاءِ تمام فني اصطلاح آهي--&gt;&lt;br/&gt;(مٿي ۽ پڇ سميت)
File:Scolopendra viridicornis nigra (cropped).jpg|[[سئوپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي هڪ جوڙو
File:Milli's on the back (cropped).jpg|[[هزارپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي ٻه جوڙا
&lt;/gallery&gt;=== حياتياتي گوناگونيت ===

{{Main|حشرات جي حياتياتي گوناگونيت}}

[[File:Eukaryote species pie tree.png|thumb|upright=1.75|سڀني [[حقيقي مرڪزياتي جاندار|حقيقي مرڪزياتي جاندارن]] مان لڳ ڀڳ اڌ حشرات آهن (خاڪي جي کاٻي پاسي).]]

حشرات جي [[نسل (حياتيات)|نسلن]] جي ڪل تعداد بابت اندازن ۾ گهڻو فرق آهي. اندازو آهي ته دنيا ۾ حشرات جا شايد لڳ ڀڳ 55 لک نسل موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک نسلن کي بيان ڪري نالا ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Stork |first=Nigel E. |title=How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth? |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=7 January 2018 |volume=63 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1146/annurev-ento-020117-043348 |pmid=28938083 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; اهي [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي|فنجائين]] سميت سڀني حقيقي مرڪزياتي جاندارن جي نسلن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Erwin |first=Terry L. |year=1982 |title=Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species |journal=The Coleopterists Bulletin |volume=36 |pages=74–75 |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923014947/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون [[سلسلو (حياتيات)|سلسلا]] [[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا)، [[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون)، [[هائيمينوپٽيرا]] (ڀنڀوريون، ڪوليون ۽ ماکيءَ جون مکيون) ۽ [[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا) آهن؛ انهن مان هر هڪ سلسلي جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;{{-}}

&lt;gallery class=center mode=packed widths=150 heights=150 caption=&quot;حشرات انتهائي گوناگون آهن. پنجن گروهن مان هر هڪ جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&quot;&gt;
File:Palomena prasina MHNT Léguevin Blanc.jpg|حقيقي جيت&lt;br/&gt;([[هيميپٽيرا]])
File:Peacock butterfly (Aglais io) 2.jpg|پوپٽ ۽ پتنگا&lt;br/&gt;([[ليپيڊوپٽيرا]])
File:Asilidae by kadavoor.jpg|مکيون&lt;br/&gt;([[ڊپٽيرا]])
File:Specimen of Podalonia tydei (Le Guillou, 1841) (cropped).jpg|ڀنڀوريون&lt;br/&gt;([[هائيمينوپٽيرا]])
File:7-Spotted-Ladybug-Coccinella-septempunctata-sq1.jpg|ڀونئرا&lt;br/&gt;([[ڪوليوپٽيرا]])
&lt;/gallery&gt;=== ورڇ ۽ رهائشگاهون ===

&lt;gallery class=center mode=packed widths=165 heights=165 caption=&quot;حشرات برف، مٺي پاڻي، گرم علائقن، ريگستان ۽ سمنڊ جهڙين مختلف رهائشگاهن ۾ ملن ٿا.&quot;&gt;
File:Boreus hyemalis 5930585 (cropped).jpg|برف تي برفاني وڇون-مک ''[[بوريس هائيمالس]]''
File:Dytiscus marginalis larva.jpg|تلاءَ ۾ وڏي ٽٻي هڻندڙ ڀونئري ''[[ڊائٽسڪس مارجينالس]]'' جو لاروا
File:Green Orchid Bee (Euglossa dilemma) (7406599274).jpg|وچ آمريڪا جي سائي آرڪڊ مک ''[[يوگلوسا ڊائليما]]''
File:SGR laying (cropped).jpg|ريگستاني ماڪڙ ''[[شسٽوسرڪا گريگاريا]]'' واريءَ ۾ آنا ڏيندي
File:Halobates sp. (Heteroptera Gerridae), 20 August 2011, Castle Beach, Kailua (Oahu), Hawaii03 (cropped).jpg|هوائي جي سامونڊي ڪناري تي سامونڊي سطح تي هلندڙ ''[[هالوبٽيز]]''
&lt;/gallery&gt;حشرات هر کنڊ ۽ لڳ ڀڳ هر زميني [[رهائشگاهه]] ۾ پکڙيل آهن. معتدل علائقن جي ڀيٽ ۾ [[گرم علائقو|گرم علائقن]]، خاص ڪري [[گرم علائقائي برساتي ٻيلو|گرم علائقائي برساتي ٻيلن]] ۾ حشرات جا نسل گهڻو وڌيڪ آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}} دنيا جي مختلف علائقن تي حشراتيات جي ماهرن طرفان تحقيق جو مقدار تمام مختلف رهيو آهي. برطانوي ٻيٽن جو تمام تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي، تنهنڪري گلن ۽ ڪرينسٽن 2014ع ۾ لکيو ته اتي ڄاڻايل لڳ ڀڳ 22,500 نسلن جو انگ حقيقي تعداد کان شايد پنج سيڪڙو جي اندر آهي؛ سندن چوڻ موجب ڪئناڊا ۾ بيان ڪيل 30,000 نسل يقيناً اتي موجود حقيقي تعداد جي اڌ کان وڌيڪ آهن. هو وڌيڪ لکن ٿا ته آمريڪي [[آرڪٽڪ]] ۾ ڄاڻايل 3,000 نسلن جو انگ به گهڻو ڪري درست هجڻ گهرجي. ان جي ابتڙ، گرم علائقن ۽ [[ڏاکڻو اڌ گولو|ڏاکڻي اڌ گولي]] ۾ موجود حشرات جي نسلن جي وڏي اڪثريت شايد اڃا تائين بيان نه ڪئي وئي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}}

لڳ ڀڳ 30,000 کان 40,000 [[آبي حشر|آبي حشرات]] جا نسل مٺي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا؛ جڏهن ته سامونڊي حشرات تمام ٿورا آهن، شايد رڳو هڪ سئو کن نسل.&lt;ref name=&quot;Crook 2018&quot;&gt;{{cite web |last1=Crook |first1=Glynis |title=Marine insects: small but significant |url=https://www.dw.com/en/why-are-there-so-few-insects-at-sea/a-44388348 |publisher=Deutsche Welle |access-date=2 December 2023}}&lt;/ref&gt; [[برفاني وڇون-مک|برفاني وڇون-مکيون]] جهڙا حشرات [[آرڪٽڪ حياتياتي نظام|آرڪٽڪ]] سميت سرد رهائشگاهن ۽ اوچن جبلائي علائقن ۾ به چڱيءَ طرح زنده رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hågvar |first=Sigmund |title=A review of Fennoscandian arthropods living on and in snow |journal=[[European Journal of Entomology]] |volume=107 |issue=3 |year=2010 |pages=281–298 |doi=10.14411/eje.2010.037 |bibcode=2010EJEnt.107..281H |url=http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003622/http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-date=22 September 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ريگستاني ماڪڙ|ريگستاني ماڪڙون]]، ڪوليون، ڀونئرا ۽ اڏوهيون ڌرتيءَ جي ڪجهه انتهائي گرم ۽ خشڪ ماحولن، جهڙوڪ [[سونوران ريگستان]]، سان مطابقت پيدا ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_inverts.php |title=Invertebrates: A Vertebrate Looks at Arthropods |publisher=[[ايريزونا-سونورا ريگستاني عجائب گهر]] |access-date=21 May 2013}}&lt;/ref&gt;

== نسلي ارتقا ۽ ارتقا ==

=== خارجي نسلي ارتقا ===

حشرات [[سنڌپير|سنڌپيرن]] ۾ هڪ [[ڪلئڊ]]، يعني هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان نڪتل قدرتي گروهه، ٺاهين ٿا.&lt;ref name=misof&gt;{{cite journal |last1=Misof |first1=Bernhard |display-authors=etal |title=Phylogenomics resolves the timing and pattern of insect evolution |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=7 November 2014 |volume=346 |issue=6210 |pages=763–767 |doi=10.1126/science.1257570 |pmid=25378627 |bibcode=2014Sci...346..763M }}&lt;/ref&gt; ڪجير ۽ ساٿين (2016ع) جي ڪيل [[نسلي ارتقا|نسلي ارتقائي]] تجزيي موجب حشرات [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] جاندارن ۾ شامل آهن، جن جا جسم ڀاڱن ۾ ورهايل ۽ ڇهه ٽنگون هونديون آهن؛ سندن سڀ کان ويجها مائٽ [[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) آهن.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kjer |first1=Karl M. |last2=Simon |first2=Chris |author2-link=Chris Simon (biologist) |last3=Yavorskaya |first3=Margarita |last4=Beutel |first4=Rolf G. |date=2016 |title=Progress, pitfalls and parallel universes: a history of insect phylogenetics |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=13 |issue=121 |page=121 |doi=10.1098/rsif.2016.0363 |pmid=27558853 |pmc=5014063}}&lt;/ref&gt;

{{clade|style=line-height:100%
|label1=[[ڇهه پيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[ڪوليمبولا]] (اسپرنگ ٽيل) [[File:Orchesella cincta (43480678534) (cropped).jpg|80px]]
|2=[[پروٽورا]] (مخروطي مٿا) [[File:Protura.png|80px]]
}}
|2={{clade
|1=[[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) [[File:Campodea spec. (Campodeidae), Elst (Gld), the Netherlands (cropped).jpg|120px]]
|2='''حشرات''' (= ايڪٽوگناٿا) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|100px]]
}}
}}
}}

=== اندروني نسلي ارتقا ===

اندروني نسلي ارتقا [[پولينيئوپٽيرا]] لاءِ وپفلر ۽ ساٿين جي 2019ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Wipfler Letsch Frandsen 2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wipfler |first1=Benjamin |last2=Letsch |first2=Harald |last3=Frandsen |first3=Paul B. |last4=Kapli |first4=Paschalia |last5=Mayer |first5=Christoph |last6=Bartel |first6=Daniela |last7=Buckley |first7=Thomas R. |last8=Donath |first8=Alexander |last9=Edgerly-Rooks |first9=Janice S. |last10=Fujita |first10=Mari |last11=Liu |first11=Shanlin |display-authors=5 |date=February 2019 |title=Evolutionary history of Polyneoptera and its implications for our understanding of early winged insects |journal=[[PNAS]] |volume=116 |issue=8 |pages=3024–3029 |doi=10.1073/pnas.1817794116 |pmid=30642969 |pmc=6386694 |bibcode=2019PNAS..116.3024W |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[پيرانيئوپٽيرا]] لاءِ جانسن ۽ ساٿين جي 2018ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Johnson 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=Kevin P. |last2=Dietrich |first2=Christopher H. |last3=Friedrich |first3=Frank |last4=Beutel |first4=Rolf G. |last5=Wipfler |first5=Benjamin |last6=Peters |first6=Ralph S. |last7=Allen |first7=Julie M. |last8=Petersen |first8=Malte |last9=Donath |first9=Alexander |last10=Walden |first10=Kimberly K. O. |last11=Kozlov |first11=Alexey M. |last12=Podsiadlowski |first12=Lars |last13=Mayer |first13=Christoph |last14=Meusemann |first14=Karen |last15=Vasilikopoulos |first15=Alexandros |last16=Waterhouse |first16=Robert M. |last17=Cameron |first17=Stephen L. |last18=Weirauch |first18=Christiane |last19=Swanson |first19=Daniel R. |last20=Percy |first20=Diana M. |last21=Hardy |first21=Nate B. |last22=Terry |first22=Irene |last23=Liu |first23=Shanlin |last24=Zhou |first24=Xin |last25=Misof |first25=Bernhard |last26=Robertson |first26=Hugh M. |last27=Yoshizawa |first27=Kazunori |display-authors=5 |title=Phylogenomics and the evolution of hemipteroid insects |journal=[[PNAS]] |volume=115 |issue=50 |date=26 November 2018 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.1815820115 |pages=12775–12780 |pmid=30478043 |pmc=6294958 |bibcode=2018PNAS..11512775J |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ [[هولوميٽابولا]] لاءِ ڪجير ۽ ساٿين جي 2016ع واري تحقيق تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;/&gt; بيان ڪيل موجوده نسلن جا انگ اسٽورڪ (2018ع) مان ورتل آهن؛ جن گروهن جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل آهن، تن جا انگ ٿلهن اکرن ۾ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;

{{clade|style=font-size:85%;line-height:85%
|label1='''حشرات'''
|1={{clade
|label1=[[مونوڪونڊيليا]]
|1=[[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل، 513 نسل) [[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|label2=[[ڊائڪونڊيليا]]
|2={{clade
|1=[[زائجينٽوما]] (سلور فش، فائر برئٽ ۽ فش ماٿ، 560 نسل) [[File:Silverfish 2007-2 (white background).jpg|100px]]
|label2=[[پٽيريگوٽا]]
|sublabel2=''[[حشر جو پر|پر]]''
|2={{clade
|label1=[[پيليئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[اوڊوناٽا]] (ڀنڀوريون ۽ ڊيمسل فلائي، 5,899 نسل) [[File:Illustrations of Exotic Entomology II 47 ('LIBELLULA AXILENA').jpg|70px]]
|2=[[ايفيميروپٽيرا]] (مئي مکيون، 3,240 نسل) [[File:Isonychia sicca.jpeg|80px]]
}}
|label2=[[نيئوپٽيرا]]
|sublabel2=''پر پيٽ مٿان ويڙهجي سگهن ٿا''
|2={{clade
|label1=[[پولينيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[زوراٽيرا]] (فرشتي حشرات، 37 نسل) [[File:Zorotypus guineensis (white background).jpg|60px]]
|2=[[ڊرماپٽيرا]] (ڪن جيت، 1,978 نسل) [[File:Earwig on white background.jpg|60px]]
}}
|2={{clade
|1=[[پليڪوپٽيرا]] (پٿر مکيون، 3,743 نسل) [[File:Neoperla_clymene_hor.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙون، ڪرڪيٽ ۽ ڪيٽيڊڊ، 23,855 نسل) [[File:Gryllidae_usda.png|50px]]
|2={{clade
|1={{clade
|label1=[[نوٽوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[گريلوبلاٽوڊيا]] (برفاني رينگندڙ، 34 نسل) [[File:Grylloblattidae (white background).jpg|70px]]
|2=[[مينٽوفاسماٽوڊيا]] (گليڊيئيٽر، 15 نسل) [[File:Mantophasma zephyra (white background).jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[فاسماٽوڊيا]] (لٺ حشرات، 3,014 نسل) [[File:Stick insect line diagram.png|70px]]
|2=[[ايمبيوپٽيرا]] (ڄار اڻيندڙ، 463 نسل) [[File:Embia_major_hor.png|80px]]
}}
}}
|label2=[[ڊڪٽيوپٽيرا]]
|2={{clade
|1=[[مينٽوڊيا]] (مينٽس، 2,400 نسل) [[File:Stagmomantis carolina usda hor.png|80px]]
|2=[[بلاٽوڊيا]] (ڪاڪروچ ۽ اڏوهيون، 7,314 نسل) [[File:Temnopteryx species Zebra Cockroach (white background).jpg|60px]]
}}
}}
}}
}}
}}
|label2=[[يوميٽابولا]]
|2={{clade
|label1=[[پيرانيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[پسڪوڊيا]] (ڪتابي جوئون، ڇال جون جوئون ۽ رت چوسيندڙ جوئون، 11,000 نسل) [[File:Psocoptera (white background).jpg|45px]] [[File:Lipeurus forficulatus f.png|40px]]
|label2=[[ڪونڊائلوگناٿا]]
|2={{clade
|1=[[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت، '''103,590''' نسل) [[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
|2=[[ٿائسانوپٽيرا]] (ٿرپس، 5,864 نسل) [[File:Thrips (PSF) (white background).png|40px]]
}}
}}
|label2=[[هولوميٽابولا]]
|sublabel2=''لاروا، پيوپا''
|2={{clade
|1=[[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون، '''116,861''' نسل) [[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
|label2=[[اپاراگلوساٽا]]
|2={{clade
|label1=[[نيوروپٽيروئڊيا]]
|1={{clade
|label1=[[ڪوليوپٽيريڊا]]
|1={{clade
|1=[[اسٽريپسيپٽيرا]] (وڪڙيل پرن واريون مکيون، 609 نسل) [[File:Elenchus koebelei.jpg|70px]]
|2=[[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا، '''386,500''' نسل) [[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
}}
|label2=[[نيوروپٽيريڊا]]
|2={{clade
|1=[[رافڊيوپٽيرا]] (نانگ مکيون، 254 نسل) [[File:Raphidia icon.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[نيوروپٽيرا]] (ليس ونگ، 5,868 نسل) [[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|2=[[ميگالوپٽيرا]] (آلڊر مکيون ۽ ڊابسن مکيون، 354 نسل) [[File:Corydalus cornutus illustration (rotated).png|70px]]
}}
}}
}}
|label2=[[پانورپيڊا]]
|2={{clade
|label1=[[ايمفيسمينوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا، '''157,338''' نسل) [[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|2=[[ٽريڪوپٽيرا]] (ڪيڊس مکيون، 14,391 نسل) [[File:RHYACOPHILA DORSALIS Male Pont Forge de Sailly Watigny 02 MHNT.jpg|70px]]
}}
|label2=[[اينٽليوفورا]]
|2={{clade
|1=[[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون، '''155,477''' نسل) [[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|2={{clade
|1=[[ميڪوپٽيرا]] (وڇون مکيون، 757 نسل) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|70px]]
|2=[[سائفوناپٽيرا]] (پسو، 2,075 نسل) [[File:Pulex irritans female ZSM (white background).jpg|40px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}

=== درجابندي ===

==== شروعاتي درجابندي ====

{{further|ارسطو جي حياتيات#درجابندي|سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات}}

{{cladogram|title=1758ع ۾ لينيئس جي حشرات جي ستن سلسلن جي سڃاڻپ واري ڪنجي جو خاڪو&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;/&gt;
|cladogram={{clade|style=font-size:85%;line-height:95%
|sublabel1='''[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]]'''
|1={{clade
|sublabel1=بي پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ اپٽيرا|اپٽيرا]]
|1=[[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|sublabel2=پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=ٻن پرن وارا
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڊپٽيرا|ڊپٽيرا]]
|1=[[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|sublabel2=چئن پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=اڻ برابري وارا جوڙا
|1={{clade
|sublabel1=اڳيان پر مڪمل سخت
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڪوليوپٽيرا|ڪوليوپٽيرا]]
|1=[[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
|sublabel2=اڳيان پر جزوي سخت
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هيميپٽيرا|هيميپٽيرا]]
|2=[[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
}}
|sublabel2=هڪجهڙا جوڙا
|2={{clade
|sublabel1=ڇلرن وارا پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ليپيڊوپٽيرا|ليپيڊوپٽيرا]]
|1=[[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|sublabel2=جھليدار پر
|2={{clade
|sublabel1=ڏنگ کان سواءِ
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ نيوروپٽيرا|نيوروپٽيرا]]
|1=[[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|sublabel2=ڏنگ سان
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هائيمينوپٽيرا|هائيمينوپٽيرا]]
|2=[[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
{{Clear}}
[[ارسطو]] پهريون شخص هو، جنهن حشرات کي هڪ الڳ جاندار گروهه طور بيان ڪيو. هن پنهنجي ''[[قدرتي ڏاڪڻ]]'' ۾ انهن کي جانورن جي ٻئي سڀ کان هيٺين درجي تي رکيو؛ يعني [[خودبخود پيدائش|خودبخود پيدا ٿيندڙ]] اسپنجن ۽ ڪيڙن کان مٿي، پر سخت خول وارن سامونڊي گونگهن کان هيٺ. سندس اها درجابندي ڪيترين صدين تائين استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=Bloomsbury |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=111–119}}&lt;/ref&gt;

1758ع ۾ پنهنجي ''[[سسٽيما نيچري]]'' ۾،&lt;ref name=Linn1758&gt;{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |edition=[[10th edition of Systema Naturae|10th]] |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |access-date=22 September 2008 |language=la |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010032456/https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |archive-date=10 October 2008 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ڪارل لينيئس]] جانورن جي بادشاهت کي ڇهن طبقن ۾ ورهايو، جن مان هڪ [[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]] هو. هن پرن جي بناوت جي بنياد تي حشرات جا ست سلسلا قائم ڪيا. انهن ۾ بي پر اپٽيرا، ٻن پرن وارا ڊپٽيرا ۽ چئن پرن وارا پنج سلسلا شامل هئا: مڪمل سخت اڳين پرن وارا ڪوليوپٽيرا؛ جزوي سخت اڳين پرن وارا هيميپٽيرا؛ ڇلرن وارن پرن وارا ليپيڊوپٽيرا؛ جھليدار پرن پر [[ڏنگ]] کان سواءِ نيوروپٽيرا؛ ۽ جھليدار پرن ۽ ڏنگ وارا هائيمينوپٽيرا.&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;&gt;{{cite journal |last=Winsor |first=Mary P. |year=1976 |title=The development of Linnaean insect classification |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=25 |issue=1 |pages=57–67 |jstor=1220406 |doi=10.2307/1220406 |bibcode=1976Taxon..25...57W}}&lt;/ref&gt;

[[ژان بيپٽسٽ ڊي لامارڪ]] پنهنجي 1809ع واري ''[[فلسفي زولوجيڪ]]'' ۾ حشرات کي اڻ ڪرنگهي جاندارن جي نون [[شاخ (حياتيات)|شاخن]] مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=Gould2011&gt;{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Lying Stones of Marrakech |url={{GBurl |id=wApMpVmi-5gC |p=130}} |year=2011 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06167-5 |pages=130–134}}&lt;/ref&gt; [[جارج ڪيوويئر]] پنهنجي 1817ع واري ''[[لي ريني انيمال]]'' ۾ سڀني جانورن کي جسماني بناوت جي لحاظ کان چئن وڏين ”شاخن“ ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي، جنهن ۾ سنڌپير ۽ حلقيدار ڪيڙا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=De Wit |first=Hendrik C. D. |title=Histoire du Développement de la Biologie, Volume III |publisher=Presses Polytechniques et Universitaires Romandes |date=1994 |pages=94–96 |isbn=978-2-88074-264-5}}&lt;/ref&gt; اها ترتيب 1828ع ۾ جنينيات جي ماهر [[ڪارل ارنسٽ فون بيئر]]، 1857ع ۾ حيوانيات جي ماهر [[لوئي اگاسيز]] ۽ 1860ع ۾ تقابلي تشريحيات جي ماهر [[رچرڊ اوون]] پڻ اختيار ڪئي.&lt;ref name=Valentine2004/&gt; 1874ع ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] جانورن جي بادشاهت کي ٻن ذيلي بادشاهتن ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ گهڻ خلوي جانورن لاءِ ميٽازوئا هئي. ان ۾ پنج شاخون هيون، جن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Haeckel |first1=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |title=Anthropogenie oder Entwickelungsgeschichte des menschen |url=https://archive.org/details/anthropogenieod05haecgoog |year=1874 |page=202 |language=de |publisher=W. Engelmann}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Valentine2004&gt;{{cite book |last=Valentine |first=James W. |title=On the Origin of Phyla |url={{GBurl |id=DMBkmHm5fe4C |p=8}} |year=2004 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-84548-7 |pages=7–8}}&lt;/ref&gt;

==== جديد درجابندي ====

{{See also|حشرات جي سلسلن جي فهرست}}

روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل [[نظاميات]] ۾ عام طور [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] کي [[اعليٰ طبقو (حياتيات)|اعليٰ طبقي]] جو درجو ڏنو ويو آهي،{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=180}} ۽ ان ۾ چار گروهه سڃاتا ويا آهن: حشرات (ايڪٽوگناٿا)، [[ڪوليمبولا]]، [[پروٽورا]] ۽ [[ڊپلورا]]. پوين ٽنهي کي وات جا عضوا جسم جي اندر هجڻ جي بنياد تي گڏجي [[اينٽوگناٿا]] ۾ رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;/&gt;

نسلي ارتقائي انگن اکرن جي استعمال سان [[سلسلو (حياتيات)|سلسلي]] کان مٿين درجن جي باهمي لاڳاپن ۾ ڪيتريون تبديليون آيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;&gt;{{cite web |title=Classification of Bugs |last=Kendall |first=David A. |url=http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |year=2009 |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520201746/http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |archive-date=20 May 2009}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور حشرات کي ٻن ذيلي طبقن ۾ ورهايو ويندو هو: بي پر حشرات يا [[اپٽيريگوٽا]] ۽ پرن وارا حشرات يا [[پٽيريگوٽا]]. اپٽيريگوٽا ۾ روايتي طور بنيادي طرح بي پر سلسلا [[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل) ۽ [[زائجينٽوما]] (سلور فش) شامل هئا. پر اپٽيريگوٽا [[يڪ نسلي]] گروهه ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيٺيون ڄاڙو (حشر جو وات)|هيٺين ڄاڙن]] جي ترتيب جي بنياد تي آرڪيوگناٿا ٻين سڀني حشرات جو ڀيڻ گروهه آهي، جڏهن ته پرن وارا حشرات، يعني پٽيريگوٽا، زائجينٽوما سان گڏ [[ڊائڪونڊيليا]] جي اندر مان ارتقا پذير ٿيا.&lt;ref name=&quot;BlankeEtal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Blanke |first1=Alexander |last2=Machida |first2=Ryuichiro |last3=Szucsich |first3=Nikolaus Urban |last4=Wilde |first4=Fabian |last5=Misoe |first5=Bernhard |title=Mandibles with two joints evolved much earlier in the history of insects: dicondyly is a synapomorphy of bristletails, silverfish and winged insects |journal=[[Systematic Entomology]] |publisher=Wiley |volume=40 |issue=2 |date=15 October 2014 |doi=10.1111/syen.12107 |pages=357–364 }}&lt;/ref&gt;

[[پٽيريگوٽا]] ([[پيليئوپٽيرا]] ۽ [[نيئوپٽيرا]]) پرن وارا حشرات آهن ۽ سندن جسم جي ڀاڱن جي ٻاهرئين پاسي [[اسڪليرائٽ|سخت تختيون]] هونديون آهن؛ نيئوپٽيرا ۾ اهڙا عضلا هوندا آهن، جيڪي سندن پرن کي پيٽ مٿان سڌو ويڙهڻ جي اجازت ڏين ٿا. نيئوپٽيرا کي اڻپوري روپ مٽائڻ وارن گروهن ([[پولينيئوپٽيرا]] ۽ [[پيرانيئوپٽيرا]]) ۽ مڪمل روپ مٽائڻ وارن [[هولوميٽابولا]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته جوئن جا روايتي سلسلا [[ميلوفاگا]] ۽ [[اينوپلورا]]، [[پسڪوپٽيرا]] جي اندر اچن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نئون ٽيڪسون [[پسڪوڊيا]] قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=K. P. |last2=Yoshizawa |first2=K. |last3=Smith |first3=V. S. |year=2004 |title=Multiple origins of parasitism in lice |journal=Proceedings of the Royal Society of London |volume=271 |issue=1550 |pages=1771–1776 |doi=10.1098/rspb.2004.2798 |pmid=15315891 |pmc=1691793 |bibcode=2004PBioS.271.1771J}}&lt;/ref&gt; [[فاسماٽوڊيا]] ۽ [[ايمبيڊينا]] کي گڏجي يوڪينوليبيا ٺاهڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Terry |first1=Matthew D. |last2=Whiting |first2=Michael F. |title=Mantophasmatodea and phylogeny of the lower neopterous insects |journal=Cladistics |date=June 2005 |volume=21 |issue=3 |pages=240–257 |doi=10.1111/j.1096-0031.2005.00062.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; مينٽوڊيا، بلاٽوڊيا ۽ آئسوپٽيرا گڏجي هڪ يڪ نسلي گروهه [[ڊڪٽيوپٽيرا]] ٺاهين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0960-9822(00)00561-3 |year=2000 |first1=Nathan |last1=Lo |first2=Gaku |last2=Tokuda |first3=Hirofumi |last3=Watanabe |first4=Harley |last4=Rose |first5=Michael |last5=Slaytor |first6=Kiyoto |last6=Maekawa |first7=Claudio |last7=Bandi |first8=Hiroaki |last8=Noda |display-authors=5 |title=Evidence from multiple gene sequences indicates that termites evolved from wood-feeding cockroaches |journal=[[Current Biology]] |volume=10 |issue=13 |pages=801–804 |pmid=10898984 |doi-access=free |bibcode=2000CBio...10..801L}}&lt;/ref&gt; هاڻي پسن کي بورئيڊ ميڪوپٽيرن جا ويجها مائٽ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Whiting |first=M. F. |title=Mecoptera is paraphyletic: multiple genes and phylogeny of Mecoptera and Siphonaptera |year=2002 |journal=[[Zoologica Scripta]] |volume=31 |issue=1 |pages=93–104 |doi=10.1046/j.0300-3256.2001.00095.x }}&lt;/ref&gt;

=== ارتقائي تاريخ ===

{{main|حشرات جو ارتقا}}

سڀ کان پراڻو پنڊ پهڻ، جيڪو ممڪن طور ڪنهن ابتدائي بي پر حشر جو ٿي سگهي ٿو، [[ونڊي فيلڊ چرٽ]] مان مليل ''[[ليور هولميا]]'' آهي، جيڪو شروعاتي [[ڊيووني دور]] سان واسطو رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ross |first=Andrew |date=August 2022 |title=Evolution: The origin of insect wings revisited |journal=[[Current Biology]] |volume=32 |issue=15 |pages=R851–R853 |doi=10.1016/j.cub.2022.06.087 |pmid=35944489 |doi-access=free |bibcode=2022CBio...32.R851R}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو [[بنيادي گروهه]] جو حشر ٿي سگهي ٿو، نه ڪي [[تاج گروهه]] جو حصو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tihelka |first=Erik |last2=Vásquez |first2=Carlos |last3=Engel |first3=Michael S. |last4=Schram |first4=Frederick R. |last5=Lozano-Fernandez |first5=Jesus |last6=Cai |first6=Chenyang |date=2026-08-26 |title=Amphibious stem-insect sheds light on colonization of land |url=https://www.nature.com/articles/s41586-026-10961-2 |journal=Nature |language=en |doi=10.1038/s41586-026-10961-2 |issn=0028-0836|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا ڄاتل اڏامندڙ حشرات وچئين [[ڪاربونيفيرس دور]] جا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 328 کان 324 ملين سال اڳ جا آهن. ان کان پوءِ هن گروهه ۾ تيزيءَ سان [[ارتقائي ڦهلاءُ|ارتقائي گوناگونيت]] پيدا ٿي. [[ماليڪيولي گهڙي]] جي اندازن جي بنياد تي ڪيل اهي دعوائون ته اڏامندڙ حشرات گهڻو اڳ [[سيلورين دور]] يا [[ڊيووني دور]] ۾، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ، وجود ۾ آيا هئا، پنڊ پهڻن جي رڪارڊ کي نظر ۾ رکندي درست هجڻ جو امڪان گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schachat |first1=Sandra R. |last2=Goldstein |first2=Paul Z. |last3=Desalle |first3=Rob |last4=Bobo |first4=Dean M. |last5=Boyce |first5=C. Kevin |last6=Payne |first6=Jonathan L. |last7=Labandeira |first7=Conrad C. |date=2 February 2023 |title=Illusion of flight? Absence, evidence and the age of winged insects |url=https://academic.oup.com/biolinnean/article/138/2/143/6936511 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=138 |issue=2 |pages=143–168 |doi=10.1093/biolinnean/blac137 |doi-access=free|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

حشرات ۾ چار وڏا [[ارتقائي ڦهلاءُ]] ٿيا آهن: [[ڀونئرو|ڀونئرا]] لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، [[مک|مکيون]] لڳ ڀڳ 250 ملين سال اڳ، جڏهن ته [[پتنگو|پتنگا]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]] ٻئي لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ وڏي پيماني تي گوناگون ٿيا.&lt;ref name=&quot;Wiegmann Trautwein Winkler Barr 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wiegmann |first1=Brian M. |last2=Trautwein |first2=Michelle D. |last3=Winkler |first3=Isaac S. |last4=Barr |first4=Norman B. |last5=Kim |first5=Jung-Wook |last6=Lambkin |first6=Christine |last7=Bertone |first7=Matthew A. |last8=Cassel |first8=Brian K. |last9=Bayless |first9=Keith M. |last10=Heimberg |first10=Alysha M. |last11=Wheeler |first11=Benjamin M. |last12=Peterson |first12=Kevin J. |last13=Pape |first13=Thomas |last14=Sinclair |first14=Bradley J. |last15=Skevington |first15=Jeffrey H. |last16=Blagoderov |first16=Vladimir |last17=Caravas |first17=Jason |last18=Kutty |first18=Sujatha Narayanan |last19=Schmidt-Ott |first19=Urs |last20=Kampmeier |first20=Gail E. |last21=Thompson |first21=F. Christian |last22=Grimaldi |first22=David A. |last23=Beckenbach |first23=Andrew T. |last24=Courtney |first24=Gregory W. |last25=Friedrich |first25=Markus |last26=Meier |first26=Rudolf |last27=Yeates |first27=David K. |display-authors=5 |date=14 March 2011 |title=Episodic radiations in the fly tree of life |journal=[[PNAS]] |volume=108 |issue=14 |pages=5690–5695 |bibcode=2011PNAS..108.5690W |doi=10.1073/pnas.1012675108 |pmc=3078341 |pmid=21402926 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- اهي چارئي گروهه بيان ڪيل حشرات جي نسلن جي اڪثريت تي مشتمل آهن.--&gt;

انتهائي ڪامياب [[هائيمينوپٽيرا]]، جن ۾ ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون شامل آهن، لڳ ڀڳ 200 ملين سال اڳ [[ٽرياسڪ دور]] ۾ ظاهر ٿيا، پر انهن ۾ وسيع گوناگونيت نسبتاً تازو [[سينوزوئڪ دور]] ۾ پيدا ٿي، جيڪو 66 ملين سال اڳ شروع ٿيو. حشرات جا ڪجهه انتهائي ڪامياب گروهه [[گلدار ٻوٽو|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ ارتقا پذير ٿيا، جيڪو [[گڏيل ارتقا]] جو هڪ نمايان مثال آهي. حشرات زمين تي رهندڙ شروعاتي [[ٻوٽا خور|ٻوٽا خور جاندارن]] مان هئا ۽ ٻوٽن تي ارتقائي چونڊ جو اهم دٻاءُ وڌائون.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;&gt;{{cite web |last=Carter |first=J. Stein |date=29 March 2005 |title=Coevolution and Pollination |url=http://biology.clc.uc.edu/courses/bio303/coevolution.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430183230/http://biology.clc.uc.edu/Courses/bio303/coevolution.htm |archive-date=30 April 2009 |access-date=9 May 2009 |publisher=University of Cincinnati}}&lt;/ref&gt; ٻوٽن اهڙي ٻوٽا خوريءَ خلاف ڪيميائي [[ٻوٽا خوريءَ خلاف ٻوٽن جو بچاءُ|دفاعي طريقا]] ارتقا پذير ڪيا ۽ موٽ ۾ حشرات به ٻوٽن جي زهرن کي منهن ڏيڻ جا طريقا ارتقا پذير ڪيا. ڪيترائي حشرات انهن زهرن کي پاڻ کي شڪارين کان بچائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. اهڙا حشرات اڪثر [[خبرداري وارا رنگ|خبرداري وارن رنگن]] وسيلي پنهنجي زهريلي هجڻ جو اظهار ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=packed heights=120px&gt;
File:Meganeura.png|وڏي ڀنڀوري جهڙو حشر ''[[ميگانيورا مونيئي]]'' آخري [[ڪاربونيفيرس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، پرن جي {{cvt|75|cm|ftin|0}} تائين پکيڙ رکندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taylor |last2=Lewis |year=2007 |title=Fossil Invertebrates |first1=Paul D. |first2=David N. |edition=repeated |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-02574-5 |page=160 |url=https://books.google.com/books?id=7kPwZ2LeSAoC}}&lt;/ref&gt;
File:Moravocoleus permianus.jpg|شروعاتي [[پرميئن دور]] جو [[ڀونئرو]] ''[[شيڪارڊوڪوليڊي|موراوڪوليوس پرميانس]]''، پنڊ پهڻ ۽ ان جي ٻيهر جوڙيل شڪل
File:Fossil Wasp ( Iberomaimetsha ).jpg|شروعاتي [[ڪريٽيشس دور]]، لڳ ڀڳ 100 ملين سال اڳ، جو ''[[مائيميٽشيڊي|آئبيرومائيميٽشا]]'' جهڙو [[هائيمينوپٽيرا]] حشر
&lt;/gallery&gt;

== بناوت ۽ فعليات ==

{{Main|حشرات جي بناوت}}

=== ٻاهرين بناوت ===

[[File:Insect anatomy diagram.svg|right|upright=1.35|thumb|حشر جي جسماني بناوت&lt;br/&gt;
'''الف'''- مٿو '''ب'''- ڇاتي '''ج'''- پيٽ
{{image key
|list type=ordered
|[[محساس]]
|[[سادو اکڙو]] (هيٺيون)
|سادو اکڙو (مٿيون)
|[[مرڪب اک]]
|دماغ (دماغي [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍون]])
|[[اڳين ڇاتي]]
|پٺيءَ واري رت جي نالي
|[[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي ناليون]] ([[ساهه سوراخ]] سميت مکيه نالي)
|[[وچين ڇاتي]]
|[[پوئين ڇاتي]]
|[[حشر جو پر|اڳيون پر]]
|[[حشر جو پر|پويون پر]]
|وچيون آنڊو (معدو)
|پٺيءَ واري نالي (دل)
|بيضو
|[[پويون آنڊو]] (آنڊو، سڌو آنڊو، مقعد)
|مقعد
|بيض نالي
|[[پيٽ واري عصبي رسي|عصبي رسي (پيٽ جون عصبي ڳنڍون)]]
|[[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]]
|پير جا تري وارا گديلا حصا
|چنبا
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پير جو آخري حصو]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پنڊي]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ران]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ٽروڪينٽر]]
|اڳيون آنڊو (غذائي ٿيلهو، پيڙهيندڙ معدو)
|[[پيٽ واري عصبي رسي|ڇاتيءَ جي عصبي ڳنڍ]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ڪوڪسا]]
|لعاب غدود
|[[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]]
|[[حشر جا وات وارا عضوا|وات وارا عضوا]]
}}]]

==== ٽن حصن وارو جسم ====

حشرات جو جسم [[جسماني ڀاڱيداري|ڀاڱن ۾ ورهايل]] هوندو آهي، جنهن کي [[جوڙدار جاندارن جو ٻاهريون ڍانچو|ٻاهريون ڍانچو]] سهارو ڏيندو آهي. هي سخت ٻاهريون ڍڪ گهڻو ڪري [[ڪائٽن]] مان ٺهيل هوندو آهي. جسم ٽن پاڻ ۾ ڳنڍيل [[جسماني حصو|مکيه حصن]] ۾ ورهايل هوندو آهي: [[حشر جو مٿو|مٿو]]، [[حشر جي ڇاتي|ڇاتي]] ۽ [[حشر جو پيٽ|پيٽ]]. مٿي تي حسي [[محساس|محساسن]] جو هڪ جوڙو، [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو، ٻڙي کان ٽي سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ مختلف نموني تبديل ٿيل عضون جا ٽي مجموعا هوندا آهن، جيڪي گڏجي [[حشر جا وات وارا عضوا|وات جا عضوا]] ٺاهين ٿا. ڇاتيءَ تي پيرن جا ٽي جوڙا ۽ وڌ ۾ وڌ [[حشر جو پر|پرن]] جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پيٽ ۾ هاضمي، ساهه کڻڻ، اخراج ۽ پيدائش سان لاڳاپيل اڪثر عضوا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

==== جسماني ڀاڱيداري ====

{{further|حشرات جي بناوت}}

مٿو هڪ سخت، تمام گهڻو [[اسڪليروٽن|سخت ٿيل]] ۽ غير ڀاڱيدار [[مٿي جو کوپو|مٿي جي کوپي]] ۾ بند هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻا حسي عضوا، جهڙوڪ محساس، مرڪب اکيون، سادا اکڙا ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} ڇاتي ٽن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي اڳيان کان پوئتي ترتيبوار [[اڳين ڇاتي]]، [[وچين ڇاتي]] ۽ [[پوئين ڇاتي]] چيو ويندو آهي. اڳين ڇاتيءَ تي پيرن جو پهريون جوڙو هوندو آهي. وچين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٻيو جوڙو ۽ اڳيان پر هوندا آهن. پوئين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٽيون جوڙو ۽ پويان پر هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} پيٽ حشر جي جسم جو سڀ کان وڏو حصو هوندو آهي، جنهن ۾ عام طور 11 کان 12 ڀاڱا هوندا آهن ۽ اهو مٿي يا ڇاتيءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سخت ٿيل هوندو آهي. پيٽ جي هر ڀاڱي تي سخت ٿيل مٿين ۽ هيٺين تختي هوندي آهي، جن کي ترتيبوار ٽرگم ۽ اسٽرنم چيو ويندو آهي؛ اهي ڀرپاسي وارن سخت حصن سان جهليءَ وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. هر ڀاڱي تي [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}}

==== ٻاهريون ڍانچو ====

{{main|جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل}}

ٻاهريون ڍانچو، يعني [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]]، ٻن مکيه تهن مان ٺهيل هوندو آهي: ايپي ڪيوٽيڪل، جيڪو سنهو، ميڻ جهڙو، پاڻيءَ کان بچائيندڙ ٻاهريون تهه آهي ۽ ان ۾ [[ڪائٽن]] نه هوندو آهي؛ ۽ ان جي هيٺان ٿلهو، ڪائٽن وارو پروڪيوٽيڪل هوندو آهي. پروڪيوٽيڪل پاڻ ٻن تهن تي مشتمل آهي: ٻاهريون ايگزوڪيوٽيڪل ۽ اندريون اينڊوڪيوٽيڪل. مضبوط پر لچڪدار اينڊوڪيوٽيڪل ريشيدار ڪائٽن ۽ پروٽين جي ڪيترن تهن مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي هڪٻئي کي آرپار ڪندي سينڊوچ جهڙي ترتيب ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايگزوڪيوٽيڪل سخت ۽ اسڪليروٽائيز ٿيل هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=22–24}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Belles |first=Xavier |title=The innovation of the final moult and the origin of insect metamorphosis |date=14 October 2019 |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |volume=374 |issue=1783 |article-number=20180415 |doi=10.1098/rstb.2018.0415 |pmid=31438822 |pmc=6711288}}&lt;/ref&gt; خشڪيءَ تي رهڻ سان مطابقت طور حشرات وٽ هڪ [[اينزائم]] هوندو آهي، جيڪو هوا ۾ موجود آڪسيجن استعمال ڪري سندن ٻاهرين کل کي سخت ڪري ٿو؛ ان جي ابتڙ ڪرڙن وارا جوڙدار جاندار ساڳئي مقصد لاءِ ڳرا ڪيلشيم مرڪب استعمال ڪن ٿا. انهيءَ ڪري حشرات جو ٻاهريون ڍانچو وزن ۾ هلڪو هوندو آهي.&lt;ref name=AsanHashEver23&gt;{{Cite journal |last1=Asano |first1=Tsunaki |last2=Hashimoto |first2=Kosei |last3=Everroad |first3=R. Craig |date=2023 |title=Eco-evolutionary implications for a possible contribution of cuticle hardening system in insect evolution and terrestrialisation |journal=Physiological Entomology |volume=48 |issue=2–3 |pages=55–60 |doi=10.1111/phen.12406 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== اندروني نظام ===

{{main|حشرات جي فعليات}}

==== عصبي نظام ====

حشر جو [[عصبي نظام]] [[حشر جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. مٿي جو کوپو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڇهن ڀاڱن مان ٺهيل هوندو آهي، جن مان هر هڪ سان يا ته [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍن]] جو هڪ جوڙو يا دماغ کان ٻاهر عصبي جيوگهرڙن جو ميڙ لاڳاپيل هوندو آهي. عصبي ڳنڍن جا پهريان ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي حشر جي [[غذائي نالي]] جي هيٺان ٽن جوڙن واري جوڙجڪ ٺاهين ٿا، جنهن کي [[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=57}} [[ڇاتي]] جي هر ڀاڱي جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ عصبي ڳنڍ هوندي آهي، جيڪي پاڻ ۾ ڳنڍجي هر ڀاڱي لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿيون. اهڙي ترتيب پيٽ جي پهرين اٺن ڀاڱن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪيترن حشرات ۾ عصبي ڳنڍن جو تعداد هن کان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;INSECTS: ROLE OF THE SPIRACLES&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.2307/1539265 |last=Schneiderman |first=Howard A. |year=1960 |title=Discontinuous respiration in insects: role of the spiracles |journal=[[The Biological Bulletin]] |issue=3 |pages=494–528 |url=http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |volume=119 |jstor=1539265 |access-date=22 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |archive-date=25 June 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dukas |first=Reuven |date=1 January 2008 |title=Evolutionary Biology of Insect Learning |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=53 |issue=1 |pages=145–160 |doi=10.1146/annurev.ento.53.103106.093343 |pmid=17803459 }}&lt;/ref&gt;

==== هاضمي جو نظام ====

حشر پنهنجي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ هاضمي جو نظام استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;genent&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excritory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=NC state University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]]، [[ڪايا پلٽ|زندگيءَ جي مرحلن]] ۽ ايتري قدر جو [[حشرات جو سماجي طبقو|سماجي طبقن]] جي وچ ۾ به هاضمي جي نظام ۾ نمايان فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bueno |first1=Odair Correa |last2=Tanaka |first2=Francisco André Ossamu |last3=de Lima Nogueira |first3=Neusa |last4=Fox |first4=Eduardo Gonçalves Paterson |last5=Rossi |first5=Mônica Lanzoni |last6=Solis |first6=Daniel Russ |date=1 January 2013 |title=On the morphology of the digestive system of two Monomorium ant species |journal=Journal of Insect Science |volume=13 |issue=1 |page=70 |doi=10.1673/031.013.7001 |pmc=3835044 |pmid=24224520}}&lt;/ref&gt; [[هاضمي نالي|هاضمي نالي]] جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلندي آهي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن ۽ ان سان [[لعاب غدود|لعاب غدودن]] ۽ لعاب ذخيرن جا جوڙا ڳنڍيل هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=70–77}} حشر پنهنجي وات جي عضون کي حرڪت ڏئي خوراڪ کي لعاب سان ملائي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excretory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=North Carolina State University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Duncan1939&quot;&gt;{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford |year=1939 |edition=1st |pages=24–29}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ٻه پر وارا حشرات|مکيون]]، خوراڪ کي ٽوڙڻ لاءِ ان تي [[هاضمي وارو اينزائم|هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪن ٿيون، پر گهڻا حشرات خوراڪ کي پنهنجي آنڊي اندر هضم ڪن ٿا.{{sfn|Nation|2001|p=31}}

[[اڳيون آنڊو]] سخت خوراڪ کان بچاءَ لاءِ ٻاهرين کل سان ڍڪيل هوندو آهي. ان ۾ [[وات جي کوٽڙي|وات]]، ڳلو ۽ [[غذائي ٿيلهو]] شامل آهن، جنهن ۾ خوراڪ ذخيرو ٿيندي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=70}} هاضمو وات ۾ لعاب جي اينزائمن سان شروع ٿئي ٿو. ڳلي جا مضبوط عضلا پاڻياٺ کي وات ڏانهن ڇڪين ٿا، جنهن سان خوراڪ آلي ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حشرات لاءِ رت يا ٻوٽن جي [[زائلم]] ۽ [[فلوئم]] وارين نالين مان خوراڪ حاصل ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.{{sfn|Nation|2001|p=30–31}} غذائي ٿيلهي مان نڪرڻ کان پوءِ خوراڪ [[معدو|وچئين آنڊي]] ۾ پهچي ٿي، جتي هاضمي جو گهڻو حصو ٿئي ٿو. خوردبيني اڀار، يعني [[خورد ولا|خورد ولا]]، آنڊي جي ڀت جي سطح وڌائين ٿا، جنهن سان غذائي جزن جي جذب ٿيڻ ۾ مدد ملي ٿي.{{sfn|Nation|2001|p=32}} [[پويون آنڊو|پوئين آنڊي]] ۾ اڻ هضم ٿيل خوراڪ جا ذرڙا [[يورڪ تيزاب]] سان ملي فضلي جون ڳوڙهيون ٺاهين ٿا؛ پاڻيءَ جو گهڻو حصو جذب ٿي وڃي ٿو ۽ خشڪ فضلو خارج ڪيو وڃي ٿو. حشرات وٽ هڪ کان وٺي سوين [[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]] ٿي سگهن ٿيون. اهي حشر جي هيمولمف مان نائٽروجن وارو فضلو ڪڍن ٿيون ۽ آسموسي توازن کي ضابطي ۾ رکن ٿيون. فضلو ۽ حل ٿيل مادا وچئين ۽ پوئين آنڊي جي سنگم وٽ سڌو هاضمي نالي ۾ خارج ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=71–72, 78–80}}

==== پيدائشي نظام ====

{{main|حشرات جو پيدائشي نظام}}

مادي حشرات جو [[حشرات جو پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] [[بيضو|بيضن]] جي هڪ جوڙي، مددگار غدودن، مني محفوظ رکڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ اسپرمٿيڪا ۽ انهن حصن کي ڳنڍيندڙ نالين تي مشتمل هوندو آهي. بيضا مختلف تعداد ۾ بيض نالين، يعني اووريولز، مان ٺهيل هوندا آهن. مادي حشرات آنا ٺاهين ٿيون، نر جا توليدي جيوگهرڙا حاصل ۽ محفوظ ڪن ٿيون، مختلف نرن مان حاصل ٿيل توليدي جيوگهرڙن کي استعمال ڪن ٿيون ۽ آنا ڏين ٿيون. مددگار غدود اهڙا مادا پيدا ڪن ٿا، جيڪي نر جي توليدي جيوگهرڙن کي محفوظ رکڻ ۽ آنن جي حفاظت ۾ مدد ڏين ٿا. اهي آنن تي لڳائڻ لاءِ چنبڙائيندڙ ۽ حفاظتي مادا يا آنن جي هڪ مجموعي لاءِ سخت حفاظتي ڍڪ پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن کي [[اوٿيڪا]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Resh|Carde||2009|p=880}}

نر حشرات جو پيدائشي نظام هڪ يا ٻن [[خصيو|خصين]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] وسيلي جسم جي کوٽڙي ۾ ٽنگيل هوندا آهن. خصين ۾ جهليدار ٿيلهي اندر مني پيدا ڪندڙ ناليون يا ڦوٽا هوندا آهن. اهي هڪ نالي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪا جسم کان ٻاهر کلي ٿي. نالي جو آخري حصو سخت ٿي دخول ڪندڙ عضوو، يعني [[ايڊيگس]]، ٺاهي سگهي ٿو.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=885}}

==== ساهه کڻڻ جو نظام ====

{{main|حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام}}

[[File:Structural organization of the heart of the mosquito Anopheles gambiae - image.ppat.v08.i11.g001.png|thumb|مڇر ''[[اينوفيليس گيمبيئي]]'' جي نالي جهڙي دل (سائي) جسم ۾ افقي نموني پکڙيل آهي، جيڪا هيري جهڙي شڪل وارن [[حشر جو پر#عضلا|پرن جي عضلن]] (اهي به ساوا) سان ڳنڍيل ۽ [[دل جي چوڌاري پردو|دل جي چوڌاري جيوگهرڙن]] (ڳاڙها) سان گهيريل آهي. نيرو رنگ [[جيوگهرڙي جو مرڪز|جيوگهرڙن جا مرڪز]] ڏيکاري ٿو.]]

[[حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام|حشرات ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] کان سواءِ ٿئي ٿو. ان جي بدران حشرات وٽ اندرين نالين ۽ ٿيلهن جو نظام هوندو آهي، جن مان گئسون يا ته پاڻمرادو ڦهلجن ٿيون يا سرگرميءَ سان اندر ٻاهر پمپ ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ طرح [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] ۽ انهن جي سنهين شاخن وسيلي آڪسيجن سڌي انهن بافتن تائين پهچندي آهي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي. گهڻن حشرات ۾ هوا پيٽ ۽ ڇاتيءَ جي پاسن تي موجود جوڙن ۾ [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] وسيلي اندر داخل ٿيندي آهي. ساهه کڻڻ وارو نظام حشرات جي جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو. حشر جي جسامت وڌڻ سان ساهه سوراخن وسيلي [[گئسن جي ڏي وٺ|گئسن جي ڏي وٺ]] گهٽ ڪارائتي ٿيندي وڃي ٿي؛ تنهنڪري هن وقت سڀ کان ڳرو حشر به 100&amp;nbsp;گرام کان گهٽ وزن رکي ٿو. بهرحال، [[پيلوزوئڪ دور]] جي آخري حصي وانگر جڏهن فضا ۾ آڪسيجن جو مقدار وڌيڪ هو، تڏهن وڏا حشرات ممڪن هئا، جن ۾ {{Convert |2 |ft |cm |sigfig=1 |spell=in}} کان وڌيڪ پرن جي پکيڙ رکندڙ وڏيون ڀنڀوريون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Keeps Bugs from Being Bigger? |date=8 August 2007 |publisher=Argonne National Laboratory |url=https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514060330/https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-date=14 May 2017 |access-date=15 July 2013}}&lt;/ref&gt; حشرات ۾ گئسن جي ڏي وٺ جا نمونا لڳاتار ۽ [[پکيڙ|پکيڙ تي ٻڌل]] هوا جي ڏي وٺ کان وٺي [[وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ|وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ]] تائين مختلف ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=65–68}}&lt;ref name=&quot;IPE&quot;&gt;{{cite book |last1=Chown |first1=S. L. |last2=Nicholson |first2=S. W. |title=Insect Physiological Ecology |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |location=New York |isbn=978-0-19-851549-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Merritt |first1=R. W. |last2=Cummins |first2=K. W. |last3=Berg |first3=M. B. |title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America |year=2007 |publisher=Kendall Hunt Publishing |isbn=978-0-7575-4128-5}}&lt;/ref&gt;

==== رت جي گردش جو نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#رت جي گردش جو نظام}}

ڇاڪاڻ⁠تہ آڪسيجن هوائي نالين جي سنهين شاخن وسيلي سڌي بافتن تائين پهچندي آهي، تنهنڪري رت جي گردش وارو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ ان ڪري اهو نسبتاً سادو هوندو آهي. حشرات جو رت جي گردش وارو نظام کليل هوندو آهي؛ ان ۾ [[وريد|وريدون]] يا [[شريان|شريانون]] نه هونديون آهن. ان جي بدران بنيادي طور هڪ سوراخن واري پٺيءَ جي نالي هوندي آهي، جيڪا [[موجي سُڪڙجڻ|موجي سُڪڙجڻ]] سان ڌڙڪندي آهي. هيءَ پٺيءَ واري رت جي نالي ٻن حصن، دل ۽ شه رڳ، ۾ ورهايل هوندي آهي. اها نالي [[هيمولمف]]، يعني جوڙدار جاندارن ۾ [[رت]] جي برابر پاڻياٺ، کي جسم جي پوئين حصي کان اڳئين حصي ڏانهن گردش ڪرائي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=61–65}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |title=Circulatory System |last=Meyer |first=John R. |date=17 February 2006 |publisher=Department of Entomology, [[NC State University]] |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927000720/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |archive-date=27 September 2009 |access-date=11 October 2009}}&lt;/ref&gt; هيمولمف پلازما تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ [[هيموسائٽ|هيموسائٽ]] معلق هوندا آهن. غذائي جزا، هارمون، فضلا ۽ ٻيا مادا هيمولمف وسيلي سڄي حشر جي جسم ۾ منتقل ٿين ٿا. هيموسائٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جيوگهرڙا شامل آهن، جيڪي مدافعتي ردعمل، زخمن جي ڀرجڻ ۽ ٻين ڪمن لاءِ اهم آهن. هيمولمف جو دٻاءُ عضلن جي سُڪڙجڻ يا هاضمي واري نظام ۾ هوا ڳهڻ سان وڌائي سگهجي ٿو، جيڪو کل لاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Triplehorn |first1=Charles |title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects |publisher=Thompson Brooks/Cole |others=Johnson, Norman F., Borror, Donald J. |year=2005 |isbn=978-0-03-096835-8 |edition=7th |location=Belmont, California |pages=27–28 |oclc=55793895}}&lt;/ref&gt;

==== حسي نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#حسي عضوا}}

[[File:Calliphora sp Portrait.jpg|thumb|upright|گهڻن حشرات وٽ وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو ۽ مٿي تي محساسن جهڙا ٻيا حسي عضوا هوندا آهن، جيڪي حرڪتن ۽ ڪيميائي تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.]]

ڪيترن حشرات وٽ ڪيترائي مخصوص [[حسي عضوو|حسي عضوا]] هوندا آهن، جيڪي پيرن ۽ ٻين عضون جي حالت ([[جسماني خود ادراڪ]])، روشني، [[گهم محسوس ڪرڻ|پاڻي يا گهم]]، ڪيميائي مادن ([[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس]])، آواز ۽ گرمي سميت مختلف تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=95–124}} ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[بالابنفشي]] لهرن کي ڏسي يا [[قطبيت واري روشني]] کي محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته نر پتنگن جا [[محساس]] هڪ ڪلوميٽر کان به وڌيڪ فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://crazydaz.com/insects.pdf |title=Insects |publisher=Alien Life Forms |page=4 |access-date=17 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708201217/http://crazydaz.com/insects.pdf |archive-date=8 July 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ جي تيزي ۽ ڪيميائي يا ڇهاءَ واري حس جي تيزيءَ وچ ۾ هڪ قسم جو توازن هوندو آهي؛ تنهنڪري چڱيءَ طرح ترقي يافته اکين وارن گهڻن حشرات جا محساس نسبتاً ننڍا يا سادا هوندا آهن، ۽ ان جي ابتڙ به ائين ٿيندو آهي. حشرات آواز کي مختلف طريقن سان محسوس ڪن ٿا، جهڙوڪ سنهيون ڏڪندڙ جهليون ([[ٽيمپينل عضوو]]).{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=97–103}} حشرات آواز پيدا ڪرڻ ۽ محسوس ڪرڻ وارن شروعاتي جاندارن مان هئا. مختلف حشري گروهن ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽ ۾ گهٽ 19 ڀيرا آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Warren Nowotny 2021&quot;&gt;{{Cite journal |first1=Ben |last1=Warren |first2=Manuela |last2=Nowotny |title=Bridging the Gap Between Mammal and Insect Ears – A Comparative and Evolutionary View of Sound-Reception |date=11 April 2021 |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |volume=9 |article-number=667218 |doi=10.3389/fevo.2021.667218 |doi-access=free |bibcode=2021FrEEv...967218W}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه [[غار جا ڪرڪيٽ|غار جي ڪرڪيٽن]] کان سواءِ گهڻا حشرات روشني ۽ اونداهي محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪيترن جي نظر تمام تيز هوندي آهي، جيڪا ننڍين ۽ تيز حرڪتن کي به سڃاڻي سگهي ٿي. اکين ۾ سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ وڏيون [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] شامل ٿي سگهن ٿيون. ڪيترائي نسل [[زير ڳاڙهو|زير ڳاڙهي]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[ڏسڻ جوڳي روشني]] جي لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا ۽ رنگن کي به سڃاڻن ٿا. نسلي ارتقا جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته بالابنفشي، سائي ۽ نيري رنگن تي ٻڌل [[ٽن رنگن واري نظر]] گهٽ ۾ گهٽ [[ڊيووني دور]] کان، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ کان، موجود هئي.&lt;ref name=&quot;insvision&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briscoe |first1=A. D. |last2=Chittka |first2=L. |title=The evolution of color vision in insects |year=2001 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=46 |pages=471–510 |doi=10.1146/annurev.ento.46.1.471 |pmid=11112177 }}&lt;/ref&gt;

مرڪب اکين جا انفرادي عدسا بي حرڪت هوندا آهن، پر ميون جي مکين ۾ هر عدسي هيٺ موجود روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙا تيزيءَ سان اندر ۽ ٻاهر ڌيان مرڪوز ڪن ٿا. اهڙين حرڪتن جي سلسلي کي روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙن جون ننڍيون اکين واريون حرڪتون چيو وڃي ٿو. ان سان انهن مکين ۽ ممڪن طور ٻين ڪيترن حشرات کي به اڳ ۾ سمجهيل اندازي کان گهڻو وڌيڪ صاف منظر ڏسڻ جي صلاحيت ملي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Binocular mirror–symmetric microsaccadic sampling enables Drosophila hyperacute 3D vision |first1=Joni |last1=Kemppainen |first2=Ben |last2=Scales |first3=Keivan |last3=Razban Haghighi |first4=Jouni |last4=Takalo |first5=Neveen |last5=Mansour |first6=James |last6=McManus |first7=Gabor |last7=Leko |first8=Paulus |last8=Saari |first9=James |last9=Hurcomb |first10=Andra |last10=Antohi |first11=Jussi-Petteri |last11=Suuronen |first12=Florence |last12=Blanchard |first13=Roger C. |last13=Hardie |first14=Zhuoyi |last14=Song |first15=Mark |last15=Hampton |first16=Marina |last16=Eckermann |first17=Fabian |last17=Westermeier |first18=Jasper |last18=Frohn |first19=Hugo |last19=Hoekstra |first20=Chi-Hon |last20=Lee |first21=Marko |last21=Huttula |first22=Rajmund |last22=Mokso |first23=Mikko |last23=Juusola |display-authors=5 |date=22 March 2022 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=12 |article-number=e2109717119 |doi=10.1073/pnas.2109717119 |doi-access=free |pmid=35298337 |pmc=8944591 |bibcode=2022PNAS..11909717K}}&lt;/ref&gt;

حشر جي [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] [[ڪيميائي محسوس ڪندڙ|ڪيميائي محسوس ڪندڙن]] وسيلي ڪم ڪري ٿي، جيڪي عام طور محساسن ۽ وات جي عضون تي هوندا آهن. اهي هوا ۾ موجود [[اڏامندڙ نامياتي مرڪب|اڏامندڙ مرڪبن]] ۽ سطحن تي موجود بوءِ وارن مادن کي محسوس ڪن ٿا، جن ۾ ٻين حشرات جا فيرومون ۽ خوراڪي ٻوٽن مان خارج ٿيندڙ مرڪب به شامل آهن. حشرات سنگهڻ جي حس کي جوڙو ڳولڻ، خوراڪ ۽ آنا ڏيڻ لاءِ مناسب هنڌ معلوم ڪرڻ ۽ شڪارين کان بچڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. تنهنڪري اها انتهائي اهم حس آهي، جيڪا حشرات کي هزارين اڏامندڙ مرڪبن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Carraher Dalziel Jordan 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Carraher |first1=Colm |last2=Dalziel |first2=Julie |last3=Jordan |first3=Melissa D. |last4=Christie |first4=David L. |last5=Newcomb |first5=Richard D. |last6=Kralicek |first6=Andrew V. |title=Towards an understanding of the structural basis for insect olfaction by odorant receptors |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=66 |pages=31–41 |doi=10.1016/j.ibmb.2015.09.010 |year=2015 |pmid=26416146 |bibcode=2015IBMB...66...31C |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/22745009}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه حشرات ۾ [[مقناطيسي حس]] به موجود هوندي آهي؛ ڪوليون ۽ مکيون ان کي پنهنجي آکيرن جي ڀرسان مقامي رستو ڳولڻ ۽ لڏپلاڻ دوران واٽ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wajnberg 2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wajnberg |first1=E. |author2=Acosta-Avalos, D. |author3=Alves, O.C. |author4=de Oliveira, J.F. |author5=Srygley, R.B. |author6=Esquivel, D.M. |year=2010 |title=Magnetoreception in eusocial insects: An update |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=7 |issue=Suppl 2 |pages=S207–S225 |doi=10.1098/rsif.2009.0526.focus |pmid=20106876 |pmc=2843992 |bibcode=2010JRSI....7focusW}}&lt;/ref&gt; [[شوارزيانا ڪواڊريپنڪٽاٽا|برازيل جي بنا ڏنگ واري مک]] پنهنجي محساسن تي موجود وارن جهڙن [[حسي عضوو|حسي عضون]] وسيلي مقناطيسي ميدان محسوس ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Esquivel 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Esquivel |first1=Darci M.S. |last2=Wajnberg |first2=E. |last3=do Nascimento |first3=F.S. |last4=Pinho |first4=M.B. |last5=Lins de Barros |first5=H.G.P. |last6=Eizemberg |first6=R. |year=2005 |title=Do Magnetic Storms Change Behavior of the Stingless Bee Guiriçu (''Schwarziana quadripunctata'')? |journal=[[Naturwissenschaften]] |volume=94 |issue=2 |pages=139–142 |doi=10.1007/s00114-006-0169-z |pmid=17028885 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lucano 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lucano |first1=M.J. |last2=Cernicchiaro |first2=G. |last3=Wajnberg |first3=E. |last4=Esquivel |first4=D.M.S. |year=2005 |title=Stingless Bee Antennae: A Magnetic Sensory Organ? |journal=[[BioMetals (journal)|BioMetals]] |volume=19 |issue=3 |pages=295–300 |doi=10.1007/s10534-005-0520-4 |pmid=16799867 }}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ واڌ ويجھ ==

{{main|حشرات جي پيدائش}}

[[File:Mating Pair of Spotted Fritillaries on Greater Pignut.JPG|thumb|[[پوپٽ|پوپٽن]] جو ميلاپ]]

نر حشرات نر توليدي جيوگهرڙا پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[ايڊيگس]] وسيلي مادي تائين پهچايا وڃن ٿا. ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[کٽمل]]، ۾ نر مادي جي [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]] مان سڌو پيٽ اندر پنهنجا توليدي جيوگهرڙا داخل ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي [[زخمي بارآوري]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Leather |first=Simon |title=Insects: A Very Short Introduction |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884704-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Reinhardt |first1=Klaus |last2=Naylor |first2=Richard |last3=Siva-Jothy |first3=Michael T. |date=2003-11-22 |title=Reducing a cost of traumatic insemination: female bedbugs evolve a unique organ |journal=Proceedings. Biological Sciences |volume=270 |issue=1531 |pages=2371–2375 |doi=10.1098/rspb.2003.2515 |issn=0962-8452 |pmc=1691512 |pmid=14667353 |bibcode=2003PBioS.270.2371R }}&lt;/ref&gt; [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندڙ حشرات کان سواءِ، گهڻن حشرات ۾ نر ۽ مادي [[جنسي ٻه روپيتا#حشرات|ظاهري طور هڪٻئي کان مختلف]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; حشرات ساٿي ڳولڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿا، جن ۾ جنسي فيرومونن جو استعمال، وڏي تعداد ۾ گڏجي اڏامڻ يا ميڙ ٺاهڻ ([[ميلاپي ميڙ|ميلاپي ميڙ]]) ۽ [[ميلاپي سوکڙي|ميلاپي سوکڙيون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== حياتيءَ جا چڪر ===

گهڻا حشرات [[آنو (حياتيات)|آنن]] مان ڦٽي نڪرندا آهن. بارآوري ۽ واڌ ويجھ آني جي اندر ٿيندي آهي، جيڪو عام طور خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jacobs |first1=C. G. |last2=Rezende |first2=G. L. |last3=Lamers |first3=G. E. |last4=van der Zee |first4=M. |year=2013 |title=The extraembryonic serosa protects the insect egg against desiccation |journal=Proceedings of the Royal Society of London B |volume=280 |issue=1764 |article-number=20131082 |pmid=23782888 |doi=10.1098/rspb.2013.1082 |pmc=3712428 |bibcode=2013RSPSB.28031082J }}&lt;/ref&gt; ڪيترائي حشرات پنهنجا آنا وڏي تعداد ۾ گڏ ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا انهن کي وڌيڪ پکڙيل نموني مختلف هنڌن تي هڪ هڪ ڪري ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ڪجهه حشرات [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته مادي [[نر]] وسيلي آنن جي [[بارآوري]] ٿيڻ کان سواءِ به نسل پيدا ڪري سگهي ٿي. ڪيترين [[مهلي|مهلين]] ۾ اڻ جنسي ۽ جنسي پيدائش وارا نسل واري واري سان پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nevo |first1=E. |last2=Coll |first2=M. |title=Effect of nitrogen fertilization on ''Aphis gossypii'' (Homoptera: Aphididae): variation in size, color, and reproduction |journal=[[Journal of Economic Entomology]] |volume=94 |issue=1 |pages=27–32 |year=2001 |pmid=11233124 |doi=10.1603/0022-0493-94.1.27 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jahn |first1=Gary C. |last2=Almazan |first2=Liberty P. |last3=Pacia |first3=Jocelyn B. |title=Effect of nitrogen fertilizer on the intrinsic rate of increase of the rusty plum aphid, ''Hysteroneura setariae'' (Thomas) (Homoptera: Aphididae) on rice (''Oryza sativa'' L.) |journal=[[Environmental Entomology]] |volume=34 |issue=4 |pages=938–943 |year=2005 |doi=10.1603/0046-225X-34.4.938 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا حشرات [[بدلجندڙ جسماني گرمي پد|بدلجندڙ جسماني گرمي پد]] وارا جاندار آهن، تنهنڪري گرمي پد وڌڻ سان حشر جو استحالہ تيز ٿيندو آهي ۽ نتيجي ۾ ان جي واڌ ويجھ جي رفتار به وڌندي آهي. انهيءَ سبب حشر جي واڌ ويجھ جي مرحلي جي اڳڪٿي رڳو ان جي تقويمي عمر بدران وقت سان گڏ گرمي پد کي نظر ۾ رکندي وڌيڪ درست نموني ڪري سگهجي ٿي. گهڻا حشرات هڪ سال يا ان کان گهٽ عرصي ۾ پنهنجي واڌ ويجھ مڪمل ڪن ٿا ۽ سال اندر نسلن جي تعداد ۾ مختلف درجا ڏيکارين ٿا. معتدل آبهوا وارن علائقن جا گهڻا حشرات سڄو سال لڳاتار واڌ ويجھ نٿا ڪن، پر سال جي ناموافق موسمن دوران سندن واڌ ويجھ سست ٿي وڃي ٿي يا رڪجي وڃي ٿي. اونهاري جي انتهائي حالتن ۾ ([[اونهاري جي سُستي]]) يا سخت سياري ۾ ([[سياري جي سُستي]]) حشرات [[واڌ ويجھ جي وقفي]] ۾ داخل ٿين ٿا. ڪجهه حشرات حالتن کان سواءِ هر سال اهڙي وقفي ۾ داخل ٿين ٿا، جڏهن ته ٻيا رڳو موسمي انتهائن دوران ائين ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gullan, P. J.; Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology (5th ed.). |year=2014 |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=167–180 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;

=== ڪايا پلٽ ===

[[File:Locust instars NMNS (aligned).jpg|thumb|upright=1.5|[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپورو ڪايا پلٽ]] ڏيکاريندڙ [[ماڪڙ]] جا ڪيترائي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|واڌ ويجھ جا مرحلا]]. آنو تصوير ۾ ڏيکاريل ناهي. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

حشرات ۾ [[ڪايا پلٽ]] (Metamorphosis) واڌ ويجھ جو اهو عمل آهي، جنهن وسيلي ننڍو حشر بالغ شڪل اختيار ڪري ٿو. ڪايا پلٽ جا ٻه قسم آهن: اڻپورو ([[اڻپورو ڪايا پلٽ]]) ۽ مڪمل ([[مڪمل ڪايا پلٽ]]).

[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپوري ڪايا پلٽ]] وارا حشرات [[آنو (حياتيات)|آني]] مان ڦٽڻ کان پوءِ آهستي آهستي تبديل ٿيندا آهن. اهي [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] جي هڪ سلسلي مان گذرن ٿا، جنهن جي وچ وارن مرحلن کي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|انسٽار]] چيو وڃي ٿو، تان جو آخري [[بالغ]] مرحلي تائين پهچن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=142}}&lt;ref name=&quot;RuppertFoxBarnes2004P523To524&quot;&gt;{{cite book |author1=Ruppert, E. E. |author2=Fox, R. S. |author3=Barnes, R. D. |title=Invertebrate Zoology |publisher=Brooks / Cole |edition=7th |isbn=978-0-03-025982-1 |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523 523–524] |url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523}}&lt;/ref&gt;

[[File:Monarch life-cycle.jpg|thumb|upright=1.5|پوپٽ جو حياتيءَ جو چڪر، جنهن ۾ [[مڪمل ڪايا پلٽ]] وسيلي آني کان [[سُنڊي]]، [[پيوپا]] ۽ پوءِ بالغ مرحلي تائين تبديلي ٿئي ٿي.]]

[[مڪمل ڪايا پلٽ]] ۾ حشر چئن مرحلن مان گذري ٿو: آنو يا [[ڀُرڻو]]، [[حشر جو لاروا|لاروا]]، [[پيوپا]] ۽ بالغ يا [[اميگو]]. اهڙن حشرات ۾ آني مان ڪيڙي جهڙو لاروا نڪري ٿو. لاروا وڌندو رهي ٿو ۽ آخرڪار پيوپا بڻجي وڃي ٿو، جيڪو گهٽ حرڪت وارو مرحلو هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=151}} پوپٽن جهڙا حشرات پيوپا واري مرحلي دوران جسماني شڪل ۾ وڏي تبديليءَ مان گذرن ٿا ۽ پوءِ بالغ حشر طور ٻاهر نڪرن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=143}}

== رابطي جا طريقا ==

آواز پيدا ڪندڙ حشرات عام طور ان آواز کي ٻڌي به سگهن ٿا. گهڻا [[جانورن ۾ ٻڌڻ|حشرات]] رڳو انهن آوازن جي [[ٻڌڻ جي حد|محدود حد]] اندر [[تعدد|تعددن]] کي ٻڌي سگهن ٿا، جيڪي سندن پنهنجي پيدا ڪيل آوازن جي تعدد سان لاڳاپيل هوندا آهن. مڇر 2 [[هرٽز|ڪلوهرٽز]] تائين آواز ٻڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cator |first1=L.J. |date=2009 |title=Harmonic convergence in the love songs of the dengue vector mosquito |journal=Science |volume=323 |issue=5917 |pages=1077–1079 |doi=10.1126/science.1166541 |pmc=2847473 |pmid=19131593 |last2=Arthur |first2=B.J. |last3=Harrington |first3=L.C. |last4=Hoy |first4=R.R. |bibcode=2009Sci...323.1077C}}&lt;/ref&gt; ڪجهه شڪاري ۽ طفيلي حشرات ترتيبوار پنهنجي شڪار يا ميزبان جي پيدا ڪيل مخصوص آوازن کي سڃاڻي سگهن ٿا. ساڳيءَ طرح رات جو سرگرم ڪجهه پتنگ [[الٽراسونڪ آواز|الٽراسونڪ]] لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا، جيڪي [[چمڙو|چمڙا]] خارج ڪندا آهن؛ اها صلاحيت کين [[الٽراسونڪ بچاءُ|شڪار ٿيڻ کان بچڻ]] ۾ مدد ڏئي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=87–94}}

=== روشني پيدا ڪرڻ ===

ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[مائيسيٽوفيليڊي]] (ڊپٽيرا) ۽ ڀونرن جا خاندان [[ليمپائريڊي]]، [[فينگوڊيڊي]]، [[ايليٽريڊي]] ۽ [[اسٽيفيلينيڊي]] [[حياتي روشني|حياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. انهن مان سڀ کان مشهور [[جگنو]] آهن، جيڪي ليمپائريڊي خاندان جا ڀونر آهن. ڪجهه جنسون روشنيءَ جي پيداوار تي ضابطو رکي وقفي وقفي سان چمڪا ڏئي سگهن ٿيون. هن روشنيءَ جو مقصد مختلف جنسن ۾ مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ان کي ساٿي ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا شڪار کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. غارن ۾ رهندڙ ''[[اراڪنَوڪيمپا]]'' (مائيسيٽوفيليڊي، فنگس مڇر) جا لاروا چمڪندڙ روشني پيدا ڪري ننڍن اڏامندڙ حشرات کي ريشم جي چنبڙندڙ ڌاڳن ڏانهن ڇڪين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pugsley |first=Chris W. |title=Literature review of the New Zealand glowworm ''Arachnocampa luminosa'' (Diptera: Keroplatidae) and related cave-dwelling Diptera |journal=New Zealand Entomologist |year=1983 |volume=7 |issue=4 |pages=419–424 |doi=10.1080/00779962.1983.9722435 |bibcode=1983NZEnt...7..419P }}&lt;/ref&gt; ''[[فوٽورس]]'' نسل جا ڪجهه جگنو [[نقل|نقل ڪندي]] ''[[فوٽائنس (ڀونر)|فوٽائنس]]'' نسل جي مادين جي چمڪندڙ اشارن جهڙي روشني پيدا ڪن ٿا، جنهن سان ان جنس جا نر سندن ويجهو اچن ٿا ۽ پوءِ اهي کين پڪڙي کائي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=James E. |last=Lloyd |title=Occurrence of Aggressive Mimicry in Fireflies |journal=The Florida Entomologist |volume=67 |issue=3 |year=1984 |pages=368–376 |doi=10.2307/3494715 |jstor=3494715 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; پيدا ٿيندڙ روشنيءَ جا رنگ هلڪي نيري (''Orfelia fultoni''، مائيسيٽوفيليڊي) کان عام سائي ۽ ناياب ڳاڙهي (''Phrixothrix tiemanni''، فينگوڊيڊي) تائين مختلف ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=James E. |last1=Lloyd |last2=Gentry |first2=Erin C. |title=The Encyclopedia of Insects |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115 115–120] |year=2003 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-586990-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115}}&lt;/ref&gt;

=== آواز پيدا ڪرڻ ===

حشرات گهڻو ڪري پنهنجي عضون ۽ جسماني حصن جي مشيني حرڪت سان آواز پيدا ڪن ٿا. [[ماڪڙ]] ۽ ڪرڪٽن ۾ اهو عمل [[جسماني رڳڙ سان آواز پيدا ڪرڻ|جسماني رڳڙ]] وسيلي ٿئي ٿو. [[سڪاڊا]] حشرات ۾ سڀ کان وڌيڪ تيز آواز پيدا ڪن ٿا؛ انهن جي جسم ۾ خاص بناوتون، جن کي [[ٽمبل]] چيو وڃي ٿو، ۽ انهن سان لاڳاپيل عضلا آواز پيدا ڪرڻ ۽ ان کي وڌائڻ جو ڪم ڪن ٿا. آفريڪي [[سڪاڊا]] ''[[Brevisana brevis]]'' جو آواز {{convert|50|cm|in|abbr=on}} جي فاصلي تي 106.7&amp;nbsp;[[ڊيسيبل]] ماپيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;walker&quot;&gt;{{Cite web |title=The University of Florida Book of Insect Records |publisher=Department of Entomology &amp; Nematology, UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/index.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ ''[[Helicoverpa zea]]'' پتنگ، [[هاڪ پتنگ]] ۽ [[هيڊيليڊي]] خاندان جا پوپٽ، [[الٽراسونڪ آواز]] ٻڌي سگهن ٿا ۽ جڏهن کين محسوس ٿئي ٿو ته چمڙي کين ڳولي ورتو آهي ته [[الٽراسونڪ بچاءُ|بچاءَ واري حرڪت]] ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kay |first=Robert E. |title=Acoustic signalling and its possible relationship to assembling and navigation in the moth, ''Heliothis zea'' |journal=Journal of Insect Physiology |volume=15 |issue=6 |year=1969 |pages=989–1001 |doi=10.1016/0022-1910(69)90139-5 |bibcode=1969JInsP..15..989K}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Spangler |first=Hayward G. |title=Moth hearing, defense, and communication |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |issue=1 |year=1988 |pages=59–81 |doi=10.1146/annurev.ento.33.1.59}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگ الٽراسونڪ ڪلڪ جهڙا آواز پيدا ڪري شڪاري چمڙن کي خبردار ڪن ٿا ته اهي کائڻ لائق ناهن؛ ان کي صوتي [[خبرداري وارو اشارو]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hristov |first1=N. I. |last2=Conner |first2=William E. |year=2005 |title=Sound strategy: acoustic aposematism in the bat–tiger moth arms race |journal=Naturwissenschaften |volume=92 |pages=164–169 |doi=10.1007/s00114-005-0611-7 |pmid=15772807 |issue=4 |bibcode=2005NW.....92..164H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه کائڻ لائق پتنگ انهن آوازن جي نقل ڪرڻ جي صلاحيت پيدا ڪري چڪا آهن، جنهن کي صوتي [[بيٽسي نقل]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barber |first1=J. R. |last2=Conner |first2=W. E. |year=2007 |title=Acoustic mimicry in a predator–prey interaction |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=22 |pages=9331–9334 |doi=10.1073/pnas.0703627104 |pmid=17517637 |pmc=1890494 |bibcode=2007PNAS..104.9331B |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگن بابت اها دعويٰ به ڪئي وئي آهي ته اهي [[بازگشتي آواز ۾ رنڊڪ#شڪار پاران رنڊڪ|چمڙن جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ]] وجهي سگهن ٿا. چمڙن ۽ پتنگن جي رابطن جي الٽراسونڪ رڪارڊنگ ۽ تيز رفتار انفراريڊ وڊيو مان ظاهر ٿيو آهي ته ٽائيگر پتنگ حقيقت ۾ الٽراسونڪ ڪلڪ پيدا ڪري وڏي ناسي چمڙي جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ وجهي پاڻ کي حملي کان بچائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Corcoran |first=Aaron J. |author2=Barber, Jesse R. |last3=Conner |first3=William E. |year=2009 |title=Tiger Moth Jams Bat Sonar |journal=Science |volume=325 |issue=5938 |pages=325–327 |doi=10.1126/science.1174096 |bibcode=2009Sci...325..325C |pmid=19608920 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/MRGH5AC4 }}&lt;/ref&gt;

{{Listen |filename=Grasshoppers.ogg |title=ماڪڙ جو رڳڙ وارو آواز |description=ڪيترين اڻسڃاتل ماڪڙن جا رڳڙ وسيلي پيدا ڪيل آواز |format=[[اوگ]] |pos=right}}

[[ڪوليئوپٽيرا]]، [[هائمينوپٽيرا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[مينٽوڊيا]] ۽ [[نيوروپٽيرا]] جي مختلف جنسن ۾ تمام هلڪا آواز پڻ پيدا ٿين ٿا. اهي هلڪا آواز حشر جي حرڪت سان پيدا ٿين ٿا ۽ حشر جي عضلن ۽ جوڙن تي موجود آواز وڌائيندڙ بناوتن وسيلي وڌيڪ نمايان ٿين ٿا؛ اهي آواز ٻين حشرات کي خبردار ڪرڻ يا ساڻن رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. گهڻن آواز پيدا ڪندڙ حشرات ۾ [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضوا]] به هوندا آهن، جيڪي هوا وسيلي ايندڙ آواز محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[هيميپٽيرا]]، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ٻيڙياتا]]، پاڻيءَ جي اندر پيدا ٿيندڙ آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Theiss |first=Joachim |year=1982 |title=Generation and radiation of sound by stridulating water insects as exemplified by the corixids |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=10 |pages=225–235 |doi=10.1007/BF00299689 |issue=3 |bibcode=1982BEcoS..10..225T }}&lt;/ref&gt;

[[File:Field cricket Gryllus pennsylvanicus.ogg|thumb|گيراج ۾ ڪرڪٽ جو سڃاتل آواز]]

سطحن وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزشي اشارن سان رابطو حشرات ۾ هوا وسيلي آواز جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن ننڍڙي جسماني ماپ هوا ۾ اثرائتا آواز پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي محدود ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Virant-Doberlet |first1=M. |last2=Čokl |first2=Andrej |year=2004 |title=Vibrational communication in insects |journal=Neotropical Entomology |volume=33 |issue=2 |pages=121–134 |doi=10.1590/S1519-566X2004000200001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; حشرات گهٽ تعدد وارا آواز اثرائتي نموني پيدا نٿا ڪري سگهن، جڏهن ته وڌيڪ تعدد وارا آواز گهاٽي ماحول، جهڙوڪ [[وڻن جا پن|پنن]] ۾، وڌيڪ پکڙجي ۽ ڪمزور ٿي وڃن ٿا. تنهنڪري اهڙن ماحولن ۾ رهندڙ حشرات بنيادي طور سطح وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزن ذريعي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bennet-Clark |first=H. C. |year=1998 |title=Size and scale effects as constraints in insect sound communication |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=353 |pages=407–419 |doi=10.1098/rstb.1998.0219 |issue=1367 |pmc=1692226}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جنسون رابطي لاءِ لرزن جو استعمال ڪن ٿيون، مثال طور [[ڍال جيت]] ''[[Nezara viridula]]'' ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ اهڙا لرزشي اشارا پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of Insect Behavior |title=The Influence of Substrate on Male Responsiveness to the Female Calling Song in ''Nezara viridula'' |volume=14 |issue=3 |pages=313–332 |year=2001 |first1=Nadège |last1=Miklas |author2=Stritih, Nataša |author3=Čokl, Andrej |author4=Virant-Doberlet, Meta |author5=Renou, Michel |doi=10.1023/A:1011115111592 |bibcode=2001JIBeh..14..313M }}&lt;/ref&gt; لرزن کي مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ به استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ [[لائسينڊي]] خاندان جون سنڊيون، جيڪي [[ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق|ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق]] قائم ڪن ٿيون، ماڪوڙين سان اهڙي طريقي سان رابطو ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=DeVries |first=P. J. |year=1990 |title=Enhancement of symbiosis between butterfly caterpillars and ants by vibrational communication |journal=Science |volume=248 |pages=1104–1106 |doi=10.1126/science.248.4959.1104 |pmid=17733373 |issue=4959 |bibcode=1990Sci...248.1104D }}&lt;/ref&gt; [[مڊگاسڪر جو سيسڪاريندڙ ڪاڪروچ]] پنهنجي ساهه کڻڻ وارن سوراخن مان زور سان هوا خارج ڪري جارحيت جي نشاني طور سيسڪاريندڙ آواز پيدا ڪري سگهي ٿو؛&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nelson |first=Margaret C. |author2=Fraser, Jean |year=1980 |title=Sound production in the cockroach, Gromphadorhina portentosa: evidence for communication by hissing |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=6 |issue=4 |pages=305–314 |doi=10.1007/BF00292773 |bibcode=1980BEcoS...6..305N }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[مئل مٿي وارو هاڪ پتنگ]] پريشان ٿيڻ وقت پنهنجي حلق مان زور سان هوا خارج ڪري چيچ جهڙو آواز پيدا ڪري ٿو. جڏهن اهو ماکيءَ جي مکين جي ويجهو هوندو آهي ته اهو آواز ڪم ڪندڙ ماکيءَ جي مکين جي جارحاڻي رويي کي به گهٽائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Moritz |first1=R. F. A. |last2=Kirchner |first2=W. H. |last3=Crewe |first3=R. M. |date=1991 |title=Chemical camouflage of the death's head hawkmoth (Acherontia atropos L.) in honeybee colonies |journal=Naturwissenschaften |volume=78 |issue=4 |doi=10.1007/BF01136209 |bibcode=1991NW.....78..179M |pages=179–182 }}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي رابطو ===

{{main|حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|حشرات جي سنگهڻ جي حس}}

[[File:Pheromonal glands in ants.png|thumb|[[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] جهڙن سماجي حشرات ۾ [[فيرومون]] پيدا ڪندڙ ڪيترن قسمن جا غدود هوندا آهن، جيڪي ٻين حشرات سان [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|رابطي]] لاءِ مختلف [[سيميائي ڪيميائي مادا]] پيدا ڪن ٿا.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}}]]

ڪيترن حشرات ۾ [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|ڪيميائي ذريعن وسيلي رابطي]] جا طريقا ارتقا پذير ٿيا آهن. اهي [[سيميائي ڪيميائي مادا]] گهڻو ڪري ٻوٽن جي استحالياتي مادن مان ٺهندا آهن ۽ انهن مان ڪجهه ڇڪڻ، پري رکڻ يا ٻين قسمن جي معلومات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. [[فيرومون]] مخالف جنس جي ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ، ساڳي [[هڪ ئي جنس سان واسطو|جنس]] جي نر ۽ مادين کي گڏ ڪرڻ، ٻين جاندارن کي ويجهو اچڻ کان روڪڻ، رستي جي نشان لڳائڻ ۽ ويجهن فردن ۾ جارحيت پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ايلومون]] پنهنجي پيدا ڪندڙ کي ان اثر وسيلي فائدو پهچائين ٿا، جيڪو اهي وصول ڪندڙ تي وجهن ٿا. [[ڪائيرومون]] پيدا ڪندڙ بدران وصول ڪندڙ کي فائدو پهچائين ٿا. سنومون پيدا ڪندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي لاءِ فائديمند هوندا آهن. ڪجهه ڪيميائي مادا ساڳي جنس جي فردن ڏانهن مخصوص هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. خوشبوئن جو استعمال خاص طور سماجي حشرات ۾ تمام گهڻو ترقي يافته آهي.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}} {{visible anchor |ٻاهرين کل جا هائيڊروڪاربان |ٻاهرين کل جو هائيڊروڪاربان}} غير بناوتي مادا آهن، جيڪي پيدا ٿي [[ٻاهرين کل]] جي سطح تي خارج ٿين ٿا ۽ جسم کي [[پاڻي جي کوٽ|سڪي وڃڻ]] ۽ [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ جاندارن]] کان بچائين ٿا. اهي خاص طور سماجي حشرات ۾ فيرومون طور پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Yan-Liebig-2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yan |first1=Hua |last2=Liebig |first2=Jürgen |title=Genetic basis of chemical communication in eusocial insects |journal=[[Genes &amp; Development]] |publisher=[[Cold Spring Harbor Laboratory Press]] &amp; [[The Genetics Society]] |volume=35 |issue=7–8 |date=1 April 2021 |doi=10.1101/gad.346965.120 |pages=470–482 |pmid=33861721 |pmc=8015721}}&lt;/ref&gt;

== سماجي رويو ==

{{main|سماجيت}}

{{multiple image
|total_width=300
|image1=Termite Cathedral DSC03570.jpg
|caption1=[[دڙي ٺاهيندڙ اڏوهي|دڙي ٺاهيندڙ اڏوهين]] جو ٺاهيل [[ناسيوٽيٽرمس ٽرائيوڊيائي|وڏو دڙو]].
|image2=Bee waggle dance.png
|caption2=[[ماکيءَ جي مک]] جو اَٺ جي شڪل وارو [[لوڏيندڙ ناچ]]. ماناري تي مٿئين رخ کان ساڄي پاسي 45° جو رخ، سج کان ساڄي پاسي 45° تي خوراڪ جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو. ناچ ڪندڙ مک جي تيز لوڏن سبب ان جو پيٽ ڌنڌلو نظر اچي ٿو.
}}

[[سماجي حشرات]]، جهڙوڪ [[اڏوهي]]، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]] ۽ ڪيتريون ئي [[ماکيءَ جي مک|مکيون]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]]، [[سماجيت|اعليٰ سماجي]] هوندا آهن.&lt;ref name=nodak&gt;{{cite web |title=Social insects |last=Brewer |first=Gary |url=http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |publisher=North Dakota State University |access-date=6 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321171246/http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |archive-date=21 March 2008}}&lt;/ref&gt; اهي جينياتي طور هڪجهڙن فردن جي وڏين ۽ منظم آبادين ۾ گڏجي رهن ٿا، ايتري قدر جو ڪڏهن ڪڏهن اهڙي سڄي آباديءَ کي [[فوق جاندار]] سمجهيو ويندو آهي. خاص طور تي، نسل وڌائڻ جو ڪم گهڻو ڪري [[راڻي وارو طبقو|راڻي طبقي]] تائين محدود هوندو آهي؛ ٻيون ماديون [[مزدور طبقو|مزدور]] هونديون آهن ۽ [[مزدورن جي نگراني]] جي عمل سبب نسل وڌائڻ کان روڪيل هونديون آهن. [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] ۾ تجريدي علامتي رابطي جو هڪ اهڙو نظام ارتقا پذير ٿيو آهي، جنهن ۾ مخصوص رويي وسيلي ماحول بابت خاص معلومات جي نمائندگي ۽ منتقلي ڪئي وڃي ٿي. رابطي جي هن نظام کي [[مکين جي سکيا ۽ رابطو|ناچ جي ٻولي]] چيو وڃي ٿو؛ مک جنهن زاويي تي ناچ ڪري ٿي، اهو سج جي نسبت سان هڪ مخصوص رخ جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ناچ جي ڊيگهه ان فاصلي جي نشاندهي ڪري ٿي، جيڪو اڏامي طئي ڪرڻو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=309–311}} [[ڀنڀر مک|ڀنڀر مکين]] ۾ پڻ سماجي رابطي جا ڪجهه رويا ملن ٿا. مثال طور، ''[[Bombus terrestris]]'' اڻڄاتل پر خوراڪ ڏيندڙ گلن تي وڃڻ بابت وڌيڪ تيزيءَ سان تڏهن سکي ٿي، جڏهن اها ساڳي جنس جي ٻي مک کي ساڳئي قسم جي گلن تان خوراڪ گڏ ڪندي ڏسي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Leadbeater, E. |author2=Chittka, L. |year=2007 |title=The dynamics of social learning in an insect model, the bumblebee (''Bombus terrestris'') |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=61 |issue=11 |pages=1789–1796 |doi=10.1007/s00265-007-0412-4 |bibcode=2007BEcoS..61.1789L }}&lt;/ref&gt;

رڳو انهن حشرات ۾ تمام سنهڙي پيماني تي مڪاني رخ سڃاڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي، جيڪي آکيرن يا آبادين ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه ڪيترن ڪلوميٽرن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ به هزارين هڪجهڙن سوراخن مان رڳو چند ملي ميٽر ويڪري پنهنجي مخصوص سوراخ تائين بنا ڀُل جي [[جانورن ۾ رستي جي سڃاڻپ|رستو ڳولي]] پهچي سگهن ٿا. [[ڄمڻ واري هنڌ ڏانهن موٽڻ]] واري رويي ۾، [[سياري جي ننڊ|سياري جي ننڊ]] ڪندڙ حشرات ڪنهن مخصوص هنڌ کي آخري ڀيرو ڏسڻ کان هڪ سال پوءِ به ياد رکي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Salt |first=R. W. |date=1961 |title=Principles of Insect Cold-Hardiness |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1961_6/page/54 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |doi=10.1146/annurev.en.06.010161.000415 |volume=6 |pages=55–74}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات موسمي طور مختلف جاگرافيائي علائقن جي وچ ۾ تمام ڊگها فاصلا [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪري طئي ڪن ٿا، جيئن سڄي کنڊ ۾ ٿيندڙ [[بادشاهه پوپٽ جي لڏپلاڻ]].{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=14}}

=== ٻچن جي سار سنڀال ===

[[سماجيت|اعليٰ سماجي]] حشرات آکيرا ٺاهين ٿا، آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ پنهنجي اولاد کي باقاعدي خوراڪ مهيا ڪن ٿا. تنهن هوندي به، گهڻن حشرات جي بالغ زندگي مختصر هوندي آهي ۽ اهي ساٿي سان ميلاپ يا ساٿي حاصل ڪرڻ جي مقابلي کان سواءِ هڪ ٻئي سان تمام گهٽ واسطو رکن ٿا. ٿورين جنسن ۾ [[والديني سار سنڀال]] ملي ٿي، جنهن ۾ اهي گهٽ ۾ گهٽ پنهنجن آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ٻچن جي بالغ ٿيڻ تائين به سندن حفاظت ڪن ٿا، بلڪه ممڪن آهي ته کين خوراڪ پڻ مهيا ڪن. ڪيتريون ڀنڀوريون ۽ مکيون آکيرو يا ٻِر ٺاهين ٿيون، ان ۾ [[گڏيل خوراڪ جي فراهمي|خوراڪ جو ذخيرو]] رکن ٿيون ۽ ان ذخيري تي هڪ آنو ڏين ٿيون، پر ان کان پوءِ وڌيڪ سار سنڀال نٿيون ڪن.&lt;ref name=nodak/&gt;

== چرپر ==

=== اڏام ===

{{main|حشرات جي اڏام}}

[[File:Hoverfly September 2007-7 (cropped).jpg|thumb|[[هوور مک|هوور مکين]] جهڙا حشرات تيز ۽ ڦڙتيلي [[حشرات جي اڏام|اڏام]] جي صلاحيت رکن ٿا.]]

حشرات [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن]] جو واحد گروهه آهن، جن ۾ اڏامڻ جي صلاحيت ارتقا ڪئي آهي. [[پيليئوپٽيرا]] سان واسطو رکندڙ حشرات جا قديم گروهه، جهڙوڪ [[ڀنڀوري]]، ننڍيون ڀنڀوريون ۽ مئي مکيون، پنهنجن پرن کي سڌيءَ طرح هلائين ٿا. انهن جي هر پر جي بنياد تي عضلن جو هڪ جوڙو ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪو پرن کي مٿي ۽ هيٺ ڪري ٿو. اهڙي طريقي سان پرن کي رڳو نسبتاً گهٽ رفتار سان ڦڙڪائي سگهجي ٿو. باقي سڀ حشرات، يعني [[نيوپٽيرا]]، [[اڻ سڌي اڏام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ اڏام جا عضلا سيني ۾ تيز لرزش پيدا ڪن ٿا؛ اهڙيءَ ريت عضلن ڏانهن ويندڙ عصبي تحريڪن جي ڀيٽ ۾ پرن جي ڦڙڪڻ جو تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. اڏام جي عضلن جو هڪ جوڙو عمودي رخ ۾ هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي هيٺ ڇڪي ٿو ۽ پرن کي مٿي کڻي ٿو. ٻيو جوڙو ڊگهي رخ ۾ پکڙيل هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي مٿي ڪري ٿو ۽ پرن کي هيٺ آڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |last=Chapman |first=A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609055030/http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species|archive-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=D. S. |title=Flight muscles of insects |journal=[[Scientific American]] |volume=212 |pages=76–88 |year=1965 |issue=6 |pmid=14327957 |bibcode=1965SciAm.212f..76S |doi=10.1038/scientificamerican0665-76}}&lt;/ref&gt; گهڻا حشرات پرن جي [[اڳئين ڪناري]] وٽ گهمندڙ [[هوائي ڀنور]] پيدا ڪري [[هوائي اڀار]] حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;aerodynamics&quot;&gt;{{cite journal |last=Sane |first=Sanjay P. |title=The aerodynamics of insect flight |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |year=2003 |volume=206 |pages=4191–4208 |doi=10.1242/jeb.00663 |pmid=14581590 |issue=23 |doi-access=free |bibcode=2003JExpB.206.4191S }}&lt;/ref&gt; تمام ننڍا حشرات، جهڙوڪ ٿرپس، جن جا پر ننڍڙا ۽ کنڀن جهڙا هوندا آهن، [[پر ملائڻ ۽ ڇنڊڻ وارو طريقو]] استعمال ڪري اڀار حاصل ڪن ٿا؛ ان ۾ پر پهرين پاڻ ۾ ملايا وڃن ٿا ۽ پوءِ تيزيءَ سان هڪ ٻئي کان ڌار ڪيا وڃن ٿا، جنهن سان پرن جي اڳين ڪنارن ۽ ڇيڙن وٽ هوا جا ڀنور پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weis-Fogh |first=Torkel |author-link=Torkel Weis-Fogh |date=1973 |title=Quick estimates of flight fitness in hovering animals, including novel mechanisms of lift production |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=59 |issue=1 |pages=169–230 |doi=10.1242/jeb.59.1.169 |bibcode=1973JExpB..59..169W}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bennett |first=L. |date=1977 |title=Clap and fling aerodynamics- an experimental evaluation |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=261–272 |doi=10.1242/jeb.69.1.261 |bibcode=1977JExpB..69..261B}}&lt;/ref&gt;

[[حشرات جا پر|حشرات جي پرن]] جي ارتقا بابت [[حشرات جا پر#مفروضا|سائنسي بحث]] هلندو رهيو آهي؛ مختلف مفروضن موجب اهي تبديل ٿيل گلڙن، ساهه کڻڻ وارن سوراخن وٽ موجود ڦڙن، يا ٽنگن جي بنياد وٽ موجود ايپي ڪوڪسا نالي ضميمي مان ارتقا ڪري آيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jockusch |first1=E. L. |last2=Ober |first2=K. A. |title=Hypothesis testing in evolutionary developmental biology: a case study from insect wings |journal=Journal of Heredity |date=September 2004 |volume=95 |issue=5 |pages=382–396 |doi=10.1093/jhered/esh064 |pmid=15388766 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تازو حشرات جي ماهرن ۾ اهو خيال وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري چڪو آهي ته پر [[نوٽم]] جي پاسن، [[پليرون]]، يا وڌيڪ امڪان سان ٻنهي جي حصن مان ارتقا ڪري پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grimaldi |first=David A. |title=The Complete Insect: Anatomy, Physiology, Evolution, and Ecology |url=https://books.google.com/books?id=xGquEAAAQBAJ&amp;dq=insects+wings+notum+pleuron&amp;pg=PA135 |date=2023 |publisher=[[Princeton University Press]] |page=135 |isbn=978-0-691-24311-5}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاربونيفيرس]] دور ۾ ڀنڀوري جهڙي ''[[ميگانيورا]]'' جي پرن جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. ان دور ۾ تمام وڏن حشرات جي موجودگي ان وقت فضا ۾ آڪسيجن جي وڌيڪ مقدار سان ٺهڪي اچي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشرات جو تنفسي نظام سندن جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dudley |first=R. |year=1998 |title=Atmospheric oxygen, giant Paleozoic insects and the evolution of aerial locomotor performance |journal=Journal of Experimental Biology |volume=201 |issue=8 |pages=1043–1050 |doi=10.1242/jeb.201.8.1043 |pmid=9510518 |bibcode=1998JExpB.201.1043D |url=http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |access-date=8 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124032600/http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |archive-date=24 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اڄ جا سڀ کان وڏا اڏامندڙ حشرات ان جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍا آهن. موجوده حشرات ۾ سڀ کان وڏي پرن جي پکيڙ اڇي وِچ پتنگ ''[[ٿائيسينيا اَگريپينا]]'' جي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{convert|28|cm|in|abbr=on}} آهي.&lt;ref name=&quot;BIR&quot;&gt;{{Cite web |title=Chapter 32: Largest Lepidopteran Wing Span &amp;#124; The University of Florida Book of Insect Records &amp;#124; Department of Entomology &amp; Nematology &amp;#124; UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_32.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt;

[[پکي|پکين]] جي ابتڙ، ننڍا حشرات [[غالب هوائون|غالب هوائن]] سان گڏ وهي وڃن ٿا،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yates |first=Diana |title=Birds migrate together at night in dispersed flocks, new study indicates |url=https://news.illinois.edu/view/6367/206246 |access-date=13 January 2022 |website=news.illinois.edu}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪيترائي وڏا حشرات [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪن ٿا. [[ايفڊ|ايفڊن]] کي هيٺين سطح تي وهندڙ [[جيٽ وهڪرو|جيٽ هوائي وهڪرا]] ڊگهن فاصلن تائين کڻي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Drake |first=V. A. |author2=Farrow, R. A. |year=1988 |title=The Influence of Atmospheric Structure and Motions on Insect Migration |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |pages=183–210 |doi=10.1146/annurev.en.33.010188.001151 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/NLDQPZWG }}&lt;/ref&gt;

=== هلڻ ===

{{further|هلڻ#حشرات}}

[[File:Alternating Tripod Gait.webm|upright=1.15|right|thumb|هلندڙ ريگستاني ماڪوڙين ۾ واري واري سان ٽن ٽنگن واري چال دوران قدمن جي مڪاني ۽ وقتي ترتيب. رڪارڊنگ جي رفتار: 500 فريم في سيڪنڊ؛ هلائڻ جي رفتار: 10 فريم في سيڪنڊ.]]

گهڻا بالغ حشرات ڇهن ٽنگن جي مدد سان هلن ٿا ۽ ان دوران واري واري سان [[ٽن ٽنگن واري چال]] استعمال ڪن ٿا. هيءَ چال جسم کي مستحڪم رکندي تيزيءَ سان هلڻ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان جو [[ڪاکروچ|ڪاکروچن]] ۽ [[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو ويو آهي. پهرين قدم ۾ وچين ساڄي ٽنگ ۽ اڳين ۽ پوئين کاٻي ٽنگ زمين سان لڳل هونديون آهن ۽ حشر کي اڳتي وڌائينديون آهن، جڏهن ته اڳين ۽ پوئين ساڄي ٽنگ ۽ وچين کاٻي ٽنگ مٿي کڄي اڳتي نئين جاءِ تي منتقل ٿينديون آهن. جڏهن اهي زمين تي لڳي نئون مستحڪم ٽڪنڊو ٺاهين ٿيون ته باقي ٽنگون واري سان مٿي کڻي اڳتي آڻي سگهجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Locomotion&quot;&gt;{{cite book |last=Biewener |first=Andrew A. |title=Animal Locomotion |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-19-850022-3 |pages=}}{{pn|date=July 2022}}&lt;/ref&gt;

ٽن ٽنگن واري چال جي سڀ کان خالص صورت تيز رفتار سان هلندڙ حشرات ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. تنهن هوندي به، چرپر جو هي طريقو سختيءَ سان مقرر ٿيل ناهي ۽ حشرات مختلف حالتن مطابق پنهنجي چال بدلائي سگهن ٿا. مثال طور آهستي هلڻ، مُڙڻ، رڪاوٽن کان بچڻ، چڙهڻ يا ترڪڻ وارين سطحن تي هلڻ وقت چار ٽنگون يا ان کان وڌيڪ ٽنگون [[هلڻ#حشرات|لهري چال]] ۾ زمين سان لڳل رهي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Grabowska |first1=Martyna |author2=Godlewska, Elzbieta |author3=Schmidt, Joachim |author4=Daun-Gruhn, Silvia |title=Quadrupedal gaits in hexapod animals – inter-leg coordination in free-walking adult stick insects |journal=Journal of Experimental Biology |volume=215 |issue=24 |pages=4255–4266 |year=2012 |doi=10.1242/jeb.073643 |pmid=22972892 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪاکروچ تيز ترين ڊوڙندڙ حشرات مان آهن ۽ مڪمل رفتار تي اهي ٻن ٽنگن تي ڊوڙڻ واري چال اختيار ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، چڱيءَ طرح [[ڇانوَ روپ|ماحول سان مشابهت]] رکندڙ لٺ جهڙن حشرات ([[فاسماٽوڊيا]]) ۾ چرپر گهڻو آهستي هوندي آهي. ٿوريون جنسون، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ حشر|پاڻيءَ تي هلندڙ حشرات]]، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي هلي سگهن ٿيون؛ انهن جا چنبا خاص کاهيءَ ۾ پوئتي لڪل هوندا آهن، جنهن ڪري اهي پاڻيءَ جي مٿاڇري واري پردي کي ٽوڙڻ کان بچائين ٿا.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt; ''[[هالوبئٽس]]'' جنس جا سامونڊي سطح تي هلندڙ حشرات ته کليل سمنڊ جي مٿاڇري تي به رهن ٿا، جيڪو اهڙو مسڪن آهي جتي حشرات جون تمام ٿوريون جنسون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ikawa |first1=Terumi |author2=Okabe, Hidehiko |author3=Hoshizaki, Sugihiko |author4=Kamikado, Takahiro |author5=Cheng, Lanna |title=Distribution of the oceanic insects ''Halobates'' (Hemiptera: Gerridae) off the south coast of Japan |journal=Entomological Science |volume=7 |issue=4 |pages=351–357 |year=2004 |doi=10.1111/j.1479-8298.2004.00083.x |url=https://escholarship.org/uc/item/9r50k828}}&lt;/ref&gt;

=== ترڻ ===

{{Main|آبي حشرات}}

[[File:Notonecta glauca01.jpg|thumb|پاڻيءَ هيٺ [[پٺتي ترندڙ حشر]] ''[[نوٽونيڪٽا گلوڪا]]''، جنهن جون پويون ٽنگون ترڻ لاءِ چپو جهڙي شڪل اختيار ڪري چڪيون آهن.]]

حشرات جو وڏو تعداد پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو يا سڄي زندگي پاڻيءَ هيٺ گذاري ٿو. حشرات جي ڪيترن قديم گروهن ۾ اڻبالغ مرحلا آبي هوندا آهن. ڪجهه گروهن، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ڀونئر|پاڻيءَ جي ڀونئرن]] ۾ بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;&gt;{{cite book |editor1=Richard W. Merritt |editor2=Kenneth W. Cummins |editor3=Martin B. Berg |year=2007 |title=An Introduction to the Aquatic Insects of North America |publisher=Kendall Hunt Publishers |isbn=978-0-7575-5049-2 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;

انهن مان گهڻين جنسن ۾ پاڻيءَ هيٺ چرپر لاءِ خاص موافقتون پيدا ٿيون آهن. پاڻيءَ جا ڀونئر ۽ پاڻيءَ جا ٻيا حشرات اهڙيون ٽنگون رکن ٿا، جيڪي چپن جهڙين بناوتن ۾ تبديل ٿيل آهن. ڀنڀورين جا [[حشري اڻبالغ مرحلو|آبي اڻبالغ ٻچا]] پنهنجي مقعدي خاني مان زور سان پاڻي ٻاهر ڪڍي جيٽ جهڙي ڌِڪ سان اڳتي وڌن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mill |first=P. J. |author2=Pickard, R. S. |year=1975 |title=Jet-propulsion in anisopteran dragonfly larvae |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=97 |issue=4 |pages=329–338 |doi=10.1007/BF00631969 }}&lt;/ref&gt; ٻيا حشرات، جهڙوڪ [[اسٽافيلينڊي|روو ڀونئر]] ''[[اسٽينس]]''، [[پيجيڊيم#حشرات|پيجيڊيئل]] غدودن مان اهڙا [[سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادو|سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادا]] خارج ڪن ٿا، جيڪي پاڻيءَ جي سطحي ڇڪ گهٽائين ٿا؛ ان جي نتيجي ۾ اهي [[مارانگوني اثر|مارانگوني ڌِڪ]] وسيلي پاڻيءَ جي مٿاڇري تي اڳتي وڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Linsenmair |first=K. |author2=Jander, R. |year=1976 |title=Das &quot;entspannungsschwimmen&quot; von ''Velia'' and ''Stenus'' |journal=Naturwissenschaften |volume=50 |page=231 |doi=10.1007/BF00639292 |bibcode=1963NW.....50..231L |issue=6 |url=https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bvb:20-opus-44663}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bush |first=J. W. M. |author2=Hu, David L. Hu |year=2006 |title=Walking on Water: Biolocomotion at the Interface |journal=Annual Review of Fluid Mechanics |volume=38 |issue=1 |pages=339–369 |doi=10.1146/annurev.fluid.38.050304.092157 |bibcode=2006AnRFM..38..339B }}&lt;/ref&gt;

== ماحوليات ==

{{main|حشرات جي ماحوليات}}

حشرات [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ ڪيترائي انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ مٽيءَ کي اٿلائڻ ۽ ان ۾ هوا جي آمدرفت، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ، نقصانڪار جاندارن تي ضابطو، گلن جي زيرگي ۽ جهنگلي جيوت لاءِ خوراڪ مهيا ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Schowalter|2006|pp=3, 572}} مثال طور، اڏوهيون پنهنجن آکيرن جي چوڌاري ماحول ۾ تبديليون آڻي گاهه جي واڌ کي هٿي ڏين ٿيون؛{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=257}} ڪيترائي [[ڀونئر]] [[مردار خور]] هوندا آهن؛ جڏهن ته ڇيڻي جا ڀونئر حياتياتي مادي کي [[ٻيهر استعمال|ٻيهر استعمال]] ڪري اهڙين صورتن ۾ تبديل ڪن ٿا، جيڪي ٻين [[جاندار|جاندارن]] لاءِ فائديمند هونديون آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=261–264}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Losey |first1=John E. |last2=Vaughan |first2=Mace |title=The Economic Value of Ecological Services Provided by Insects |journal=BioScience |date=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=311–323(13) |doi=10.1641/0006-3568(2006)56[311:TEVOES]2.0.CO;2 |url=http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112041609/http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |archive-date=12 January 2012 |url-status=live |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[مٿاڇري واري زرخيز مٽي]] جي ٺهڻ واري عمل جي وڏي حصي ۾ پڻ حشرات اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=3, 218–228}}

=== بچاءُ ===

{{main|حشرات ۾ بچاءُ}}

[[File:Reduvius personatus, Masked Hunter Bug nymph camouflaged with sand grains.JPG|thumb|''[[ريڊيويوس پرسوناتس]]'' جو [[حشري اڻبالغ مرحلو|اڻبالغ ٻچو]] [[شڪار ٿيڻ|شڪارين]] کان بچڻ لاءِ پاڻ کي واريءَ جي ذرڙن سان [[ڇانوَ روپ|لڪائي]] ٿو.]]

وڏن جاندارن جي ڀيٽ ۾ حشرات گهڻو ڪري ننڍا، نرم جسم وارا ۽ نازڪ هوندا آهن. انهن جا اڻبالغ مرحلا ننڍا هوندا آهن ۽ آهستي چرپر ڪندا آهن يا بلڪل بي حرڪت هوندا آهن، تنهنڪري سندن زندگيءَ جا سڀئي مرحلا [[شڪار ٿيڻ]] ۽ [[طفيلائيت]] جي خطري هيٺ هوندا آهن. انهيءَ ڪري حشرات [[حشرات ۾ بچاءُ|بچاءَ جون]] ڪيتريون ئي حڪمت عمليون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[ڇانوَ روپ]]، [[نقل]]، زهريلو هجڻ ۽ سرگرم دفاع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;&gt;{{cite book |last1=Evans |first1=Arthur V. |last2=Bellamy |first2=Charles |year=2000 |title=An Inordinate Fondness for Beetles |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22323-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZZ_hfpMo8oAC&amp;pg=PA31 |page=31}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي [[حشرات ۾ بچاءُ#لڪڻ|حشرات ڇانوَ روپ تي ڀاڙين ٿا]] ته جيئن سندن شڪاري يا شڪار کين ڏسي نه سگهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Photos: Masters of Disguise – Amazing Insect Camouflage |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |access-date=11 June 2015 |date=24 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612201555/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |archive-date=12 June 2015}}&lt;/ref&gt; اها خاصيت [[پن ڀونئر|پن ڀونئرن]] ۽ [[سُنگهڻا ڀونئر|سُنگهڻن ڀونئرن]] ۾ عام آهي، جيڪي ڪاٺ يا ٻوٽن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt; [[لٺ حشر|لٺ حشرات]] لٺين ۽ پنن جهڙيون شڪليون اختيار ڪري انهن جي نقل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;bedford&quot;&gt;{{cite journal |last=Bedford |first=Geoffrey O. |title=Biology and Ecology of the Phasmatodea |journal=[[Annual Review of Entomology]] |year=1978 |volume=23 |pages=125–149 |doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي حشرات شڪارين کي دوکو ڏئي پاڻ کان پري رکڻ لاءِ [[نقل]] جو استعمال ڪن ٿا. [[بيٽسي نقل]] ۾ کاڌي لائق جنسون، جهڙوڪ [[هوور مک|هوور مکيون]]، کاڌي جي لائق نه هئڻ وارين جنسن سان مشابهت اختيار ڪري بقا جو فائدو حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ritland &amp; Brower&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ritland |first1=D. B. |last2=Brower |first2=Lincoln P. |author-link2=Lincoln Brower |year=1991 |title=The viceroy butterfly is not a Batesian mimic |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=350 |issue=6318 |pages=497–498 |doi=10.1038/350497a0 |quote=وائسراءِ پوپٽ به مونارڪ پوپٽن جيترا ئي اڻ وڻندڙ ذائقي وارا آهن ۽ فلوريڊا جي نمائنده آباديءَ جي ڪوئين پوپٽن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ اڻ وڻندڙ آهن. |bibcode=1991Natur.350..497R }}&lt;/ref&gt; [[موليري نقل]] ۾ کاڌي جي لائق نه هئڻ واريون جنسون، جهڙوڪ ڀِرون ۽ ماکيءَ جون مکيون، هڪ ٻئي سان مشابهت رکن ٿيون، جنهن سان انهن شڪارين پاران انهن کي آزمائڻ جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو، جن کي سکڻو پوي ٿو ته اهي حشرات کاڌي جي لائق ناهن. ''[[هيليڪونيوس]]'' پوپٽ، جن مان ڪيترائي زهريلا آهن، موليري نقل جا مجموعا ٺاهين ٿا ۽ پنهنجي کاڌي جي لائق نه هجڻ جو ظاهري اظهار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Meyer |first=A. |year=2006 |title=Repeating Patterns of Mimicry |journal=[[PLOS Biology]] |volume=4 |issue=10 |article-number=e341 |doi=10.1371/journal.pbio.0040341 |pmid=17048984 |pmc=1617347 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيميائي بچاءُ#زميني آرٿروپوڊ|ڪيميائي بچاءُ]] ڀونئرن ۽ پوپٽن واري گروهه جي حشرات ۾ عام آهي، جنهن جو اظهار گهڻو ڪري چٽن خبرداري وارن رنگن ([[خبرداري رنگ]]) ذريعي ڪيو ويندو آهي، جيئن [[مونارڪ پوپٽ]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سندن لاروا جيڪي ٻوٽا کائين ٿا، تن مان ڪيميائي مادا پنهنجي جسم جي بافتن ۾ گڏ ڪري [[پوپٽ جو لاروا#ڪيميائي بچاءُ|زهريت]] حاصل ڪن ٿا. ڪجهه حشرات پنهنجا زهريلا مادا پاڻ به ٺاهين ٿا. زهريلا پوپٽ يا پتنگ کائيندڙ شڪاري سخت الٽي ڪري سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ اهي ساڳين نشانين وارن حشرات کي نه کائڻ سکندا آهن؛ اهو موليري نقل جو بنياد آهي.&lt;ref name=&quot;ANC&quot;&gt;{{cite book |last=Kricher |first=John |title=A Neotropical Companion |pages=157–158 |chapter=6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z3pgdvrSmG8C&amp;pg=PA158 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-00974-2 |date=1999}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارابيڊي]] خاندان جا ڪجهه [[زميني ڀونئر]] سرگرميءَ سان پنهنجو بچاءُ ڪن ٿا ۽ شڪارين کي پري رکڻ لاءِ پنهنجي پيٽ مان وڏي درستگيءَ سان ڪيميائي مادا ڦوهاري جي صورت ۾ خارج ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;

=== زيرگي ===

{{main|حشرن وسيلي زيرگي}}

[[File:Apis mellifera flying.jpg|thumb|[[ايپس ميليفيرا|يورپي ماکيءَ جي مک]] [[زيرگي جي ٽوڪري]] ۾ گلن جو زيرو کڻي ماناري ڏانهن موٽي رهي آهي.]]

زيرگي اهو عمل آهي، جنهن ۾ ٻوٽن جي افزائش دوران [[گلن جو زيرو]] منتقل ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[بارآوري]] ۽ [[جنسي افزائش]] ممڪن ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |last=Wigglesworth |first=Vincent Brian |author-link=Vincent Wigglesworth |title=Insect |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] online |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504183402/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |archive-date=4 May 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گهڻن گلدار ٻوٽن کي زيري جي منتقلي لاءِ ڪنهن جانور جي ضرورت هوندي آهي. [[حشرن وسيلي زيرگي|زيرگيءَ]] جو وڏو حصو حشرات وسيلي ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;USFS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |publisher=[[United States Forest Service]] |title=Pollinator Factsheet |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410135644/http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |archive-date=10 April 2008}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته حشرات کي زيرگيءَ جي عيوض عام طور توانائي سان ڀرپور گلن جو رس ملي ٿو، تنهنڪري اهو [[باہمي فائدو|باہمي فائدي]] وارو تعلق آهي. گلن جون مختلف خاصيتون، جهڙوڪ چٽا رنگ ۽ [[حشرات جا فيرومون|فيرومون]]، جيڪي سندن زيرگي ڪندڙ حشرات سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل ارتقا]] ڪنديون رهيون آهن، تن کي [[زيرگي سنڊروم|زيرگيءَ جا سنڊروم]] چيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به لڳ ڀڳ ٽيون حصو گلن جو ڪنهن هڪ سنڊروم ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Ollerton Alarcón Waser Price 2009 pp. 1471–1480&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ollerton |first1=Jeff |last2=Alarcón |first2=Ruben |last3=Waser |first3=Nickolas M. |last4=Price |first4=Mary V. |last5=Watts |first5=Stella |last6=Cranmer |first6=Louise |last7=Hingston |first7=Andrew |last8=Peter |first8=Craig I. |last9=Rotenberry |first9=John |display-authors=4 |title=A global test of the pollination syndrome hypothesis |journal=Annals of Botany |publisher=Oxford University Press |volume=103 |issue=9 |date=14 February 2009 |doi=10.1093/aob/mcp031 |pages=1471–1480 |pmid=19218577 |pmc=2701765 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== طفيلائيت ===

{{further|طفيلائيت|طفيلائي ڀِر}}

ڪيترائي حشرات [[طفيلائيت|طفيلائي]] هوندا آهن. انهن جو سڀ کان وڏو گروهه، جنهن ۾ 100,000 کان وڌيڪ جنسون شامل آهن&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P}}&lt;/ref&gt; ۽ ممڪن طور انهن جو انگ ڏهه لک کان به وڌيڪ هجي،&lt;ref name=&quot;Forbes Bagley Beer Hippee 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forbes |first1=Andrew A. |last2=Bagley |first2=Robin K. |last3=Beer |first3=Marc A. |last4=Hippee |first4=Alaine C. |last5=Widmayer |first5=Heather A. |display-authors=3 |title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order |journal=BMC Ecology |volume=18 |issue=1 |date=12 July 2018 |page=21 |doi=10.1186/s12898-018-0176-x |pmid=30001194 |pmc=6042248 |bibcode=2018BMCE...18...21F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[هائيمينوپٽيرا]] ۾ [[طفيلائي ڀِر|طفيلائي ڀِرن]] جي هڪ واحد [[ارتقائي شاخ]] تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Zhang Kopylov 2020&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Kopylov |first2=Dmitry S. |last3=Rasnitsyn |first3=Alexandr P. |last4=Zheng |first4=Yan |last5=Zhang |first5=Haichun |date=November 2020 |editor-last=Smith |editor-first=Andrew |title=Burmorussidae, a new family of parasitic wasps (Insecta, Hymenoptera) from mid-Cretaceous Burmese amber |journal=Papers in Palaeontology |volume=6 |issue=4 |pages=593–603 |doi=10.1002/spp2.1312 |bibcode=2020PPal....6..593Z }}&lt;/ref&gt; اهي ٻين حشرات تي طفيلائيت ڪن ٿا ۽ آخرڪار پنهنجي ميزبان کي ماري ڇڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt; انهن مان ڪجهه [[مٿانهان طفيل|مٿانهان طفيل]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن ميزبان پاڻ به ٻيا طفيلائي ڀِر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tanaka |first1=S. |last2=Ohsaki |first2=N. |doi=10.1007/s11284-006-0153-2 |title=Behavioral manipulation of host caterpillars by the primary parasitoid wasp Cotesia glomerata (L.) to construct defensive webs against hyperparasitism |journal=Ecological Research |volume=21 |issue=4 |page=570 |year=2006 |bibcode=2006EcoR...21..570T }}&lt;/ref&gt;

حشرات جي ڪيترن گروهن کي يا ته [[ننڍا شڪاري]] يا [[ٻاهريان طفيل]] سمجهي سگهجي ٿو؛&lt;ref name=Rollinson&gt;{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&amp;pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PoulinRandhawa2015&gt;{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}&lt;/ref&gt; مثال طور، [[هيميپٽيرا]] جا ڪيترائي حشرات سوراخ ڪندڙ ۽ چوسيندڙ وات جا حصا رکن ٿا، جيڪي ٻوٽن جو رس چوسڻ لاءِ موافقت ڪيل آهن،{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=80–81, 169, 179, 790–}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Labandeira |first1=Conrad C. |title=Early History of Arthropod and Vascular Plant Associations |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 1998 |volume=26 |pages=329–377 |doi=10.1146/annurev.earth.26.1.329 |bibcode=1998AREPS..26..329L}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[پسو|پسن]]، [[جون|جُوئن]] ۽ [[مڇر|مڇرن]] جهڙن گروهن جون جنسون [[رت خور|رت خور]] هونديون آهن ۽ جانورن جي [[رت]] تي خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=PoulinRandhawa2015/&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180&gt;
File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|هڪ [[طفيلائي ڀِر]]، [[ايفڊ]] جي جسم ۾ آنا وجهي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;WilsonSwincer1982&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=C. G. |last2=Swincer |first2=D. E. |last3=Walden |first3=K. J. |title=The introduction of ''Trioxys complanatus'' Quilis (Hymenoptera: Aphidiidae), an internal parasite of the Spotted Alfalfa Aphid, into South Australia |journal=Australian Journal of Entomology |volume=21 |issue=1 |year=1982 |pages=13–27 |doi=10.1111/j.1440-6055.1982.tb01758.x }}&lt;/ref&gt;
File:Wilting a twig (4608641762).jpg|ٻوٽي جو طفيل يا [[ننڍو شڪاري]]: هڪ [[ڪوريڊي]] حشر ٻوٽي جو رس چوسي رهيو آهي.
File:Male human head louse.jpg|[[انساني مٿي جي جُون]] سڌيءَ طرح منتقل ٿيندڙ [[لازمي طفيل|لازمي]] ٻاهريان طفيل آهن.
&lt;/gallery&gt;

== انسانن سان لاڳاپو ==

{{main|حشرات سان انساني لاڳاپا}}

=== نقصانڪار جيتن طور ===

[[File:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|upright=0.9|''[[ايڊيز ايجپٽي]]''، [[زرد بخار]] جو مڇر، ڪيترين ئي [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|بيمارين]] جو [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهي.]]

{{main|نقصانڪار حشر}}

ڪيترن ئي حشرات کي انسان [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جيت]] سمجهن ٿا. انهن ۾ انسانن ۽ چوپائي مال جا طفيل، جهڙوڪ [[جون|جُوئون]] ۽ [[سيميڪس|کٽمل]] شامل آهن؛ [[مڇر]] [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|ڪيترين ئي بيمارين]] جا [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهن. ٻين نقصانڪار حشرات ۾ [[اڏوهيون]] شامل آهن، جيڪي ڪاٺ جي اڏاوتن کي نقصان پهچائين ٿيون؛ ٻوٽا کائيندڙ حشرات جهڙوڪ [[ماڪڙ]]، ايفڊ ۽ [[ٿرپس]] زرعي فصلن کي تباهه ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڪڻڪ جو سُنگهڻو ڀونئر]] ذخيرو ڪيل زرعي پيداوار کي نقصان پهچائي ٿو. هارين گهڻو ڪري ڪيميائي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] وسيلي حشرات تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر هاڻي وڌندڙ طور [[حياتياتي جيت ضابطو|حياتياتي ضابطي]] تي ڀاڙيو وڃي ٿو. ان طريقي ۾ هڪ جاندار کي استعمال ڪري نقصانڪار جاندار جي آباديءَ جي گهاٽائي گهٽائي ويندي آهي؛ اهو [[گڏيل جيت انتظام]] جو اهم جزو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Biological control and sustainable food production |last1=Bale |first1=J. S. |last2=van Lenteren |first2=J. C. |last3=Bigler |first3=F. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=27 February 2008 |volume=363 |issue=1492 |pages=761–776 |doi=10.1098/rstb.2007.2182 |pmid=17827110 |pmc=2610108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davidson |first=E. |title=Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science |year=2006 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=https://archive.org/details/bigfleashavelitt0000davi |url-access=registration |isbn=978-0-8165-2544-7}}&lt;/ref&gt; حياتياتي ضابطي کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشر مار دوائون گهربل نقصانڪار جيتن کان گهڻو اڳتي ٻين [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] کي به نقصان پهچائي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Colborn |first1=T. |last2=vom Saal |first2=F. S. |last3=Soto |first3=A. M. |title=Developmental effects of endocrine-disrupting chemicals in wildlife and humans |journal=Environmental Health Perspectives |date=October 1993 |volume=101 |issue=5 |pages=378–384 |doi=10.1289/ehp.93101378 |pmc=1519860 |pmid=8080506 |jstor=3431890 |bibcode=1993EnvHP.101..378C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Extinction risk to bird populations caused by DDT exposure |last1=Nakamaru |first1=M. |last2=Iwasab |first2=Y. |last3=Nakanishic |first3=J. |journal=Chemosphere |date=October 2003 |volume=53 |issue=4 |pages=377–387 |doi=10.1016/S0045-6535(03)00010-9 |pmid=12946395 |bibcode=2003Chmsp..53..377N}}&lt;/ref&gt;

=== فائديمند ڪردارن ۾ ===

{{See also|اقتصادي حشراتيات#فائديمند حشرات}}

[[File:008 Fàbrica de seda Yodgorlik, Imom Zahiriddin Ko'chasi 138 (Marguilan), bullint els capolls (cropped).jpg|thumb|upright|[[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جي ڪيڙن]] کي [[پالتو بڻائڻ|پالتو بڻائي]] [[ريشم]] حاصل ڪرڻ جو سلسلو 5,000 سالن کان به اڳ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yu |first1=Hong-Song |last2=Shen |first2=Yi-Hong |last3=Yuan |first3=Gang-Xiang |display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid=21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Normile |first=Dennis |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode=2009Sci...325.1058N |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; هتي ريشم جي پُوپن مان ريشمي ڌاڳو کوليو پيو وڃي.]]

[[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]]، [[پوپٽ|پوپٽن]]، [[مک|مکين]] ۽ [[ڀونئر|ڀونئرن]] سميت حشرات وسيلي گلدار ٻوٽن جي [[زيرگي]] اقتصادي لحاظ کان اهم آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holldobler |first=Wilson |title=Journey to the ants: a story of scientific exploration |year=1994 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-48525-9 |pages=[https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196 196–199] |url=https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196}}&lt;/ref&gt; 2021ع ۾ رڳو آمريڪا ۾ فصلن ۽ ميويدار وڻن جي حشرات وسيلي ٿيندڙ زيرگيءَ جي قيمت لڳ ڀڳ 34 ارب آمريڪي ڊالر لڳائي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jordan |first1=Alex |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Grozinger |first3=Christina M. |last4=Khanna |first4=Vikas |date=26 January 2021 |title=Economic Dependence and Vulnerability of United States Agricultural Sector on Insect-Mediated Pollination Service |journal=Environmental Science &amp; Technology |volume=55 |issue=4 |pages=2243–2253 |doi=10.1021/acs.est.0c04786 |pmid=33496588 |bibcode=2021EnST...55.2243J }}&lt;/ref&gt;

حشرات ڪيترائي فائديمند مادا پيدا ڪن ٿا، جهڙوڪ [[ماکي]]،&lt;ref name=&quot;Crane1990&quot;&gt;{{cite journal |last=Crane |first=E. |title=Honey from honeybees and other insects |journal=Ethology Ecology &amp; Evolution |volume=3 |issue=sup1 |pages=100–105 |year=1990 |doi=10.1080/03949370.1991.10721919 |author-link=Eva Crane}}&lt;/ref&gt; [[موم]]،&lt;ref name=Sanford&gt;{{cite journal |last1=Sanford |first1=M.T. |last2=Dietz |first2=A. |year=1976 |title=The fine structure of the wax gland of the honey bee (Apis mellifera L.). |journal=Apidologie |volume=7 |issue=3 |pages=197–207 |doi=10.1051/apido:19760301 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.beeculture.com/wax-rendering/ |title=Wax Rendering |date=23 March 2016 |work=Bee Culture |access-date=26 October 2018}}&lt;/ref&gt; [[لاڪ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=How Shellac Is Manufactured |url=http://nla.gov.au/nla.news-article55073762 |access-date=17 July 2015 |publisher=The Mail (Adelaide, SA : 1912 – 1954) |date=18 December 1937}}&lt;/ref&gt; [[ريشم]]،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bezzina |first=Neville |title=Silk Production Process |work=Sense of Nature |url=http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |publisher=Sense of Nature Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629231032/http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |archive-date=29 June 2012}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪارمائن]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cochineal Thesis-Red Dye Extract from Cochineal Insect |url=https://www.cochineal.info/ |access-date=2026-04-28 |website=www.cochineal.info}}&lt;/ref&gt; [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] هزارين سالن کان انسان ماکي حاصل ڪرڻ لاءِ پاليندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dams |first1=M. |last2=Dams |first2=L. |title=Spanish Rock Art Depicting Honey Gathering During the Mesolithic |journal=Nature |date=21 July 1977 |volume=268 |issue=5617 |pages=228–230 |doi=10.1038/268228a0 |bibcode=1977Natur.268..228D }}&lt;/ref&gt; مٽيءَ جي ٿانون ۾ ماکيءَ جون مکيون پالڻ جو سلسلو اتر آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ شروع ٿيو.&lt;ref name=9kya&gt;{{cite journal |last=Roffet-Salque |first=Mélanie |display-authors=et al |title=Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers |journal=Nature |date=14 June 2016 |volume=534 |issue=7607 |pages=226–227 |doi=10.1038/nature18451 |pmid=26560301 |doi-access=free |hdl=10379/13692 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; [[ريشم جو ڪيڙو]] انساني تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻ ته [[ريشم رستو|ريشم تي ٻڌل واپار]] چين ۽ باقي دنيا جي وچ ۾ لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=0-8135-3446-1 |page=20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Christian |first=David |year=2000 |title=Silk Roads or Steppe Roads? The Silk Roads in World History |journal=[[Journal of World History]] |volume=2 |issue=1 |page=1 |doi=10.1353/jwh.2000.0004 }}&lt;/ref&gt;

اهي حشرات، جيڪي ٻين حشرات کي کائين ٿا يا انهن تي طفيلائيت ڪن ٿا، انسانن لاءِ فائديمند آهن، جيڪڏهن ان عمل سان زراعت ۽ انساني اڏاوتن کي ٿيندڙ نقصان گهٽجي وڃي. مثال طور، [[ايفڊ]] فصلن مان خوراڪ حاصل ڪري اقتصادي نقصان پهچائين ٿا، پر [[ليڊي برڊ ڀونئر]] ايفڊ کائين ٿا ۽ انهن کي [[حياتياتي جيت ضابطو|ضابطي هيٺ آڻڻ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. حشرات ٻين حشرات جي استعمال جو تمام وڏو حصو ٺاهين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=328–348, 400}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biocontrol Network – Beneficial Insects |url=http://www.biconet.com/biocontrol.html |publisher=Biocontrol Network |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228043847/http://www.biconet.com/biocontrol.html |archive-date=28 February 2009 |url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Davidson |first1=R. H. |last2=Lyon |first2=William F. |year=1979 |title=Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard |publisher=John Wiley &amp; Sons |page=38 |isbn=978-0-471-86314-4}}&lt;/ref&gt;

مکين جا لاروا ([[ميگٽ]]) اڳ ۾ [[ميگٽ علاج|زخمن جي علاج]] لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا ته جيئن [[گانگرين]] کي روڪي يا ان کان بچائي سگهجي، ڇاڪاڻ ته اهي رڳو مئل گوشت کائيندا آهن. هي علاج جديد دور ۾ به ڪجهه اسپتالن ۾ استعمال ٿي رهيو آهي. حشرات ممڪن دوائن ۽ ٻين طبي مادن جي ذريعن طور پڻ ڌيان ڇڪايو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dossey |first=Aaron T. |date=December 2010 |title=Insects and their chemical weaponry: New potential for drug discovery |journal=Natural Product Reports |volume=27 |pages=1737–1757 |doi=10.1039/c005319h |issue=12 |pmid=20957283}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات، جهڙوڪ ڪرڪيٽ ۽ مختلف قسمن جا حشري لاروا، عام طور مڇي مارڻ لاءِ چارو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sherman |first=Ronald A. |author2=Pechter, Edward A. |date=1987 |title=Maggot therapy: a review of the therapeutic applications of fly larvae in human medicine, especially for treating osteomyelitis |journal=Medical and Veterinary Entomology |volume=2 |issue=3 |pages=225–230 |doi=10.1111/j.1365-2915.1988.tb00188.x |pmid=2980178 }}&lt;/ref&gt;

=== آباديءَ ۾ گهٽتائي ===

{{main|حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي}}

1500ع کان وٺي حشرات جي گهٽ ۾ گهٽ 66 جنسن جي ناپيد ٿيڻ جا واقعا درج ڪيا ويا آهن، جن مان گهڻيون سامونڊي ٻيٽن تي رهنديون هيون.&lt;ref name=&quot;Briggs2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briggs |first1=John C |title=Emergence of a sixth mass extinction? |journal=Biological Journal of the Linnean Society |date=October 2017 |volume=122 |issue=2 |pages=243–248 |doi=10.1093/biolinnean/blx063 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي|حشرات جي گهڻائيءَ ۾ گهٽتائي]] جا سبب انساني سرگرمين سان ڳنڍيا ويا آهن، جن ۾ مصنوعي روشني،&lt;ref name=&quot;Owens2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Owens |first1=Avalon C. S. |last2=Lewis |first2=Sara M. |title=The impact of artificial light at night on nocturnal insects: A review and synthesis |journal=Ecology and Evolution |date=November 2018 |volume=8 |issue=22 |pages=11337–11358 |doi=10.1002/ece3.4557 |doi-access=free |pmid=30519447 |pmc=6262936 |bibcode=2018EcoEv...811337O}}&lt;/ref&gt; زمين جي استعمال ۾ تبديليون، جهڙوڪ شهري واڌ يا زراعت،&lt;ref name=&quot;Tscharntke2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tscharntke |first1=Teja |last2=Klein |first2=Alexandra M. |last3=Kruess |first3=Andreas |last4=Steffan-Dewenter |first4=Ingolf |last5=Thies |first5=Carsten |title=Landscape perspectives on agricultural intensification and biodiversity and ecosystem service management |journal=Ecology Letters |date=August 2005 |volume=8 |issue=8 |pages=857–874 |doi=10.1111/j.1461-0248.2005.00782.x |bibcode=2005EcolL...8..857T |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Insect-Plant Interactions in a Crop Protection Perspective |chapter=Plant–Insect Interactions in a Changing World |series=Advances in Botanical Research |date=2017 |volume=81 |pages=289–332 |doi=10.1016/bs.abr.2016.09.009 |isbn=978-0-12-803318-0 |url=https://orbi.umons.ac.be/handle/20.500.12907/38970 }}&lt;/ref&gt; جيت مار دوائن جو استعمال،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Braak |first1=Nora |last2=Neve |first2=Rebecca |last3=Jones |first3=Andrew K. |last4=Gibbs |first4=Melanie |last5=Breuker |first5=Casper J. |title=The effects of insecticides on butterflies – A review |journal=Environmental Pollution |date=November 2018 |volume=242 |issue=Pt A |pages=507–518 |doi=10.1016/j.envpol.2018.06.100 |pmid=30005263 |bibcode=2018EPoll.242..507B |url=https://radar.brookes.ac.uk/radar/items/fddc88d3-25f2-4274-9321-2f9b3b72047a/1}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڌارين جنسن|ڌارين جنسن]] جو پکڙجڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wagner |first1=David L. |last2=Van Driesche |first2=Roy G. |title=Threats Posed to Rare or Endangered Insects by Invasions of Nonnative Species |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=January 2010 |volume=55 |issue=1 |pages=547–568 |doi=10.1146/annurev-ento-112408-085516 |pmid=19743915}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-date=20 February 2015 |title=Threats to Global Diversity |last=Wilson |first=E. O. |access-date=17 May 2009}}&lt;/ref&gt; 2019ع جي هڪ تحقيقي جائزي موجب حشرات جي جنسن جو وڏو حصو 21هين صديءَ ۾ ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ ٿي سگهي ٿو،&lt;ref name=&quot;Wyckhuys2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sánchez-Bayo |first1=Francisco |last2=Wyckhuys |first2=Kris A.G. |title=Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers |journal=Biological Conservation |date=April 2019 |volume=232 |pages=8–27 |doi=10.1016/j.biocon.2019.01.020 |doi-access=free |bibcode=2019BCons.232....8S}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان جي تفصيلن تي اختلاف ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Saunders |first1=Manu |title=Insectageddon is a great story. But what are the facts? |url=https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |website=Ecology is not a dirty word |access-date=24 February 2019 |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225044750/https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |archive-date=25 February 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020ع جي هڪ وڏي ميٽا مطالعي، جنهن 166 ڊگهي مدي وارن سرويَن جي انگن اکرن جو تجزيو ڪيو، مان ظاهر ٿيو ته زميني حشرات جون آباديون واقعي تيزيءَ سان گهٽجي رهيون آهن، لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو في ڏهاڪي جي شرح سان.&lt;ref name=vanKlink2020&gt;{{citation |journal=[[سائنس رسالو|سائنس]] |title=Meta-analysis reveals declines in terrestrial but increases in freshwater insect abundances |first1=Roel |last1=van Klink |date=24 April 2020 |volume=368 |issue=6489 |pages=417–420 |doi=10.1126/science.aax9931 |pmid=32327596 |bibcode=2020Sci...368..417V |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52399373 |title='Insect apocalypse' more complex than thought |date=23 April 2020 |work=BBC News |access-date=24 April 2020}}&lt;/ref&gt;

=== تحقيق ۾ ===

[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|upright=0.9|ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونائي جاندار]] آهي.]]

حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مثال طور، ننڍي جسامت، مختصر نسلي مدت ۽ وڏي [[نسلي پيداواري صلاحيت]] سبب عام ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽن]] جي [[جينيات]] جي مطالعي لاءِ هڪ [[نمونائي جاندار]] آهي، جنهن ۾ [[جينياتي ڳانڍاپو]]، [[ايپسٽاسس|جينن جي وچ ۾ لاڳاپا]]، [[ڪروموسوم|ڪروموسومي]] جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات|ترقي]]، رويو ۽ [[ارتقا]] شامل آهن. ڇاڪاڻ ته يوڪيريوٽن ۾ جينياتي نظام وڏي حد تائين محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ميون جي مکين ۾ [[ڊي اين اي نقل]] يا [[جينياتي نقل نويسي|نقل نويسي]] جهڙن بنيادي خلوي عملن کي سمجهڻ سان ٻين يوڪيريوٽن، جن ۾ انسان به شامل آهن، جي اهڙن عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pierce&quot;&gt;{{cite book |title=Genetics: A Conceptual Approach |last=Pierce |first=B. A. |edition=2nd |publisher=W.H. Freeman and Company |location=New York |page=[https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87 87] |isbn=978-0-7167-8881-2 |year=2006 |url=https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87}}&lt;/ref&gt; ''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي [[جينوم منصوبو|ترتيب]] 2000ع ۾ معلوم ڪئي وئي، جيڪا حياتياتي تحقيق ۾ هن جاندار جي اهم ڪردار جي عڪاسي ڪري ٿي. معلوم ٿيو ته مک جي جينوم جو 70 سيڪڙو [[انساني جينوم]] سان مشابهت رکي ٿو، جيڪو [[ارتقا]] جي نظريي جي حمايت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Adams_2000&quot;&gt;{{cite journal |last1=Adams |first1=M. D. |title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' |journal=Science |volume=287 |issue=5461 |pages=2185–2195 |date=24 March 2000 |pmid=10731132 |doi=10.1126/science.287.5461.2185 |last2=Celniker |first2=S. E. |last3=Holt |first3=R. A. |last4=Evans |first4=C. A. |last5=Gocayne |first5=J. D. |last6=Amanatides |first6=P. G. |last7=Scherer |first7=S. E. |last8=Li |first8=P. W. |last9=Hoskins |first9=R. A. |last10=Galle |first10=R. F. |last11=George |first11=R. A. |last12=Lewis |first12=S.E. |last13=Richards |first13=S. |last14=Ashburner |first14=M. |last15=Henderson |first15=S. N. |last16=Sutton |first16=G. G. |last17=Wortman |first17=J. R. |last18=Yandell |first18=M. D. |last19=Zhang |first19=Q. |last20=Chen |first20=L.X. |last21=Brandon |first21=R. C. |last22=Rogers |first22=Y. H. |last23=Blazej |first23=R. G. |last24=Champe |first24=M. |last25=Pfeiffer |first25=B. D. |last26=Wan |first26=K. H. |last27=Doyle |first27=C. |last28=Baxter |first28=E. G. |last29=Helt |first29=G. |last30=Nelson |first30=C. R. |bibcode=2000Sci...287.2185. |display-authors=5 }}&lt;/ref&gt;

=== خوراڪ طور ===

{{main|خوراڪ طور حشرات}}

[[File:Witchetty grub.jpg|thumb|upright=0.9|[[وچيٽي لاروا]] آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن ۾ پروٽين سان ڀرپور قيمتي خوراڪ سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Ceurstemont 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ceurstemont |first1=Sandrine |title=Inevitable insectivores? Not so fast |date=6 July 2013 |journal=New Scientist |volume=219 |issue=2924 |page=35 |doi=10.1016/S0262-4079(13)61691-7 }}&lt;/ref&gt;]]

دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;theguardian&quot;&gt;{{Cite news |date=31 July 2010 |title=Insects could be the key to meeting food needs of growing global population |url=http://www.theguardian.com/environment/2010/aug/01/insects-food-emissions |access-date=13 January 2022 |work=[[دي گارڊين]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ramos-Elorduy 1998 44&quot;&gt;{{cite book |title=Creepy crawly cuisine: the gourmet guide to edible insects |last=Ramos-Elorduy |first=Julieta |author2=Menzel, Peter |year=1998 |publisher=Inner Traditions / Bear &amp; Company |isbn=978-0-89281-747-4 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Q7f1LkFz11gC |access-date=23 April 2014}}&lt;/ref&gt; آفريڪا ۾ مقامي طور گهڻي تعداد ۾ ملندڙ [[ماڪڙ]] ۽ [[اڏوهيون]] انسانن جي روايتي خوراڪ جو عام ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;&gt;{{cite web |title=Insects as Food for Humans |url=https://www.si.edu/spotlight/buginfo/insects-food |access-date=14 September 2022}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، خاص طور تي تريل [[سيڪاڊا]]، [[لذيذ خوراڪ]] سمجهيا وڃن ٿا. حشرات ۾ سندن وزن جي ڀيٽ ۾ پروٽين جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ ڪجهه ليکڪن انهن کي انساني [[غذائيت]] ۾ [[پروٽين]] جو اهم ممڪن ذريعو قرار ڏنو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=10–13}} تنهن هوندي به، گهڻن ترقي يافته ملڪن ۾ [[حشر خوري]]، يعني حشرات کائڻ، سماجي طور [[ممنوع عمل|ممنوع]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Michels |first=John |title=Science |editor=John Michels |publisher=American Association for the Advance of Science |location=New York |year=1880 |volume=1 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=aDkLAAAAYAAJ&amp;pg=PA69}}&lt;/ref&gt; [[فوج|هٿياربند فوجن]] پاران پڻ ڏکين حالتن ۾ سپاهين لاءِ حشرات کي [[بقا جون مهارتون|بقا جي خوراڪ]] طور تجويز ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;/&gt; حشرات جي گهڻائي ۽ خوراڪ جي کوٽ بابت عالمي خدشن سبب [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو [[خوراڪ ۽ زراعت جو ادارو]] ان امڪان تي غور ڪري ٿو ته دنيا جي ماڻهن کي مستقبل ۾ حشرات کي بنيادي خوراڪ طور استعمال ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. حشرات غذائي جزن سان ڀرپور آهن، جن ۾ پروٽين، معدنيات ۽ چرٻيءَ جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ دنيا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو اڳ ئي باقاعدگيءَ سان انهن کي کائي ٿو.&lt;ref name=&quot;investvine&quot;&gt;{{cite web |url=http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |title=UN: Insects are 'food of the future' (video) |first=Arno |last=Maierbrugger |work=Inside Investor |date=14 May 2013 |access-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910061538/http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |archive-date=10 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ٻين شين ۾ ===

[[ڪارو سپاهي مک]] جا لاروا [[سينگار جي شين]] ۾ استعمال لاءِ [[پروٽين]] ۽ چرٻي فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Verheyen |first1=Geert |last2=Ooms |first2=Tom |last3=Vogels |first3=Liesbeth |last4=Vreysen |first4=Steven |last5=Bovy |first5=Ann |last6=Van Miert |first6=Sabine |last7=Meersman |first7=Filip |date=1 May 2018 |title=Insects as an Alternative Source for the Production of Fats for Cosmetics |journal=Journal of Cosmetic Science |volume=69 |issue=3 |pages=187–202 |pmid=30052193 }}&lt;/ref&gt; حشرات مان کاڌي جو تيل، حشري مکڻ ۽ [[چرٻيءَ وارا الڪوحل]] [[حياتياتي صاف سازي|تيار ڪري سگهجن ٿا]]؛ اهڙن حشرات ۾ سپرورم ''[[زوفوباس موريو]]'' پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 August 2016 |title=From Pest to Pot: Can Insects Feed the World? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410150413/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-date=10 April 2021 |access-date=13 January 2022 |website=National Geographic Culture}}&lt;/ref&gt; ڪاري سپاهي مک يا [[گهر جي مک]] سميت حشرات جون جنسون سندن [[ميگٽ پالڻ|لاروا]] واري صورت ۾، ۽ [[ميل ورم]] جهڙا ڀونئرن جا لاروا، پروسيس ڪري ڪڪڙن، مڇين ۽ سوئرن سميت پاليل جانورن لاءِ [[جانورن جي خوراڪ طور حشرات|خوراڪ]] طور استعمال ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=How AgriProtein makes chicken food from maggots |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/food-of-larvae |access-date=13 January 2022}}&lt;/ref&gt; حشرات جون ڪيتريون ئي جنسون [[پالتو جانور|پالتو جاندارن]] طور وڪرو ۽ پاليون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bugs |title=Bugs – das Wirbellosenmagazin |url=https://www.ms-verlag.de/magazine/bugs |access-date=7 March 2021 |website=NTV Verlag}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ۽ لوڪ روايتن ۾ ===

{{further|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}}

[[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|upright=1.2|[[قديم مصر]] جو الڳ پرن وارو [[اسڪاراب (نوادرات)|اسڪاراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م.]]

[[اسڪارابيڊي|اسڪاراب ڀونئرن]] کي [[قديم مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه [[شامانيت|شاماني]] ثقافتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي علامتي اهميت حاصل هئي. قديم [[چين|چيني]] [[سيڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت سمجهندا هئا. [[ميسوپوٽيميا]] جي ادب ۾ [[گلگامش]] جي رزميه نظم ۾ [[اوڊوناٽا]] ڏانهن اهڙا اشارا ملن ٿا، جيڪي امرتا جي ناممڪن هجڻ جي علامت آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان بشمين]] ماڻهن وٽ [[پريئنگ مينٽس]] کي وڏي ثقافتي اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ تخليق ۽ انتظار ڪرڻ ۾ زين جهڙو صبر شامل آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=9}}

== پڻ ڏسو ==

* [[اينٽمالاجي]] (حشراتيات)
* [[ايٿنو اينٽمالاجي]]
* [[اڏامندڙ ۽ ترندڙ جانور]]
* [[:زمرو:حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون|حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون]]

==حوالا==</text>
      <sha1>c3gd363xxwj3h8p30orwv8e6j4didi2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413563</id>
      <parentid>413469</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T00:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172865" sha1="skpjp5r0rip8pi8ylu2r825svti1vjv" xml:space="preserve">{{Short description|آرٿروپوڊن جو طبقو}}

{{Automatic taxobox
| fossil_range = {{fossilrange|Carboniferous|Present|earliest=400}} ابتدائي گروهه [[ڊيوونين دور]] کان سڃاتو وڃي ٿو
| image = Insects - Neoptera - Paleoptera - Apterygota.jpg&lt;!--See talk page before editing--&gt;
| image_caption = حشرات جو جسم ٽن حصن تي مشتمل هوندو آهي: وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] وارو مٿو، ٽن جوڙن ٽنگن واري [[ڇاتي (آرٿروپوڊ جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ ٽڪرن ۾ ورهايل پيٽ. ڪيترن ئي گروهن ۾ پرن جا ٻه جوڙا پڻ هوندا آهن.
| display_parents = 2
| taxon = Insecta
| authority = [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ([[سسٽيما نيچري جو ڏهون ڇاپو|1758ع]])
| subdivision_ranks = ذيلي گروهه
| subdivision = * [[آرڪيوگناٿا]]

* [[ڊائڪونڊيليا]]
  ** [[زائجينٽوما]]
  ** [[ٽيريگوٽا]]
  | synonyms = * ايڪٽوگناٿا
* اينٽوميڊا
  }}
  [[File:Insect world of motion.webm|thumb|حشرات چرپر سان ڀرپور دنيا ۾ رهن ٿا. هي [[اڪنٿوسيفالا ٽرمينالس|پنن جهڙين ٽنگن وارو جيت]] هوا ۾ لڏندڙ گاهه تي چڙهي ٿو ۽ پوءِ اڏامي وڃي ٿو.]]

'''جیت'' یا '''حشرات''' ([[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''{{lang|la|insectum}}'' مان) '''انسڪٽا''' [[طبقو (حياتيات)|طبقي]] سان واسطو رکندڙ [[غير ڪرنگھيدار جانور]] آهن. اهي [[آرٿروپوڊ]] فائلم جو سڀ کان وڏو گروهه آهن. &lt;!--Please do not try to add humorous remarks here: that will only get you blocked from editing like the six folks who tried doing just that recently. --&gt; حشرات وٽ [[ٻاهريون ڍانچو]]، ٽن حصن تي مشتمل جسم ([[حشرات جي جسماني بناوت#مٿو|مٿو]]، [[ڇاتي (حشرات جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ [[پيٽ (حشرات جي جسماني بناوت)|پيٽ]])، جوڙدار [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽنگن]] جا ٽي جوڙا، [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي. حشرات جانورن جو سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه آهن، جن جا ڏهه لک کان وڌيڪ [[نسل (حياتيات)|نسل]] بيان ڪيا ويا آهن؛ اهي جانورن جي بيان ڪيل سمورن نسلن جي اڌ کان وڌيڪ حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.

حشرات جو [[اعصابي سرشتو]] هڪ [[حشرات جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. حشرات پنهنجي جسم جي پاسن تي موجود [[ساهه سوراخ (آرٿروپوڊ)|جوڙن ۾ ترتيب ڏنل سوراخن]] جي هڪ سرشتي وسيلي [[حشرات جو تنفسي سرشتو|هوا ۾ ساهه کڻن ٿا]]، جيڪي [[ٽريڪيا#غير ڪرنگهي وارا جانور|ننڍين نلين]] سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ هوا کي سڌو جسم جي بافتن تائين پهچائيندا آهن. تنهنڪري سندن رت آڪسيجن کڻي نه ٿو هلي؛ اهو رڳو جزوي طور نالين ۾ محدود هوندو آهي ۽ ان جو ڪجهه حصو کليل [[هيموسيل]] ۾ گردش ڪندو آهي. حشرات بنيادي طور پنهنجي [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] وسيلي ڏسن ٿا، جڏهن ته انهن وٽ اضافي طور ننڍيون [[سادي اک|ساديون اکيون]] پڻ هونديون آهن. ڪيترائي حشرات [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضون]] وسيلي آواز ٻڌي سگهن ٿا. سندن [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] حسي گراهڪن وسيلي ڪم ڪندي آهي، جيڪي عام طور اينٽينائن ۽ وات جي حصن تي موجود هوندا آهن.

اڪثر حشرات [[آنا ڏيندڙ جانور|آنا ڏئي]] نسل وڌائين ٿا. حشرات جي واڌ سندن نه ڇڪجندڙ ٻاهرئين ڍانچي سبب محدود هوندي آهي، تنهنڪري سندن واڌ ويجهه دوران ڪيترائي ڀيرا [[کل لاهڻ|کل لاهڻي]] پوندي آهي. اڻ بالغ مرحلا اڪثر جسماني بناوت، عادتن ۽ رهائش جي لحاظ کان بالغ حشرات کان مختلف هوندا آهن. [[مڪمل روپ مٽائڻ|چئن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ گروهن ۾ عام طور لڳ ڀڳ بي حرڪت [[پيوپا]] وارو مرحلو هوندو آهي. بالغ حشرات عام طور هلڻ ۽ اڏامڻ وسيلي چرپر ڪندا آهن؛ ڪجهه ترڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. حشرات اهي واحد غير ڪرنگهي وارا جانور آهن، جيڪي پنهنجي طاقت سان مسلسل اڏام ڪري سگهن ٿا؛ [[حشرات جي اڏام]] جو ارتقا رڳو هڪ ڀيرو ٿيو. ڪيترائي حشرات گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو [[آبي حشرات|پاڻيءَ ۾]] گذارين ٿا ۽ انهن جا [[لاروا]] گلڦڙن وسيلي ساهه کڻن ٿا؛ ڪجهه نسلن جا بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن. ڪجهه نسل، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ جيت]]، پاڻيءَ جي سطح تي هلي سگهن ٿا. حشرات گهڻو ڪري اڪيلا رهن ٿا، پر ڪجهه، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ماڪوڙو|ماڪوڙا]] ۽ [[اڏوهيون]]، [[اعليٰ سماجيت|سماجي]] هوندا آهن ۽ وڏين، منظم [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونين]] ۾ رهن ٿا. ٻيا، جهڙوڪ [[ڪن ڪينچلو|ڪن ڪينچلا]]، مادراڻي سنڀال ڪن ٿا ۽ پنهنجن آنن ۽ ٻچن جي حفاظت ڪن ٿا. حشرات ڪيترن ئي طريقن سان هڪٻئي سان رابطو ڪري سگهن ٿا. نر [[پتنگو|پتنگا]] وڏي فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا. ٻيا نسل آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا: ڪرڪيٽ [[اسٽرائيڊيوليشن|پنهنجا پر هڪٻئي سان گسائي آواز پيدا ڪن ٿا]]، جيئن ساٿيءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ۽ ٻين نرن کي پري رکن. [[جگنو|ليمپائرڊ ڀنگ]] روشنيءَ وسيلي هڪٻئي سان رابطو ڪن ٿا.

[[نامڪمل روپ مٽائڻ|ٽن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ حشرات ۾ پيوپا وارو مرحلو نه هوندو آهي؛ اهي [[نمف (حياتيات)|نمف]] جي ڪيترن مرحلن مان گذرندا آهن، جن ۾ هر ايندڙ مرحلو بالغ حشر سان وڌيڪ مشابهت رکندو آهي. [[قديم حياتياتي دور]] مان تمام وڏي جسامت وارن حشرات جا پنڊ پهڻ مليا آهن، جن ۾ [[ميگانيسوپٽيرا|وڏا ڀنڀوري جهڙا حشرات]] پڻ شامل آهن، جن جي پرن جي پکيڙ {{convert|55|to|70|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه بظاهر [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل طور ارتقا پذير]] ٿيا آهن. انسان ڪيترن حشرات کي [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جاندار]] سمجهن ٿا، خاص طور انهن کي جيڪي فصلن کي نقصان پهچائين ٿا، ۽ انهن کي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] ۽ ٻين طريقن سان ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ٻيا حشرات [[طفيلائيت|طفيل]] هوندا آهن ۽ [[حشرات سبب ٿيندڙ بيمارين جي فهرست|بيمارين]] جا [[ناقل (وبائيات)|ناقل]] بڻجي سگهن ٿا. حشرات مان [[زيرگي|زيرگي ڪندڙ جاندار]] ڪيترن گلدار ٻوٽن جي نسل وڌائڻ ۽ اهڙيءَ ريت انهن جي ماحولياتي سرشتن لاءِ لازمي آهن. ڪيترائي حشرات نقصانڪار حشرات جو شڪار ڪرڻ سبب ماحولياتي طور فائديمند آهن، جڏهن ته ڪجهه سڌو معاشي فائدو پڻ ڏين ٿا. خاص طور ٻن نسلن کي وڏي معاشي اهميت حاصل آهي ۽ انهن کي ڪيترائي سؤ سال اڳ گهريلو بڻايو ويو هو: [[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جا ڪيڙا]] [[ريشم]] لاءِ ۽ [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] [[ماکي]] لاءِ. دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي ڄاڻي واڻي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا. انساني سرگرميون [[حشرات جي حياتياتي گوناگونيت]] تي سنگين اثر وجهي رهيون آهن.

== لفظ جو بڻ بنياد ==

لفظ '''حشر''' لاءِ انگريزي لفظ انسیڪٽ ''insect''، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ انسيڪٽم {{lang|la|insectum}}&lt;!--past participle--&gt; مان نڪتل آهي، جيڪو ان {{lang|la|in}} + سيڪو {{lang|la|sĕco}}، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ جي معنيٰ رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dinseco1 |title=insĕco |last1=Lewis |first1=Charlton T. |last2=Short |first2=Charles |dictionary=A Latin Dictionary |publisher=Perseus Digital Library |date=1879}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ حشرات جو جسم ڄڻ ٽن حصن ۾ ورهايل نظر اچي ٿو. [[پليني بزرگ]] هن لاطيني لفظ کي رائج ڪيو، جنهن [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ اينٽومون {{lang|grc|ἔντομον}} ''éntomon''، يعني ”حشر“ يا جيت (جيئن [[حشراتيات]] ۾) جو [[لفظي ترجمو]] ڪيو هو. اهو لفظ وري {{lang|grc|[[wikt:ἔντομος|ἔντομος]]}} اينٽوموس ''éntomos''، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ مان نڪتل هو؛&lt;ref name=&quot;Liddell&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/ntomos |title=ἔντομος |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |work=A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus Digital Library |date=1940}}&lt;/ref&gt; [[ارسطو]] پڻ پنهنجي حياتياتي درجي بنديءَ ۾ [[ارسطو جي حياتيات#درجي بندي|جاندارن جي هن طبقي]] لاءِ اهو اصطلاح سندن ٽڪرن ۾ ورهايل جسم جي حوالي سان استعمال ڪيو هو. انگريزي لفظ ''insect'' پهريون ڀيرو 1601ع ۾ [[فليمون هالينڊ]] پاران پليني جي ڪيل ترجمي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;etymonline&quot;&gt;{{cite dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |title=insect (n.) |dictionary=[[آن لائين ايٽيمولوجيڪل ڊڪشنري]] |last=Harper |first=Douglas |author2=McCormack, Dan |date=November 2001 |page=1 |access-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164850/http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=11 January 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ezglot.com/words.php?w=insect&amp;l=eng |title=insect translations |website=ezglot.com}}&lt;/ref&gt;

== حشرات ۽ ٻيا ”جيت“ ==

=== امتيازي خاصيتون ===

عام ڳالهه ٻولهه ۾ حشرات ۽ ٻين زميني [[سنڌي|سنڌپيرن]] کي اڪثر '''جيت'''{{efn|[[نيوزيلينڊ جو عجائب گهر]] لکي ٿو ته ”روزمره جي ڳالهه ٻولهه“ ۾ ''جيت'' مان مراد ”گهٽ ۾ گهٽ ڇهن ٽنگن وارا زميني سنڌپير، جهڙوڪ حشرات، ڪوريئڙا ۽ سئوپيرا“ هوندا آهن.&lt;ref&gt;[https://www.tepapa.govt.nz/discover-collections/read-watch-play/science/your-bug-questions-answered/what-bug-insects-arachnids &quot;What is a bug? Insects, arachnids, and myriapods&quot;] at Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa website. Accessed 10 March 2022.&lt;/ref&gt; ”اهي جيت جيڪي حشرات ناهن“ بابت هڪ باب ۾ حشراتيات جي ماهر گلبرٽ والڊبائوئر سئوپيرن، هزارپيرن، عنڪبوتين (ڪوريئڙن، [[اوپيليونيز|ڊگهن ٽنگن وارن عنڪبوتين]]، وڇن، [[مائيٽ|مائيٽن]]، چگرن ۽ چچڙن) سان گڏ ڪجهه زميني سخت کل وارن جاندارن ([[سو بگ|سو بگن]] ۽ [[پل بگ|پل بگن]]) جو به ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;&gt;{{cite book |last=Waldbauer |first=Gilbert |title=The Handy Bug Answer Book |publisher=Visible Ink |year=1998 |url=https://archive.org/details/handybuganswerbo00wald/page/5/mode/2up |pages=1, 5–26 |isbn=978-1-57859-049-0}}&lt;/ref&gt;}} يا رينگندڙ ننڍڙا جاندار چيو ويندو آهي. حشراتيات جا ماهر ڪنهن حد تائين ”جيت“ جو نالو هڪ محدود درجي، يعني [[حقيقي جيت|حقيقي جيتن]] لاءِ مخصوص رکن ٿا، جيڪي [[هيميپٽيرا]] سلسلي جا حشرات آهن، جهڙوڪ [[سيڪاڊا]] ۽ [[ڍال جيت]].&lt;ref name=&quot;Waldbauer 1998&quot;/&gt; ٻيا زميني سنڌپير، جهڙوڪ [[سئوپيرو|سئوپيرا]]، [[هزارپيرو|هزارپيرا]]، [[ڪاٺ جي جوءِ|ڪاٺ جون جوئون]]، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[مائيٽ|مائيٽ]] ۽ [[وڇون]]، ڪڏهن ڪڏهن حشرات سمجهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ پڻ ڳنڍيل ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Chinery intro 1993&quot;&gt;{{cite book |last=Chinery |first=Michael |date=1993 |chapter=Introduction |title=Insects of Britain &amp; Northern Europe |edition=3rd |location=London |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-219918-6 |pages=11–13}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات ئي اهڙا سنڌپير آهن، جن ۾ پر ٿي سگهن ٿا؛ سندن سيني تي وڌ ۾ وڌ پرن جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پر هجن يا نه هجن، بالغ حشرات کي سندن ٽن حصن واري جسماني بناوت مان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن ۾ مٿو، سينو ۽ پيٽ شامل آهن؛ سندن سيني تي ٽنگن جا ٽي جوڙا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;175&quot; heights=&quot;175&quot; caption=&quot;حشرات ۽ ٻيا ”جيت“، جيڪي حشرات سان ڀلجي سگهن ٿا&quot;&gt;
File:Gemeine Heidelibelle (Sympetrum vulgatum) 4 (cropped).jpg|'''حشر'''&lt;!--هن گروهه ڏانهن اشارو--&gt;: ڇهه ٽنگون، ٽن حصن وارو جسم&lt;br/&gt;(مٿو، سينو، پيٽ)،&lt;br/&gt;پرن جا وڌ ۾ وڌ ٻه جوڙا
File:Wolfsspinne Trochosa Rose-20190905-RM-081613 (cropped).jpg|[[ڪوريئڙو]]: اٺ ٽنگون،&lt;br/&gt;ٻن حصن وارو جسم
File:Armadillidium_vulgare_001.jpg|[[ڪاٺ جي جوءِ]]: ٽنگن جا ست جوڙا، جسم جا ست ڀاڱا&lt;!--حقيقت ۾ سيني جا، پر هن ڪيپشن لاءِ تمام فني اصطلاح آهي--&gt;&lt;br/&gt;(مٿي ۽ پڇ سميت)
File:Scolopendra viridicornis nigra (cropped).jpg|[[سئوپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي هڪ جوڙو
File:Milli's on the back (cropped).jpg|[[هزارپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،&lt;br/&gt;هر ڀاڱي تي ٻه جوڙا
&lt;/gallery&gt;=== حياتياتي گوناگونيت ===

{{Main|حشرات جي حياتياتي گوناگونيت}}

[[File:Eukaryote species pie tree.png|thumb|upright=1.75|سڀني [[حقيقي مرڪزياتي جاندار|حقيقي مرڪزياتي جاندارن]] مان لڳ ڀڳ اڌ حشرات آهن (خاڪي جي کاٻي پاسي).]]

حشرات جي [[نسل (حياتيات)|نسلن]] جي ڪل تعداد بابت اندازن ۾ گهڻو فرق آهي. اندازو آهي ته دنيا ۾ حشرات جا شايد لڳ ڀڳ 55 لک نسل موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک نسلن کي بيان ڪري نالا ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Stork |first=Nigel E. |title=How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth? |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=7 January 2018 |volume=63 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1146/annurev-ento-020117-043348 |pmid=28938083 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; اهي [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي|فنجائين]] سميت سڀني حقيقي مرڪزياتي جاندارن جي نسلن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Erwin |first=Terry L. |year=1982 |title=Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species |journal=The Coleopterists Bulletin |volume=36 |pages=74–75 |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923014947/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون [[سلسلو (حياتيات)|سلسلا]] [[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا)، [[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون)، [[هائيمينوپٽيرا]] (ڀنڀوريون، ڪوليون ۽ ماکيءَ جون مکيون) ۽ [[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا) آهن؛ انهن مان هر هڪ سلسلي جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;{{-}}

&lt;gallery class=center mode=packed widths=150 heights=150 caption=&quot;حشرات انتهائي گوناگون آهن. پنجن گروهن مان هر هڪ جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.&quot;&gt;
File:Palomena prasina MHNT Léguevin Blanc.jpg|حقيقي جيت&lt;br/&gt;([[هيميپٽيرا]])
File:Peacock butterfly (Aglais io) 2.jpg|پوپٽ ۽ پتنگا&lt;br/&gt;([[ليپيڊوپٽيرا]])
File:Asilidae by kadavoor.jpg|مکيون&lt;br/&gt;([[ڊپٽيرا]])
File:Specimen of Podalonia tydei (Le Guillou, 1841) (cropped).jpg|ڀنڀوريون&lt;br/&gt;([[هائيمينوپٽيرا]])
File:7-Spotted-Ladybug-Coccinella-septempunctata-sq1.jpg|ڀونئرا&lt;br/&gt;([[ڪوليوپٽيرا]])
&lt;/gallery&gt;=== ورڇ ۽ رهائشگاهون ===

&lt;gallery class=center mode=packed widths=165 heights=165 caption=&quot;حشرات برف، مٺي پاڻي، گرم علائقن، ريگستان ۽ سمنڊ جهڙين مختلف رهائشگاهن ۾ ملن ٿا.&quot;&gt;
File:Boreus hyemalis 5930585 (cropped).jpg|برف تي برفاني وڇون-مک ''[[بوريس هائيمالس]]''
File:Dytiscus marginalis larva.jpg|تلاءَ ۾ وڏي ٽٻي هڻندڙ ڀونئري ''[[ڊائٽسڪس مارجينالس]]'' جو لاروا
File:Green Orchid Bee (Euglossa dilemma) (7406599274).jpg|وچ آمريڪا جي سائي آرڪڊ مک ''[[يوگلوسا ڊائليما]]''
File:SGR laying (cropped).jpg|ريگستاني ماڪڙ ''[[شسٽوسرڪا گريگاريا]]'' واريءَ ۾ آنا ڏيندي
File:Halobates sp. (Heteroptera Gerridae), 20 August 2011, Castle Beach, Kailua (Oahu), Hawaii03 (cropped).jpg|هوائي جي سامونڊي ڪناري تي سامونڊي سطح تي هلندڙ ''[[هالوبٽيز]]''
&lt;/gallery&gt;حشرات هر کنڊ ۽ لڳ ڀڳ هر زميني [[رهائشگاهه]] ۾ پکڙيل آهن. معتدل علائقن جي ڀيٽ ۾ [[گرم علائقو|گرم علائقن]]، خاص ڪري [[گرم علائقائي برساتي ٻيلو|گرم علائقائي برساتي ٻيلن]] ۾ حشرات جا نسل گهڻو وڌيڪ آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}} دنيا جي مختلف علائقن تي حشراتيات جي ماهرن طرفان تحقيق جو مقدار تمام مختلف رهيو آهي. برطانوي ٻيٽن جو تمام تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي، تنهنڪري گلن ۽ ڪرينسٽن 2014ع ۾ لکيو ته اتي ڄاڻايل لڳ ڀڳ 22,500 نسلن جو انگ حقيقي تعداد کان شايد پنج سيڪڙو جي اندر آهي؛ سندن چوڻ موجب ڪئناڊا ۾ بيان ڪيل 30,000 نسل يقيناً اتي موجود حقيقي تعداد جي اڌ کان وڌيڪ آهن. هو وڌيڪ لکن ٿا ته آمريڪي [[آرڪٽڪ]] ۾ ڄاڻايل 3,000 نسلن جو انگ به گهڻو ڪري درست هجڻ گهرجي. ان جي ابتڙ، گرم علائقن ۽ [[ڏاکڻو اڌ گولو|ڏاکڻي اڌ گولي]] ۾ موجود حشرات جي نسلن جي وڏي اڪثريت شايد اڃا تائين بيان نه ڪئي وئي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}}

لڳ ڀڳ 30,000 کان 40,000 [[آبي حشر|آبي حشرات]] جا نسل مٺي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا؛ جڏهن ته سامونڊي حشرات تمام ٿورا آهن، شايد رڳو هڪ سئو کن نسل.&lt;ref name=&quot;Crook 2018&quot;&gt;{{cite web |last1=Crook |first1=Glynis |title=Marine insects: small but significant |url=https://www.dw.com/en/why-are-there-so-few-insects-at-sea/a-44388348 |publisher=Deutsche Welle |access-date=2 December 2023}}&lt;/ref&gt; [[برفاني وڇون-مک|برفاني وڇون-مکيون]] جهڙا حشرات [[آرڪٽڪ حياتياتي نظام|آرڪٽڪ]] سميت سرد رهائشگاهن ۽ اوچن جبلائي علائقن ۾ به چڱيءَ طرح زنده رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hågvar |first=Sigmund |title=A review of Fennoscandian arthropods living on and in snow |journal=[[European Journal of Entomology]] |volume=107 |issue=3 |year=2010 |pages=281–298 |doi=10.14411/eje.2010.037 |bibcode=2010EJEnt.107..281H |url=http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003622/http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-date=22 September 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ريگستاني ماڪڙ|ريگستاني ماڪڙون]]، ڪوليون، ڀونئرا ۽ اڏوهيون ڌرتيءَ جي ڪجهه انتهائي گرم ۽ خشڪ ماحولن، جهڙوڪ [[سونوران ريگستان]]، سان مطابقت پيدا ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_inverts.php |title=Invertebrates: A Vertebrate Looks at Arthropods |publisher=[[ايريزونا-سونورا ريگستاني عجائب گهر]] |access-date=21 May 2013}}&lt;/ref&gt;

== نسلي ارتقا ۽ ارتقا ==

=== خارجي نسلي ارتقا ===

حشرات [[سنڌپير|سنڌپيرن]] ۾ هڪ [[ڪلئڊ]]، يعني هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان نڪتل قدرتي گروهه، ٺاهين ٿا.&lt;ref name=misof&gt;{{cite journal |last1=Misof |first1=Bernhard |display-authors=etal |title=Phylogenomics resolves the timing and pattern of insect evolution |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=7 November 2014 |volume=346 |issue=6210 |pages=763–767 |doi=10.1126/science.1257570 |pmid=25378627 |bibcode=2014Sci...346..763M }}&lt;/ref&gt; ڪجير ۽ ساٿين (2016ع) جي ڪيل [[نسلي ارتقا|نسلي ارتقائي]] تجزيي موجب حشرات [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] جاندارن ۾ شامل آهن، جن جا جسم ڀاڱن ۾ ورهايل ۽ ڇهه ٽنگون هونديون آهن؛ سندن سڀ کان ويجها مائٽ [[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) آهن.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kjer |first1=Karl M. |last2=Simon |first2=Chris |author2-link=Chris Simon (biologist) |last3=Yavorskaya |first3=Margarita |last4=Beutel |first4=Rolf G. |date=2016 |title=Progress, pitfalls and parallel universes: a history of insect phylogenetics |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=13 |issue=121 |page=121 |doi=10.1098/rsif.2016.0363 |pmid=27558853 |pmc=5014063}}&lt;/ref&gt;

{{clade|style=line-height:100%
|label1=[[ڇهه پيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[ڪوليمبولا]] (اسپرنگ ٽيل) [[File:Orchesella cincta (43480678534) (cropped).jpg|80px]]
|2=[[پروٽورا]] (مخروطي مٿا) [[File:Protura.png|80px]]
}}
|2={{clade
|1=[[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) [[File:Campodea spec. (Campodeidae), Elst (Gld), the Netherlands (cropped).jpg|120px]]
|2='''حشرات''' (= ايڪٽوگناٿا) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|100px]]
}}
}}
}}

=== اندروني نسلي ارتقا ===

اندروني نسلي ارتقا [[پولينيئوپٽيرا]] لاءِ وپفلر ۽ ساٿين جي 2019ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Wipfler Letsch Frandsen 2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wipfler |first1=Benjamin |last2=Letsch |first2=Harald |last3=Frandsen |first3=Paul B. |last4=Kapli |first4=Paschalia |last5=Mayer |first5=Christoph |last6=Bartel |first6=Daniela |last7=Buckley |first7=Thomas R. |last8=Donath |first8=Alexander |last9=Edgerly-Rooks |first9=Janice S. |last10=Fujita |first10=Mari |last11=Liu |first11=Shanlin |display-authors=5 |date=February 2019 |title=Evolutionary history of Polyneoptera and its implications for our understanding of early winged insects |journal=[[PNAS]] |volume=116 |issue=8 |pages=3024–3029 |doi=10.1073/pnas.1817794116 |pmid=30642969 |pmc=6386694 |bibcode=2019PNAS..116.3024W |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[پيرانيئوپٽيرا]] لاءِ جانسن ۽ ساٿين جي 2018ع واري تحقيق،&lt;ref name=&quot;Johnson 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=Kevin P. |last2=Dietrich |first2=Christopher H. |last3=Friedrich |first3=Frank |last4=Beutel |first4=Rolf G. |last5=Wipfler |first5=Benjamin |last6=Peters |first6=Ralph S. |last7=Allen |first7=Julie M. |last8=Petersen |first8=Malte |last9=Donath |first9=Alexander |last10=Walden |first10=Kimberly K. O. |last11=Kozlov |first11=Alexey M. |last12=Podsiadlowski |first12=Lars |last13=Mayer |first13=Christoph |last14=Meusemann |first14=Karen |last15=Vasilikopoulos |first15=Alexandros |last16=Waterhouse |first16=Robert M. |last17=Cameron |first17=Stephen L. |last18=Weirauch |first18=Christiane |last19=Swanson |first19=Daniel R. |last20=Percy |first20=Diana M. |last21=Hardy |first21=Nate B. |last22=Terry |first22=Irene |last23=Liu |first23=Shanlin |last24=Zhou |first24=Xin |last25=Misof |first25=Bernhard |last26=Robertson |first26=Hugh M. |last27=Yoshizawa |first27=Kazunori |display-authors=5 |title=Phylogenomics and the evolution of hemipteroid insects |journal=[[PNAS]] |volume=115 |issue=50 |date=26 November 2018 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.1815820115 |pages=12775–12780 |pmid=30478043 |pmc=6294958 |bibcode=2018PNAS..11512775J |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ [[هولوميٽابولا]] لاءِ ڪجير ۽ ساٿين جي 2016ع واري تحقيق تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Kjer Simon Yavorskaya 2016&quot;/&gt; بيان ڪيل موجوده نسلن جا انگ اسٽورڪ (2018ع) مان ورتل آهن؛ جن گروهن جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل آهن، تن جا انگ ٿلهن اکرن ۾ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Stork2018&quot;/&gt;

{{clade|style=font-size:85%;line-height:85%
|label1='''حشرات'''
|1={{clade
|label1=[[مونوڪونڊيليا]]
|1=[[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل، 513 نسل) [[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|label2=[[ڊائڪونڊيليا]]
|2={{clade
|1=[[زائجينٽوما]] (سلور فش، فائر برئٽ ۽ فش ماٿ، 560 نسل) [[File:Silverfish 2007-2 (white background).jpg|100px]]
|label2=[[پٽيريگوٽا]]
|sublabel2=''[[حشر جو پر|پر]]''
|2={{clade
|label1=[[پيليئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[اوڊوناٽا]] (ڀنڀوريون ۽ ڊيمسل فلائي، 5,899 نسل) [[File:Illustrations of Exotic Entomology II 47 ('LIBELLULA AXILENA').jpg|70px]]
|2=[[ايفيميروپٽيرا]] (مئي مکيون، 3,240 نسل) [[File:Isonychia sicca.jpeg|80px]]
}}
|label2=[[نيئوپٽيرا]]
|sublabel2=''پر پيٽ مٿان ويڙهجي سگهن ٿا''
|2={{clade
|label1=[[پولينيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[زوراٽيرا]] (فرشتي حشرات، 37 نسل) [[File:Zorotypus guineensis (white background).jpg|60px]]
|2=[[ڊرماپٽيرا]] (ڪن جيت، 1,978 نسل) [[File:Earwig on white background.jpg|60px]]
}}
|2={{clade
|1=[[پليڪوپٽيرا]] (پٿر مکيون، 3,743 نسل) [[File:Neoperla_clymene_hor.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙون، ڪرڪيٽ ۽ ڪيٽيڊڊ، 23,855 نسل) [[File:Gryllidae_usda.png|50px]]
|2={{clade
|1={{clade
|label1=[[نوٽوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[گريلوبلاٽوڊيا]] (برفاني رينگندڙ، 34 نسل) [[File:Grylloblattidae (white background).jpg|70px]]
|2=[[مينٽوفاسماٽوڊيا]] (گليڊيئيٽر، 15 نسل) [[File:Mantophasma zephyra (white background).jpg|70px]]
}}
|2={{clade
|1=[[فاسماٽوڊيا]] (لٺ حشرات، 3,014 نسل) [[File:Stick insect line diagram.png|70px]]
|2=[[ايمبيوپٽيرا]] (ڄار اڻيندڙ، 463 نسل) [[File:Embia_major_hor.png|80px]]
}}
}}
|label2=[[ڊڪٽيوپٽيرا]]
|2={{clade
|1=[[مينٽوڊيا]] (مينٽس، 2,400 نسل) [[File:Stagmomantis carolina usda hor.png|80px]]
|2=[[بلاٽوڊيا]] (ڪاڪروچ ۽ اڏوهيون، 7,314 نسل) [[File:Temnopteryx species Zebra Cockroach (white background).jpg|60px]]
}}
}}
}}
}}
}}
|label2=[[يوميٽابولا]]
|2={{clade
|label1=[[پيرانيئوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[پسڪوڊيا]] (ڪتابي جوئون، ڇال جون جوئون ۽ رت چوسيندڙ جوئون، 11,000 نسل) [[File:Psocoptera (white background).jpg|45px]] [[File:Lipeurus forficulatus f.png|40px]]
|label2=[[ڪونڊائلوگناٿا]]
|2={{clade
|1=[[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت، '''103,590''' نسل) [[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
|2=[[ٿائسانوپٽيرا]] (ٿرپس، 5,864 نسل) [[File:Thrips (PSF) (white background).png|40px]]
}}
}}
|label2=[[هولوميٽابولا]]
|sublabel2=''لاروا، پيوپا''
|2={{clade
|1=[[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون، '''116,861''' نسل) [[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
|label2=[[اپاراگلوساٽا]]
|2={{clade
|label1=[[نيوروپٽيروئڊيا]]
|1={{clade
|label1=[[ڪوليوپٽيريڊا]]
|1={{clade
|1=[[اسٽريپسيپٽيرا]] (وڪڙيل پرن واريون مکيون، 609 نسل) [[File:Elenchus koebelei.jpg|70px]]
|2=[[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا، '''386,500''' نسل) [[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
}}
|label2=[[نيوروپٽيريڊا]]
|2={{clade
|1=[[رافڊيوپٽيرا]] (نانگ مکيون، 254 نسل) [[File:Raphidia icon.png|70px]]
|2={{clade
|1=[[نيوروپٽيرا]] (ليس ونگ، 5,868 نسل) [[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|2=[[ميگالوپٽيرا]] (آلڊر مکيون ۽ ڊابسن مکيون، 354 نسل) [[File:Corydalus cornutus illustration (rotated).png|70px]]
}}
}}
}}
|label2=[[پانورپيڊا]]
|2={{clade
|label1=[[ايمفيسمينوپٽيرا]]
|1={{clade
|1=[[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا، '''157,338''' نسل) [[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|2=[[ٽريڪوپٽيرا]] (ڪيڊس مکيون، 14,391 نسل) [[File:RHYACOPHILA DORSALIS Male Pont Forge de Sailly Watigny 02 MHNT.jpg|70px]]
}}
|label2=[[اينٽليوفورا]]
|2={{clade
|1=[[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون، '''155,477''' نسل) [[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|2={{clade
|1=[[ميڪوپٽيرا]] (وڇون مکيون، 757 نسل) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|70px]]
|2=[[سائفوناپٽيرا]] (پسو، 2,075 نسل) [[File:Pulex irritans female ZSM (white background).jpg|40px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}

=== درجابندي ===

==== شروعاتي درجابندي ====

{{further|ارسطو جي حياتيات#درجابندي|سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات}}

{{cladogram|title=1758ع ۾ لينيئس جي حشرات جي ستن سلسلن جي سڃاڻپ واري ڪنجي جو خاڪو&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;/&gt;
|cladogram={{clade|style=font-size:85%;line-height:95%
|sublabel1='''[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]]'''
|1={{clade
|sublabel1=بي پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ اپٽيرا|اپٽيرا]]
|1=[[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]]
|sublabel2=پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=ٻن پرن وارا
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڊپٽيرا|ڊپٽيرا]]
|1=[[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]]
|sublabel2=چئن پرن وارا
|2={{clade
|sublabel1=اڻ برابري وارا جوڙا
|1={{clade
|sublabel1=اڳيان پر مڪمل سخت
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڪوليوپٽيرا|ڪوليوپٽيرا]]
|1=[[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]]
|sublabel2=اڳيان پر جزوي سخت
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هيميپٽيرا|هيميپٽيرا]]
|2=[[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]]
}}
|sublabel2=هڪجهڙا جوڙا
|2={{clade
|sublabel1=ڇلرن وارا پر
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ليپيڊوپٽيرا|ليپيڊوپٽيرا]]
|1=[[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]]
|sublabel2=جھليدار پر
|2={{clade
|sublabel1=ڏنگ کان سواءِ
|label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ نيوروپٽيرا|نيوروپٽيرا]]
|1=[[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]]
|sublabel2=ڏنگ سان
|label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هائيمينوپٽيرا|هائيمينوپٽيرا]]
|2=[[File:European wasp white bg.jpg|70px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
{{Clear}}
[[ارسطو]] پهريون شخص هو، جنهن حشرات کي هڪ الڳ جاندار گروهه طور بيان ڪيو. هن پنهنجي ''[[قدرتي ڏاڪڻ]]'' ۾ انهن کي جانورن جي ٻئي سڀ کان هيٺين درجي تي رکيو؛ يعني [[خودبخود پيدائش|خودبخود پيدا ٿيندڙ]] اسپنجن ۽ ڪيڙن کان مٿي، پر سخت خول وارن سامونڊي گونگهن کان هيٺ. سندس اها درجابندي ڪيترين صدين تائين استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=Bloomsbury |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=111–119}}&lt;/ref&gt;

1758ع ۾ پنهنجي ''[[سسٽيما نيچري]]'' ۾،&lt;ref name=Linn1758&gt;{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |edition=[[10th edition of Systema Naturae|10th]] |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |access-date=22 September 2008 |language=la |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010032456/https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |archive-date=10 October 2008 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ڪارل لينيئس]] جانورن جي بادشاهت کي ڇهن طبقن ۾ ورهايو، جن مان هڪ [[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]] هو. هن پرن جي بناوت جي بنياد تي حشرات جا ست سلسلا قائم ڪيا. انهن ۾ بي پر اپٽيرا، ٻن پرن وارا ڊپٽيرا ۽ چئن پرن وارا پنج سلسلا شامل هئا: مڪمل سخت اڳين پرن وارا ڪوليوپٽيرا؛ جزوي سخت اڳين پرن وارا هيميپٽيرا؛ ڇلرن وارن پرن وارا ليپيڊوپٽيرا؛ جھليدار پرن پر [[ڏنگ]] کان سواءِ نيوروپٽيرا؛ ۽ جھليدار پرن ۽ ڏنگ وارا هائيمينوپٽيرا.&lt;ref name=&quot;Winsor 1976&quot;&gt;{{cite journal |last=Winsor |first=Mary P. |year=1976 |title=The development of Linnaean insect classification |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=25 |issue=1 |pages=57–67 |jstor=1220406 |doi=10.2307/1220406 |bibcode=1976Taxon..25...57W}}&lt;/ref&gt;

[[ژان بيپٽسٽ ڊي لامارڪ]] پنهنجي 1809ع واري ''[[فلسفي زولوجيڪ]]'' ۾ حشرات کي اڻ ڪرنگهي جاندارن جي نون [[شاخ (حياتيات)|شاخن]] مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=Gould2011&gt;{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Lying Stones of Marrakech |url={{GBurl |id=wApMpVmi-5gC |p=130}} |year=2011 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06167-5 |pages=130–134}}&lt;/ref&gt; [[جارج ڪيوويئر]] پنهنجي 1817ع واري ''[[لي ريني انيمال]]'' ۾ سڀني جانورن کي جسماني بناوت جي لحاظ کان چئن وڏين ”شاخن“ ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي، جنهن ۾ سنڌپير ۽ حلقيدار ڪيڙا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=De Wit |first=Hendrik C. D. |title=Histoire du Développement de la Biologie, Volume III |publisher=Presses Polytechniques et Universitaires Romandes |date=1994 |pages=94–96 |isbn=978-2-88074-264-5}}&lt;/ref&gt; اها ترتيب 1828ع ۾ جنينيات جي ماهر [[ڪارل ارنسٽ فون بيئر]]، 1857ع ۾ حيوانيات جي ماهر [[لوئي اگاسيز]] ۽ 1860ع ۾ تقابلي تشريحيات جي ماهر [[رچرڊ اوون]] پڻ اختيار ڪئي.&lt;ref name=Valentine2004/&gt; 1874ع ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] جانورن جي بادشاهت کي ٻن ذيلي بادشاهتن ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ گهڻ خلوي جانورن لاءِ ميٽازوئا هئي. ان ۾ پنج شاخون هيون، جن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Haeckel |first1=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |title=Anthropogenie oder Entwickelungsgeschichte des menschen |url=https://archive.org/details/anthropogenieod05haecgoog |year=1874 |page=202 |language=de |publisher=W. Engelmann}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Valentine2004&gt;{{cite book |last=Valentine |first=James W. |title=On the Origin of Phyla |url={{GBurl |id=DMBkmHm5fe4C |p=8}} |year=2004 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-84548-7 |pages=7–8}}&lt;/ref&gt;

==== جديد درجابندي ====

{{See also|حشرات جي سلسلن جي فهرست}}

روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل [[نظاميات]] ۾ عام طور [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] کي [[اعليٰ طبقو (حياتيات)|اعليٰ طبقي]] جو درجو ڏنو ويو آهي،{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=180}} ۽ ان ۾ چار گروهه سڃاتا ويا آهن: حشرات (ايڪٽوگناٿا)، [[ڪوليمبولا]]، [[پروٽورا]] ۽ [[ڊپلورا]]. پوين ٽنهي کي وات جا عضوا جسم جي اندر هجڻ جي بنياد تي گڏجي [[اينٽوگناٿا]] ۾ رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;/&gt;

نسلي ارتقائي انگن اکرن جي استعمال سان [[سلسلو (حياتيات)|سلسلي]] کان مٿين درجن جي باهمي لاڳاپن ۾ ڪيتريون تبديليون آيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kendall 2009&quot;&gt;{{cite web |title=Classification of Bugs |last=Kendall |first=David A. |url=http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |year=2009 |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520201746/http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |archive-date=20 May 2009}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور حشرات کي ٻن ذيلي طبقن ۾ ورهايو ويندو هو: بي پر حشرات يا [[اپٽيريگوٽا]] ۽ پرن وارا حشرات يا [[پٽيريگوٽا]]. اپٽيريگوٽا ۾ روايتي طور بنيادي طرح بي پر سلسلا [[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل) ۽ [[زائجينٽوما]] (سلور فش) شامل هئا. پر اپٽيريگوٽا [[يڪ نسلي]] گروهه ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيٺيون ڄاڙو (حشر جو وات)|هيٺين ڄاڙن]] جي ترتيب جي بنياد تي آرڪيوگناٿا ٻين سڀني حشرات جو ڀيڻ گروهه آهي، جڏهن ته پرن وارا حشرات، يعني پٽيريگوٽا، زائجينٽوما سان گڏ [[ڊائڪونڊيليا]] جي اندر مان ارتقا پذير ٿيا.&lt;ref name=&quot;BlankeEtal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Blanke |first1=Alexander |last2=Machida |first2=Ryuichiro |last3=Szucsich |first3=Nikolaus Urban |last4=Wilde |first4=Fabian |last5=Misoe |first5=Bernhard |title=Mandibles with two joints evolved much earlier in the history of insects: dicondyly is a synapomorphy of bristletails, silverfish and winged insects |journal=[[Systematic Entomology]] |publisher=Wiley |volume=40 |issue=2 |date=15 October 2014 |doi=10.1111/syen.12107 |pages=357–364 }}&lt;/ref&gt;

[[پٽيريگوٽا]] ([[پيليئوپٽيرا]] ۽ [[نيئوپٽيرا]]) پرن وارا حشرات آهن ۽ سندن جسم جي ڀاڱن جي ٻاهرئين پاسي [[اسڪليرائٽ|سخت تختيون]] هونديون آهن؛ نيئوپٽيرا ۾ اهڙا عضلا هوندا آهن، جيڪي سندن پرن کي پيٽ مٿان سڌو ويڙهڻ جي اجازت ڏين ٿا. نيئوپٽيرا کي اڻپوري روپ مٽائڻ وارن گروهن ([[پولينيئوپٽيرا]] ۽ [[پيرانيئوپٽيرا]]) ۽ مڪمل روپ مٽائڻ وارن [[هولوميٽابولا]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته جوئن جا روايتي سلسلا [[ميلوفاگا]] ۽ [[اينوپلورا]]، [[پسڪوپٽيرا]] جي اندر اچن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نئون ٽيڪسون [[پسڪوڊيا]] قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=K. P. |last2=Yoshizawa |first2=K. |last3=Smith |first3=V. S. |year=2004 |title=Multiple origins of parasitism in lice |journal=Proceedings of the Royal Society of London |volume=271 |issue=1550 |pages=1771–1776 |doi=10.1098/rspb.2004.2798 |pmid=15315891 |pmc=1691793 |bibcode=2004PBioS.271.1771J}}&lt;/ref&gt; [[فاسماٽوڊيا]] ۽ [[ايمبيڊينا]] کي گڏجي يوڪينوليبيا ٺاهڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Terry |first1=Matthew D. |last2=Whiting |first2=Michael F. |title=Mantophasmatodea and phylogeny of the lower neopterous insects |journal=Cladistics |date=June 2005 |volume=21 |issue=3 |pages=240–257 |doi=10.1111/j.1096-0031.2005.00062.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; مينٽوڊيا، بلاٽوڊيا ۽ آئسوپٽيرا گڏجي هڪ يڪ نسلي گروهه [[ڊڪٽيوپٽيرا]] ٺاهين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0960-9822(00)00561-3 |year=2000 |first1=Nathan |last1=Lo |first2=Gaku |last2=Tokuda |first3=Hirofumi |last3=Watanabe |first4=Harley |last4=Rose |first5=Michael |last5=Slaytor |first6=Kiyoto |last6=Maekawa |first7=Claudio |last7=Bandi |first8=Hiroaki |last8=Noda |display-authors=5 |title=Evidence from multiple gene sequences indicates that termites evolved from wood-feeding cockroaches |journal=[[Current Biology]] |volume=10 |issue=13 |pages=801–804 |pmid=10898984 |doi-access=free |bibcode=2000CBio...10..801L}}&lt;/ref&gt; هاڻي پسن کي بورئيڊ ميڪوپٽيرن جا ويجها مائٽ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Whiting |first=M. F. |title=Mecoptera is paraphyletic: multiple genes and phylogeny of Mecoptera and Siphonaptera |year=2002 |journal=[[Zoologica Scripta]] |volume=31 |issue=1 |pages=93–104 |doi=10.1046/j.0300-3256.2001.00095.x }}&lt;/ref&gt;

=== ارتقائي تاريخ ===

{{main|حشرات جو ارتقا}}

سڀ کان پراڻو پنڊ پهڻ، جيڪو ممڪن طور ڪنهن ابتدائي بي پر حشر جو ٿي سگهي ٿو، [[ونڊي فيلڊ چرٽ]] مان مليل ''[[ليور هولميا]]'' آهي، جيڪو شروعاتي [[ڊيووني دور]] سان واسطو رکي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ross |first=Andrew |date=August 2022 |title=Evolution: The origin of insect wings revisited |journal=[[Current Biology]] |volume=32 |issue=15 |pages=R851–R853 |doi=10.1016/j.cub.2022.06.087 |pmid=35944489 |doi-access=free |bibcode=2022CBio...32.R851R}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو [[بنيادي گروهه]] جو حشر ٿي سگهي ٿو، نه ڪي [[تاج گروهه]] جو حصو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tihelka |first=Erik |last2=Vásquez |first2=Carlos |last3=Engel |first3=Michael S. |last4=Schram |first4=Frederick R. |last5=Lozano-Fernandez |first5=Jesus |last6=Cai |first6=Chenyang |date=2026-08-26 |title=Amphibious stem-insect sheds light on colonization of land |url=https://www.nature.com/articles/s41586-026-10961-2 |journal=Nature |language=en |doi=10.1038/s41586-026-10961-2 |issn=0028-0836|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا ڄاتل اڏامندڙ حشرات وچئين [[ڪاربونيفيرس دور]] جا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 328 کان 324 ملين سال اڳ جا آهن. ان کان پوءِ هن گروهه ۾ تيزيءَ سان [[ارتقائي ڦهلاءُ|ارتقائي گوناگونيت]] پيدا ٿي. [[ماليڪيولي گهڙي]] جي اندازن جي بنياد تي ڪيل اهي دعوائون ته اڏامندڙ حشرات گهڻو اڳ [[سيلورين دور]] يا [[ڊيووني دور]] ۾، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ، وجود ۾ آيا هئا، پنڊ پهڻن جي رڪارڊ کي نظر ۾ رکندي درست هجڻ جو امڪان گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schachat |first1=Sandra R. |last2=Goldstein |first2=Paul Z. |last3=Desalle |first3=Rob |last4=Bobo |first4=Dean M. |last5=Boyce |first5=C. Kevin |last6=Payne |first6=Jonathan L. |last7=Labandeira |first7=Conrad C. |date=2 February 2023 |title=Illusion of flight? Absence, evidence and the age of winged insects |url=https://academic.oup.com/biolinnean/article/138/2/143/6936511 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=138 |issue=2 |pages=143–168 |doi=10.1093/biolinnean/blac137 |doi-access=free|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

حشرات ۾ چار وڏا [[ارتقائي ڦهلاءُ]] ٿيا آهن: [[ڀونئرو|ڀونئرا]] لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، [[مک|مکيون]] لڳ ڀڳ 250 ملين سال اڳ، جڏهن ته [[پتنگو|پتنگا]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]] ٻئي لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ وڏي پيماني تي گوناگون ٿيا.&lt;ref name=&quot;Wiegmann Trautwein Winkler Barr 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wiegmann |first1=Brian M. |last2=Trautwein |first2=Michelle D. |last3=Winkler |first3=Isaac S. |last4=Barr |first4=Norman B. |last5=Kim |first5=Jung-Wook |last6=Lambkin |first6=Christine |last7=Bertone |first7=Matthew A. |last8=Cassel |first8=Brian K. |last9=Bayless |first9=Keith M. |last10=Heimberg |first10=Alysha M. |last11=Wheeler |first11=Benjamin M. |last12=Peterson |first12=Kevin J. |last13=Pape |first13=Thomas |last14=Sinclair |first14=Bradley J. |last15=Skevington |first15=Jeffrey H. |last16=Blagoderov |first16=Vladimir |last17=Caravas |first17=Jason |last18=Kutty |first18=Sujatha Narayanan |last19=Schmidt-Ott |first19=Urs |last20=Kampmeier |first20=Gail E. |last21=Thompson |first21=F. Christian |last22=Grimaldi |first22=David A. |last23=Beckenbach |first23=Andrew T. |last24=Courtney |first24=Gregory W. |last25=Friedrich |first25=Markus |last26=Meier |first26=Rudolf |last27=Yeates |first27=David K. |display-authors=5 |date=14 March 2011 |title=Episodic radiations in the fly tree of life |journal=[[PNAS]] |volume=108 |issue=14 |pages=5690–5695 |bibcode=2011PNAS..108.5690W |doi=10.1073/pnas.1012675108 |pmc=3078341 |pmid=21402926 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- اهي چارئي گروهه بيان ڪيل حشرات جي نسلن جي اڪثريت تي مشتمل آهن.--&gt;

انتهائي ڪامياب [[هائيمينوپٽيرا]]، جن ۾ ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون شامل آهن، لڳ ڀڳ 200 ملين سال اڳ [[ٽرياسڪ دور]] ۾ ظاهر ٿيا، پر انهن ۾ وسيع گوناگونيت نسبتاً تازو [[سينوزوئڪ دور]] ۾ پيدا ٿي، جيڪو 66 ملين سال اڳ شروع ٿيو. حشرات جا ڪجهه انتهائي ڪامياب گروهه [[گلدار ٻوٽو|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ ارتقا پذير ٿيا، جيڪو [[گڏيل ارتقا]] جو هڪ نمايان مثال آهي. حشرات زمين تي رهندڙ شروعاتي [[ٻوٽا خور|ٻوٽا خور جاندارن]] مان هئا ۽ ٻوٽن تي ارتقائي چونڊ جو اهم دٻاءُ وڌائون.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;&gt;{{cite web |last=Carter |first=J. Stein |date=29 March 2005 |title=Coevolution and Pollination |url=http://biology.clc.uc.edu/courses/bio303/coevolution.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430183230/http://biology.clc.uc.edu/Courses/bio303/coevolution.htm |archive-date=30 April 2009 |access-date=9 May 2009 |publisher=University of Cincinnati}}&lt;/ref&gt; ٻوٽن اهڙي ٻوٽا خوريءَ خلاف ڪيميائي [[ٻوٽا خوريءَ خلاف ٻوٽن جو بچاءُ|دفاعي طريقا]] ارتقا پذير ڪيا ۽ موٽ ۾ حشرات به ٻوٽن جي زهرن کي منهن ڏيڻ جا طريقا ارتقا پذير ڪيا. ڪيترائي حشرات انهن زهرن کي پاڻ کي شڪارين کان بچائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. اهڙا حشرات اڪثر [[خبرداري وارا رنگ|خبرداري وارن رنگن]] وسيلي پنهنجي زهريلي هجڻ جو اظهار ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Biology-coevolution&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=packed heights=120px&gt;
File:Meganeura.png|وڏي ڀنڀوري جهڙو حشر ''[[ميگانيورا مونيئي]]'' آخري [[ڪاربونيفيرس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، پرن جي {{cvt|75|cm|ftin|0}} تائين پکيڙ رکندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taylor |last2=Lewis |year=2007 |title=Fossil Invertebrates |first1=Paul D. |first2=David N. |edition=repeated |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-02574-5 |page=160 |url=https://books.google.com/books?id=7kPwZ2LeSAoC}}&lt;/ref&gt;
File:Moravocoleus permianus.jpg|شروعاتي [[پرميئن دور]] جو [[ڀونئرو]] ''[[شيڪارڊوڪوليڊي|موراوڪوليوس پرميانس]]''، پنڊ پهڻ ۽ ان جي ٻيهر جوڙيل شڪل
File:Fossil Wasp ( Iberomaimetsha ).jpg|شروعاتي [[ڪريٽيشس دور]]، لڳ ڀڳ 100 ملين سال اڳ، جو ''[[مائيميٽشيڊي|آئبيرومائيميٽشا]]'' جهڙو [[هائيمينوپٽيرا]] حشر
&lt;/gallery&gt;

== بناوت ۽ فعليات ==

{{Main|حشرات جي بناوت}}

=== ٻاهرين بناوت ===

[[File:Insect anatomy diagram.svg|right|upright=1.35|thumb|حشر جي جسماني بناوت&lt;br/&gt;
'''الف'''- مٿو '''ب'''- ڇاتي '''ج'''- پيٽ
{{image key
|list type=ordered
|[[محساس]]
|[[سادو اکڙو]] (هيٺيون)
|سادو اکڙو (مٿيون)
|[[مرڪب اک]]
|دماغ (دماغي [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍون]])
|[[اڳين ڇاتي]]
|پٺيءَ واري رت جي نالي
|[[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي ناليون]] ([[ساهه سوراخ]] سميت مکيه نالي)
|[[وچين ڇاتي]]
|[[پوئين ڇاتي]]
|[[حشر جو پر|اڳيون پر]]
|[[حشر جو پر|پويون پر]]
|وچيون آنڊو (معدو)
|پٺيءَ واري نالي (دل)
|بيضو
|[[پويون آنڊو]] (آنڊو، سڌو آنڊو، مقعد)
|مقعد
|بيض نالي
|[[پيٽ واري عصبي رسي|عصبي رسي (پيٽ جون عصبي ڳنڍون)]]
|[[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]]
|پير جا تري وارا گديلا حصا
|چنبا
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پير جو آخري حصو]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|پنڊي]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ران]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ٽروڪينٽر]]
|اڳيون آنڊو (غذائي ٿيلهو، پيڙهيندڙ معدو)
|[[پيٽ واري عصبي رسي|ڇاتيءَ جي عصبي ڳنڍ]]
|[[جوڙدار جاندار جو پير|ڪوڪسا]]
|لعاب غدود
|[[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]]
|[[حشر جا وات وارا عضوا|وات وارا عضوا]]
}}]]

==== ٽن حصن وارو جسم ====

حشرات جو جسم [[جسماني ڀاڱيداري|ڀاڱن ۾ ورهايل]] هوندو آهي، جنهن کي [[جوڙدار جاندارن جو ٻاهريون ڍانچو|ٻاهريون ڍانچو]] سهارو ڏيندو آهي. هي سخت ٻاهريون ڍڪ گهڻو ڪري [[ڪائٽن]] مان ٺهيل هوندو آهي. جسم ٽن پاڻ ۾ ڳنڍيل [[جسماني حصو|مکيه حصن]] ۾ ورهايل هوندو آهي: [[حشر جو مٿو|مٿو]]، [[حشر جي ڇاتي|ڇاتي]] ۽ [[حشر جو پيٽ|پيٽ]]. مٿي تي حسي [[محساس|محساسن]] جو هڪ جوڙو، [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو، ٻڙي کان ٽي سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ مختلف نموني تبديل ٿيل عضون جا ٽي مجموعا هوندا آهن، جيڪي گڏجي [[حشر جا وات وارا عضوا|وات جا عضوا]] ٺاهين ٿا. ڇاتيءَ تي پيرن جا ٽي جوڙا ۽ وڌ ۾ وڌ [[حشر جو پر|پرن]] جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پيٽ ۾ هاضمي، ساهه کڻڻ، اخراج ۽ پيدائش سان لاڳاپيل اڪثر عضوا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}

==== جسماني ڀاڱيداري ====

{{further|حشرات جي بناوت}}

مٿو هڪ سخت، تمام گهڻو [[اسڪليروٽن|سخت ٿيل]] ۽ غير ڀاڱيدار [[مٿي جو کوپو|مٿي جي کوپي]] ۾ بند هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻا حسي عضوا، جهڙوڪ محساس، مرڪب اکيون، سادا اکڙا ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} ڇاتي ٽن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي اڳيان کان پوئتي ترتيبوار [[اڳين ڇاتي]]، [[وچين ڇاتي]] ۽ [[پوئين ڇاتي]] چيو ويندو آهي. اڳين ڇاتيءَ تي پيرن جو پهريون جوڙو هوندو آهي. وچين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٻيو جوڙو ۽ اڳيان پر هوندا آهن. پوئين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٽيون جوڙو ۽ پويان پر هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} پيٽ حشر جي جسم جو سڀ کان وڏو حصو هوندو آهي، جنهن ۾ عام طور 11 کان 12 ڀاڱا هوندا آهن ۽ اهو مٿي يا ڇاتيءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سخت ٿيل هوندو آهي. پيٽ جي هر ڀاڱي تي سخت ٿيل مٿين ۽ هيٺين تختي هوندي آهي، جن کي ترتيبوار ٽرگم ۽ اسٽرنم چيو ويندو آهي؛ اهي ڀرپاسي وارن سخت حصن سان جهليءَ وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. هر ڀاڱي تي [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}}

==== ٻاهريون ڍانچو ====

{{main|جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل}}

ٻاهريون ڍانچو، يعني [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]]، ٻن مکيه تهن مان ٺهيل هوندو آهي: ايپي ڪيوٽيڪل، جيڪو سنهو، ميڻ جهڙو، پاڻيءَ کان بچائيندڙ ٻاهريون تهه آهي ۽ ان ۾ [[ڪائٽن]] نه هوندو آهي؛ ۽ ان جي هيٺان ٿلهو، ڪائٽن وارو پروڪيوٽيڪل هوندو آهي. پروڪيوٽيڪل پاڻ ٻن تهن تي مشتمل آهي: ٻاهريون ايگزوڪيوٽيڪل ۽ اندريون اينڊوڪيوٽيڪل. مضبوط پر لچڪدار اينڊوڪيوٽيڪل ريشيدار ڪائٽن ۽ پروٽين جي ڪيترن تهن مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي هڪٻئي کي آرپار ڪندي سينڊوچ جهڙي ترتيب ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايگزوڪيوٽيڪل سخت ۽ اسڪليروٽائيز ٿيل هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=22–24}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Belles |first=Xavier |title=The innovation of the final moult and the origin of insect metamorphosis |date=14 October 2019 |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |volume=374 |issue=1783 |article-number=20180415 |doi=10.1098/rstb.2018.0415 |pmid=31438822 |pmc=6711288}}&lt;/ref&gt; خشڪيءَ تي رهڻ سان مطابقت طور حشرات وٽ هڪ [[اينزائم]] هوندو آهي، جيڪو هوا ۾ موجود آڪسيجن استعمال ڪري سندن ٻاهرين کل کي سخت ڪري ٿو؛ ان جي ابتڙ ڪرڙن وارا جوڙدار جاندار ساڳئي مقصد لاءِ ڳرا ڪيلشيم مرڪب استعمال ڪن ٿا. انهيءَ ڪري حشرات جو ٻاهريون ڍانچو وزن ۾ هلڪو هوندو آهي.&lt;ref name=AsanHashEver23&gt;{{Cite journal |last1=Asano |first1=Tsunaki |last2=Hashimoto |first2=Kosei |last3=Everroad |first3=R. Craig |date=2023 |title=Eco-evolutionary implications for a possible contribution of cuticle hardening system in insect evolution and terrestrialisation |journal=Physiological Entomology |volume=48 |issue=2–3 |pages=55–60 |doi=10.1111/phen.12406 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== اندروني نظام ===

{{main|حشرات جي فعليات}}

==== عصبي نظام ====

حشر جو [[عصبي نظام]] [[حشر جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. مٿي جو کوپو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڇهن ڀاڱن مان ٺهيل هوندو آهي، جن مان هر هڪ سان يا ته [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍن]] جو هڪ جوڙو يا دماغ کان ٻاهر عصبي جيوگهرڙن جو ميڙ لاڳاپيل هوندو آهي. عصبي ڳنڍن جا پهريان ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي حشر جي [[غذائي نالي]] جي هيٺان ٽن جوڙن واري جوڙجڪ ٺاهين ٿا، جنهن کي [[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=57}} [[ڇاتي]] جي هر ڀاڱي جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ عصبي ڳنڍ هوندي آهي، جيڪي پاڻ ۾ ڳنڍجي هر ڀاڱي لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿيون. اهڙي ترتيب پيٽ جي پهرين اٺن ڀاڱن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪيترن حشرات ۾ عصبي ڳنڍن جو تعداد هن کان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;INSECTS: ROLE OF THE SPIRACLES&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.2307/1539265 |last=Schneiderman |first=Howard A. |year=1960 |title=Discontinuous respiration in insects: role of the spiracles |journal=[[The Biological Bulletin]] |issue=3 |pages=494–528 |url=http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |volume=119 |jstor=1539265 |access-date=22 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |archive-date=25 June 2009 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&amp;HITS=10&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=insect+thoracic+spiracle&amp;andorexactfulltext=and&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT |date=25 June 2009 }}&lt;/ref&gt; حشرات سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dukas |first=Reuven |date=1 January 2008 |title=Evolutionary Biology of Insect Learning |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=53 |issue=1 |pages=145–160 |doi=10.1146/annurev.ento.53.103106.093343 |pmid=17803459 }}&lt;/ref&gt;

==== هاضمي جو نظام ====

حشر پنهنجي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ هاضمي جو نظام استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;genent&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excritory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=NC state University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; حشرات جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]]، [[ڪايا پلٽ|زندگيءَ جي مرحلن]] ۽ ايتري قدر جو [[حشرات جو سماجي طبقو|سماجي طبقن]] جي وچ ۾ به هاضمي جي نظام ۾ نمايان فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bueno |first1=Odair Correa |last2=Tanaka |first2=Francisco André Ossamu |last3=de Lima Nogueira |first3=Neusa |last4=Fox |first4=Eduardo Gonçalves Paterson |last5=Rossi |first5=Mônica Lanzoni |last6=Solis |first6=Daniel Russ |date=1 January 2013 |title=On the morphology of the digestive system of two Monomorium ant species |journal=Journal of Insect Science |volume=13 |issue=1 |page=70 |doi=10.1673/031.013.7001 |pmc=3835044 |pmid=24224520}}&lt;/ref&gt; [[هاضمي نالي|هاضمي نالي]] جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلندي آهي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن ۽ ان سان [[لعاب غدود|لعاب غدودن]] ۽ لعاب ذخيرن جا جوڙا ڳنڍيل هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=70–77}} حشر پنهنجي وات جي عضون کي حرڪت ڏئي خوراڪ کي لعاب سان ملائي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excretory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=North Carolina State University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Duncan1939&quot;&gt;{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford |year=1939 |edition=1st |pages=24–29}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ٻه پر وارا حشرات|مکيون]]، خوراڪ کي ٽوڙڻ لاءِ ان تي [[هاضمي وارو اينزائم|هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪن ٿيون، پر گهڻا حشرات خوراڪ کي پنهنجي آنڊي اندر هضم ڪن ٿا.{{sfn|Nation|2001|p=31}}

[[اڳيون آنڊو]] سخت خوراڪ کان بچاءَ لاءِ ٻاهرين کل سان ڍڪيل هوندو آهي. ان ۾ [[وات جي کوٽڙي|وات]]، ڳلو ۽ [[غذائي ٿيلهو]] شامل آهن، جنهن ۾ خوراڪ ذخيرو ٿيندي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=70}} هاضمو وات ۾ لعاب جي اينزائمن سان شروع ٿئي ٿو. ڳلي جا مضبوط عضلا پاڻياٺ کي وات ڏانهن ڇڪين ٿا، جنهن سان خوراڪ آلي ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حشرات لاءِ رت يا ٻوٽن جي [[زائلم]] ۽ [[فلوئم]] وارين نالين مان خوراڪ حاصل ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.{{sfn|Nation|2001|p=30–31}} غذائي ٿيلهي مان نڪرڻ کان پوءِ خوراڪ [[معدو|وچئين آنڊي]] ۾ پهچي ٿي، جتي هاضمي جو گهڻو حصو ٿئي ٿو. خوردبيني اڀار، يعني [[خورد ولا|خورد ولا]]، آنڊي جي ڀت جي سطح وڌائين ٿا، جنهن سان غذائي جزن جي جذب ٿيڻ ۾ مدد ملي ٿي.{{sfn|Nation|2001|p=32}} [[پويون آنڊو|پوئين آنڊي]] ۾ اڻ هضم ٿيل خوراڪ جا ذرڙا [[يورڪ تيزاب]] سان ملي فضلي جون ڳوڙهيون ٺاهين ٿا؛ پاڻيءَ جو گهڻو حصو جذب ٿي وڃي ٿو ۽ خشڪ فضلو خارج ڪيو وڃي ٿو. حشرات وٽ هڪ کان وٺي سوين [[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]] ٿي سگهن ٿيون. اهي حشر جي هيمولمف مان نائٽروجن وارو فضلو ڪڍن ٿيون ۽ آسموسي توازن کي ضابطي ۾ رکن ٿيون. فضلو ۽ حل ٿيل مادا وچئين ۽ پوئين آنڊي جي سنگم وٽ سڌو هاضمي نالي ۾ خارج ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=71–72, 78–80}}

==== پيدائشي نظام ====

{{main|حشرات جو پيدائشي نظام}}

مادي حشرات جو [[حشرات جو پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] [[بيضو|بيضن]] جي هڪ جوڙي، مددگار غدودن، مني محفوظ رکڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ اسپرمٿيڪا ۽ انهن حصن کي ڳنڍيندڙ نالين تي مشتمل هوندو آهي. بيضا مختلف تعداد ۾ بيض نالين، يعني اووريولز، مان ٺهيل هوندا آهن. مادي حشرات آنا ٺاهين ٿيون، نر جا توليدي جيوگهرڙا حاصل ۽ محفوظ ڪن ٿيون، مختلف نرن مان حاصل ٿيل توليدي جيوگهرڙن کي استعمال ڪن ٿيون ۽ آنا ڏين ٿيون. مددگار غدود اهڙا مادا پيدا ڪن ٿا، جيڪي نر جي توليدي جيوگهرڙن کي محفوظ رکڻ ۽ آنن جي حفاظت ۾ مدد ڏين ٿا. اهي آنن تي لڳائڻ لاءِ چنبڙائيندڙ ۽ حفاظتي مادا يا آنن جي هڪ مجموعي لاءِ سخت حفاظتي ڍڪ پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن کي [[اوٿيڪا]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Resh|Carde||2009|p=880}}

نر حشرات جو پيدائشي نظام هڪ يا ٻن [[خصيو|خصين]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] وسيلي جسم جي کوٽڙي ۾ ٽنگيل هوندا آهن. خصين ۾ جهليدار ٿيلهي اندر مني پيدا ڪندڙ ناليون يا ڦوٽا هوندا آهن. اهي هڪ نالي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪا جسم کان ٻاهر کلي ٿي. نالي جو آخري حصو سخت ٿي دخول ڪندڙ عضوو، يعني [[ايڊيگس]]، ٺاهي سگهي ٿو.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=885}}

==== ساهه کڻڻ جو نظام ====

{{main|حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام}}

[[File:Structural organization of the heart of the mosquito Anopheles gambiae - image.ppat.v08.i11.g001.png|thumb|مڇر ''[[اينوفيليس گيمبيئي]]'' جي نالي جهڙي دل (سائي) جسم ۾ افقي نموني پکڙيل آهي، جيڪا هيري جهڙي شڪل وارن [[حشر جو پر#عضلا|پرن جي عضلن]] (اهي به ساوا) سان ڳنڍيل ۽ [[دل جي چوڌاري پردو|دل جي چوڌاري جيوگهرڙن]] (ڳاڙها) سان گهيريل آهي. نيرو رنگ [[جيوگهرڙي جو مرڪز|جيوگهرڙن جا مرڪز]] ڏيکاري ٿو.]]

[[حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام|حشرات ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] کان سواءِ ٿئي ٿو. ان جي بدران حشرات وٽ اندرين نالين ۽ ٿيلهن جو نظام هوندو آهي، جن مان گئسون يا ته پاڻمرادو ڦهلجن ٿيون يا سرگرميءَ سان اندر ٻاهر پمپ ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ طرح [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] ۽ انهن جي سنهين شاخن وسيلي آڪسيجن سڌي انهن بافتن تائين پهچندي آهي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي. گهڻن حشرات ۾ هوا پيٽ ۽ ڇاتيءَ جي پاسن تي موجود جوڙن ۾ [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] وسيلي اندر داخل ٿيندي آهي. ساهه کڻڻ وارو نظام حشرات جي جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو. حشر جي جسامت وڌڻ سان ساهه سوراخن وسيلي [[گئسن جي ڏي وٺ|گئسن جي ڏي وٺ]] گهٽ ڪارائتي ٿيندي وڃي ٿي؛ تنهنڪري هن وقت سڀ کان ڳرو حشر به 100&amp;nbsp;گرام کان گهٽ وزن رکي ٿو. بهرحال، [[پيلوزوئڪ دور]] جي آخري حصي وانگر جڏهن فضا ۾ آڪسيجن جو مقدار وڌيڪ هو، تڏهن وڏا حشرات ممڪن هئا، جن ۾ {{Convert |2 |ft |cm |sigfig=1 |spell=in}} کان وڌيڪ پرن جي پکيڙ رکندڙ وڏيون ڀنڀوريون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Keeps Bugs from Being Bigger? |date=8 August 2007 |publisher=Argonne National Laboratory |url=https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514060330/https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-date=14 May 2017 |access-date=15 July 2013}}&lt;/ref&gt; حشرات ۾ گئسن جي ڏي وٺ جا نمونا لڳاتار ۽ [[پکيڙ|پکيڙ تي ٻڌل]] هوا جي ڏي وٺ کان وٺي [[وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ|وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ]] تائين مختلف ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=65–68}}&lt;ref name=&quot;IPE&quot;&gt;{{cite book |last1=Chown |first1=S. L. |last2=Nicholson |first2=S. W. |title=Insect Physiological Ecology |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |location=New York |isbn=978-0-19-851549-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Merritt |first1=R. W. |last2=Cummins |first2=K. W. |last3=Berg |first3=M. B. |title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America |year=2007 |publisher=Kendall Hunt Publishing |isbn=978-0-7575-4128-5}}&lt;/ref&gt;

==== رت جي گردش جو نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#رت جي گردش جو نظام}}

ڇاڪاڻ⁠تہ آڪسيجن هوائي نالين جي سنهين شاخن وسيلي سڌي بافتن تائين پهچندي آهي، تنهنڪري رت جي گردش وارو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ ان ڪري اهو نسبتاً سادو هوندو آهي. حشرات جو رت جي گردش وارو نظام کليل هوندو آهي؛ ان ۾ [[وريد|وريدون]] يا [[شريان|شريانون]] نه هونديون آهن. ان جي بدران بنيادي طور هڪ سوراخن واري پٺيءَ جي نالي هوندي آهي، جيڪا [[موجي سُڪڙجڻ|موجي سُڪڙجڻ]] سان ڌڙڪندي آهي. هيءَ پٺيءَ واري رت جي نالي ٻن حصن، دل ۽ شه رڳ، ۾ ورهايل هوندي آهي. اها نالي [[هيمولمف]]، يعني جوڙدار جاندارن ۾ [[رت]] جي برابر پاڻياٺ، کي جسم جي پوئين حصي کان اڳئين حصي ڏانهن گردش ڪرائي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=61–65}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |title=Circulatory System |last=Meyer |first=John R. |date=17 February 2006 |publisher=Department of Entomology, [[NC State University]] |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927000720/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |archive-date=27 September 2009 |access-date=11 October 2009}}&lt;/ref&gt; هيمولمف پلازما تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ [[هيموسائٽ|هيموسائٽ]] معلق هوندا آهن. غذائي جزا، هارمون، فضلا ۽ ٻيا مادا هيمولمف وسيلي سڄي حشر جي جسم ۾ منتقل ٿين ٿا. هيموسائٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جيوگهرڙا شامل آهن، جيڪي مدافعتي ردعمل، زخمن جي ڀرجڻ ۽ ٻين ڪمن لاءِ اهم آهن. هيمولمف جو دٻاءُ عضلن جي سُڪڙجڻ يا هاضمي واري نظام ۾ هوا ڳهڻ سان وڌائي سگهجي ٿو، جيڪو کل لاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Triplehorn |first1=Charles |title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects |publisher=Thompson Brooks/Cole |others=Johnson, Norman F., Borror, Donald J. |year=2005 |isbn=978-0-03-096835-8 |edition=7th |location=Belmont, California |pages=27–28 |oclc=55793895}}&lt;/ref&gt;

==== حسي نظام ====

{{further|حشرات جي فعليات#حسي عضوا}}

[[File:Calliphora sp Portrait.jpg|thumb|upright|گهڻن حشرات وٽ وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو ۽ مٿي تي محساسن جهڙا ٻيا حسي عضوا هوندا آهن، جيڪي حرڪتن ۽ ڪيميائي تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.]]

ڪيترن حشرات وٽ ڪيترائي مخصوص [[حسي عضوو|حسي عضوا]] هوندا آهن، جيڪي پيرن ۽ ٻين عضون جي حالت ([[جسماني خود ادراڪ]])، روشني، [[گهم محسوس ڪرڻ|پاڻي يا گهم]]، ڪيميائي مادن ([[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس]])، آواز ۽ گرمي سميت مختلف تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=95–124}} ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[بالابنفشي]] لهرن کي ڏسي يا [[قطبيت واري روشني]] کي محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته نر پتنگن جا [[محساس]] هڪ ڪلوميٽر کان به وڌيڪ فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://crazydaz.com/insects.pdf |title=Insects |publisher=Alien Life Forms |page=4 |access-date=17 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708201217/http://crazydaz.com/insects.pdf |archive-date=8 July 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ جي تيزي ۽ ڪيميائي يا ڇهاءَ واري حس جي تيزيءَ وچ ۾ هڪ قسم جو توازن هوندو آهي؛ تنهنڪري چڱيءَ طرح ترقي يافته اکين وارن گهڻن حشرات جا محساس نسبتاً ننڍا يا سادا هوندا آهن، ۽ ان جي ابتڙ به ائين ٿيندو آهي. حشرات آواز کي مختلف طريقن سان محسوس ڪن ٿا، جهڙوڪ سنهيون ڏڪندڙ جهليون ([[ٽيمپينل عضوو]]).{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=97–103}} حشرات آواز پيدا ڪرڻ ۽ محسوس ڪرڻ وارن شروعاتي جاندارن مان هئا. مختلف حشري گروهن ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽ ۾ گهٽ 19 ڀيرا آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Warren Nowotny 2021&quot;&gt;{{Cite journal |first1=Ben |last1=Warren |first2=Manuela |last2=Nowotny |title=Bridging the Gap Between Mammal and Insect Ears – A Comparative and Evolutionary View of Sound-Reception |date=11 April 2021 |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |volume=9 |article-number=667218 |doi=10.3389/fevo.2021.667218 |doi-access=free |bibcode=2021FrEEv...967218W}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه [[غار جا ڪرڪيٽ|غار جي ڪرڪيٽن]] کان سواءِ گهڻا حشرات روشني ۽ اونداهي محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪيترن جي نظر تمام تيز هوندي آهي، جيڪا ننڍين ۽ تيز حرڪتن کي به سڃاڻي سگهي ٿي. اکين ۾ سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ وڏيون [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] شامل ٿي سگهن ٿيون. ڪيترائي نسل [[زير ڳاڙهو|زير ڳاڙهي]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[ڏسڻ جوڳي روشني]] جي لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا ۽ رنگن کي به سڃاڻن ٿا. نسلي ارتقا جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته بالابنفشي، سائي ۽ نيري رنگن تي ٻڌل [[ٽن رنگن واري نظر]] گهٽ ۾ گهٽ [[ڊيووني دور]] کان، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ کان، موجود هئي.&lt;ref name=&quot;insvision&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briscoe |first1=A. D. |last2=Chittka |first2=L. |title=The evolution of color vision in insects |year=2001 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=46 |pages=471–510 |doi=10.1146/annurev.ento.46.1.471 |pmid=11112177 }}&lt;/ref&gt;

مرڪب اکين جا انفرادي عدسا بي حرڪت هوندا آهن، پر ميون جي مکين ۾ هر عدسي هيٺ موجود روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙا تيزيءَ سان اندر ۽ ٻاهر ڌيان مرڪوز ڪن ٿا. اهڙين حرڪتن جي سلسلي کي روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙن جون ننڍيون اکين واريون حرڪتون چيو وڃي ٿو. ان سان انهن مکين ۽ ممڪن طور ٻين ڪيترن حشرات کي به اڳ ۾ سمجهيل اندازي کان گهڻو وڌيڪ صاف منظر ڏسڻ جي صلاحيت ملي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Binocular mirror–symmetric microsaccadic sampling enables Drosophila hyperacute 3D vision |first1=Joni |last1=Kemppainen |first2=Ben |last2=Scales |first3=Keivan |last3=Razban Haghighi |first4=Jouni |last4=Takalo |first5=Neveen |last5=Mansour |first6=James |last6=McManus |first7=Gabor |last7=Leko |first8=Paulus |last8=Saari |first9=James |last9=Hurcomb |first10=Andra |last10=Antohi |first11=Jussi-Petteri |last11=Suuronen |first12=Florence |last12=Blanchard |first13=Roger C. |last13=Hardie |first14=Zhuoyi |last14=Song |first15=Mark |last15=Hampton |first16=Marina |last16=Eckermann |first17=Fabian |last17=Westermeier |first18=Jasper |last18=Frohn |first19=Hugo |last19=Hoekstra |first20=Chi-Hon |last20=Lee |first21=Marko |last21=Huttula |first22=Rajmund |last22=Mokso |first23=Mikko |last23=Juusola |display-authors=5 |date=22 March 2022 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=12 |article-number=e2109717119 |doi=10.1073/pnas.2109717119 |doi-access=free |pmid=35298337 |pmc=8944591 |bibcode=2022PNAS..11909717K}}&lt;/ref&gt;

حشر جي [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] [[ڪيميائي محسوس ڪندڙ|ڪيميائي محسوس ڪندڙن]] وسيلي ڪم ڪري ٿي، جيڪي عام طور محساسن ۽ وات جي عضون تي هوندا آهن. اهي هوا ۾ موجود [[اڏامندڙ نامياتي مرڪب|اڏامندڙ مرڪبن]] ۽ سطحن تي موجود بوءِ وارن مادن کي محسوس ڪن ٿا، جن ۾ ٻين حشرات جا فيرومون ۽ خوراڪي ٻوٽن مان خارج ٿيندڙ مرڪب به شامل آهن. حشرات سنگهڻ جي حس کي جوڙو ڳولڻ، خوراڪ ۽ آنا ڏيڻ لاءِ مناسب هنڌ معلوم ڪرڻ ۽ شڪارين کان بچڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. تنهنڪري اها انتهائي اهم حس آهي، جيڪا حشرات کي هزارين اڏامندڙ مرڪبن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Carraher Dalziel Jordan 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Carraher |first1=Colm |last2=Dalziel |first2=Julie |last3=Jordan |first3=Melissa D. |last4=Christie |first4=David L. |last5=Newcomb |first5=Richard D. |last6=Kralicek |first6=Andrew V. |title=Towards an understanding of the structural basis for insect olfaction by odorant receptors |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=66 |pages=31–41 |doi=10.1016/j.ibmb.2015.09.010 |year=2015 |pmid=26416146 |bibcode=2015IBMB...66...31C |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/22745009}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه حشرات ۾ [[مقناطيسي حس]] به موجود هوندي آهي؛ ڪوليون ۽ مکيون ان کي پنهنجي آکيرن جي ڀرسان مقامي رستو ڳولڻ ۽ لڏپلاڻ دوران واٽ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wajnberg 2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wajnberg |first1=E. |author2=Acosta-Avalos, D. |author3=Alves, O.C. |author4=de Oliveira, J.F. |author5=Srygley, R.B. |author6=Esquivel, D.M. |year=2010 |title=Magnetoreception in eusocial insects: An update |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=7 |issue=Suppl 2 |pages=S207–S225 |doi=10.1098/rsif.2009.0526.focus |pmid=20106876 |pmc=2843992 |bibcode=2010JRSI....7focusW}}&lt;/ref&gt; [[شوارزيانا ڪواڊريپنڪٽاٽا|برازيل جي بنا ڏنگ واري مک]] پنهنجي محساسن تي موجود وارن جهڙن [[حسي عضوو|حسي عضون]] وسيلي مقناطيسي ميدان محسوس ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Esquivel 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Esquivel |first1=Darci M.S. |last2=Wajnberg |first2=E. |last3=do Nascimento |first3=F.S. |last4=Pinho |first4=M.B. |last5=Lins de Barros |first5=H.G.P. |last6=Eizemberg |first6=R. |year=2005 |title=Do Magnetic Storms Change Behavior of the Stingless Bee Guiriçu (''Schwarziana quadripunctata'')? |journal=[[Naturwissenschaften]] |volume=94 |issue=2 |pages=139–142 |doi=10.1007/s00114-006-0169-z |pmid=17028885 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lucano 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lucano |first1=M.J. |last2=Cernicchiaro |first2=G. |last3=Wajnberg |first3=E. |last4=Esquivel |first4=D.M.S. |year=2005 |title=Stingless Bee Antennae: A Magnetic Sensory Organ? |journal=[[BioMetals (journal)|BioMetals]] |volume=19 |issue=3 |pages=295–300 |doi=10.1007/s10534-005-0520-4 |pmid=16799867 }}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ واڌ ويجھ ==

{{main|حشرات جي پيدائش}}

[[File:Mating Pair of Spotted Fritillaries on Greater Pignut.JPG|thumb|[[پوپٽ|پوپٽن]] جو ميلاپ]]

نر حشرات نر توليدي جيوگهرڙا پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[ايڊيگس]] وسيلي مادي تائين پهچايا وڃن ٿا. ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[کٽمل]]، ۾ نر مادي جي [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]] مان سڌو پيٽ اندر پنهنجا توليدي جيوگهرڙا داخل ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي [[زخمي بارآوري]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Leather |first=Simon |title=Insects: A Very Short Introduction |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884704-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Reinhardt |first1=Klaus |last2=Naylor |first2=Richard |last3=Siva-Jothy |first3=Michael T. |date=2003-11-22 |title=Reducing a cost of traumatic insemination: female bedbugs evolve a unique organ |journal=Proceedings. Biological Sciences |volume=270 |issue=1531 |pages=2371–2375 |doi=10.1098/rspb.2003.2515 |issn=0962-8452 |pmc=1691512 |pmid=14667353 |bibcode=2003PBioS.270.2371R }}&lt;/ref&gt; [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندڙ حشرات کان سواءِ، گهڻن حشرات ۾ نر ۽ مادي [[جنسي ٻه روپيتا#حشرات|ظاهري طور هڪٻئي کان مختلف]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; حشرات ساٿي ڳولڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿا، جن ۾ جنسي فيرومونن جو استعمال، وڏي تعداد ۾ گڏجي اڏامڻ يا ميڙ ٺاهڻ ([[ميلاپي ميڙ|ميلاپي ميڙ]]) ۽ [[ميلاپي سوکڙي|ميلاپي سوکڙيون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== حياتيءَ جا چڪر ===

گهڻا حشرات [[آنو (حياتيات)|آنن]] مان ڦٽي نڪرندا آهن. بارآوري ۽ واڌ ويجھ آني جي اندر ٿيندي آهي، جيڪو عام طور خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jacobs |first1=C. G. |last2=Rezende |first2=G. L. |last3=Lamers |first3=G. E. |last4=van der Zee |first4=M. |year=2013 |title=The extraembryonic serosa protects the insect egg against desiccation |journal=Proceedings of the Royal Society of London B |volume=280 |issue=1764 |article-number=20131082 |pmid=23782888 |doi=10.1098/rspb.2013.1082 |pmc=3712428 |bibcode=2013RSPSB.28031082J }}&lt;/ref&gt; ڪيترائي حشرات پنهنجا آنا وڏي تعداد ۾ گڏ ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا انهن کي وڌيڪ پکڙيل نموني مختلف هنڌن تي هڪ هڪ ڪري ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ڪجهه حشرات [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته مادي [[نر]] وسيلي آنن جي [[بارآوري]] ٿيڻ کان سواءِ به نسل پيدا ڪري سگهي ٿي. ڪيترين [[مهلي|مهلين]] ۾ اڻ جنسي ۽ جنسي پيدائش وارا نسل واري واري سان پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nevo |first1=E. |last2=Coll |first2=M. |title=Effect of nitrogen fertilization on ''Aphis gossypii'' (Homoptera: Aphididae): variation in size, color, and reproduction |journal=[[Journal of Economic Entomology]] |volume=94 |issue=1 |pages=27–32 |year=2001 |pmid=11233124 |doi=10.1603/0022-0493-94.1.27 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jahn |first1=Gary C. |last2=Almazan |first2=Liberty P. |last3=Pacia |first3=Jocelyn B. |title=Effect of nitrogen fertilizer on the intrinsic rate of increase of the rusty plum aphid, ''Hysteroneura setariae'' (Thomas) (Homoptera: Aphididae) on rice (''Oryza sativa'' L.) |journal=[[Environmental Entomology]] |volume=34 |issue=4 |pages=938–943 |year=2005 |doi=10.1603/0046-225X-34.4.938 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا حشرات [[بدلجندڙ جسماني گرمي پد|بدلجندڙ جسماني گرمي پد]] وارا جاندار آهن، تنهنڪري گرمي پد وڌڻ سان حشر جو استحالہ تيز ٿيندو آهي ۽ نتيجي ۾ ان جي واڌ ويجھ جي رفتار به وڌندي آهي. انهيءَ سبب حشر جي واڌ ويجھ جي مرحلي جي اڳڪٿي رڳو ان جي تقويمي عمر بدران وقت سان گڏ گرمي پد کي نظر ۾ رکندي وڌيڪ درست نموني ڪري سگهجي ٿي. گهڻا حشرات هڪ سال يا ان کان گهٽ عرصي ۾ پنهنجي واڌ ويجھ مڪمل ڪن ٿا ۽ سال اندر نسلن جي تعداد ۾ مختلف درجا ڏيکارين ٿا. معتدل آبهوا وارن علائقن جا گهڻا حشرات سڄو سال لڳاتار واڌ ويجھ نٿا ڪن، پر سال جي ناموافق موسمن دوران سندن واڌ ويجھ سست ٿي وڃي ٿي يا رڪجي وڃي ٿي. اونهاري جي انتهائي حالتن ۾ ([[اونهاري جي سُستي]]) يا سخت سياري ۾ ([[سياري جي سُستي]]) حشرات [[واڌ ويجھ جي وقفي]] ۾ داخل ٿين ٿا. ڪجهه حشرات حالتن کان سواءِ هر سال اهڙي وقفي ۾ داخل ٿين ٿا، جڏهن ته ٻيا رڳو موسمي انتهائن دوران ائين ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gullan, P. J.; Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology (5th ed.). |year=2014 |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=167–180 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;

=== ڪايا پلٽ ===

[[File:Locust instars NMNS (aligned).jpg|thumb|upright=1.5|[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپورو ڪايا پلٽ]] ڏيکاريندڙ [[ماڪڙ]] جا ڪيترائي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|واڌ ويجھ جا مرحلا]]. آنو تصوير ۾ ڏيکاريل ناهي. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

حشرات ۾ [[ڪايا پلٽ]] (Metamorphosis) واڌ ويجھ جو اهو عمل آهي، جنهن وسيلي ننڍو حشر بالغ شڪل اختيار ڪري ٿو. ڪايا پلٽ جا ٻه قسم آهن: اڻپورو ([[اڻپورو ڪايا پلٽ]]) ۽ مڪمل ([[مڪمل ڪايا پلٽ]]).

[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپوري ڪايا پلٽ]] وارا حشرات [[آنو (حياتيات)|آني]] مان ڦٽڻ کان پوءِ آهستي آهستي تبديل ٿيندا آهن. اهي [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] جي هڪ سلسلي مان گذرن ٿا، جنهن جي وچ وارن مرحلن کي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|انسٽار]] چيو وڃي ٿو، تان جو آخري [[بالغ]] مرحلي تائين پهچن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=142}}&lt;ref name=&quot;RuppertFoxBarnes2004P523To524&quot;&gt;{{cite book |author1=Ruppert, E. E. |author2=Fox, R. S. |author3=Barnes, R. D. |title=Invertebrate Zoology |publisher=Brooks / Cole |edition=7th |isbn=978-0-03-025982-1 |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523 523–524] |url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523}}&lt;/ref&gt;

[[File:Monarch life-cycle.jpg|thumb|upright=1.5|پوپٽ جو حياتيءَ جو چڪر، جنهن ۾ [[مڪمل ڪايا پلٽ]] وسيلي آني کان [[سُنڊي]]، [[پيوپا]] ۽ پوءِ بالغ مرحلي تائين تبديلي ٿئي ٿي.]]

[[مڪمل ڪايا پلٽ]] ۾ حشر چئن مرحلن مان گذري ٿو: آنو يا [[ڀُرڻو]]، [[حشر جو لاروا|لاروا]]، [[پيوپا]] ۽ بالغ يا [[اميگو]]. اهڙن حشرات ۾ آني مان ڪيڙي جهڙو لاروا نڪري ٿو. لاروا وڌندو رهي ٿو ۽ آخرڪار پيوپا بڻجي وڃي ٿو، جيڪو گهٽ حرڪت وارو مرحلو هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=151}} پوپٽن جهڙا حشرات پيوپا واري مرحلي دوران جسماني شڪل ۾ وڏي تبديليءَ مان گذرن ٿا ۽ پوءِ بالغ حشر طور ٻاهر نڪرن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=143}}

== رابطي جا طريقا ==

آواز پيدا ڪندڙ حشرات عام طور ان آواز کي ٻڌي به سگهن ٿا. گهڻا [[جانورن ۾ ٻڌڻ|حشرات]] رڳو انهن آوازن جي [[ٻڌڻ جي حد|محدود حد]] اندر [[تعدد|تعددن]] کي ٻڌي سگهن ٿا، جيڪي سندن پنهنجي پيدا ڪيل آوازن جي تعدد سان لاڳاپيل هوندا آهن. مڇر 2 [[هرٽز|ڪلوهرٽز]] تائين آواز ٻڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cator |first1=L.J. |date=2009 |title=Harmonic convergence in the love songs of the dengue vector mosquito |journal=Science |volume=323 |issue=5917 |pages=1077–1079 |doi=10.1126/science.1166541 |pmc=2847473 |pmid=19131593 |last2=Arthur |first2=B.J. |last3=Harrington |first3=L.C. |last4=Hoy |first4=R.R. |bibcode=2009Sci...323.1077C}}&lt;/ref&gt; ڪجهه شڪاري ۽ طفيلي حشرات ترتيبوار پنهنجي شڪار يا ميزبان جي پيدا ڪيل مخصوص آوازن کي سڃاڻي سگهن ٿا. ساڳيءَ طرح رات جو سرگرم ڪجهه پتنگ [[الٽراسونڪ آواز|الٽراسونڪ]] لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا، جيڪي [[چمڙو|چمڙا]] خارج ڪندا آهن؛ اها صلاحيت کين [[الٽراسونڪ بچاءُ|شڪار ٿيڻ کان بچڻ]] ۾ مدد ڏئي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=87–94}}

=== روشني پيدا ڪرڻ ===

ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[مائيسيٽوفيليڊي]] (ڊپٽيرا) ۽ ڀونرن جا خاندان [[ليمپائريڊي]]، [[فينگوڊيڊي]]، [[ايليٽريڊي]] ۽ [[اسٽيفيلينيڊي]] [[حياتي روشني|حياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. انهن مان سڀ کان مشهور [[جگنو]] آهن، جيڪي ليمپائريڊي خاندان جا ڀونر آهن. ڪجهه جنسون روشنيءَ جي پيداوار تي ضابطو رکي وقفي وقفي سان چمڪا ڏئي سگهن ٿيون. هن روشنيءَ جو مقصد مختلف جنسن ۾ مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ان کي ساٿي ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا شڪار کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. غارن ۾ رهندڙ ''[[اراڪنَوڪيمپا]]'' (مائيسيٽوفيليڊي، فنگس مڇر) جا لاروا چمڪندڙ روشني پيدا ڪري ننڍن اڏامندڙ حشرات کي ريشم جي چنبڙندڙ ڌاڳن ڏانهن ڇڪين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pugsley |first=Chris W. |title=Literature review of the New Zealand glowworm ''Arachnocampa luminosa'' (Diptera: Keroplatidae) and related cave-dwelling Diptera |journal=New Zealand Entomologist |year=1983 |volume=7 |issue=4 |pages=419–424 |doi=10.1080/00779962.1983.9722435 |bibcode=1983NZEnt...7..419P }}&lt;/ref&gt; ''[[فوٽورس]]'' نسل جا ڪجهه جگنو [[نقل|نقل ڪندي]] ''[[فوٽائنس (ڀونر)|فوٽائنس]]'' نسل جي مادين جي چمڪندڙ اشارن جهڙي روشني پيدا ڪن ٿا، جنهن سان ان جنس جا نر سندن ويجهو اچن ٿا ۽ پوءِ اهي کين پڪڙي کائي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=James E. |last=Lloyd |title=Occurrence of Aggressive Mimicry in Fireflies |journal=The Florida Entomologist |volume=67 |issue=3 |year=1984 |pages=368–376 |doi=10.2307/3494715 |jstor=3494715 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; پيدا ٿيندڙ روشنيءَ جا رنگ هلڪي نيري (''Orfelia fultoni''، مائيسيٽوفيليڊي) کان عام سائي ۽ ناياب ڳاڙهي (''Phrixothrix tiemanni''، فينگوڊيڊي) تائين مختلف ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=James E. |last1=Lloyd |last2=Gentry |first2=Erin C. |title=The Encyclopedia of Insects |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115 115–120] |year=2003 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-586990-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115}}&lt;/ref&gt;

=== آواز پيدا ڪرڻ ===

حشرات گهڻو ڪري پنهنجي عضون ۽ جسماني حصن جي مشيني حرڪت سان آواز پيدا ڪن ٿا. [[ماڪڙ]] ۽ ڪرڪٽن ۾ اهو عمل [[جسماني رڳڙ سان آواز پيدا ڪرڻ|جسماني رڳڙ]] وسيلي ٿئي ٿو. [[سڪاڊا]] حشرات ۾ سڀ کان وڌيڪ تيز آواز پيدا ڪن ٿا؛ انهن جي جسم ۾ خاص بناوتون، جن کي [[ٽمبل]] چيو وڃي ٿو، ۽ انهن سان لاڳاپيل عضلا آواز پيدا ڪرڻ ۽ ان کي وڌائڻ جو ڪم ڪن ٿا. آفريڪي [[سڪاڊا]] ''[[Brevisana brevis]]'' جو آواز {{convert|50|cm|in|abbr=on}} جي فاصلي تي 106.7&amp;nbsp;[[ڊيسيبل]] ماپيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;walker&quot;&gt;{{Cite web |title=The University of Florida Book of Insect Records |publisher=Department of Entomology &amp; Nematology, UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/index.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، جهڙوڪ ''[[Helicoverpa zea]]'' پتنگ، [[هاڪ پتنگ]] ۽ [[هيڊيليڊي]] خاندان جا پوپٽ، [[الٽراسونڪ آواز]] ٻڌي سگهن ٿا ۽ جڏهن کين محسوس ٿئي ٿو ته چمڙي کين ڳولي ورتو آهي ته [[الٽراسونڪ بچاءُ|بچاءَ واري حرڪت]] ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kay |first=Robert E. |title=Acoustic signalling and its possible relationship to assembling and navigation in the moth, ''Heliothis zea'' |journal=Journal of Insect Physiology |volume=15 |issue=6 |year=1969 |pages=989–1001 |doi=10.1016/0022-1910(69)90139-5 |bibcode=1969JInsP..15..989K}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Spangler |first=Hayward G. |title=Moth hearing, defense, and communication |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |issue=1 |year=1988 |pages=59–81 |doi=10.1146/annurev.ento.33.1.59}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگ الٽراسونڪ ڪلڪ جهڙا آواز پيدا ڪري شڪاري چمڙن کي خبردار ڪن ٿا ته اهي کائڻ لائق ناهن؛ ان کي صوتي [[خبرداري وارو اشارو]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hristov |first1=N. I. |last2=Conner |first2=William E. |year=2005 |title=Sound strategy: acoustic aposematism in the bat–tiger moth arms race |journal=Naturwissenschaften |volume=92 |pages=164–169 |doi=10.1007/s00114-005-0611-7 |pmid=15772807 |issue=4 |bibcode=2005NW.....92..164H }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه کائڻ لائق پتنگ انهن آوازن جي نقل ڪرڻ جي صلاحيت پيدا ڪري چڪا آهن، جنهن کي صوتي [[بيٽسي نقل]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barber |first1=J. R. |last2=Conner |first2=W. E. |year=2007 |title=Acoustic mimicry in a predator–prey interaction |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=22 |pages=9331–9334 |doi=10.1073/pnas.0703627104 |pmid=17517637 |pmc=1890494 |bibcode=2007PNAS..104.9331B |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پتنگن بابت اها دعويٰ به ڪئي وئي آهي ته اهي [[بازگشتي آواز ۾ رنڊڪ#شڪار پاران رنڊڪ|چمڙن جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ]] وجهي سگهن ٿا. چمڙن ۽ پتنگن جي رابطن جي الٽراسونڪ رڪارڊنگ ۽ تيز رفتار انفراريڊ وڊيو مان ظاهر ٿيو آهي ته ٽائيگر پتنگ حقيقت ۾ الٽراسونڪ ڪلڪ پيدا ڪري وڏي ناسي چمڙي جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ وجهي پاڻ کي حملي کان بچائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Corcoran |first=Aaron J. |author2=Barber, Jesse R. |last3=Conner |first3=William E. |year=2009 |title=Tiger Moth Jams Bat Sonar |journal=Science |volume=325 |issue=5938 |pages=325–327 |doi=10.1126/science.1174096 |bibcode=2009Sci...325..325C |pmid=19608920 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/MRGH5AC4 }}&lt;/ref&gt;

{{Listen |filename=Grasshoppers.ogg |title=ماڪڙ جو رڳڙ وارو آواز |description=ڪيترين اڻسڃاتل ماڪڙن جا رڳڙ وسيلي پيدا ڪيل آواز |format=[[اوگ]] |pos=right}}

[[ڪوليئوپٽيرا]]، [[هائمينوپٽيرا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[مينٽوڊيا]] ۽ [[نيوروپٽيرا]] جي مختلف جنسن ۾ تمام هلڪا آواز پڻ پيدا ٿين ٿا. اهي هلڪا آواز حشر جي حرڪت سان پيدا ٿين ٿا ۽ حشر جي عضلن ۽ جوڙن تي موجود آواز وڌائيندڙ بناوتن وسيلي وڌيڪ نمايان ٿين ٿا؛ اهي آواز ٻين حشرات کي خبردار ڪرڻ يا ساڻن رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. گهڻن آواز پيدا ڪندڙ حشرات ۾ [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضوا]] به هوندا آهن، جيڪي هوا وسيلي ايندڙ آواز محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[هيميپٽيرا]]، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ٻيڙياتا]]، پاڻيءَ جي اندر پيدا ٿيندڙ آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Theiss |first=Joachim |year=1982 |title=Generation and radiation of sound by stridulating water insects as exemplified by the corixids |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=10 |pages=225–235 |doi=10.1007/BF00299689 |issue=3 |bibcode=1982BEcoS..10..225T }}&lt;/ref&gt;

[[File:Field cricket Gryllus pennsylvanicus.ogg|thumb|گيراج ۾ ڪرڪٽ جو سڃاتل آواز]]

سطحن وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزشي اشارن سان رابطو حشرات ۾ هوا وسيلي آواز جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن ننڍڙي جسماني ماپ هوا ۾ اثرائتا آواز پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي محدود ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Virant-Doberlet |first1=M. |last2=Čokl |first2=Andrej |year=2004 |title=Vibrational communication in insects |journal=Neotropical Entomology |volume=33 |issue=2 |pages=121–134 |doi=10.1590/S1519-566X2004000200001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; حشرات گهٽ تعدد وارا آواز اثرائتي نموني پيدا نٿا ڪري سگهن، جڏهن ته وڌيڪ تعدد وارا آواز گهاٽي ماحول، جهڙوڪ [[وڻن جا پن|پنن]] ۾، وڌيڪ پکڙجي ۽ ڪمزور ٿي وڃن ٿا. تنهنڪري اهڙن ماحولن ۾ رهندڙ حشرات بنيادي طور سطح وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزن ذريعي رابطو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bennet-Clark |first=H. C. |year=1998 |title=Size and scale effects as constraints in insect sound communication |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=353 |pages=407–419 |doi=10.1098/rstb.1998.0219 |issue=1367 |pmc=1692226}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جنسون رابطي لاءِ لرزن جو استعمال ڪن ٿيون، مثال طور [[ڍال جيت]] ''[[Nezara viridula]]'' ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ اهڙا لرزشي اشارا پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of Insect Behavior |title=The Influence of Substrate on Male Responsiveness to the Female Calling Song in ''Nezara viridula'' |volume=14 |issue=3 |pages=313–332 |year=2001 |first1=Nadège |last1=Miklas |author2=Stritih, Nataša |author3=Čokl, Andrej |author4=Virant-Doberlet, Meta |author5=Renou, Michel |doi=10.1023/A:1011115111592 |bibcode=2001JIBeh..14..313M }}&lt;/ref&gt; لرزن کي مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ به استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ [[لائسينڊي]] خاندان جون سنڊيون، جيڪي [[ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق|ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق]] قائم ڪن ٿيون، ماڪوڙين سان اهڙي طريقي سان رابطو ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=DeVries |first=P. J. |year=1990 |title=Enhancement of symbiosis between butterfly caterpillars and ants by vibrational communication |journal=Science |volume=248 |pages=1104–1106 |doi=10.1126/science.248.4959.1104 |pmid=17733373 |issue=4959 |bibcode=1990Sci...248.1104D }}&lt;/ref&gt; [[مڊگاسڪر جو سيسڪاريندڙ ڪاڪروچ]] پنهنجي ساهه کڻڻ وارن سوراخن مان زور سان هوا خارج ڪري جارحيت جي نشاني طور سيسڪاريندڙ آواز پيدا ڪري سگهي ٿو؛&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nelson |first=Margaret C. |author2=Fraser, Jean |year=1980 |title=Sound production in the cockroach, Gromphadorhina portentosa: evidence for communication by hissing |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=6 |issue=4 |pages=305–314 |doi=10.1007/BF00292773 |bibcode=1980BEcoS...6..305N }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[مئل مٿي وارو هاڪ پتنگ]] پريشان ٿيڻ وقت پنهنجي حلق مان زور سان هوا خارج ڪري چيچ جهڙو آواز پيدا ڪري ٿو. جڏهن اهو ماکيءَ جي مکين جي ويجهو هوندو آهي ته اهو آواز ڪم ڪندڙ ماکيءَ جي مکين جي جارحاڻي رويي کي به گهٽائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Moritz |first1=R. F. A. |last2=Kirchner |first2=W. H. |last3=Crewe |first3=R. M. |date=1991 |title=Chemical camouflage of the death's head hawkmoth (Acherontia atropos L.) in honeybee colonies |journal=Naturwissenschaften |volume=78 |issue=4 |doi=10.1007/BF01136209 |bibcode=1991NW.....78..179M |pages=179–182 }}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي رابطو ===

{{main|حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|حشرات جي سنگهڻ جي حس}}

[[File:Pheromonal glands in ants.png|thumb|[[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] جهڙن سماجي حشرات ۾ [[فيرومون]] پيدا ڪندڙ ڪيترن قسمن جا غدود هوندا آهن، جيڪي ٻين حشرات سان [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|رابطي]] لاءِ مختلف [[سيميائي ڪيميائي مادا]] پيدا ڪن ٿا.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}}]]

ڪيترن حشرات ۾ [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|ڪيميائي ذريعن وسيلي رابطي]] جا طريقا ارتقا پذير ٿيا آهن. اهي [[سيميائي ڪيميائي مادا]] گهڻو ڪري ٻوٽن جي استحالياتي مادن مان ٺهندا آهن ۽ انهن مان ڪجهه ڇڪڻ، پري رکڻ يا ٻين قسمن جي معلومات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. [[فيرومون]] مخالف جنس جي ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ، ساڳي [[هڪ ئي جنس سان واسطو|جنس]] جي نر ۽ مادين کي گڏ ڪرڻ، ٻين جاندارن کي ويجهو اچڻ کان روڪڻ، رستي جي نشان لڳائڻ ۽ ويجهن فردن ۾ جارحيت پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ايلومون]] پنهنجي پيدا ڪندڙ کي ان اثر وسيلي فائدو پهچائين ٿا، جيڪو اهي وصول ڪندڙ تي وجهن ٿا. [[ڪائيرومون]] پيدا ڪندڙ بدران وصول ڪندڙ کي فائدو پهچائين ٿا. سنومون پيدا ڪندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي لاءِ فائديمند هوندا آهن. ڪجهه ڪيميائي مادا ساڳي جنس جي فردن ڏانهن مخصوص هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. خوشبوئن جو استعمال خاص طور سماجي حشرات ۾ تمام گهڻو ترقي يافته آهي.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}} {{visible anchor |ٻاهرين کل جا هائيڊروڪاربان |ٻاهرين کل جو هائيڊروڪاربان}} غير بناوتي مادا آهن، جيڪي پيدا ٿي [[ٻاهرين کل]] جي سطح تي خارج ٿين ٿا ۽ جسم کي [[پاڻي جي کوٽ|سڪي وڃڻ]] ۽ [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ جاندارن]] کان بچائين ٿا. اهي خاص طور سماجي حشرات ۾ فيرومون طور پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Yan-Liebig-2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yan |first1=Hua |last2=Liebig |first2=Jürgen |title=Genetic basis of chemical communication in eusocial insects |journal=[[Genes &amp; Development]] |publisher=[[Cold Spring Harbor Laboratory Press]] &amp; [[The Genetics Society]] |volume=35 |issue=7–8 |date=1 April 2021 |doi=10.1101/gad.346965.120 |pages=470–482 |pmid=33861721 |pmc=8015721}}&lt;/ref&gt;

== سماجي رويو ==

{{main|سماجيت}}

{{multiple image
|total_width=300
|image1=Termite Cathedral DSC03570.jpg
|caption1=[[دڙي ٺاهيندڙ اڏوهي|دڙي ٺاهيندڙ اڏوهين]] جو ٺاهيل [[ناسيوٽيٽرمس ٽرائيوڊيائي|وڏو دڙو]].
|image2=Bee waggle dance.png
|caption2=[[ماکيءَ جي مک]] جو اَٺ جي شڪل وارو [[لوڏيندڙ ناچ]]. ماناري تي مٿئين رخ کان ساڄي پاسي 45° جو رخ، سج کان ساڄي پاسي 45° تي خوراڪ جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو. ناچ ڪندڙ مک جي تيز لوڏن سبب ان جو پيٽ ڌنڌلو نظر اچي ٿو.
}}

[[سماجي حشرات]]، جهڙوڪ [[اڏوهي]]، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]] ۽ ڪيتريون ئي [[ماکيءَ جي مک|مکيون]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]]، [[سماجيت|اعليٰ سماجي]] هوندا آهن.&lt;ref name=nodak&gt;{{cite web |title=Social insects |last=Brewer |first=Gary |url=http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |publisher=North Dakota State University |access-date=6 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321171246/http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |archive-date=21 March 2008}}&lt;/ref&gt; اهي جينياتي طور هڪجهڙن فردن جي وڏين ۽ منظم آبادين ۾ گڏجي رهن ٿا، ايتري قدر جو ڪڏهن ڪڏهن اهڙي سڄي آباديءَ کي [[فوق جاندار]] سمجهيو ويندو آهي. خاص طور تي، نسل وڌائڻ جو ڪم گهڻو ڪري [[راڻي وارو طبقو|راڻي طبقي]] تائين محدود هوندو آهي؛ ٻيون ماديون [[مزدور طبقو|مزدور]] هونديون آهن ۽ [[مزدورن جي نگراني]] جي عمل سبب نسل وڌائڻ کان روڪيل هونديون آهن. [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] ۾ تجريدي علامتي رابطي جو هڪ اهڙو نظام ارتقا پذير ٿيو آهي، جنهن ۾ مخصوص رويي وسيلي ماحول بابت خاص معلومات جي نمائندگي ۽ منتقلي ڪئي وڃي ٿي. رابطي جي هن نظام کي [[مکين جي سکيا ۽ رابطو|ناچ جي ٻولي]] چيو وڃي ٿو؛ مک جنهن زاويي تي ناچ ڪري ٿي، اهو سج جي نسبت سان هڪ مخصوص رخ جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ناچ جي ڊيگهه ان فاصلي جي نشاندهي ڪري ٿي، جيڪو اڏامي طئي ڪرڻو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=309–311}} [[ڀنڀر مک|ڀنڀر مکين]] ۾ پڻ سماجي رابطي جا ڪجهه رويا ملن ٿا. مثال طور، ''[[Bombus terrestris]]'' اڻڄاتل پر خوراڪ ڏيندڙ گلن تي وڃڻ بابت وڌيڪ تيزيءَ سان تڏهن سکي ٿي، جڏهن اها ساڳي جنس جي ٻي مک کي ساڳئي قسم جي گلن تان خوراڪ گڏ ڪندي ڏسي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Leadbeater, E. |author2=Chittka, L. |year=2007 |title=The dynamics of social learning in an insect model, the bumblebee (''Bombus terrestris'') |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=61 |issue=11 |pages=1789–1796 |doi=10.1007/s00265-007-0412-4 |bibcode=2007BEcoS..61.1789L }}&lt;/ref&gt;

رڳو انهن حشرات ۾ تمام سنهڙي پيماني تي مڪاني رخ سڃاڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي، جيڪي آکيرن يا آبادين ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه ڪيترن ڪلوميٽرن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ به هزارين هڪجهڙن سوراخن مان رڳو چند ملي ميٽر ويڪري پنهنجي مخصوص سوراخ تائين بنا ڀُل جي [[جانورن ۾ رستي جي سڃاڻپ|رستو ڳولي]] پهچي سگهن ٿا. [[ڄمڻ واري هنڌ ڏانهن موٽڻ]] واري رويي ۾، [[سياري جي ننڊ|سياري جي ننڊ]] ڪندڙ حشرات ڪنهن مخصوص هنڌ کي آخري ڀيرو ڏسڻ کان هڪ سال پوءِ به ياد رکي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Salt |first=R. W. |date=1961 |title=Principles of Insect Cold-Hardiness |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1961_6/page/54 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |doi=10.1146/annurev.en.06.010161.000415 |volume=6 |pages=55–74}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات موسمي طور مختلف جاگرافيائي علائقن جي وچ ۾ تمام ڊگها فاصلا [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪري طئي ڪن ٿا، جيئن سڄي کنڊ ۾ ٿيندڙ [[بادشاهه پوپٽ جي لڏپلاڻ]].{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=14}}

=== ٻچن جي سار سنڀال ===

[[سماجيت|اعليٰ سماجي]] حشرات آکيرا ٺاهين ٿا، آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ پنهنجي اولاد کي باقاعدي خوراڪ مهيا ڪن ٿا. تنهن هوندي به، گهڻن حشرات جي بالغ زندگي مختصر هوندي آهي ۽ اهي ساٿي سان ميلاپ يا ساٿي حاصل ڪرڻ جي مقابلي کان سواءِ هڪ ٻئي سان تمام گهٽ واسطو رکن ٿا. ٿورين جنسن ۾ [[والديني سار سنڀال]] ملي ٿي، جنهن ۾ اهي گهٽ ۾ گهٽ پنهنجن آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ٻچن جي بالغ ٿيڻ تائين به سندن حفاظت ڪن ٿا، بلڪه ممڪن آهي ته کين خوراڪ پڻ مهيا ڪن. ڪيتريون ڀنڀوريون ۽ مکيون آکيرو يا ٻِر ٺاهين ٿيون، ان ۾ [[گڏيل خوراڪ جي فراهمي|خوراڪ جو ذخيرو]] رکن ٿيون ۽ ان ذخيري تي هڪ آنو ڏين ٿيون، پر ان کان پوءِ وڌيڪ سار سنڀال نٿيون ڪن.&lt;ref name=nodak/&gt;

== چرپر ==

=== اڏام ===

{{main|حشرات جي اڏام}}

[[File:Hoverfly September 2007-7 (cropped).jpg|thumb|[[هوور مک|هوور مکين]] جهڙا حشرات تيز ۽ ڦڙتيلي [[حشرات جي اڏام|اڏام]] جي صلاحيت رکن ٿا.]]

حشرات [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن]] جو واحد گروهه آهن، جن ۾ اڏامڻ جي صلاحيت ارتقا ڪئي آهي. [[پيليئوپٽيرا]] سان واسطو رکندڙ حشرات جا قديم گروهه، جهڙوڪ [[ڀنڀوري]]، ننڍيون ڀنڀوريون ۽ مئي مکيون، پنهنجن پرن کي سڌيءَ طرح هلائين ٿا. انهن جي هر پر جي بنياد تي عضلن جو هڪ جوڙو ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪو پرن کي مٿي ۽ هيٺ ڪري ٿو. اهڙي طريقي سان پرن کي رڳو نسبتاً گهٽ رفتار سان ڦڙڪائي سگهجي ٿو. باقي سڀ حشرات، يعني [[نيوپٽيرا]]، [[اڻ سڌي اڏام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ اڏام جا عضلا سيني ۾ تيز لرزش پيدا ڪن ٿا؛ اهڙيءَ ريت عضلن ڏانهن ويندڙ عصبي تحريڪن جي ڀيٽ ۾ پرن جي ڦڙڪڻ جو تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. اڏام جي عضلن جو هڪ جوڙو عمودي رخ ۾ هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي هيٺ ڇڪي ٿو ۽ پرن کي مٿي کڻي ٿو. ٻيو جوڙو ڊگهي رخ ۾ پکڙيل هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي مٿي ڪري ٿو ۽ پرن کي هيٺ آڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |last=Chapman |first=A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609055030/http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species|archive-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=D. S. |title=Flight muscles of insects |journal=[[Scientific American]] |volume=212 |pages=76–88 |year=1965 |issue=6 |pmid=14327957 |bibcode=1965SciAm.212f..76S |doi=10.1038/scientificamerican0665-76}}&lt;/ref&gt; گهڻا حشرات پرن جي [[اڳئين ڪناري]] وٽ گهمندڙ [[هوائي ڀنور]] پيدا ڪري [[هوائي اڀار]] حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;aerodynamics&quot;&gt;{{cite journal |last=Sane |first=Sanjay P. |title=The aerodynamics of insect flight |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |year=2003 |volume=206 |pages=4191–4208 |doi=10.1242/jeb.00663 |pmid=14581590 |issue=23 |doi-access=free |bibcode=2003JExpB.206.4191S }}&lt;/ref&gt; تمام ننڍا حشرات، جهڙوڪ ٿرپس، جن جا پر ننڍڙا ۽ کنڀن جهڙا هوندا آهن، [[پر ملائڻ ۽ ڇنڊڻ وارو طريقو]] استعمال ڪري اڀار حاصل ڪن ٿا؛ ان ۾ پر پهرين پاڻ ۾ ملايا وڃن ٿا ۽ پوءِ تيزيءَ سان هڪ ٻئي کان ڌار ڪيا وڃن ٿا، جنهن سان پرن جي اڳين ڪنارن ۽ ڇيڙن وٽ هوا جا ڀنور پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weis-Fogh |first=Torkel |author-link=Torkel Weis-Fogh |date=1973 |title=Quick estimates of flight fitness in hovering animals, including novel mechanisms of lift production |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=59 |issue=1 |pages=169–230 |doi=10.1242/jeb.59.1.169 |bibcode=1973JExpB..59..169W}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bennett |first=L. |date=1977 |title=Clap and fling aerodynamics- an experimental evaluation |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=261–272 |doi=10.1242/jeb.69.1.261 |bibcode=1977JExpB..69..261B}}&lt;/ref&gt;

[[حشرات جا پر|حشرات جي پرن]] جي ارتقا بابت [[حشرات جا پر#مفروضا|سائنسي بحث]] هلندو رهيو آهي؛ مختلف مفروضن موجب اهي تبديل ٿيل گلڙن، ساهه کڻڻ وارن سوراخن وٽ موجود ڦڙن، يا ٽنگن جي بنياد وٽ موجود ايپي ڪوڪسا نالي ضميمي مان ارتقا ڪري آيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jockusch |first1=E. L. |last2=Ober |first2=K. A. |title=Hypothesis testing in evolutionary developmental biology: a case study from insect wings |journal=Journal of Heredity |date=September 2004 |volume=95 |issue=5 |pages=382–396 |doi=10.1093/jhered/esh064 |pmid=15388766 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تازو حشرات جي ماهرن ۾ اهو خيال وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري چڪو آهي ته پر [[نوٽم]] جي پاسن، [[پليرون]]، يا وڌيڪ امڪان سان ٻنهي جي حصن مان ارتقا ڪري پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grimaldi |first=David A. |title=The Complete Insect: Anatomy, Physiology, Evolution, and Ecology |url=https://books.google.com/books?id=xGquEAAAQBAJ&amp;dq=insects+wings+notum+pleuron&amp;pg=PA135 |date=2023 |publisher=[[Princeton University Press]] |page=135 |isbn=978-0-691-24311-5}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاربونيفيرس]] دور ۾ ڀنڀوري جهڙي ''[[ميگانيورا]]'' جي پرن جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. ان دور ۾ تمام وڏن حشرات جي موجودگي ان وقت فضا ۾ آڪسيجن جي وڌيڪ مقدار سان ٺهڪي اچي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشرات جو تنفسي نظام سندن جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dudley |first=R. |year=1998 |title=Atmospheric oxygen, giant Paleozoic insects and the evolution of aerial locomotor performance |journal=Journal of Experimental Biology |volume=201 |issue=8 |pages=1043–1050 |doi=10.1242/jeb.201.8.1043 |pmid=9510518 |bibcode=1998JExpB.201.1043D |url=http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |access-date=8 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124032600/http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |archive-date=24 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اڄ جا سڀ کان وڏا اڏامندڙ حشرات ان جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍا آهن. موجوده حشرات ۾ سڀ کان وڏي پرن جي پکيڙ اڇي وِچ پتنگ ''[[ٿائيسينيا اَگريپينا]]'' جي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{convert|28|cm|in|abbr=on}} آهي.&lt;ref name=&quot;BIR&quot;&gt;{{Cite web |title=Chapter 32: Largest Lepidopteran Wing Span &amp;#124; The University of Florida Book of Insect Records &amp;#124; Department of Entomology &amp; Nematology &amp;#124; UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_32.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}&lt;/ref&gt;

[[پکي|پکين]] جي ابتڙ، ننڍا حشرات [[غالب هوائون|غالب هوائن]] سان گڏ وهي وڃن ٿا،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yates |first=Diana |title=Birds migrate together at night in dispersed flocks, new study indicates |url=https://news.illinois.edu/view/6367/206246 |access-date=13 January 2022 |website=news.illinois.edu}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪيترائي وڏا حشرات [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪن ٿا. [[ايفڊ|ايفڊن]] کي هيٺين سطح تي وهندڙ [[جيٽ وهڪرو|جيٽ هوائي وهڪرا]] ڊگهن فاصلن تائين کڻي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Drake |first=V. A. |author2=Farrow, R. A. |year=1988 |title=The Influence of Atmospheric Structure and Motions on Insect Migration |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |pages=183–210 |doi=10.1146/annurev.en.33.010188.001151 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/NLDQPZWG }}&lt;/ref&gt;

=== هلڻ ===

{{further|هلڻ#حشرات}}

[[File:Alternating Tripod Gait.webm|upright=1.15|right|thumb|هلندڙ ريگستاني ماڪوڙين ۾ واري واري سان ٽن ٽنگن واري چال دوران قدمن جي مڪاني ۽ وقتي ترتيب. رڪارڊنگ جي رفتار: 500 فريم في سيڪنڊ؛ هلائڻ جي رفتار: 10 فريم في سيڪنڊ.]]

گهڻا بالغ حشرات ڇهن ٽنگن جي مدد سان هلن ٿا ۽ ان دوران واري واري سان [[ٽن ٽنگن واري چال]] استعمال ڪن ٿا. هيءَ چال جسم کي مستحڪم رکندي تيزيءَ سان هلڻ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان جو [[ڪاکروچ|ڪاکروچن]] ۽ [[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو ويو آهي. پهرين قدم ۾ وچين ساڄي ٽنگ ۽ اڳين ۽ پوئين کاٻي ٽنگ زمين سان لڳل هونديون آهن ۽ حشر کي اڳتي وڌائينديون آهن، جڏهن ته اڳين ۽ پوئين ساڄي ٽنگ ۽ وچين کاٻي ٽنگ مٿي کڄي اڳتي نئين جاءِ تي منتقل ٿينديون آهن. جڏهن اهي زمين تي لڳي نئون مستحڪم ٽڪنڊو ٺاهين ٿيون ته باقي ٽنگون واري سان مٿي کڻي اڳتي آڻي سگهجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Locomotion&quot;&gt;{{cite book |last=Biewener |first=Andrew A. |title=Animal Locomotion |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-19-850022-3 |pages=}}{{pn|date=July 2022}}&lt;/ref&gt;

ٽن ٽنگن واري چال جي سڀ کان خالص صورت تيز رفتار سان هلندڙ حشرات ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. تنهن هوندي به، چرپر جو هي طريقو سختيءَ سان مقرر ٿيل ناهي ۽ حشرات مختلف حالتن مطابق پنهنجي چال بدلائي سگهن ٿا. مثال طور آهستي هلڻ، مُڙڻ، رڪاوٽن کان بچڻ، چڙهڻ يا ترڪڻ وارين سطحن تي هلڻ وقت چار ٽنگون يا ان کان وڌيڪ ٽنگون [[هلڻ#حشرات|لهري چال]] ۾ زمين سان لڳل رهي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Grabowska |first1=Martyna |author2=Godlewska, Elzbieta |author3=Schmidt, Joachim |author4=Daun-Gruhn, Silvia |title=Quadrupedal gaits in hexapod animals – inter-leg coordination in free-walking adult stick insects |journal=Journal of Experimental Biology |volume=215 |issue=24 |pages=4255–4266 |year=2012 |doi=10.1242/jeb.073643 |pmid=22972892 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪاکروچ تيز ترين ڊوڙندڙ حشرات مان آهن ۽ مڪمل رفتار تي اهي ٻن ٽنگن تي ڊوڙڻ واري چال اختيار ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، چڱيءَ طرح [[ڇانوَ روپ|ماحول سان مشابهت]] رکندڙ لٺ جهڙن حشرات ([[فاسماٽوڊيا]]) ۾ چرپر گهڻو آهستي هوندي آهي. ٿوريون جنسون، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ حشر|پاڻيءَ تي هلندڙ حشرات]]، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي هلي سگهن ٿيون؛ انهن جا چنبا خاص کاهيءَ ۾ پوئتي لڪل هوندا آهن، جنهن ڪري اهي پاڻيءَ جي مٿاڇري واري پردي کي ٽوڙڻ کان بچائين ٿا.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;/&gt; ''[[هالوبئٽس]]'' جنس جا سامونڊي سطح تي هلندڙ حشرات ته کليل سمنڊ جي مٿاڇري تي به رهن ٿا، جيڪو اهڙو مسڪن آهي جتي حشرات جون تمام ٿوريون جنسون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ikawa |first1=Terumi |author2=Okabe, Hidehiko |author3=Hoshizaki, Sugihiko |author4=Kamikado, Takahiro |author5=Cheng, Lanna |title=Distribution of the oceanic insects ''Halobates'' (Hemiptera: Gerridae) off the south coast of Japan |journal=Entomological Science |volume=7 |issue=4 |pages=351–357 |year=2004 |doi=10.1111/j.1479-8298.2004.00083.x |url=https://escholarship.org/uc/item/9r50k828}}&lt;/ref&gt;

=== ترڻ ===

{{Main|آبي حشرات}}

[[File:Notonecta glauca01.jpg|thumb|پاڻيءَ هيٺ [[پٺتي ترندڙ حشر]] ''[[نوٽونيڪٽا گلوڪا]]''، جنهن جون پويون ٽنگون ترڻ لاءِ چپو جهڙي شڪل اختيار ڪري چڪيون آهن.]]

حشرات جو وڏو تعداد پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو يا سڄي زندگي پاڻيءَ هيٺ گذاري ٿو. حشرات جي ڪيترن قديم گروهن ۾ اڻبالغ مرحلا آبي هوندا آهن. ڪجهه گروهن، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ڀونئر|پاڻيءَ جي ڀونئرن]] ۾ بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;aquins&quot;&gt;{{cite book |editor1=Richard W. Merritt |editor2=Kenneth W. Cummins |editor3=Martin B. Berg |year=2007 |title=An Introduction to the Aquatic Insects of North America |publisher=Kendall Hunt Publishers |isbn=978-0-7575-5049-2 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;

انهن مان گهڻين جنسن ۾ پاڻيءَ هيٺ چرپر لاءِ خاص موافقتون پيدا ٿيون آهن. پاڻيءَ جا ڀونئر ۽ پاڻيءَ جا ٻيا حشرات اهڙيون ٽنگون رکن ٿا، جيڪي چپن جهڙين بناوتن ۾ تبديل ٿيل آهن. ڀنڀورين جا [[حشري اڻبالغ مرحلو|آبي اڻبالغ ٻچا]] پنهنجي مقعدي خاني مان زور سان پاڻي ٻاهر ڪڍي جيٽ جهڙي ڌِڪ سان اڳتي وڌن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mill |first=P. J. |author2=Pickard, R. S. |year=1975 |title=Jet-propulsion in anisopteran dragonfly larvae |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=97 |issue=4 |pages=329–338 |doi=10.1007/BF00631969 }}&lt;/ref&gt; ٻيا حشرات، جهڙوڪ [[اسٽافيلينڊي|روو ڀونئر]] ''[[اسٽينس]]''، [[پيجيڊيم#حشرات|پيجيڊيئل]] غدودن مان اهڙا [[سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادو|سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادا]] خارج ڪن ٿا، جيڪي پاڻيءَ جي سطحي ڇڪ گهٽائين ٿا؛ ان جي نتيجي ۾ اهي [[مارانگوني اثر|مارانگوني ڌِڪ]] وسيلي پاڻيءَ جي مٿاڇري تي اڳتي وڌي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Linsenmair |first=K. |author2=Jander, R. |year=1976 |title=Das &quot;entspannungsschwimmen&quot; von ''Velia'' and ''Stenus'' |journal=Naturwissenschaften |volume=50 |page=231 |doi=10.1007/BF00639292 |bibcode=1963NW.....50..231L |issue=6 |url=https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bvb:20-opus-44663}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bush |first=J. W. M. |author2=Hu, David L. Hu |year=2006 |title=Walking on Water: Biolocomotion at the Interface |journal=Annual Review of Fluid Mechanics |volume=38 |issue=1 |pages=339–369 |doi=10.1146/annurev.fluid.38.050304.092157 |bibcode=2006AnRFM..38..339B }}&lt;/ref&gt;

== ماحوليات ==

{{main|حشرات جي ماحوليات}}

حشرات [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ ڪيترائي انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ مٽيءَ کي اٿلائڻ ۽ ان ۾ هوا جي آمدرفت، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ، نقصانڪار جاندارن تي ضابطو، گلن جي زيرگي ۽ جهنگلي جيوت لاءِ خوراڪ مهيا ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Schowalter|2006|pp=3, 572}} مثال طور، اڏوهيون پنهنجن آکيرن جي چوڌاري ماحول ۾ تبديليون آڻي گاهه جي واڌ کي هٿي ڏين ٿيون؛{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=257}} ڪيترائي [[ڀونئر]] [[مردار خور]] هوندا آهن؛ جڏهن ته ڇيڻي جا ڀونئر حياتياتي مادي کي [[ٻيهر استعمال|ٻيهر استعمال]] ڪري اهڙين صورتن ۾ تبديل ڪن ٿا، جيڪي ٻين [[جاندار|جاندارن]] لاءِ فائديمند هونديون آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=261–264}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Losey |first1=John E. |last2=Vaughan |first2=Mace |title=The Economic Value of Ecological Services Provided by Insects |journal=BioScience |date=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=311–323(13) |doi=10.1641/0006-3568(2006)56[311:TEVOES]2.0.CO;2 |url=http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112041609/http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&amp;spage=3 |archive-date=12 January 2012 |url-status=live |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[مٿاڇري واري زرخيز مٽي]] جي ٺهڻ واري عمل جي وڏي حصي ۾ پڻ حشرات اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=3, 218–228}}

=== بچاءُ ===

{{main|حشرات ۾ بچاءُ}}

[[File:Reduvius personatus, Masked Hunter Bug nymph camouflaged with sand grains.JPG|thumb|''[[ريڊيويوس پرسوناتس]]'' جو [[حشري اڻبالغ مرحلو|اڻبالغ ٻچو]] [[شڪار ٿيڻ|شڪارين]] کان بچڻ لاءِ پاڻ کي واريءَ جي ذرڙن سان [[ڇانوَ روپ|لڪائي]] ٿو.]]

وڏن جاندارن جي ڀيٽ ۾ حشرات گهڻو ڪري ننڍا، نرم جسم وارا ۽ نازڪ هوندا آهن. انهن جا اڻبالغ مرحلا ننڍا هوندا آهن ۽ آهستي چرپر ڪندا آهن يا بلڪل بي حرڪت هوندا آهن، تنهنڪري سندن زندگيءَ جا سڀئي مرحلا [[شڪار ٿيڻ]] ۽ [[طفيلائيت]] جي خطري هيٺ هوندا آهن. انهيءَ ڪري حشرات [[حشرات ۾ بچاءُ|بچاءَ جون]] ڪيتريون ئي حڪمت عمليون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[ڇانوَ روپ]]، [[نقل]]، زهريلو هجڻ ۽ سرگرم دفاع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;&gt;{{cite book |last1=Evans |first1=Arthur V. |last2=Bellamy |first2=Charles |year=2000 |title=An Inordinate Fondness for Beetles |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22323-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZZ_hfpMo8oAC&amp;pg=PA31 |page=31}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي [[حشرات ۾ بچاءُ#لڪڻ|حشرات ڇانوَ روپ تي ڀاڙين ٿا]] ته جيئن سندن شڪاري يا شڪار کين ڏسي نه سگهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Photos: Masters of Disguise – Amazing Insect Camouflage |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |access-date=11 June 2015 |date=24 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612201555/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |archive-date=12 June 2015}}&lt;/ref&gt; اها خاصيت [[پن ڀونئر|پن ڀونئرن]] ۽ [[سُنگهڻا ڀونئر|سُنگهڻن ڀونئرن]] ۾ عام آهي، جيڪي ڪاٺ يا ٻوٽن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt; [[لٺ حشر|لٺ حشرات]] لٺين ۽ پنن جهڙيون شڪليون اختيار ڪري انهن جي نقل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;bedford&quot;&gt;{{cite journal |last=Bedford |first=Geoffrey O. |title=Biology and Ecology of the Phasmatodea |journal=[[Annual Review of Entomology]] |year=1978 |volume=23 |pages=125–149 |doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}&lt;/ref&gt;

ڪيترائي حشرات شڪارين کي دوکو ڏئي پاڻ کان پري رکڻ لاءِ [[نقل]] جو استعمال ڪن ٿا. [[بيٽسي نقل]] ۾ کاڌي لائق جنسون، جهڙوڪ [[هوور مک|هوور مکيون]]، کاڌي جي لائق نه هئڻ وارين جنسن سان مشابهت اختيار ڪري بقا جو فائدو حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ritland &amp; Brower&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ritland |first1=D. B. |last2=Brower |first2=Lincoln P. |author-link2=Lincoln Brower |year=1991 |title=The viceroy butterfly is not a Batesian mimic |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=350 |issue=6318 |pages=497–498 |doi=10.1038/350497a0 |quote=وائسراءِ پوپٽ به مونارڪ پوپٽن جيترا ئي اڻ وڻندڙ ذائقي وارا آهن ۽ فلوريڊا جي نمائنده آباديءَ جي ڪوئين پوپٽن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ اڻ وڻندڙ آهن. |bibcode=1991Natur.350..497R }}&lt;/ref&gt; [[موليري نقل]] ۾ کاڌي جي لائق نه هئڻ واريون جنسون، جهڙوڪ ڀِرون ۽ ماکيءَ جون مکيون، هڪ ٻئي سان مشابهت رکن ٿيون، جنهن سان انهن شڪارين پاران انهن کي آزمائڻ جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو، جن کي سکڻو پوي ٿو ته اهي حشرات کاڌي جي لائق ناهن. ''[[هيليڪونيوس]]'' پوپٽ، جن مان ڪيترائي زهريلا آهن، موليري نقل جا مجموعا ٺاهين ٿا ۽ پنهنجي کاڌي جي لائق نه هجڻ جو ظاهري اظهار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Meyer |first=A. |year=2006 |title=Repeating Patterns of Mimicry |journal=[[PLOS Biology]] |volume=4 |issue=10 |article-number=e341 |doi=10.1371/journal.pbio.0040341 |pmid=17048984 |pmc=1617347 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيميائي بچاءُ#زميني آرٿروپوڊ|ڪيميائي بچاءُ]] ڀونئرن ۽ پوپٽن واري گروهه جي حشرات ۾ عام آهي، جنهن جو اظهار گهڻو ڪري چٽن خبرداري وارن رنگن ([[خبرداري رنگ]]) ذريعي ڪيو ويندو آهي، جيئن [[مونارڪ پوپٽ]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سندن لاروا جيڪي ٻوٽا کائين ٿا، تن مان ڪيميائي مادا پنهنجي جسم جي بافتن ۾ گڏ ڪري [[پوپٽ جو لاروا#ڪيميائي بچاءُ|زهريت]] حاصل ڪن ٿا. ڪجهه حشرات پنهنجا زهريلا مادا پاڻ به ٺاهين ٿا. زهريلا پوپٽ يا پتنگ کائيندڙ شڪاري سخت الٽي ڪري سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ اهي ساڳين نشانين وارن حشرات کي نه کائڻ سکندا آهن؛ اهو موليري نقل جو بنياد آهي.&lt;ref name=&quot;ANC&quot;&gt;{{cite book |last=Kricher |first=John |title=A Neotropical Companion |pages=157–158 |chapter=6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z3pgdvrSmG8C&amp;pg=PA158 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-00974-2 |date=1999}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارابيڊي]] خاندان جا ڪجهه [[زميني ڀونئر]] سرگرميءَ سان پنهنجو بچاءُ ڪن ٿا ۽ شڪارين کي پري رکڻ لاءِ پنهنجي پيٽ مان وڏي درستگيءَ سان ڪيميائي مادا ڦوهاري جي صورت ۾ خارج ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Evans126&quot;/&gt;

=== زيرگي ===

{{main|حشرن وسيلي زيرگي}}

[[File:Apis mellifera flying.jpg|thumb|[[ايپس ميليفيرا|يورپي ماکيءَ جي مک]] [[زيرگي جي ٽوڪري]] ۾ گلن جو زيرو کڻي ماناري ڏانهن موٽي رهي آهي.]]

زيرگي اهو عمل آهي، جنهن ۾ ٻوٽن جي افزائش دوران [[گلن جو زيرو]] منتقل ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[بارآوري]] ۽ [[جنسي افزائش]] ممڪن ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |last=Wigglesworth |first=Vincent Brian |author-link=Vincent Wigglesworth |title=Insect |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] online |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504183402/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |archive-date=4 May 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گهڻن گلدار ٻوٽن کي زيري جي منتقلي لاءِ ڪنهن جانور جي ضرورت هوندي آهي. [[حشرن وسيلي زيرگي|زيرگيءَ]] جو وڏو حصو حشرات وسيلي ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;USFS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |publisher=[[United States Forest Service]] |title=Pollinator Factsheet |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410135644/http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |archive-date=10 April 2008}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته حشرات کي زيرگيءَ جي عيوض عام طور توانائي سان ڀرپور گلن جو رس ملي ٿو، تنهنڪري اهو [[باہمي فائدو|باہمي فائدي]] وارو تعلق آهي. گلن جون مختلف خاصيتون، جهڙوڪ چٽا رنگ ۽ [[حشرات جا فيرومون|فيرومون]]، جيڪي سندن زيرگي ڪندڙ حشرات سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل ارتقا]] ڪنديون رهيون آهن، تن کي [[زيرگي سنڊروم|زيرگيءَ جا سنڊروم]] چيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به لڳ ڀڳ ٽيون حصو گلن جو ڪنهن هڪ سنڊروم ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Ollerton Alarcón Waser Price 2009 pp. 1471–1480&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ollerton |first1=Jeff |last2=Alarcón |first2=Ruben |last3=Waser |first3=Nickolas M. |last4=Price |first4=Mary V. |last5=Watts |first5=Stella |last6=Cranmer |first6=Louise |last7=Hingston |first7=Andrew |last8=Peter |first8=Craig I. |last9=Rotenberry |first9=John |display-authors=4 |title=A global test of the pollination syndrome hypothesis |journal=Annals of Botany |publisher=Oxford University Press |volume=103 |issue=9 |date=14 February 2009 |doi=10.1093/aob/mcp031 |pages=1471–1480 |pmid=19218577 |pmc=2701765 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== طفيلائيت ===

{{further|طفيلائيت|طفيلائي ڀِر}}

ڪيترائي حشرات [[طفيلائيت|طفيلائي]] هوندا آهن. انهن جو سڀ کان وڏو گروهه، جنهن ۾ 100,000 کان وڌيڪ جنسون شامل آهن&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P}}&lt;/ref&gt; ۽ ممڪن طور انهن جو انگ ڏهه لک کان به وڌيڪ هجي،&lt;ref name=&quot;Forbes Bagley Beer Hippee 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forbes |first1=Andrew A. |last2=Bagley |first2=Robin K. |last3=Beer |first3=Marc A. |last4=Hippee |first4=Alaine C. |last5=Widmayer |first5=Heather A. |display-authors=3 |title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order |journal=BMC Ecology |volume=18 |issue=1 |date=12 July 2018 |page=21 |doi=10.1186/s12898-018-0176-x |pmid=30001194 |pmc=6042248 |bibcode=2018BMCE...18...21F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[هائيمينوپٽيرا]] ۾ [[طفيلائي ڀِر|طفيلائي ڀِرن]] جي هڪ واحد [[ارتقائي شاخ]] تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Zhang Kopylov 2020&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Kopylov |first2=Dmitry S. |last3=Rasnitsyn |first3=Alexandr P. |last4=Zheng |first4=Yan |last5=Zhang |first5=Haichun |date=November 2020 |editor-last=Smith |editor-first=Andrew |title=Burmorussidae, a new family of parasitic wasps (Insecta, Hymenoptera) from mid-Cretaceous Burmese amber |journal=Papers in Palaeontology |volume=6 |issue=4 |pages=593–603 |doi=10.1002/spp2.1312 |bibcode=2020PPal....6..593Z }}&lt;/ref&gt; اهي ٻين حشرات تي طفيلائيت ڪن ٿا ۽ آخرڪار پنهنجي ميزبان کي ماري ڇڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt; انهن مان ڪجهه [[مٿانهان طفيل|مٿانهان طفيل]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن ميزبان پاڻ به ٻيا طفيلائي ڀِر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Polaszek Vilhemsen 2023&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tanaka |first1=S. |last2=Ohsaki |first2=N. |doi=10.1007/s11284-006-0153-2 |title=Behavioral manipulation of host caterpillars by the primary parasitoid wasp Cotesia glomerata (L.) to construct defensive webs against hyperparasitism |journal=Ecological Research |volume=21 |issue=4 |page=570 |year=2006 |bibcode=2006EcoR...21..570T }}&lt;/ref&gt;

حشرات جي ڪيترن گروهن کي يا ته [[ننڍا شڪاري]] يا [[ٻاهريان طفيل]] سمجهي سگهجي ٿو؛&lt;ref name=Rollinson&gt;{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&amp;pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PoulinRandhawa2015&gt;{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}&lt;/ref&gt; مثال طور، [[هيميپٽيرا]] جا ڪيترائي حشرات سوراخ ڪندڙ ۽ چوسيندڙ وات جا حصا رکن ٿا، جيڪي ٻوٽن جو رس چوسڻ لاءِ موافقت ڪيل آهن،{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=80–81, 169, 179, 790–}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Labandeira |first1=Conrad C. |title=Early History of Arthropod and Vascular Plant Associations |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 1998 |volume=26 |pages=329–377 |doi=10.1146/annurev.earth.26.1.329 |bibcode=1998AREPS..26..329L}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[پسو|پسن]]، [[جون|جُوئن]] ۽ [[مڇر|مڇرن]] جهڙن گروهن جون جنسون [[رت خور|رت خور]] هونديون آهن ۽ جانورن جي [[رت]] تي خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref name=PoulinRandhawa2015/&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180&gt;
File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|هڪ [[طفيلائي ڀِر]]، [[ايفڊ]] جي جسم ۾ آنا وجهي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;WilsonSwincer1982&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=C. G. |last2=Swincer |first2=D. E. |last3=Walden |first3=K. J. |title=The introduction of ''Trioxys complanatus'' Quilis (Hymenoptera: Aphidiidae), an internal parasite of the Spotted Alfalfa Aphid, into South Australia |journal=Australian Journal of Entomology |volume=21 |issue=1 |year=1982 |pages=13–27 |doi=10.1111/j.1440-6055.1982.tb01758.x }}&lt;/ref&gt;
File:Wilting a twig (4608641762).jpg|ٻوٽي جو طفيل يا [[ننڍو شڪاري]]: هڪ [[ڪوريڊي]] حشر ٻوٽي جو رس چوسي رهيو آهي.
File:Male human head louse.jpg|[[انساني مٿي جي جُون]] سڌيءَ طرح منتقل ٿيندڙ [[لازمي طفيل|لازمي]] ٻاهريان طفيل آهن.
&lt;/gallery&gt;

== انسانن سان لاڳاپو ==

{{main|حشرات سان انساني لاڳاپا}}

=== نقصانڪار جيتن طور ===

[[File:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|upright=0.9|''[[ايڊيز ايجپٽي]]''، [[زرد بخار]] جو مڇر، ڪيترين ئي [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|بيمارين]] جو [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهي.]]

{{main|نقصانڪار حشر}}

ڪيترن ئي حشرات کي انسان [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جيت]] سمجهن ٿا. انهن ۾ انسانن ۽ چوپائي مال جا طفيل، جهڙوڪ [[جون|جُوئون]] ۽ [[سيميڪس|کٽمل]] شامل آهن؛ [[مڇر]] [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|ڪيترين ئي بيمارين]] جا [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهن. ٻين نقصانڪار حشرات ۾ [[اڏوهيون]] شامل آهن، جيڪي ڪاٺ جي اڏاوتن کي نقصان پهچائين ٿيون؛ ٻوٽا کائيندڙ حشرات جهڙوڪ [[ماڪڙ]]، ايفڊ ۽ [[ٿرپس]] زرعي فصلن کي تباهه ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڪڻڪ جو سُنگهڻو ڀونئر]] ذخيرو ڪيل زرعي پيداوار کي نقصان پهچائي ٿو. هارين گهڻو ڪري ڪيميائي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] وسيلي حشرات تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر هاڻي وڌندڙ طور [[حياتياتي جيت ضابطو|حياتياتي ضابطي]] تي ڀاڙيو وڃي ٿو. ان طريقي ۾ هڪ جاندار کي استعمال ڪري نقصانڪار جاندار جي آباديءَ جي گهاٽائي گهٽائي ويندي آهي؛ اهو [[گڏيل جيت انتظام]] جو اهم جزو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Biological control and sustainable food production |last1=Bale |first1=J. S. |last2=van Lenteren |first2=J. C. |last3=Bigler |first3=F. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=27 February 2008 |volume=363 |issue=1492 |pages=761–776 |doi=10.1098/rstb.2007.2182 |pmid=17827110 |pmc=2610108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davidson |first=E. |title=Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science |year=2006 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=https://archive.org/details/bigfleashavelitt0000davi |url-access=registration |isbn=978-0-8165-2544-7}}&lt;/ref&gt; حياتياتي ضابطي کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشر مار دوائون گهربل نقصانڪار جيتن کان گهڻو اڳتي ٻين [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] کي به نقصان پهچائي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Colborn |first1=T. |last2=vom Saal |first2=F. S. |last3=Soto |first3=A. M. |title=Developmental effects of endocrine-disrupting chemicals in wildlife and humans |journal=Environmental Health Perspectives |date=October 1993 |volume=101 |issue=5 |pages=378–384 |doi=10.1289/ehp.93101378 |pmc=1519860 |pmid=8080506 |jstor=3431890 |bibcode=1993EnvHP.101..378C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Extinction risk to bird populations caused by DDT exposure |last1=Nakamaru |first1=M. |last2=Iwasab |first2=Y. |last3=Nakanishic |first3=J. |journal=Chemosphere |date=October 2003 |volume=53 |issue=4 |pages=377–387 |doi=10.1016/S0045-6535(03)00010-9 |pmid=12946395 |bibcode=2003Chmsp..53..377N}}&lt;/ref&gt;

=== فائديمند ڪردارن ۾ ===

{{See also|اقتصادي حشراتيات#فائديمند حشرات}}

[[File:008 Fàbrica de seda Yodgorlik, Imom Zahiriddin Ko'chasi 138 (Marguilan), bullint els capolls (cropped).jpg|thumb|upright|[[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جي ڪيڙن]] کي [[پالتو بڻائڻ|پالتو بڻائي]] [[ريشم]] حاصل ڪرڻ جو سلسلو 5,000 سالن کان به اڳ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yu |first1=Hong-Song |last2=Shen |first2=Yi-Hong |last3=Yuan |first3=Gang-Xiang |display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid=21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Normile |first=Dennis |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode=2009Sci...325.1058N |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; هتي ريشم جي پُوپن مان ريشمي ڌاڳو کوليو پيو وڃي.]]

[[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]]، [[پوپٽ|پوپٽن]]، [[مک|مکين]] ۽ [[ڀونئر|ڀونئرن]] سميت حشرات وسيلي گلدار ٻوٽن جي [[زيرگي]] اقتصادي لحاظ کان اهم آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holldobler |first=Wilson |title=Journey to the ants: a story of scientific exploration |year=1994 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-48525-9 |pages=[https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196 196–199] |url=https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196}}&lt;/ref&gt; 2021ع ۾ رڳو آمريڪا ۾ فصلن ۽ ميويدار وڻن جي حشرات وسيلي ٿيندڙ زيرگيءَ جي قيمت لڳ ڀڳ 34 ارب آمريڪي ڊالر لڳائي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jordan |first1=Alex |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Grozinger |first3=Christina M. |last4=Khanna |first4=Vikas |date=26 January 2021 |title=Economic Dependence and Vulnerability of United States Agricultural Sector on Insect-Mediated Pollination Service |journal=Environmental Science &amp; Technology |volume=55 |issue=4 |pages=2243–2253 |doi=10.1021/acs.est.0c04786 |pmid=33496588 |bibcode=2021EnST...55.2243J }}&lt;/ref&gt;

حشرات ڪيترائي فائديمند مادا پيدا ڪن ٿا، جهڙوڪ [[ماکي]]،&lt;ref name=&quot;Crane1990&quot;&gt;{{cite journal |last=Crane |first=E. |title=Honey from honeybees and other insects |journal=Ethology Ecology &amp; Evolution |volume=3 |issue=sup1 |pages=100–105 |year=1990 |doi=10.1080/03949370.1991.10721919 |author-link=Eva Crane}}&lt;/ref&gt; [[موم]]،&lt;ref name=Sanford&gt;{{cite journal |last1=Sanford |first1=M.T. |last2=Dietz |first2=A. |year=1976 |title=The fine structure of the wax gland of the honey bee (Apis mellifera L.). |journal=Apidologie |volume=7 |issue=3 |pages=197–207 |doi=10.1051/apido:19760301 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.beeculture.com/wax-rendering/ |title=Wax Rendering |date=23 March 2016 |work=Bee Culture |access-date=26 October 2018}}&lt;/ref&gt; [[لاڪ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=How Shellac Is Manufactured |url=http://nla.gov.au/nla.news-article55073762 |access-date=17 July 2015 |publisher=The Mail (Adelaide, SA : 1912 – 1954) |date=18 December 1937}}&lt;/ref&gt; [[ريشم]]،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bezzina |first=Neville |title=Silk Production Process |work=Sense of Nature |url=http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |publisher=Sense of Nature Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629231032/http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |archive-date=29 June 2012}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪارمائن]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cochineal Thesis-Red Dye Extract from Cochineal Insect |url=https://www.cochineal.info/ |access-date=2026-04-28 |website=www.cochineal.info}}&lt;/ref&gt; [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] هزارين سالن کان انسان ماکي حاصل ڪرڻ لاءِ پاليندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dams |first1=M. |last2=Dams |first2=L. |title=Spanish Rock Art Depicting Honey Gathering During the Mesolithic |journal=Nature |date=21 July 1977 |volume=268 |issue=5617 |pages=228–230 |doi=10.1038/268228a0 |bibcode=1977Natur.268..228D }}&lt;/ref&gt; مٽيءَ جي ٿانون ۾ ماکيءَ جون مکيون پالڻ جو سلسلو اتر آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ شروع ٿيو.&lt;ref name=9kya&gt;{{cite journal |last=Roffet-Salque |first=Mélanie |display-authors=et al |title=Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers |journal=Nature |date=14 June 2016 |volume=534 |issue=7607 |pages=226–227 |doi=10.1038/nature18451 |pmid=26560301 |doi-access=free |hdl=10379/13692 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; [[ريشم جو ڪيڙو]] انساني تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻ ته [[ريشم رستو|ريشم تي ٻڌل واپار]] چين ۽ باقي دنيا جي وچ ۾ لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=0-8135-3446-1 |page=20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Christian |first=David |year=2000 |title=Silk Roads or Steppe Roads? The Silk Roads in World History |journal=[[Journal of World History]] |volume=2 |issue=1 |page=1 |doi=10.1353/jwh.2000.0004 }}&lt;/ref&gt;

اهي حشرات، جيڪي ٻين حشرات کي کائين ٿا يا انهن تي طفيلائيت ڪن ٿا، انسانن لاءِ فائديمند آهن، جيڪڏهن ان عمل سان زراعت ۽ انساني اڏاوتن کي ٿيندڙ نقصان گهٽجي وڃي. مثال طور، [[ايفڊ]] فصلن مان خوراڪ حاصل ڪري اقتصادي نقصان پهچائين ٿا، پر [[ليڊي برڊ ڀونئر]] ايفڊ کائين ٿا ۽ انهن کي [[حياتياتي جيت ضابطو|ضابطي هيٺ آڻڻ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. حشرات ٻين حشرات جي استعمال جو تمام وڏو حصو ٺاهين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=328–348, 400}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biocontrol Network – Beneficial Insects |url=http://www.biconet.com/biocontrol.html |publisher=Biocontrol Network |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228043847/http://www.biconet.com/biocontrol.html |archive-date=28 February 2009 |url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Davidson |first1=R. H. |last2=Lyon |first2=William F. |year=1979 |title=Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard |publisher=John Wiley &amp; Sons |page=38 |isbn=978-0-471-86314-4}}&lt;/ref&gt;

مکين جا لاروا ([[ميگٽ]]) اڳ ۾ [[ميگٽ علاج|زخمن جي علاج]] لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا ته جيئن [[گانگرين]] کي روڪي يا ان کان بچائي سگهجي، ڇاڪاڻ ته اهي رڳو مئل گوشت کائيندا آهن. هي علاج جديد دور ۾ به ڪجهه اسپتالن ۾ استعمال ٿي رهيو آهي. حشرات ممڪن دوائن ۽ ٻين طبي مادن جي ذريعن طور پڻ ڌيان ڇڪايو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dossey |first=Aaron T. |date=December 2010 |title=Insects and their chemical weaponry: New potential for drug discovery |journal=Natural Product Reports |volume=27 |pages=1737–1757 |doi=10.1039/c005319h |issue=12 |pmid=20957283}}&lt;/ref&gt; بالغ حشرات، جهڙوڪ ڪرڪيٽ ۽ مختلف قسمن جا حشري لاروا، عام طور مڇي مارڻ لاءِ چارو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sherman |first=Ronald A. |author2=Pechter, Edward A. |date=1987 |title=Maggot therapy: a review of the therapeutic applications of fly larvae in human medicine, especially for treating osteomyelitis |journal=Medical and Veterinary Entomology |volume=2 |issue=3 |pages=225–230 |doi=10.1111/j.1365-2915.1988.tb00188.x |pmid=2980178 }}&lt;/ref&gt;

=== آباديءَ ۾ گهٽتائي ===

{{main|حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي}}

1500ع کان وٺي حشرات جي گهٽ ۾ گهٽ 66 جنسن جي ناپيد ٿيڻ جا واقعا درج ڪيا ويا آهن، جن مان گهڻيون سامونڊي ٻيٽن تي رهنديون هيون.&lt;ref name=&quot;Briggs2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Briggs |first1=John C |title=Emergence of a sixth mass extinction? |journal=Biological Journal of the Linnean Society |date=October 2017 |volume=122 |issue=2 |pages=243–248 |doi=10.1093/biolinnean/blx063 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي|حشرات جي گهڻائيءَ ۾ گهٽتائي]] جا سبب انساني سرگرمين سان ڳنڍيا ويا آهن، جن ۾ مصنوعي روشني،&lt;ref name=&quot;Owens2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Owens |first1=Avalon C. S. |last2=Lewis |first2=Sara M. |title=The impact of artificial light at night on nocturnal insects: A review and synthesis |journal=Ecology and Evolution |date=November 2018 |volume=8 |issue=22 |pages=11337–11358 |doi=10.1002/ece3.4557 |doi-access=free |pmid=30519447 |pmc=6262936 |bibcode=2018EcoEv...811337O}}&lt;/ref&gt; زمين جي استعمال ۾ تبديليون، جهڙوڪ شهري واڌ يا زراعت،&lt;ref name=&quot;Tscharntke2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tscharntke |first1=Teja |last2=Klein |first2=Alexandra M. |last3=Kruess |first3=Andreas |last4=Steffan-Dewenter |first4=Ingolf |last5=Thies |first5=Carsten |title=Landscape perspectives on agricultural intensification and biodiversity and ecosystem service management |journal=Ecology Letters |date=August 2005 |volume=8 |issue=8 |pages=857–874 |doi=10.1111/j.1461-0248.2005.00782.x |bibcode=2005EcolL...8..857T |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Insect-Plant Interactions in a Crop Protection Perspective |chapter=Plant–Insect Interactions in a Changing World |series=Advances in Botanical Research |date=2017 |volume=81 |pages=289–332 |doi=10.1016/bs.abr.2016.09.009 |isbn=978-0-12-803318-0 |url=https://orbi.umons.ac.be/handle/20.500.12907/38970 }}&lt;/ref&gt; جيت مار دوائن جو استعمال،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Braak |first1=Nora |last2=Neve |first2=Rebecca |last3=Jones |first3=Andrew K. |last4=Gibbs |first4=Melanie |last5=Breuker |first5=Casper J. |title=The effects of insecticides on butterflies – A review |journal=Environmental Pollution |date=November 2018 |volume=242 |issue=Pt A |pages=507–518 |doi=10.1016/j.envpol.2018.06.100 |pmid=30005263 |bibcode=2018EPoll.242..507B |url=https://radar.brookes.ac.uk/radar/items/fddc88d3-25f2-4274-9321-2f9b3b72047a/1}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڌارين جنسن|ڌارين جنسن]] جو پکڙجڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wagner |first1=David L. |last2=Van Driesche |first2=Roy G. |title=Threats Posed to Rare or Endangered Insects by Invasions of Nonnative Species |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=January 2010 |volume=55 |issue=1 |pages=547–568 |doi=10.1146/annurev-ento-112408-085516 |pmid=19743915}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-date=20 February 2015 |title=Threats to Global Diversity |last=Wilson |first=E. O. |access-date=17 May 2009}}&lt;/ref&gt; 2019ع جي هڪ تحقيقي جائزي موجب حشرات جي جنسن جو وڏو حصو 21هين صديءَ ۾ ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ ٿي سگهي ٿو،&lt;ref name=&quot;Wyckhuys2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sánchez-Bayo |first1=Francisco |last2=Wyckhuys |first2=Kris A.G. |title=Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers |journal=Biological Conservation |date=April 2019 |volume=232 |pages=8–27 |doi=10.1016/j.biocon.2019.01.020 |doi-access=free |bibcode=2019BCons.232....8S}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان جي تفصيلن تي اختلاف ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Saunders |first1=Manu |title=Insectageddon is a great story. But what are the facts? |url=https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |website=Ecology is not a dirty word |access-date=24 February 2019 |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225044750/https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |archive-date=25 February 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020ع جي هڪ وڏي ميٽا مطالعي، جنهن 166 ڊگهي مدي وارن سرويَن جي انگن اکرن جو تجزيو ڪيو، مان ظاهر ٿيو ته زميني حشرات جون آباديون واقعي تيزيءَ سان گهٽجي رهيون آهن، لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو في ڏهاڪي جي شرح سان.&lt;ref name=vanKlink2020&gt;{{citation |journal=[[سائنس رسالو|سائنس]] |title=Meta-analysis reveals declines in terrestrial but increases in freshwater insect abundances |first1=Roel |last1=van Klink |date=24 April 2020 |volume=368 |issue=6489 |pages=417–420 |doi=10.1126/science.aax9931 |pmid=32327596 |bibcode=2020Sci...368..417V |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52399373 |title='Insect apocalypse' more complex than thought |date=23 April 2020 |work=BBC News |access-date=24 April 2020}}&lt;/ref&gt;

=== تحقيق ۾ ===

[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|upright=0.9|ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونائي جاندار]] آهي.]]

حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مثال طور، ننڍي جسامت، مختصر نسلي مدت ۽ وڏي [[نسلي پيداواري صلاحيت]] سبب عام ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽن]] جي [[جينيات]] جي مطالعي لاءِ هڪ [[نمونائي جاندار]] آهي، جنهن ۾ [[جينياتي ڳانڍاپو]]، [[ايپسٽاسس|جينن جي وچ ۾ لاڳاپا]]، [[ڪروموسوم|ڪروموسومي]] جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات|ترقي]]، رويو ۽ [[ارتقا]] شامل آهن. ڇاڪاڻ ته يوڪيريوٽن ۾ جينياتي نظام وڏي حد تائين محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ميون جي مکين ۾ [[ڊي اين اي نقل]] يا [[جينياتي نقل نويسي|نقل نويسي]] جهڙن بنيادي خلوي عملن کي سمجهڻ سان ٻين يوڪيريوٽن، جن ۾ انسان به شامل آهن، جي اهڙن عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pierce&quot;&gt;{{cite book |title=Genetics: A Conceptual Approach |last=Pierce |first=B. A. |edition=2nd |publisher=W.H. Freeman and Company |location=New York |page=[https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87 87] |isbn=978-0-7167-8881-2 |year=2006 |url=https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87}}&lt;/ref&gt; ''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي [[جينوم منصوبو|ترتيب]] 2000ع ۾ معلوم ڪئي وئي، جيڪا حياتياتي تحقيق ۾ هن جاندار جي اهم ڪردار جي عڪاسي ڪري ٿي. معلوم ٿيو ته مک جي جينوم جو 70 سيڪڙو [[انساني جينوم]] سان مشابهت رکي ٿو، جيڪو [[ارتقا]] جي نظريي جي حمايت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Adams_2000&quot;&gt;{{cite journal |last1=Adams |first1=M. D. |title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' |journal=Science |volume=287 |issue=5461 |pages=2185–2195 |date=24 March 2000 |pmid=10731132 |doi=10.1126/science.287.5461.2185 |last2=Celniker |first2=S. E. |last3=Holt |first3=R. A. |last4=Evans |first4=C. A. |last5=Gocayne |first5=J. D. |last6=Amanatides |first6=P. G. |last7=Scherer |first7=S. E. |last8=Li |first8=P. W. |last9=Hoskins |first9=R. A. |last10=Galle |first10=R. F. |last11=George |first11=R. A. |last12=Lewis |first12=S.E. |last13=Richards |first13=S. |last14=Ashburner |first14=M. |last15=Henderson |first15=S. N. |last16=Sutton |first16=G. G. |last17=Wortman |first17=J. R. |last18=Yandell |first18=M. D. |last19=Zhang |first19=Q. |last20=Chen |first20=L.X. |last21=Brandon |first21=R. C. |last22=Rogers |first22=Y. H. |last23=Blazej |first23=R. G. |last24=Champe |first24=M. |last25=Pfeiffer |first25=B. D. |last26=Wan |first26=K. H. |last27=Doyle |first27=C. |last28=Baxter |first28=E. G. |last29=Helt |first29=G. |last30=Nelson |first30=C. R. |bibcode=2000Sci...287.2185. |display-authors=5 }}&lt;/ref&gt;

=== خوراڪ طور ===

{{main|خوراڪ طور حشرات}}

[[File:Witchetty grub.jpg|thumb|upright=0.9|[[وچيٽي لاروا]] آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن ۾ پروٽين سان ڀرپور قيمتي خوراڪ سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Ceurstemont 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ceurstemont |first1=Sandrine |title=Inevitable insectivores? Not so fast |date=6 July 2013 |journal=New Scientist |volume=219 |issue=2924 |page=35 |doi=10.1016/S0262-4079(13)61691-7 }}&lt;/ref&gt;]]

دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;theguardian&quot;&gt;{{Cite news |date=31 July 2010 |title=Insects could be the key to meeting food needs of growing global population |url=http://www.theguardian.com/environment/2010/aug/01/insects-food-emissions |access-date=13 January 2022 |work=[[دي گارڊين]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ramos-Elorduy 1998 44&quot;&gt;{{cite book |title=Creepy crawly cuisine: the gourmet guide to edible insects |last=Ramos-Elorduy |first=Julieta |author2=Menzel, Peter |year=1998 |publisher=Inner Traditions / Bear &amp; Company |isbn=978-0-89281-747-4 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Q7f1LkFz11gC |access-date=23 April 2014}}&lt;/ref&gt; آفريڪا ۾ مقامي طور گهڻي تعداد ۾ ملندڙ [[ماڪڙ]] ۽ [[اڏوهيون]] انسانن جي روايتي خوراڪ جو عام ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;&gt;{{cite web |title=Insects as Food for Humans |url=https://www.si.edu/spotlight/buginfo/insects-food |access-date=14 September 2022}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حشرات، خاص طور تي تريل [[سيڪاڊا]]، [[لذيذ خوراڪ]] سمجهيا وڃن ٿا. حشرات ۾ سندن وزن جي ڀيٽ ۾ پروٽين جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ ڪجهه ليکڪن انهن کي انساني [[غذائيت]] ۾ [[پروٽين]] جو اهم ممڪن ذريعو قرار ڏنو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=10–13}} تنهن هوندي به، گهڻن ترقي يافته ملڪن ۾ [[حشر خوري]]، يعني حشرات کائڻ، سماجي طور [[ممنوع عمل|ممنوع]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Michels |first=John |title=Science |editor=John Michels |publisher=American Association for the Advance of Science |location=New York |year=1880 |volume=1 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=aDkLAAAAYAAJ&amp;pg=PA69}}&lt;/ref&gt; [[فوج|هٿياربند فوجن]] پاران پڻ ڏکين حالتن ۾ سپاهين لاءِ حشرات کي [[بقا جون مهارتون|بقا جي خوراڪ]] طور تجويز ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;buginfo_asfood&quot;/&gt; حشرات جي گهڻائي ۽ خوراڪ جي کوٽ بابت عالمي خدشن سبب [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو [[خوراڪ ۽ زراعت جو ادارو]] ان امڪان تي غور ڪري ٿو ته دنيا جي ماڻهن کي مستقبل ۾ حشرات کي بنيادي خوراڪ طور استعمال ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. حشرات غذائي جزن سان ڀرپور آهن، جن ۾ پروٽين، معدنيات ۽ چرٻيءَ جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ دنيا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو اڳ ئي باقاعدگيءَ سان انهن کي کائي ٿو.&lt;ref name=&quot;investvine&quot;&gt;{{cite web |url=http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |title=UN: Insects are 'food of the future' (video) |first=Arno |last=Maierbrugger |work=Inside Investor |date=14 May 2013 |access-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910061538/http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |archive-date=10 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ٻين شين ۾ ===

[[ڪارو سپاهي مک]] جا لاروا [[سينگار جي شين]] ۾ استعمال لاءِ [[پروٽين]] ۽ چرٻي فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Verheyen |first1=Geert |last2=Ooms |first2=Tom |last3=Vogels |first3=Liesbeth |last4=Vreysen |first4=Steven |last5=Bovy |first5=Ann |last6=Van Miert |first6=Sabine |last7=Meersman |first7=Filip |date=1 May 2018 |title=Insects as an Alternative Source for the Production of Fats for Cosmetics |journal=Journal of Cosmetic Science |volume=69 |issue=3 |pages=187–202 |pmid=30052193 }}&lt;/ref&gt; حشرات مان کاڌي جو تيل، حشري مکڻ ۽ [[چرٻيءَ وارا الڪوحل]] [[حياتياتي صاف سازي|تيار ڪري سگهجن ٿا]]؛ اهڙن حشرات ۾ سپرورم ''[[زوفوباس موريو]]'' پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 August 2016 |title=From Pest to Pot: Can Insects Feed the World? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410150413/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-date=10 April 2021 |access-date=13 January 2022 |website=National Geographic Culture}}&lt;/ref&gt; ڪاري سپاهي مک يا [[گهر جي مک]] سميت حشرات جون جنسون سندن [[ميگٽ پالڻ|لاروا]] واري صورت ۾، ۽ [[ميل ورم]] جهڙا ڀونئرن جا لاروا، پروسيس ڪري ڪڪڙن، مڇين ۽ سوئرن سميت پاليل جانورن لاءِ [[جانورن جي خوراڪ طور حشرات|خوراڪ]] طور استعمال ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=How AgriProtein makes chicken food from maggots |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/food-of-larvae |access-date=13 January 2022}}&lt;/ref&gt; حشرات جون ڪيتريون ئي جنسون [[پالتو جانور|پالتو جاندارن]] طور وڪرو ۽ پاليون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bugs |title=Bugs – das Wirbellosenmagazin |url=https://www.ms-verlag.de/magazine/bugs |access-date=7 March 2021 |website=NTV Verlag}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ۽ لوڪ روايتن ۾ ===

{{further|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}}

[[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|upright=1.2|[[قديم مصر]] جو الڳ پرن وارو [[اسڪاراب (نوادرات)|اسڪاراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م.]]

[[اسڪارابيڊي|اسڪاراب ڀونئرن]] کي [[قديم مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه [[شامانيت|شاماني]] ثقافتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي علامتي اهميت حاصل هئي. قديم [[چين|چيني]] [[سيڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت سمجهندا هئا. [[ميسوپوٽيميا]] جي ادب ۾ [[گلگامش]] جي رزميه نظم ۾ [[اوڊوناٽا]] ڏانهن اهڙا اشارا ملن ٿا، جيڪي امرتا جي ناممڪن هجڻ جي علامت آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان بشمين]] ماڻهن وٽ [[پريئنگ مينٽس]] کي وڏي ثقافتي اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ تخليق ۽ انتظار ڪرڻ ۾ زين جهڙو صبر شامل آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=9}}

== پڻ ڏسو ==

* [[اينٽمالاجي]] (حشراتيات)
* [[ايٿنو اينٽمالاجي]]
* [[اڏامندڙ ۽ ترندڙ جانور]]
* [[:زمرو:حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون|حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون]]

==حوالا==</text>
      <sha1>skpjp5r0rip8pi8ylu2r825svti1vjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قبو سعيد خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47679</id>
    <revision>
      <id>413568</id>
      <parentid>411500</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24428" sha1="ejcv4yk63mha33ujqbzayqu67jktxyf" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ قبو سعيد خان تعلقي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = قبو سعيد خان
| native_name             = قبو سعيد خان
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 240px
| image_caption           =
| image_map               = Qubo Saeed Khan Taluka.jpg
| mapsize                 = 240px
| map_caption             = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[قبو سعيد خان تعلقو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|52|28|N|67|42|32|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[قبو سعيد خان تعلقو]]
| seat_type               = مڪاني حڪومت
| seat                    = [[ٽائون ڪميٽي]]
| government_type         = ٽائون ڪميٽي
| elevation_m             = 41
| population_total        = 30,646
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جي آبادي، جنس، واڌ جي شرح ۽ گهريلو جسامت
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 37.22٪ (2023ع)
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77310
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''قبو سعيد خان''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر، [[ٽائون ڪميٽي]] ۽ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر [[شهدادڪوٽ]] کان لڳ ڀڳ 19 کان 20 ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي ۽ [[گوادر–رتوديرو موٽر وي|ايم-8]] وسيلي شهدادڪوٽ ۽ بلوچستان جي خضدار واري پاسي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Distance&quot;&gt;{{cite web
 |title=شهدادڪوٽ کان قبو سعيد خان جو مفاصلو
 |url=https://www.distancesfrom.com/pk/distance-from-Shahdadkot-to-Qubo-Saeed-Khan/DistanceHistory/10960415.aspx
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;&gt;{{cite web
 |title=گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي بابت قومي اسيمبليءَ ۾ سرڪاري جواب
 |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/1544595632_645.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي جي ڪل آبادي '''30,646''' هئي، جنهن ۾ 15,832 مرد، 14,812 عورتون ۽ 2 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 27,623 هئي؛ 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 1.75 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[File:Qubo Saeed Khan Taluka.jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ قبو سعيد خان تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]]

== نالو ۽ تاريخ ==
قبو سعيد خان جو نالو تاريخي شخصيت '''سعيد خان جمالي''' سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هڪ جديد تاريخي تحقيق موجب سعيد خان جمالي کي [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] جو مريد ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس مقبرو شهدادڪوٽ کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر اولهه طرف، هن ئي نالي واري آباديءَ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;JamaliTombs&quot;&gt;{{cite web
 |title=جمالي مقبرا: لوڪ ڪهاڻيون ۽ ٻوڏون
 |url=https://thefridaytimes.com/14-Feb-2020/folktales-and-floods-in-the-jamali-tombs
 |website=دي فرائيڊي ٽائيمز
 |date=14 February 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي تحقيق موجب سعيد خان جي مقبري ۾ گلڪاريءَ واري آرائش موجود هئي. علائقي ۾ جمالي سردارن ۽ ٻين تاريخي شخصيتن جا مقبرا اتر اولهه سنڌ جي مقبري واري فن تعمير جي هڪ مخصوص روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;JamaliTombs&quot;/&gt;

برطانوي دور جي تعليم ۽ مقامي تاريخ بابت هڪ مطالعي موجب قبو سعيد خان 19هين صديءَ جي آخر تائين [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جي هڪ ڳوٺ طور انتظامي رڪارڊ ۾ اچي چڪو هو. ان مطالعي ۾ سعيد خان جمالي کي هن آباديءَ ۽ جاگير سان لاڳاپيل تاريخي شخصيت طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=برطانوي دور ۾ لاڙڪاڻو ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعن ۾ تعليم جي ترقي، 1843ع–1947ع
 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت قبو سعيد خان واري علائقي کي [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] کان ڌار ڪري نئون [[قبو سعيد خان تعلقو]] ٺاهيو ويو ۽ قبو سعيد خان شهر کي ان جو صدر مقام بڻايو ويو.

== جاگرافي ==
قبو سعيد خان لڳ ڀڳ 27°52′28″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°42′32″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''41 ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;Map&quot;&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان جو نقشو ۽ جاگرافيائي مقام
 |url=https://mapcarta.com/14680746
 |website=ميپ ڪارٽا
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر اتر اولهه سنڌ جي ميداني ۽ ڪاڇي ڏانهن ويندڙ عبوري علائقي ۾ واقع آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ بلوچستان جي سرحدي جابلو پٽيءَ ڏانهن زمين آهستي آهستي مٿانهين ٿيندي وڃي ٿي. قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ ميداني زرعي زمينن، کيرٿر جبلن ۽ مختلف ڍنڍن ۽ آبي علائقن جو گڏيل جاگرافيائي منظر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;GroundWater&quot;&gt;{{cite journal
 |title=شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن جي زميني پاڻيءَ جي معيار جو جائزو
 |journal=اپلائيڊ واٽر سائنس
 |year=2020
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
قبو سعيد خان شهر جي آبادي 2017ع ۾ 27,623 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 30,646 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:86%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قبو سعيد خان شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سالياني واڌ
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| 2017ع
| 27,623
| —
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#fff4db;&quot;
| 2023ع
| '''30,646'''
| 15,832
| 14,812
| 1.75٪
| 5.22
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ڇهن سالن ۾ شهر جي آباديءَ ۾ 3,023 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 10.9 سيڪڙو واڌ ٿي.

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''37.22 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''48.19 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''25.51 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جا چونڊ آبادي انگ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''37.22٪'''
|-
| مرد
| 48.19٪
|-
| عورتون
| 25.51٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSStats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي ۾ '''5,871 رهائشي گهر''' درج ٿيا. انهن مان 867 پڪا، 869 نيم پڪا ۽ 4,135 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جون چونڊ رهائشي شماريات
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان شهر ۾ رهائش، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#efe8f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
|-
| 5,871
| 867
| 869
| 4,135
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

انهن انگن مان ظاهر ٿئي ٿو ته 2023ع ۾ شهر جي رهائشي ڍانچي جو وڏو حصو اڃا ڪچي تعمير تي مشتمل هو.

== مڪاني حڪومت ==
پاڪستان شماريات بيورو قبو سعيد خان کي باقاعدي '''ٽائون ڪميٽي''' طور درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت ٽائون ڪميٽي پنج وارڊن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي، مڪاني چونڊون 2015ع
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/town-committee-qubo-saeed-khan.html
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي چونڊن ۾ وارڊن مان ٻه سيٽون [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ ٽي آزاد اميدوارن کٽيون هيون.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;

مڪاني حڪومت شهر جي گهٽين، نالين، صفائي، پبلڪ هنڌن، شهري ترقي ۽ ٻين بلدياتي خدمتن سان لاڳاپيل ذميواريون سنڀالي ٿي.

== تعليم ==
قبو سعيد خان شهر ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليم جون سهولتون موجود آهن.

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان''' سيمس ڪوڊ '''427050183''' سان درج آهي.&lt;ref name=&quot;Education2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان ۾ استاد جي مقرري بابت حڪم
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/107328%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HST%20in%20respect%20of%20Mr%20Saifullah%20So%20Sikandar%20Ali%2CID%20No.10895954.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=20 January 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعليم کاتي جي پراڻي سرڪاري مقرري رڪارڊ ۾ به ساڳئي اسڪول ۾ سبجيڪٽ اسپيشلسٽن ۽ اسسٽنٽ پروفيسرن جون پوسٽون درج آهن، جنهن مان هن اداري جي هائير سيڪنڊري سطح جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;EducationOld&quot;&gt;{{cite web
 |title=سبجيڪٽ اسپيشلسٽن جي ترقي ۽ مقرريءَ بابت سنڌ حڪومت جو نوٽيفڪيشن
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Notification%20for%20posting%20on%20promotion%20from%20the%20post%20of%20Subject%20Specialist%20%28BS-17%29%20Male%20%26%20Female%20to%20the%20post%20of%20AP%20378%20SS%20Male%20135%20Female%20SS.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر قبو سعيد خان''' واقع آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام واري 2025ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي DHIS ڪوڊ '''234070''' سان صحت کاتي جي انتظام هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي بنيادي صحت يونٽن ۽ رورل هيلٿ سينٽرن جي فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ انرجي کاتي جي سرڪاري سولرائزيشن منصوبي ۾ پڻ '''رورل هيلٿ سينٽر قبو سعيد خان''' کي شهر اندر 27.8737148° اتر ۽ 67.7078426° اوڀر مقام تي درج ڪيو ويو آهي ۽ صحت مرڪز لاءِ 8.64 ڪلوواٽ شمسي توانائي نظام تجويز ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SolarHealth&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن لاءِ شمسي توانائي نظام
 |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/06/BD1-HF-Kamber-1-1.pdf
 |publisher=سنڌ انرجي کاتو
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي صحت سهولتن جي جائزي ۾ پڻ رورل هيلٿ سينٽر قبو سعيد خان هڪ فعال صحت مرڪز طور سروي ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;HealthAssessment&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي رورل هيلٿ سينٽرن جو جائزو
 |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00SXD6.pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
قبو سعيد خان جي اهميت جو هڪ وڏو سبب [[ايم-8 موٽر وي]] تي ان جو مقام آهي. [[گوادر–رتوديرو موٽر وي]] جي خضدار–شهدادڪوٽ حصي کي مختلف تعميراتي پيڪيجن ۾ ورهايو ويو هو، جن مان هڪ '''وانگو جبلن کان قبو سعيد خان''' ۽ ٻيو '''قبو سعيد خان کان شهدادڪوٽ''' تائين هو.&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;/&gt;

قومي اسيمبليءَ ۾ 2018ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب قبو سعيد خان–شهدادڪوٽ وارو پيڪيج ڊسمبر 2017ع ۾ مڪمل ٿي چڪو هو، جڏهن ته وانگو جبلن کان قبو سعيد خان وارو حصو مارچ 2019ع تائين وڏي حد تائين مڪمل ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;/&gt;

هن روڊ سبب قبو سعيد خان سنڌ کي [[بلوچستان]] جي خضدار واري علائقي ۽ اڳتي [[گوادر]] سان ڳنڍيندڙ قومي رستي تي واقع اهم مقامي مرڪز بڻجي ويو.

سنڌ حڪومت جي ٻوڏ کانپوءِ روڊ بحالي منصوبي ۾ '''قبو سعيد خان کان لنڊي مائنر ۽ ڪٽيچي پل کان چُکي تائين 10 ڪلوميٽر روڊ''' جي بحالي پڻ شامل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;FloodRoads&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر روڊن جي بحاليءَ لاءِ بولي دستاويز
 |url=https://www.efapwsd.gos.pk/Download/download/EFAP-PQ-Documents-CAT-II.pdf
 |publisher=سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
قبو سعيد خان جي شهري معيشت ڀرپاسي جي زرعي ۽ مالوند علائقن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. شهر تعلقي جي ٻهراڙيءَ لاءِ روزاني خريداري، زرعي سامان، اناج، ڀاڻ، ٻج، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري خدمتن جو مقامي مرڪز آهي.

قبو سعيد خان تعلقي ۾ چانور، ڪڻڪ ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک ٿئي ٿي، جڏهن ته اولهندي خشڪ ۽ ڪاڇي واري علائقي ۾ مال پالڻ پڻ اهم معاشي سرگرمي آهي.&lt;ref name=&quot;GroundWater&quot;/&gt;

ايم-8 جي تعمير سان سبزين ۽ ٻين زرعي شين جي ٽرانسپورٽ ۽ سنڌ-بلوچستان وچ ۾ ڪاروباري آمدرفت بهتر ٿيڻ جو ذڪر قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري جواب ۾ پڻ ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;/&gt;

== پاڻي ==
قبو سعيد خان ۽ ڀرپاسي وارن تعلقن جي زميني پاڻيءَ تي ڪيل علمي تحقيق ۾ پيئڻ ۽ آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ ۾ لوڻ ۽ مختلف ڪيميائي عنصرن جو جائزو ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;GroundWater&quot;/&gt;

تحقيق ۾ قبو سعيد خان، شهدادڪوٽ ۽ سجاول جوڻيجو مان گڏ ڪيل نمونن مان ڪيترن ۾ حل ٿيل لوڻن ۽ ٻين عنصرن جي مقدار پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ مقرر حدن کان وڌيڪ ملي. مطالعي پاڻيءَ جي معيار جي باقاعده نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;GroundWater&quot;/&gt;

== ٻوڏ ==
قبو سعيد خان پنهنجي سرحدي ۽ نيڪال واري جاگرافي سبب وڏي ٻوڏن کان بار بار متاثر ٿيو آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
آگسٽ 2010ع ۾ بلوچستان کان ايندڙ شديد ٻوڏ جي وهڪري سبب گارنگ ريگيوليٽر جا پنج دروازا ٽٽي پيا. ضلعي انتظاميا قبو سعيد خان شهر ۽ 100 کان وڌيڪ ڀرپاسي جي ڳوٺن جي رهواسين کي فوري طور لڏپلاڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn2010a&quot;&gt;{{cite news
 |title=قبو سعيد خان ۽ 100 کان وڌيڪ ڳوٺن مان لڏپلاڻ جو حڪم
 |url=https://www.dawn.com/news/553719
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 آگسٽ 2010ع تائين ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿي ويو ۽ روڊ رابطا ڪٽجي ويا. ان وقت ''ڊان'' قبو سعيد خان کي لڳ ڀڳ 20 هزار آباديءَ وارو شهر ڄاڻائيندي لکيو ته پاڻي ٽن پاسن کان شهر ڏانهن وڌي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn2010b&quot;&gt;{{cite news
 |title=سنڌ جو هڪ ٻيو شهر ٻوڏ هيٺ
 |url=https://www.dawn.com/news/556485/another-sindh-town-goes-under-water-2
 |work=[[ڊان]]
 |date=25 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
2022ع ۾ غيرمعمولي برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ وهڪرن سبب قبو سعيد خان ٻيهر شديد متاثر ٿيو. آگسٽ ۾ شهر ڀرسان فقير محمد کوسو ڳوٺ سميت ڪاڇي واري پٽيءَ ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو پاڻيءَ ۾ ڦاٿل هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2022a&quot;&gt;{{cite news
 |title=ٻوڏ ۾ ڦاٿل هزارين ڳوٺاڻن بابت رپورٽ
 |url=https://www.dawn.com/news/1702511
 |work=[[ڊان]]
 |date=1 August 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيپٽمبر 2022ع ۾ سنڌ حڪومت موجب قبو سعيد خان سميت قمبر، شهدادڪوٽ، وارهه ۽ نصيرآباد جا وڏا علائقا پاڻي هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2022b&quot;&gt;{{cite news
 |title=متاثر شهرن مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ سنڌ حڪومت جون هدايتون
 |url=https://www.dawn.com/news/1709085
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوسٽ ۽ رابطي جون سهولتون ==
[[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب قبو سعيد خان جو پوسٽل ڪوڊ '''77310''' آهي، جڏهن ته ان سان ڳنڍيل برانچ پوسٽ آفيسن لاءِ ڪوڊ '''77311''' مقرر آهي. قبو سعيد خان پوسٽ آفيس جو اڪائونٽ آفيس [[لاڙڪاڻو]] جنرل پوسٽ آفيس آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanPost&quot;&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري
 |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سماج ۽ ٻولي ==
شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو آباد آهن. جديد پاڪستاني آدمشماري شهر جي سطح تي ذات يا قبيلي موجب آبادي جا انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري مگسي، بروهي، کوسا ۽ ٻين برادرين جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪري سگهجي ٿو، پر انهن جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

سڄي قبو سعيد خان تعلقي ۾ 2023ع ۾ سنڌي سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود هئا؛ تنهنڪري شهر به سنڌي-بلوچي سرحدي ثقافتي پٽيءَ جو حصو آهي.

== تاريخي ۽ ثقافتي ورثو ==
قبو سعيد خان جي تاريخي سڃاڻپ سعيد خان جمالي جي مقبري سان لاڳاپيل آهي. 2020ع ۾ شايع ٿيل تحقيق موجب سندس مقبرو سادي اڏاوت وارو هو ۽ اندر گلن جي نقش نگاري موجود هئي.&lt;ref name=&quot;JamaliTombs&quot;/&gt;

قبو سعيد خان ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ جمالي، مگسي ۽ ٻين تاريخي سردارن جا مقبرا اتر سنڌ ۽ اڀرندي بلوچستان جي مقبري واري فن تعمير ۽ لوڪ آرٽ سان ڳنڍيل آهن.


== پڻ ڏسو ==
* [[قبو سعيد خان تعلقو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[ايم-8 موٽر وي]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[سعيد خان جمالي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://www.pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }}
* [https://nhsp.gos.pk سنڌ نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام]

[[زمرو:قبو سعيد خان]]
[[زمرو:قبو سعيد خان تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>ejcv4yk63mha33ujqbzayqu67jktxyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تمل ناڊو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48557</id>
    <revision>
      <id>413522</id>
      <parentid>413353</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26745" sha1="j9jpedqgyphstqvrizjtazyi9b09cvm" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>j9jpedqgyphstqvrizjtazyi9b09cvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413523</id>
      <parentid>413522</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55244" sha1="gr5u1va0fcvcjvp9lwtj3tb8sblgimm" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Mahabalipuram monument.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] پاران [[مهابلي پورم]] ۾ تعمير ڪرايل پٿر تراش يادگار]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George 18th century.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ مدراس جي رنگين اُڪير]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>gr5u1va0fcvcjvp9lwtj3tb8sblgimm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413524</id>
      <parentid>413523</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) */</comment>
      <origin>413524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55332" sha1="a1itirjtz9o4ng3bf2d4r1ohpryvnb4" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George 18th century.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ مدراس جي رنگين اُڪير]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>a1itirjtz9o4ng3bf2d4r1ohpryvnb4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413525</id>
      <parentid>413524</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) */</comment>
      <origin>413525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55348" sha1="3kqzxg1l4erqhr22osm5ee4j9eo4uvg" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>3kqzxg1l4erqhr22osm5ee4j9eo4uvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413526</id>
      <parentid>413525</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66386" sha1="rx802irdybsebclm43abkdzx937r2bo" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Madras High Court 1200x800.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:K. Kamaraj.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]] 1954ع کان 1963ع تائين وزيراعليٰ رهيو]]

ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A P J Abdul Kalam.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]] ڀارت جو يارهون صدر رهيو]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>rx802irdybsebclm43abkdzx937r2bo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413527</id>
      <parentid>413526</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66390" sha1="3fmkop6ovn2fiewj644ea5nsbr4m9zq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:K. Kamaraj.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]] 1954ع کان 1963ع تائين وزيراعليٰ رهيو]]

ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A P J Abdul Kalam.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]] ڀارت جو يارهون صدر رهيو]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>3fmkop6ovn2fiewj644ea5nsbr4m9zq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413528</id>
      <parentid>413527</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سياست */</comment>
      <origin>413528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66515" sha1="gbcuyxj1qaewexijgnied6g8eoa6tgh" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]
```1

ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>gbcuyxj1qaewexijgnied6g8eoa6tgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413529</id>
      <parentid>413528</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76421" sha1="4vp9hz3haybm8iqkfhzbgfkshnphkgx" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>4vp9hz3haybm8iqkfhzbgfkshnphkgx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413530</id>
      <parentid>413529</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99191" sha1="mqsnmmwdhkqq7qrzzxkx66501av1etx" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk saree.jpg|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]]]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:Tamil Nadu Meals.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Kolam Chennai.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن کي چانورن جي اٽي مان ٺاهيل رنگين جاميٽري نمونن، يعني [[ڪولم]]، سان سينگارين ٿا]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>mqsnmmwdhkqq7qrzzxkx66501av1etx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413531</id>
      <parentid>413530</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ثقافت ۽ ورثو */</comment>
      <origin>413531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99193" sha1="haw4l262a60nc8jvb57j3l54aoyw4cd" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:Tamil Nadu Meals.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Kolam Chennai.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن کي چانورن جي اٽي مان ٺاهيل رنگين جاميٽري نمونن، يعني [[ڪولم]]، سان سينگارين ٿا]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>haw4l262a60nc8jvb57j3l54aoyw4cd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413532</id>
      <parentid>413531</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* کاڌو */</comment>
      <origin>413532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99326" sha1="5cs75csv3d7bo5brr1h47h4gfs33syf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Kolam Chennai.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن کي چانورن جي اٽي مان ٺاهيل رنگين جاميٽري نمونن، يعني [[ڪولم]]، سان سينگارين ٿا]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>5cs75csv3d7bo5brr1h47h4gfs33syf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413533</id>
      <parentid>413532</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تهوار */</comment>
      <origin>413533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99331" sha1="5065a7goljs9y483gufg1zpibitwr8b" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>5065a7goljs9y483gufg1zpibitwr8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413534</id>
      <parentid>413533</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109937" sha1="igqf28ml1ua3id62pj28kl5xitai9sp" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk 1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ]] چنائي ۾ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] پاران تيار ڪيا وڃن ٿا]]

مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice fields Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>igqf28ml1ua3id62pj28kl5xitai9sp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413535</id>
      <parentid>413534</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پيداواري صنعت */</comment>
      <origin>413535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109978" sha1="rmaulul8o3wfg63xh9lxtovsibpp2ct" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice fields Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>rmaulul8o3wfg63xh9lxtovsibpp2ct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413536</id>
      <parentid>413535</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109988" sha1="o18cd8bskbtbkjsbdq5uuv7bunsypas" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>o18cd8bskbtbkjsbdq5uuv7bunsypas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413537</id>
      <parentid>413536</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121587" sha1="q4ai2vvgapngwgriewic5damiuhhzww" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Government General Hospital Chennai.jpg|thumb|چنائي جي جنرل اسپتال 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]]، ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:Sun TV Network Headquarters.jpg|thumb|[[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>q4ai2vvgapngwgriewic5damiuhhzww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413538</id>
      <parentid>413537</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121668" sha1="qqxqov9ltog99pp1w9vm0vfkue5kg3z" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Government General Hospital, Madras.jpg|thumb|[[چنائي]] جي [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال|جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]]، ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:Sun TV Network Headquarters.jpg|thumb|[[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>qqxqov9ltog99pp1w9vm0vfkue5kg3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413539</id>
      <parentid>413538</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* صحت ۽ صفائي */</comment>
      <origin>413539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121646" sha1="dyrmxei35sijuqjozlbq9h159ag3l7v" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]]، ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:Sun TV Network Headquarters.jpg|thumb|[[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>dyrmxei35sijuqjozlbq9h159ag3l7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413540</id>
      <parentid>413539</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* بجلي ۽ توانائي */</comment>
      <origin>413540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121693" sha1="pfb2kpc2p5otdm8yc1xu1st1w8tics7" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:Sun TV Network Headquarters.jpg|thumb|[[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>pfb2kpc2p5otdm8yc1xu1st1w8tics7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413541</id>
      <parentid>413540</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121702" sha1="mmbbfy8p7elkiu0tgyt6ah88vm6utnd" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>mmbbfy8p7elkiu0tgyt6ah88vm6utnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413542</id>
      <parentid>413541</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻيون خدمتون */</comment>
      <origin>413542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131731" sha1="buo03zmjuxnq7bgeh3k5klbk2akozuu" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

== آمدرفت ==

=== رستا ===

[[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]]
```1

{{مک|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}}

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
! قسم
! قومي شاهراهه
! رياستي شاهراهه
! اهم ضلعي رستا
! ٻيا ضلعي رستا
! ٻيا رستا
! ڪل
|-
! ڊيگهه (ڪلوميٽر)
| 6,805
| 12,291
| 12,034
| 42,057
| 197,542
| 271,000
|}

[[File:Kathipara Junction Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]]]]

تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

=== ريل ===

[[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]]

[[File:Chennai Metro Train.jpg|thumb|[[چنائي ميٽرو]]]]

{{وڌيڪ|ڏاکڻي ريلوي زون}}

تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ ريلوي
! colspan=&quot;3&quot; | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
! colspan=&quot;3&quot; | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
|-
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
|-
| 3,812
| 46
| 3,858
| 5,555
| 46
| 5,601
|}

چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

[[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي.

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Chennai airport view.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] ڏکڻ ايشيا جي مصروف هوائي اڏن مان هڪ آهي]]

{{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}}

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

=== آبي آمدرفت ===

[[File:Chennai Port.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف بندرگاهن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>buo03zmjuxnq7bgeh3k5klbk2akozuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413543</id>
      <parentid>413542</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* رستا */</comment>
      <origin>413543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131748" sha1="2skx4jhi4siellfge9tptkqassqxmzc" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

== آمدرفت ==

=== رستا ===

[[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]]
```1

{{Main|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}}

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
! قسم
! قومي شاهراهه
! رياستي شاهراهه
! اهم ضلعي رستا
! ٻيا ضلعي رستا
! ٻيا رستا
! ڪل
|-
! ڊيگهه (ڪلوميٽر)
| 6,805
| 12,291
| 12,034
| 42,057
| 197,542
| 271,000
|}

[[File:Kathipara Chennai.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]] جو فضائي منظر]]


تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

=== ريل ===

[[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]]

[[File:Chennai Metro Train.jpg|thumb|[[چنائي ميٽرو]]]]

{{وڌيڪ|ڏاکڻي ريلوي زون}}

تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ ريلوي
! colspan=&quot;3&quot; | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
! colspan=&quot;3&quot; | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
|-
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
|-
| 3,812
| 46
| 3,858
| 5,555
| 46
| 5,601
|}

چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

[[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي.

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Chennai airport view.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] ڏکڻ ايشيا جي مصروف هوائي اڏن مان هڪ آهي]]

{{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}}

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

=== آبي آمدرفت ===

[[File:Chennai Port.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف بندرگاهن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>2skx4jhi4siellfge9tptkqassqxmzc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413544</id>
      <parentid>413543</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131738" sha1="7ey1h9j2klq66tzxfkdydb2fxdl5mxn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

== آمدرفت ==

=== رستا ===

[[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]]


{{Main|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}}

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
! قسم
! قومي شاهراهه
! رياستي شاهراهه
! اهم ضلعي رستا
! ٻيا ضلعي رستا
! ٻيا رستا
! ڪل
|-
! ڊيگهه (ڪلوميٽر)
| 6,805
| 12,291
| 12,034
| 42,057
| 197,542
| 271,000
|}

[[File:Kathipara Chennai.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]] جو فضائي منظر]]


تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

=== ريل ===

[[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]]

[[File:Chennai Metro Train.jpg|thumb|[[چنائي ميٽرو]]]]

{{وڌيڪ|ڏاکڻي ريلوي زون}}

تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ ريلوي
! colspan=&quot;3&quot; | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
! colspan=&quot;3&quot; | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
|-
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
|-
| 3,812
| 46
| 3,858
| 5,555
| 46
| 5,601
|}

چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

[[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي.

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Chennai airport view.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] ڏکڻ ايشيا جي مصروف هوائي اڏن مان هڪ آهي]]

{{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}}

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

=== آبي آمدرفت ===

[[File:Chennai Port.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف بندرگاهن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>7ey1h9j2klq66tzxfkdydb2fxdl5mxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413545</id>
      <parentid>413544</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ريل */</comment>
      <origin>413545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131779" sha1="8ma8iyyf4iw87rvrd6qkny24y69io6q" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

== آمدرفت ==

=== رستا ===

[[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]]


{{Main|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}}

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
! قسم
! قومي شاهراهه
! رياستي شاهراهه
! اهم ضلعي رستا
! ٻيا ضلعي رستا
! ٻيا رستا
! ڪل
|-
! ڊيگهه (ڪلوميٽر)
| 6,805
| 12,291
| 12,034
| 42,057
| 197,542
| 271,000
|}

[[File:Kathipara Chennai.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]] جو فضائي منظر]]


تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

=== ريل ===

[[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]]

[[File:Chennai Metro Rail at Koyambedu.JPG|thumb|[[ڪوئمبيڊو ميٽرو اسٽيشن]] تي [[چنائي ميٽرو]] جي ريل گاڏي]]


تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ ريلوي
! colspan=&quot;3&quot; | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
! colspan=&quot;3&quot; | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
|-
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
|-
| 3,812
| 46
| 3,858
| 5,555
| 46
| 5,601
|}

چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

[[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي.

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Chennai airport view.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] ڏکڻ ايشيا جي مصروف هوائي اڏن مان هڪ آهي]]

{{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}}

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

=== آبي آمدرفت ===

[[File:Chennai Port.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف بندرگاهن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>8ma8iyyf4iw87rvrd6qkny24y69io6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413546</id>
      <parentid>413545</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* هوائي آمدرفت */</comment>
      <origin>413546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131808" sha1="iuf2cwxdascj21dwo7x2pp5xn97kji7" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

== آمدرفت ==

=== رستا ===

[[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]]


{{Main|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}}

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
! قسم
! قومي شاهراهه
! رياستي شاهراهه
! اهم ضلعي رستا
! ٻيا ضلعي رستا
! ٻيا رستا
! ڪل
|-
! ڊيگهه (ڪلوميٽر)
| 6,805
| 12,291
| 12,034
| 42,057
| 197,542
| 271,000
|}

[[File:Kathipara Chennai.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]] جو فضائي منظر]]


تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

=== ريل ===

[[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]]

[[File:Chennai Metro Rail at Koyambedu.JPG|thumb|[[ڪوئمبيڊو ميٽرو اسٽيشن]] تي [[چنائي ميٽرو]] جي ريل گاڏي]]


تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ ريلوي
! colspan=&quot;3&quot; | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
! colspan=&quot;3&quot; | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
|-
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
|-
| 3,812
| 46
| 3,858
| 5,555
| 46
| 5,601
|}

چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

[[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي.

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Chennai International Airport building and terminal 07.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ڀارت جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ]]

{{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}}

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

=== آبي آمدرفت ===

[[File:Chennai Port.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف بندرگاهن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>iuf2cwxdascj21dwo7x2pp5xn97kji7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413547</id>
      <parentid>413546</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* آبي آمدرفت */</comment>
      <origin>413547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131802" sha1="giqmaomquob35ii93kczxjh31l81ymt" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

== آمدرفت ==

=== رستا ===

[[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]]


{{Main|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}}

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
! قسم
! قومي شاهراهه
! رياستي شاهراهه
! اهم ضلعي رستا
! ٻيا ضلعي رستا
! ٻيا رستا
! ڪل
|-
! ڊيگهه (ڪلوميٽر)
| 6,805
| 12,291
| 12,034
| 42,057
| 197,542
| 271,000
|}

[[File:Kathipara Chennai.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]] جو فضائي منظر]]


تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

=== ريل ===

[[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]]

[[File:Chennai Metro Rail at Koyambedu.JPG|thumb|[[ڪوئمبيڊو ميٽرو اسٽيشن]] تي [[چنائي ميٽرو]] جي ريل گاڏي]]


تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ ريلوي
! colspan=&quot;3&quot; | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
! colspan=&quot;3&quot; | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
|-
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
|-
| 3,812
| 46
| 3,858
| 5,555
| 46
| 5,601
|}

چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

[[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي.

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Chennai International Airport building and terminal 07.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ڀارت جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ]]

{{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}}

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

=== آبي آمدرفت ===

[[File:Entrance of the Chennai Port in Chennai 03.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] جو داخلي منظر]]

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>giqmaomquob35ii93kczxjh31l81ymt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413548</id>
      <parentid>413547</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138586" sha1="ee4wguhej5lkrjsr73s8xr175aqp2hw" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

== آمدرفت ==

=== رستا ===

[[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]]


{{Main|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}}

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
! قسم
! قومي شاهراهه
! رياستي شاهراهه
! اهم ضلعي رستا
! ٻيا ضلعي رستا
! ٻيا رستا
! ڪل
|-
! ڊيگهه (ڪلوميٽر)
| 6,805
| 12,291
| 12,034
| 42,057
| 197,542
| 271,000
|}

[[File:Kathipara Chennai.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]] جو فضائي منظر]]


تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

=== ريل ===

[[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]]

[[File:Chennai Metro Rail at Koyambedu.JPG|thumb|[[ڪوئمبيڊو ميٽرو اسٽيشن]] تي [[چنائي ميٽرو]] جي ريل گاڏي]]


تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ ريلوي
! colspan=&quot;3&quot; | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
! colspan=&quot;3&quot; | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
|-
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
|-
| 3,812
| 46
| 3,858
| 5,555
| 46
| 5,601
|}

چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

[[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي.

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Chennai International Airport building and terminal 07.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ڀارت جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ]]

{{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}}

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

=== آبي آمدرفت ===

[[File:Entrance of the Chennai Port in Chennai 03.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] جو داخلي منظر]]

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

== تعليم ==
{{مک|تامل ناڊو ۾ تعليم}}

تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل لکيل رياستن مان هڪ آهي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هئي، جيڪا 77.7 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن جو هڪ اهم سبب [[ڪي. ڪاماراج]] پاران اسڪولن ۾ داخلا وڌائڻ لاءِ وڏي پيماني تي شروع ڪيل منجهند جي مانيءَ واري رٿا هئي. 1982ع ۾ غذائي کوٽ کي منهن ڏيڻ لاءِ هن رٿا کي وڌيڪ بهتر ڪري ”غذائيت واري منجهند جي مانيءَ جي رٿا“ ۾ تبديل ڪيو ويو. 2022ع تائين رياست ۾ ثانوي تعليم ۾ داخلا جي شرح 95.6 سيڪڙو هئي، جيڪا 79.6 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهڻي وڌيڪ هئي. پرٿم پاران پرائمري اسڪولن جي تعليم بابت ڪيل تجزيي ۾ اسڪول ڇڏڻ جي شرح گهٽ، پر ڪجهه ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ تعليم جو معيار ڪمزور ڄاڻايو ويو.

2022ع تائين رياست ۾ 37,211 کان وڌيڪ سرڪاري اسڪول، 8,403 سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ 12,631 خانگي اسڪول هئا، جن ۾ ترتيبوار 54 لک 70 هزار، 28 لک 40 هزار ۽ 56 لک 90 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا. رياست ۾ 312,683 استاد هئا، جن مان 80,217 سرڪاري امداد يافته اسڪولن ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته استاد ۽ شاگردن جو سراسري تناسب 1:26.6 هو.

سڀئي سرڪاري اسڪول [[تامل ناڊو اسٽيٽ بورڊ]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته خانگي اسڪول [[تامل ناڊو بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] يا [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. اسڪولي تعليم ٽن سالن جي عمر کان ٻن سالن جي ڪنڊرگارٽن سان شروع ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ ڀارت جي 10+2 تعليمي نظام تحت ڏهه سال اسڪولي ۽ ٻه سال اعليٰ ثانوي تعليم ڏني وڃي ٿي.

[[File:University of Madras.jpg|thumb|[[مدراس يونيورسٽي]] ڀارت جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي]]

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 56 يونيورسٽيون هيون، جن ۾ 24 سرڪاري، چار خانگي ۽ 28 ڊيمڊ يونيورسٽيون شامل هيون. [[مدراس يونيورسٽي]] 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي شروعاتي جديد يونيورسٽين مان هڪ آهي. رياست ۾ 510 انجنيئرنگ ڪاليج آهن، جن مان 34 سرڪاري آهن. [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] انجنيئرنگ جي اهم تعليمي ادارن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[انا يونيورسٽي]] جو [[ڪاليج آف انجنيئرنگ، گنڊي]]، جيڪو 1794ع ۾ قائم ٿيو، ڀارت جو قديم ترين انجنيئرنگ ڪاليج آهي. [[ڀارتي فوج]] جي [[آفيسرز ٽريننگ اڪيڊمي]] جو صدر دفتر پڻ چنائي ۾ آهي.

رياست ۾ 496 پولي ٽيڪنڪ ادارا آهن، جن مان 92 سرڪاري آهن، جڏهن ته آرٽس ۽ سائنس جا 935 ڪاليج آهن، جن مان 302 حڪومت هلائي ٿي. [[مدراس ڪرسچن ڪاليج]]، جيڪو 1837ع ۾ قائم ٿيو، [[پريزيڊنسي ڪاليج، چنائي|پريزيڊنسي ڪاليج]]، جيڪو 1840ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[پچائيپا ڪاليج]]، جيڪو 1842ع ۾ قائم ٿيو، ملڪ جي قديم ترين آرٽس ۽ سائنس ڪاليجن مان آهن.

[[File:Connemara Public Library Chennai.jpg|thumb|[[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ڀارت جي قديم ترين عوامي لائبريرين مان هڪ ۽ ملڪ جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي]]

رياست ۾ طب، نرسنگ ۽ ڏندن جي تعليم جا 870 کان وڌيڪ ڪاليج آهن، جن ۾ روايتي طب جا 21 ۽ جديد طب جا چار ادارا شامل آهن. [[مدراس ميڊيڪل ڪاليج]] 1835ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت جي قديم ترين طبي ڪاليجن مان هڪ آهي. 2023ع جي [[نيشنل انسٽيٽيوشنل رينڪنگ فريم ورڪ]] درجابنديءَ موجب تامل ناڊو جون 26 يونيورسٽيون، 15 انجنيئرنگ ڪاليج، 35 آرٽس ۽ سائنس ڪاليج، اٺ انتظامي ادارا ۽ اٺ طبي ڪاليج ملڪ جي پهرين 100 ادارن ۾ شامل هئا.

2023ع تائين رياست جي تعليمي ادارن ۾ سماجي طور پٺتي پيل طبقن لاءِ 69 سيڪڙو جايون مخصوص هيون، جيڪا ڀارت جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. رياست ۾ قومي اهميت جا ڏهه ادارا پڻ آهن. [[تامل ناڊو زرعي يونيورسٽي]]، [[ڪپهه جي تحقيق جو مرڪزي ادارو]]، [[ڪمند جي افزائش بابت تحقيقاتي ادارو]]، [[ٻيلي جينيات ۽ وڻن جي افزائش جو ادارو]] ۽ [[ڀارتي ٻيلي تحقيق ۽ تعليم ڪائونسل]] سميت مختلف تحقيقي ادارا زرعي ۽ ٻيلي تحقيق ۾ سرگرم آهن.

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 4,622 عوامي لائبريريون هيون. 1896ع ۾ قائم ٿيل [[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ملڪ جي قديم ترين لائبريرين مان هڪ ۽ ڀارت جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي، جن کي ملڪ ۾ شايع ٿيندڙ اخبارن ۽ ڪتابن جون ڪاپيون فراهم ڪيون وڃن ٿيون. [[انا سينٽينري لائبريري]] ايشيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. رياست جي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي تحقيقي ادارا پڻ موجود آهن. [[چنائي ڪتاب ميلو]] ڏکڻ ڀارت جي ڪتاب وڪڻندڙن ۽ ناشرن جي تنظيم پاران هر سال منعقد ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور ڊسمبر کان جنوريءَ دوران ٿيندو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>ee4wguhej5lkrjsr73s8xr175aqp2hw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413549</id>
      <parentid>413548</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138586" sha1="q2jurfrlbnpxmos4f8uk371ybcjykzf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

== آمدرفت ==

=== رستا ===

[[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]]


{{Main|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}}

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
! قسم
! قومي شاهراهه
! رياستي شاهراهه
! اهم ضلعي رستا
! ٻيا ضلعي رستا
! ٻيا رستا
! ڪل
|-
! ڊيگهه (ڪلوميٽر)
| 6,805
| 12,291
| 12,034
| 42,057
| 197,542
| 271,000
|}

[[File:Kathipara Chennai.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]] جو فضائي منظر]]


تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

=== ريل ===

[[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]]

[[File:Chennai Metro Rail at Koyambedu.JPG|thumb|[[ڪوئمبيڊو ميٽرو اسٽيشن]] تي [[چنائي ميٽرو]] جي ريل گاڏي]]


تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ ريلوي
! colspan=&quot;3&quot; | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
! colspan=&quot;3&quot; | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
|-
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
|-
| 3,812
| 46
| 3,858
| 5,555
| 46
| 5,601
|}

چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

[[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي.

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Chennai International Airport building and terminal 07.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ڀارت جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ]]

{{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}}

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

=== آبي آمدرفت ===

[[File:Entrance of the Chennai Port in Chennai 03.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] جو داخلي منظر]]

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

== تعليم ==
{{Main|تامل ناڊو ۾ تعليم}}

تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل لکيل رياستن مان هڪ آهي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هئي، جيڪا 77.7 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن جو هڪ اهم سبب [[ڪي. ڪاماراج]] پاران اسڪولن ۾ داخلا وڌائڻ لاءِ وڏي پيماني تي شروع ڪيل منجهند جي مانيءَ واري رٿا هئي. 1982ع ۾ غذائي کوٽ کي منهن ڏيڻ لاءِ هن رٿا کي وڌيڪ بهتر ڪري ”غذائيت واري منجهند جي مانيءَ جي رٿا“ ۾ تبديل ڪيو ويو. 2022ع تائين رياست ۾ ثانوي تعليم ۾ داخلا جي شرح 95.6 سيڪڙو هئي، جيڪا 79.6 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهڻي وڌيڪ هئي. پرٿم پاران پرائمري اسڪولن جي تعليم بابت ڪيل تجزيي ۾ اسڪول ڇڏڻ جي شرح گهٽ، پر ڪجهه ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ تعليم جو معيار ڪمزور ڄاڻايو ويو.

2022ع تائين رياست ۾ 37,211 کان وڌيڪ سرڪاري اسڪول، 8,403 سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ 12,631 خانگي اسڪول هئا، جن ۾ ترتيبوار 54 لک 70 هزار، 28 لک 40 هزار ۽ 56 لک 90 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا. رياست ۾ 312,683 استاد هئا، جن مان 80,217 سرڪاري امداد يافته اسڪولن ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته استاد ۽ شاگردن جو سراسري تناسب 1:26.6 هو.

سڀئي سرڪاري اسڪول [[تامل ناڊو اسٽيٽ بورڊ]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته خانگي اسڪول [[تامل ناڊو بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] يا [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. اسڪولي تعليم ٽن سالن جي عمر کان ٻن سالن جي ڪنڊرگارٽن سان شروع ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ ڀارت جي 10+2 تعليمي نظام تحت ڏهه سال اسڪولي ۽ ٻه سال اعليٰ ثانوي تعليم ڏني وڃي ٿي.

[[File:University of Madras.jpg|thumb|[[مدراس يونيورسٽي]] ڀارت جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي]]

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 56 يونيورسٽيون هيون، جن ۾ 24 سرڪاري، چار خانگي ۽ 28 ڊيمڊ يونيورسٽيون شامل هيون. [[مدراس يونيورسٽي]] 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي شروعاتي جديد يونيورسٽين مان هڪ آهي. رياست ۾ 510 انجنيئرنگ ڪاليج آهن، جن مان 34 سرڪاري آهن. [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] انجنيئرنگ جي اهم تعليمي ادارن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[انا يونيورسٽي]] جو [[ڪاليج آف انجنيئرنگ، گنڊي]]، جيڪو 1794ع ۾ قائم ٿيو، ڀارت جو قديم ترين انجنيئرنگ ڪاليج آهي. [[ڀارتي فوج]] جي [[آفيسرز ٽريننگ اڪيڊمي]] جو صدر دفتر پڻ چنائي ۾ آهي.

رياست ۾ 496 پولي ٽيڪنڪ ادارا آهن، جن مان 92 سرڪاري آهن، جڏهن ته آرٽس ۽ سائنس جا 935 ڪاليج آهن، جن مان 302 حڪومت هلائي ٿي. [[مدراس ڪرسچن ڪاليج]]، جيڪو 1837ع ۾ قائم ٿيو، [[پريزيڊنسي ڪاليج، چنائي|پريزيڊنسي ڪاليج]]، جيڪو 1840ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[پچائيپا ڪاليج]]، جيڪو 1842ع ۾ قائم ٿيو، ملڪ جي قديم ترين آرٽس ۽ سائنس ڪاليجن مان آهن.

[[File:Connemara Public Library Chennai.jpg|thumb|[[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ڀارت جي قديم ترين عوامي لائبريرين مان هڪ ۽ ملڪ جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي]]

رياست ۾ طب، نرسنگ ۽ ڏندن جي تعليم جا 870 کان وڌيڪ ڪاليج آهن، جن ۾ روايتي طب جا 21 ۽ جديد طب جا چار ادارا شامل آهن. [[مدراس ميڊيڪل ڪاليج]] 1835ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت جي قديم ترين طبي ڪاليجن مان هڪ آهي. 2023ع جي [[نيشنل انسٽيٽيوشنل رينڪنگ فريم ورڪ]] درجابنديءَ موجب تامل ناڊو جون 26 يونيورسٽيون، 15 انجنيئرنگ ڪاليج، 35 آرٽس ۽ سائنس ڪاليج، اٺ انتظامي ادارا ۽ اٺ طبي ڪاليج ملڪ جي پهرين 100 ادارن ۾ شامل هئا.

2023ع تائين رياست جي تعليمي ادارن ۾ سماجي طور پٺتي پيل طبقن لاءِ 69 سيڪڙو جايون مخصوص هيون، جيڪا ڀارت جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. رياست ۾ قومي اهميت جا ڏهه ادارا پڻ آهن. [[تامل ناڊو زرعي يونيورسٽي]]، [[ڪپهه جي تحقيق جو مرڪزي ادارو]]، [[ڪمند جي افزائش بابت تحقيقاتي ادارو]]، [[ٻيلي جينيات ۽ وڻن جي افزائش جو ادارو]] ۽ [[ڀارتي ٻيلي تحقيق ۽ تعليم ڪائونسل]] سميت مختلف تحقيقي ادارا زرعي ۽ ٻيلي تحقيق ۾ سرگرم آهن.

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 4,622 عوامي لائبريريون هيون. 1896ع ۾ قائم ٿيل [[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ملڪ جي قديم ترين لائبريرين مان هڪ ۽ ڀارت جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي، جن کي ملڪ ۾ شايع ٿيندڙ اخبارن ۽ ڪتابن جون ڪاپيون فراهم ڪيون وڃن ٿيون. [[انا سينٽينري لائبريري]] ايشيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. رياست جي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي تحقيقي ادارا پڻ موجود آهن. [[چنائي ڪتاب ميلو]] ڏکڻ ڀارت جي ڪتاب وڪڻندڙن ۽ ناشرن جي تنظيم پاران هر سال منعقد ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور ڊسمبر کان جنوريءَ دوران ٿيندو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>q2jurfrlbnpxmos4f8uk371ybcjykzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413550</id>
      <parentid>413549</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141525" sha1="n0r7mimxfhmk3beknh46145zv5d4ta3" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

== آمدرفت ==

=== رستا ===

[[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]]


{{Main|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}}

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
! قسم
! قومي شاهراهه
! رياستي شاهراهه
! اهم ضلعي رستا
! ٻيا ضلعي رستا
! ٻيا رستا
! ڪل
|-
! ڊيگهه (ڪلوميٽر)
| 6,805
| 12,291
| 12,034
| 42,057
| 197,542
| 271,000
|}

[[File:Kathipara Chennai.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]] جو فضائي منظر]]


تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

=== ريل ===

[[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]]

[[File:Chennai Metro Rail at Koyambedu.JPG|thumb|[[ڪوئمبيڊو ميٽرو اسٽيشن]] تي [[چنائي ميٽرو]] جي ريل گاڏي]]


تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ ريلوي
! colspan=&quot;3&quot; | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
! colspan=&quot;3&quot; | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
|-
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
|-
| 3,812
| 46
| 3,858
| 5,555
| 46
| 5,601
|}

چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

[[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي.

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Chennai International Airport building and terminal 07.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ڀارت جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ]]

{{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}}

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

=== آبي آمدرفت ===

[[File:Entrance of the Chennai Port in Chennai 03.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] جو داخلي منظر]]

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

== تعليم ==
{{Main|تامل ناڊو ۾ تعليم}}

تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل لکيل رياستن مان هڪ آهي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هئي، جيڪا 77.7 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن جو هڪ اهم سبب [[ڪي. ڪاماراج]] پاران اسڪولن ۾ داخلا وڌائڻ لاءِ وڏي پيماني تي شروع ڪيل منجهند جي مانيءَ واري رٿا هئي. 1982ع ۾ غذائي کوٽ کي منهن ڏيڻ لاءِ هن رٿا کي وڌيڪ بهتر ڪري ”غذائيت واري منجهند جي مانيءَ جي رٿا“ ۾ تبديل ڪيو ويو. 2022ع تائين رياست ۾ ثانوي تعليم ۾ داخلا جي شرح 95.6 سيڪڙو هئي، جيڪا 79.6 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهڻي وڌيڪ هئي. پرٿم پاران پرائمري اسڪولن جي تعليم بابت ڪيل تجزيي ۾ اسڪول ڇڏڻ جي شرح گهٽ، پر ڪجهه ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ تعليم جو معيار ڪمزور ڄاڻايو ويو.

2022ع تائين رياست ۾ 37,211 کان وڌيڪ سرڪاري اسڪول، 8,403 سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ 12,631 خانگي اسڪول هئا، جن ۾ ترتيبوار 54 لک 70 هزار، 28 لک 40 هزار ۽ 56 لک 90 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا. رياست ۾ 312,683 استاد هئا، جن مان 80,217 سرڪاري امداد يافته اسڪولن ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته استاد ۽ شاگردن جو سراسري تناسب 1:26.6 هو.

سڀئي سرڪاري اسڪول [[تامل ناڊو اسٽيٽ بورڊ]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته خانگي اسڪول [[تامل ناڊو بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] يا [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. اسڪولي تعليم ٽن سالن جي عمر کان ٻن سالن جي ڪنڊرگارٽن سان شروع ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ ڀارت جي 10+2 تعليمي نظام تحت ڏهه سال اسڪولي ۽ ٻه سال اعليٰ ثانوي تعليم ڏني وڃي ٿي.

[[File:University of Madras.jpg|thumb|[[مدراس يونيورسٽي]] ڀارت جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي]]

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 56 يونيورسٽيون هيون، جن ۾ 24 سرڪاري، چار خانگي ۽ 28 ڊيمڊ يونيورسٽيون شامل هيون. [[مدراس يونيورسٽي]] 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي شروعاتي جديد يونيورسٽين مان هڪ آهي. رياست ۾ 510 انجنيئرنگ ڪاليج آهن، جن مان 34 سرڪاري آهن. [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] انجنيئرنگ جي اهم تعليمي ادارن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[انا يونيورسٽي]] جو [[ڪاليج آف انجنيئرنگ، گنڊي]]، جيڪو 1794ع ۾ قائم ٿيو، ڀارت جو قديم ترين انجنيئرنگ ڪاليج آهي. [[ڀارتي فوج]] جي [[آفيسرز ٽريننگ اڪيڊمي]] جو صدر دفتر پڻ چنائي ۾ آهي.

رياست ۾ 496 پولي ٽيڪنڪ ادارا آهن، جن مان 92 سرڪاري آهن، جڏهن ته آرٽس ۽ سائنس جا 935 ڪاليج آهن، جن مان 302 حڪومت هلائي ٿي. [[مدراس ڪرسچن ڪاليج]]، جيڪو 1837ع ۾ قائم ٿيو، [[پريزيڊنسي ڪاليج، چنائي|پريزيڊنسي ڪاليج]]، جيڪو 1840ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[پچائيپا ڪاليج]]، جيڪو 1842ع ۾ قائم ٿيو، ملڪ جي قديم ترين آرٽس ۽ سائنس ڪاليجن مان آهن.

[[File:Connemara Public Library Chennai.jpg|thumb|[[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ڀارت جي قديم ترين عوامي لائبريرين مان هڪ ۽ ملڪ جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي]]

رياست ۾ طب، نرسنگ ۽ ڏندن جي تعليم جا 870 کان وڌيڪ ڪاليج آهن، جن ۾ روايتي طب جا 21 ۽ جديد طب جا چار ادارا شامل آهن. [[مدراس ميڊيڪل ڪاليج]] 1835ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت جي قديم ترين طبي ڪاليجن مان هڪ آهي. 2023ع جي [[نيشنل انسٽيٽيوشنل رينڪنگ فريم ورڪ]] درجابنديءَ موجب تامل ناڊو جون 26 يونيورسٽيون، 15 انجنيئرنگ ڪاليج، 35 آرٽس ۽ سائنس ڪاليج، اٺ انتظامي ادارا ۽ اٺ طبي ڪاليج ملڪ جي پهرين 100 ادارن ۾ شامل هئا.

2023ع تائين رياست جي تعليمي ادارن ۾ سماجي طور پٺتي پيل طبقن لاءِ 69 سيڪڙو جايون مخصوص هيون، جيڪا ڀارت جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. رياست ۾ قومي اهميت جا ڏهه ادارا پڻ آهن. [[تامل ناڊو زرعي يونيورسٽي]]، [[ڪپهه جي تحقيق جو مرڪزي ادارو]]، [[ڪمند جي افزائش بابت تحقيقاتي ادارو]]، [[ٻيلي جينيات ۽ وڻن جي افزائش جو ادارو]] ۽ [[ڀارتي ٻيلي تحقيق ۽ تعليم ڪائونسل]] سميت مختلف تحقيقي ادارا زرعي ۽ ٻيلي تحقيق ۾ سرگرم آهن.

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 4,622 عوامي لائبريريون هيون. 1896ع ۾ قائم ٿيل [[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ملڪ جي قديم ترين لائبريرين مان هڪ ۽ ڀارت جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي، جن کي ملڪ ۾ شايع ٿيندڙ اخبارن ۽ ڪتابن جون ڪاپيون فراهم ڪيون وڃن ٿيون. [[انا سينٽينري لائبريري]] ايشيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. رياست جي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي تحقيقي ادارا پڻ موجود آهن. [[چنائي ڪتاب ميلو]] ڏکڻ ڀارت جي ڪتاب وڪڻندڙن ۽ ناشرن جي تنظيم پاران هر سال منعقد ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور ڊسمبر کان جنوريءَ دوران ٿيندو آهي.

== سياحت ۽ تفريح ==
{{Main|تامل ناڊو ۾ سياحت}}

[[File:Nilgiri Mountain Train.jpg|thumb|[[نيلگري جبل ريلوي]] [[نيلگري جبل|نيلگري جبلن]] ۾ واقع آهي ۽ [[عالمي ورثو ماڳ]] جو حصو آهي]]

پنهنجي متنوع ثقافت، اڏاوتي ورثي ۽ مختلف جاگرافيائي منظرن سبب تامل ناڊو ۾ سياحت جي صنعت چڱي طرح ترقي يافته آهي. 1971ع ۾ تامل ناڊو حڪومت [[تامل ناڊو سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]] قائم ڪئي، جيڪا رياست ۾ سياحت جي واڌاري ۽ سياحت سان لاڳاپيل بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ جي ذميوار مرڪزي اداري طور ڪم ڪري ٿي. هن اداري جو انتظام سياحت، ثقافت ۽ مذهبي اوقاف وارو کاتو ڪري ٿو. سياحت جي تشهير لاءِ ”دلڪش تامل ناڊو“ جو نعرو اختيار ڪيو ويو. 21هين صديءَ ۾ رياست ملڪي ۽ پرڏيهي سياحن جي اهم منزلن مان هڪ رهي آهي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ سياحن جي آمد ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي ۽ 14 ڪروڙ 7 لک کان وڌيڪ سياحن رياست جو دورو ڪيو.

تامل ناڊو جو سامونڊي ڪنارو 1,076 ڪلوميٽر (669 ميل) ڊگهو آهي ۽ ان سان گڏ ڪيترائي سامونڊي ڪنارا واقع آهن. 13 ڪلوميٽر (8.1 ميل) ڊگهو [[مرينا سامونڊي ڪنارو]] دنيا جي ڊگهن شهري سامونڊي ڪنارن مان هڪ آهي. رياست [[اولهه گهاٽ]] ۽ [[اوڀر گهاٽ]] جبلن سان گهيريل هجڻ سبب ڪيترن ئي [[جبلستاني تفريح گاهه|جبلستاني تفريح گاهن]] جو گهر آهي. انهن مان [[اڌگامنڊلم]]، جنهن کي اوٽي پڻ چيو وڃي ٿو، [[نيلگري جبل|نيلگري جبلن]] ۾ واقع آهي، جڏهن ته [[ڪوڊائيڪنال]] [[پلاني جبل|پلاني جبلن]] ۾ واقع آهي.

تامل ناڊو ۾ پٿر تراشي ٺاهيل ڪيترائي غار مندر ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ تعمير ٿيل 34,000 کان وڌيڪ مندر آهن، جن مان ڪجهه ڪيترائي سؤ سال پراڻا آهن. ڪيترن ئي دريائن ۽ وهڪرن سبب رياست ۾ ڪيترائي آبشار پڻ آهن، جن ۾ [[ڪورٽالم آبشار]] ۽ [[هوگيناڪل آبشار]] نمايان آهن.

رياست ۾ [[يونيسڪو]] پاران عالمي ورثي طور تسليم ڪيل چار ماڳ آهن: [[مهابلي پورم جا يادگار|مهابلي پورم جي يادگارن جو مجموعو]]، [[عظيم زنده چولا مندر]]، [[نيلگري جبل ريلوي]] ۽ [[نيلگري حياتياتي گولو محفوظ علائقو]].

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>n0r7mimxfhmk3beknh46145zv5d4ta3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413551</id>
      <parentid>413550</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146146" sha1="eddoje4ikvxnpqlu2ggghmvwyhia78i" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

== آمدرفت ==

=== رستا ===

[[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]]


{{Main|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}}

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
! قسم
! قومي شاهراهه
! رياستي شاهراهه
! اهم ضلعي رستا
! ٻيا ضلعي رستا
! ٻيا رستا
! ڪل
|-
! ڊيگهه (ڪلوميٽر)
| 6,805
| 12,291
| 12,034
| 42,057
| 197,542
| 271,000
|}

[[File:Kathipara Chennai.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]] جو فضائي منظر]]


تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

=== ريل ===

[[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]]

[[File:Chennai Metro Rail at Koyambedu.JPG|thumb|[[ڪوئمبيڊو ميٽرو اسٽيشن]] تي [[چنائي ميٽرو]] جي ريل گاڏي]]


تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ ريلوي
! colspan=&quot;3&quot; | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
! colspan=&quot;3&quot; | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
|-
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
|-
| 3,812
| 46
| 3,858
| 5,555
| 46
| 5,601
|}

چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

[[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي.

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Chennai International Airport building and terminal 07.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ڀارت جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ]]

{{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}}

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

=== آبي آمدرفت ===

[[File:Entrance of the Chennai Port in Chennai 03.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] جو داخلي منظر]]

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

== تعليم ==
{{Main|تامل ناڊو ۾ تعليم}}

تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل لکيل رياستن مان هڪ آهي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هئي، جيڪا 77.7 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن جو هڪ اهم سبب [[ڪي. ڪاماراج]] پاران اسڪولن ۾ داخلا وڌائڻ لاءِ وڏي پيماني تي شروع ڪيل منجهند جي مانيءَ واري رٿا هئي. 1982ع ۾ غذائي کوٽ کي منهن ڏيڻ لاءِ هن رٿا کي وڌيڪ بهتر ڪري ”غذائيت واري منجهند جي مانيءَ جي رٿا“ ۾ تبديل ڪيو ويو. 2022ع تائين رياست ۾ ثانوي تعليم ۾ داخلا جي شرح 95.6 سيڪڙو هئي، جيڪا 79.6 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهڻي وڌيڪ هئي. پرٿم پاران پرائمري اسڪولن جي تعليم بابت ڪيل تجزيي ۾ اسڪول ڇڏڻ جي شرح گهٽ، پر ڪجهه ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ تعليم جو معيار ڪمزور ڄاڻايو ويو.

2022ع تائين رياست ۾ 37,211 کان وڌيڪ سرڪاري اسڪول، 8,403 سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ 12,631 خانگي اسڪول هئا، جن ۾ ترتيبوار 54 لک 70 هزار، 28 لک 40 هزار ۽ 56 لک 90 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا. رياست ۾ 312,683 استاد هئا، جن مان 80,217 سرڪاري امداد يافته اسڪولن ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته استاد ۽ شاگردن جو سراسري تناسب 1:26.6 هو.

سڀئي سرڪاري اسڪول [[تامل ناڊو اسٽيٽ بورڊ]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته خانگي اسڪول [[تامل ناڊو بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] يا [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. اسڪولي تعليم ٽن سالن جي عمر کان ٻن سالن جي ڪنڊرگارٽن سان شروع ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ ڀارت جي 10+2 تعليمي نظام تحت ڏهه سال اسڪولي ۽ ٻه سال اعليٰ ثانوي تعليم ڏني وڃي ٿي.

[[File:University of Madras.jpg|thumb|[[مدراس يونيورسٽي]] ڀارت جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي]]

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 56 يونيورسٽيون هيون، جن ۾ 24 سرڪاري، چار خانگي ۽ 28 ڊيمڊ يونيورسٽيون شامل هيون. [[مدراس يونيورسٽي]] 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي شروعاتي جديد يونيورسٽين مان هڪ آهي. رياست ۾ 510 انجنيئرنگ ڪاليج آهن، جن مان 34 سرڪاري آهن. [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] انجنيئرنگ جي اهم تعليمي ادارن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[انا يونيورسٽي]] جو [[ڪاليج آف انجنيئرنگ، گنڊي]]، جيڪو 1794ع ۾ قائم ٿيو، ڀارت جو قديم ترين انجنيئرنگ ڪاليج آهي. [[ڀارتي فوج]] جي [[آفيسرز ٽريننگ اڪيڊمي]] جو صدر دفتر پڻ چنائي ۾ آهي.

رياست ۾ 496 پولي ٽيڪنڪ ادارا آهن، جن مان 92 سرڪاري آهن، جڏهن ته آرٽس ۽ سائنس جا 935 ڪاليج آهن، جن مان 302 حڪومت هلائي ٿي. [[مدراس ڪرسچن ڪاليج]]، جيڪو 1837ع ۾ قائم ٿيو، [[پريزيڊنسي ڪاليج، چنائي|پريزيڊنسي ڪاليج]]، جيڪو 1840ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[پچائيپا ڪاليج]]، جيڪو 1842ع ۾ قائم ٿيو، ملڪ جي قديم ترين آرٽس ۽ سائنس ڪاليجن مان آهن.

[[File:Connemara Public Library Chennai.jpg|thumb|[[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ڀارت جي قديم ترين عوامي لائبريرين مان هڪ ۽ ملڪ جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي]]

رياست ۾ طب، نرسنگ ۽ ڏندن جي تعليم جا 870 کان وڌيڪ ڪاليج آهن، جن ۾ روايتي طب جا 21 ۽ جديد طب جا چار ادارا شامل آهن. [[مدراس ميڊيڪل ڪاليج]] 1835ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت جي قديم ترين طبي ڪاليجن مان هڪ آهي. 2023ع جي [[نيشنل انسٽيٽيوشنل رينڪنگ فريم ورڪ]] درجابنديءَ موجب تامل ناڊو جون 26 يونيورسٽيون، 15 انجنيئرنگ ڪاليج، 35 آرٽس ۽ سائنس ڪاليج، اٺ انتظامي ادارا ۽ اٺ طبي ڪاليج ملڪ جي پهرين 100 ادارن ۾ شامل هئا.

2023ع تائين رياست جي تعليمي ادارن ۾ سماجي طور پٺتي پيل طبقن لاءِ 69 سيڪڙو جايون مخصوص هيون، جيڪا ڀارت جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. رياست ۾ قومي اهميت جا ڏهه ادارا پڻ آهن. [[تامل ناڊو زرعي يونيورسٽي]]، [[ڪپهه جي تحقيق جو مرڪزي ادارو]]، [[ڪمند جي افزائش بابت تحقيقاتي ادارو]]، [[ٻيلي جينيات ۽ وڻن جي افزائش جو ادارو]] ۽ [[ڀارتي ٻيلي تحقيق ۽ تعليم ڪائونسل]] سميت مختلف تحقيقي ادارا زرعي ۽ ٻيلي تحقيق ۾ سرگرم آهن.

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 4,622 عوامي لائبريريون هيون. 1896ع ۾ قائم ٿيل [[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ملڪ جي قديم ترين لائبريرين مان هڪ ۽ ڀارت جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي، جن کي ملڪ ۾ شايع ٿيندڙ اخبارن ۽ ڪتابن جون ڪاپيون فراهم ڪيون وڃن ٿيون. [[انا سينٽينري لائبريري]] ايشيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. رياست جي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي تحقيقي ادارا پڻ موجود آهن. [[چنائي ڪتاب ميلو]] ڏکڻ ڀارت جي ڪتاب وڪڻندڙن ۽ ناشرن جي تنظيم پاران هر سال منعقد ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور ڊسمبر کان جنوريءَ دوران ٿيندو آهي.

== سياحت ۽ تفريح ==
{{Main|تامل ناڊو ۾ سياحت}}

[[File:Nilgiri Mountain Train.jpg|thumb|[[نيلگري جبل ريلوي]] [[نيلگري جبل|نيلگري جبلن]] ۾ واقع آهي ۽ [[عالمي ورثو ماڳ]] جو حصو آهي]]

پنهنجي متنوع ثقافت، اڏاوتي ورثي ۽ مختلف جاگرافيائي منظرن سبب تامل ناڊو ۾ سياحت جي صنعت چڱي طرح ترقي يافته آهي. 1971ع ۾ تامل ناڊو حڪومت [[تامل ناڊو سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]] قائم ڪئي، جيڪا رياست ۾ سياحت جي واڌاري ۽ سياحت سان لاڳاپيل بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ جي ذميوار مرڪزي اداري طور ڪم ڪري ٿي. هن اداري جو انتظام سياحت، ثقافت ۽ مذهبي اوقاف وارو کاتو ڪري ٿو. سياحت جي تشهير لاءِ ”دلڪش تامل ناڊو“ جو نعرو اختيار ڪيو ويو. 21هين صديءَ ۾ رياست ملڪي ۽ پرڏيهي سياحن جي اهم منزلن مان هڪ رهي آهي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ سياحن جي آمد ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي ۽ 14 ڪروڙ 7 لک کان وڌيڪ سياحن رياست جو دورو ڪيو.

تامل ناڊو جو سامونڊي ڪنارو 1,076 ڪلوميٽر (669 ميل) ڊگهو آهي ۽ ان سان گڏ ڪيترائي سامونڊي ڪنارا واقع آهن. 13 ڪلوميٽر (8.1 ميل) ڊگهو [[مرينا سامونڊي ڪنارو]] دنيا جي ڊگهن شهري سامونڊي ڪنارن مان هڪ آهي. رياست [[اولهه گهاٽ]] ۽ [[اوڀر گهاٽ]] جبلن سان گهيريل هجڻ سبب ڪيترن ئي [[جبلستاني تفريح گاهه|جبلستاني تفريح گاهن]] جو گهر آهي. انهن مان [[اڌگامنڊلم]]، جنهن کي اوٽي پڻ چيو وڃي ٿو، [[نيلگري جبل|نيلگري جبلن]] ۾ واقع آهي، جڏهن ته [[ڪوڊائيڪنال]] [[پلاني جبل|پلاني جبلن]] ۾ واقع آهي.

تامل ناڊو ۾ پٿر تراشي ٺاهيل ڪيترائي غار مندر ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ تعمير ٿيل 34,000 کان وڌيڪ مندر آهن، جن مان ڪجهه ڪيترائي سؤ سال پراڻا آهن. ڪيترن ئي دريائن ۽ وهڪرن سبب رياست ۾ ڪيترائي آبشار پڻ آهن، جن ۾ [[ڪورٽالم آبشار]] ۽ [[هوگيناڪل آبشار]] نمايان آهن.

رياست ۾ [[يونيسڪو]] پاران عالمي ورثي طور تسليم ڪيل چار ماڳ آهن: [[مهابلي پورم جا يادگار|مهابلي پورم جي يادگارن جو مجموعو]]، [[عظيم زنده چولا مندر]]، [[نيلگري جبل ريلوي]] ۽ [[نيلگري حياتياتي گولو محفوظ علائقو]].

== رانديون ==
{{Main|تامل ناڊو ۾ رانديون}}

[[File:Kabaddi match.jpg|thumb|[[ڪٻڊي]] تامل ناڊو جي رياستي راند آهي]]

[[ڪٻڊي]] هڪ جسماني رابطي واري راند آهي ۽ تامل ناڊو جي رياستي راند پڻ آهي. [[پرو ڪٻڊي ليگ]] علائقائي فرنچائز تي ٻڌل سڀ کان مشهور ڪٻڊي مقابلو آهي، جنهن ۾ [[تامل ٿلائيواز]] رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. [[شطرنج]] هڪ مشهور تختي واري راند آهي، جيڪا ستين صدي عيسويءَ ۾ ''چتورنگم'' جي نالي سان رائج هئي. [[چنائي]] کي اڪثر ”ڀارت جي شطرنج جي راڄڌاني“ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر ڪيترن ئي شطرنج گرانڊ ماسٽرن جو گهر آهي، جن ۾ اڳوڻو عالمي چيمپيئن [[وشوناٿن آنند]] پڻ شامل آهي. رياست 2013ع ۾ [[شطرنج جي عالمي چيمپيئن شپ]] ۽ 2022ع ۾ [[44هين شطرنج اولمپياڊ]] جي ميزباني ڪئي. [[پلنگوزي]]، [[اُريادي]]، [[گلي ڏنڊا]] ۽ [[دايام]] جهڙيون روايتي رانديون سڄي علائقي ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. [[جليڪٽو]] ۽ [[ريڪلا]] ڍڳن سان لاڳاپيل روايتي راندين جا مقابلا آهن. روايتي جنگي فنن ۾ [[سلمبٽم]]، [[گٽا گستي]] ۽ [[اڊي مورائي]] شامل آهن.

[[File:M. A. Chidambaram Stadium.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ايم. اي. چدمبرم اسٽيڊيم]]، ڀارت جي قديم ترين ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ]]

[[ڪرڪيٽ]] رياست جي سڀ کان مشهور راند آهي. 1916ع ۾ قائم ڪيل [[ايم. اي. چدمبرم اسٽيڊيم]] ڀارت جي قديم ترين ڪرڪيٽ اسٽيڊيمن مان هڪ آهي ۽ هتي [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] جي ڪيترن ئي مقابلن جون ميچون کيڏيون ويون آهن. 1987ع ۾ قائم ڪيل [[ايم آر ايف پيس فائونڊيشن]] چنائي ۾ قائم تيز بالنگ جي تربيت جو ادارو آهي. چنائي [[انڊين پريميئر ليگ]] جي ڪامياب ترين ٽيمن مان هڪ [[چنائي سپر ڪنگز]] جو گهر آهي، ۽ شهر 2011ع، 2012ع ۽ 2024ع جي مقابلن دوران فائنلن جي ميزباني پڻ ڪئي. [[فٽبال]] پڻ مشهور آهي؛ [[انڊين سپر ليگ]] ملڪ جي اهم ڪلب مقابلن مان هڪ آهي ۽ [[چنائيين ايف سي]] رياست جي نمائندگي ڪري ٿي.

چنائي ۽ [[ڪوئمبٽور]] سميت وڏن شهرن ۾ گهڻ-مقصد راندين جا ميدان موجود آهن، جتي فٽبال ۽ [[ايٿليٽڪس]] جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. چنائي ۾ [[والي بال]]، [[باسڪيٽ بال]]، ڪٻڊي ۽ [[ٽيبل ٽينس]] لاءِ گهڻ-مقصد بند راندين جو مرڪز پڻ موجود آهي. چنائي 1995ع جي [[ڏکڻ ايشيائي رانديون|ڏکڻ ايشيائي راندين]] جي ميزباني ڪئي. [[تامل ناڊو هاڪي ايسوسيئيشن]] رياست ۾ [[هاڪي]] جو انتظام ڪندڙ ادارو آهي، جڏهن ته چنائي جو [[ميئر راڌاڪرشنن اسٽيڊيم]] 2005ع جي مردن جي چيمپيئنز ٽرافي ۽ 2007ع جي مردن جي ايشيا ڪپ سميت بين الاقوامي هاڪي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي.

1846ع ۾ قائم ڪيل [[مدراس بوٽ ڪلب]] ۽ 1911ع ۾ قائم ڪيل [[رائل مدراس ياٽ ڪلب]] چنائي ۾ ٻيڙين جي ڊوڙ، چپو هلائڻ ۽ ڪينوئنگ جهڙين راندين کي هٿي ڏين ٿا. 1990ع ۾ کوليل [[مدراس موٽر ريس ٽريڪ]] ڀارت جو پهريون مستقل موٽر ريسنگ سرڪٽ هو ۽ هتي فارمولا ريسنگ جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪوئمبٽور کي اڪثر ”ڀارت جو موٽر اسپورٽس مرڪز“ ۽ ”ڀارتي موٽر اسپورٽس جو پٺاڻو“ سڏيو ويندو آهي، ۽ هتي [[ڪاري موٽر اسپيڊ وي]]، فارمولا 3 درجي جو ريسنگ سرڪٽ، واقع آهي. [[گهوڙن جي ڊوڙ]] [[گنڊي ريس ڪورس]] ۾ منعقد ٿئي ٿي، جڏهن ته رياست ۾ 18 سوراخن وارا ٽي گولف ميدان آهن: [[ڪاسموپوليٽن ڪلب]]، [[جمخانا ڪلب]] ۽ [[ڪوئمبٽور گولف ڪلب]].

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>eddoje4ikvxnpqlu2ggghmvwyhia78i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413552</id>
      <parentid>413551</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* رانديون */</comment>
      <origin>413552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146179" sha1="n7day1t7230078g5d5xdwdoiu4prb6v" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = تامل ناڊو
| other_name                      = 
| native_name                     = &lt;!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --&gt;
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = The big temple.jpg
| photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg
| photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg
| photo3a = Our lady of snows basilica.JPG
| photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg
| photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg
| spacing = 2
| position = centre
| size    = 250
| border  = 0
| color   = #FFFFFF
| foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''&lt;br/&gt;[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] 
, [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]]
}}
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              = Seal of Tamil Nadu.svg
| blank_emblem_type               = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]
| blank_emblem_size               = 100px
| anthem=&quot;[[تامل ٿائي والٿو]]&quot;{{ref|est|}}&lt;br/&gt;''(تامل ماتا لاء دعا )''
| image_map                       = IN-TN.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
| coordinates                     = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}}
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر
| seat                            = [[چينائي]] 
([[مدراس]])
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| p1                              = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[تامل ناڊو جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[بنواري لال پروھٽ]]
| leader_title1                   = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] 
| leader_name1                    = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]])
| leader_title2                   = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] 
| leader_name2                    = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) 
| leader_title3                   = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name3                    = [[ھڪ ايواني]] (234)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] 
| leader_name4                    = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is
new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 130,060
| area_rank                       =  پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 72,147,030
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
| population_demonym              = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| area_code                       = 
| area_code_type                  = [[UN/LOCODE]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]]
| registration_plate              = TN
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}} 
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Tamil Nadu_Budget&quot;&gt;{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt; 
| demographics1_title1            = ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.05|lc}}
| demographics1_title2            = في ڪس جي ڊي پي 
| demographics1_info2             = {{INRConvert|186177}}
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.708&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]]
| blank1_name_sec1                =  خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec1                = 80.33%&lt;ref&gt;{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url=
no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1                =  جنس جي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]&lt;ref name=&quot;sex ratio&quot;&gt;{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2              = ٻوليون
| demographics2_title1            = سرڪاري
| demographics2_info1             = [[تامل ٻولي|تامل]]&lt;ref name=langoff&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            =  اضافي ٻوليون
| demographics2_info2             = [[انگريزي]]&lt;ref name=langoff/&gt;
| footnotes                       = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.&lt;br/&gt;{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}}
{{Infobox region symbols
| embedded       = yes
| state          =  تامل ناڊو
| country        = انڊيا
| language       = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] 
| emblem         = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]]
| seal           = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]]
| song           = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] &quot;[[تامل ديوي کان دعا]]&quot;
| animal         = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]]
| bird           = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]]
| tree           = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]]
| flower         = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]]
| sport          = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]]
| dance          = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]]
}}
| official_name                   = 
}}

'''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}}   ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس  پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾  ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي.

== نالي جو بڻ بڻياد ==
نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.&lt;/ref&gt;

قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) ===
آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}&lt;/ref&gt; 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt; اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) ===
{{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}}

[[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]]

[[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.&lt;/ref&gt; قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.&lt;/ref&gt; حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;Kamil Zvelebil (1991). &quot;Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature&quot;. ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.&lt;/ref&gt;

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.&lt;ref&gt;Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}&lt;/ref&gt;

300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.&lt;/ref&gt; ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.&lt;ref&gt;T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.&lt;/ref&gt; ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.&lt;ref&gt;S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.&lt;/ref&gt; [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) ===

[[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]]

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}&lt;/ref&gt; پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.&lt;/ref&gt;

[[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]]

نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.&lt;ref&gt;Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.&lt;/ref&gt; يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.&lt;ref&gt;John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt; راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.&lt;ref&gt;Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.&lt;/ref&gt;

چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.&lt;ref&gt;Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.&lt;/ref&gt; هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.&lt;ref&gt;Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.&lt;/ref&gt; تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) ===
تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.&lt;ref&gt;Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.&lt;/ref&gt; 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.&lt;/ref&gt; وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.&lt;ref&gt;Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.&lt;ref&gt;Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.&lt;/ref&gt; هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.&lt;/ref&gt;

=== پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.&lt;/ref&gt; [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.&lt;ref&gt;Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]]

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;

20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.&lt;ref&gt;Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.&lt;/ref&gt;

1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;S., Muthiah (21 November 2010). &quot;Madras Miscellany: When Pondy was wasted&quot;. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt; انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.&lt;/ref&gt; واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}&lt;/ref&gt; [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.&lt;/ref&gt;

[[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]]

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}&lt;/ref&gt; 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.&lt;/ref&gt;

10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.&lt;/ref&gt;

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.&lt;ref&gt;Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}&lt;/ref&gt; تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) ===
1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.&lt;/ref&gt;
14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.&lt;/ref&gt; 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}&lt;/ref&gt; 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورھاست==

[[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]]

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}}
|-
! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي&lt;br/&gt;(2011) !! آبادي &lt;br/&gt; گھاٽائي
|-
| align=&quot;centre&quot;| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]]  || [[آريالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1944}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|752481}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|387}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4681087}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|26903}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]]
 || [[ڪوئنباتور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4642}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3172578}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|648}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3705}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2600880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|702}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4527}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1502900}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|332}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6054}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2161367}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|357}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5692}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2259608}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2174}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|548950}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|254}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1685}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1863174}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1106}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4305}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2690897}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|666}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2902}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1076588}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|371}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5091}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1883731}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|370}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3695}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2441038}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2416}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1614069}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|668}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3402}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1721179}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|506}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|735071}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|288}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1748}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|564511}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|323}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4652}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1618725}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|348}} /km&lt;sup&gt;2
&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4180}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1337560}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5249}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3480008}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|663}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4140}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1341250}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|324}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3477}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2302781}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|661}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2872}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1143684}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4599}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1738376}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|378}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4508}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2713858}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|602}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6709}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3072880}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|458}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5192}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2471222}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|476}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3552}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3725697}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1049}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6188}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4121965}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|667}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2379}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1268094}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|533}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4028106}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|671}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5080}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|295687}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|482}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;centre&quot;| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4280}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1943309}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|454}} /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}


[[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

=== قانونساز ادارو ===

[[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]]

[[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

[[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

[[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

=== قانون ۽ امن امان ===

[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]]

[[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

[[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

=== سياست ===
{{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}}

[[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]]


ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

[[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]]

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

[[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]].


== آبادي ==
{{Main|تامل ناڊو جي آبادي}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ '''تاريخي آبادي'''
! سال !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1901 || 19,252,630 || —
|-
| 1911 || 20,902,616 || +8.6%
|-
| 1921 || 21,628,518 || +3.5%
|-
| 1931 || 23,472,099 || +8.5%
|-
| 1941 || 26,267,507 || +11.9%
|-
| 1951 || 30,119,047 || +14.7%
|-
| 1961 || 33,686,953 || +11.8%
|-
| 1971 || 41,199,168 || +22.3%
|-
| 1981 || 48,408,077 || +17.5%
|-
| 1991 || 55,858,946 || +15.4%
|-
| 2001 || 62,405,679 || +11.7%
|-
| 2011 || 72,147,030 || +15.6%
|}

2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

=== شهر ۽ وسنديون ===
{{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}}
{{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}}

گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)'''
! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي
|-
| 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010
|-
| 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466
|-
| 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420
|-
| 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717
|-
| 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982
|-
| 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150
|-
| 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776
|-
| 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079
|-
| 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984
|-
| 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760
|}

=== مذهب ۽ نسلي گروهه ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)'''
! مذهب !! سيڪڙو
|-
| [[هندو ڌرم]] || 87.6%
|-
| [[عيسائيت]] || 6.1%
|-
| [[اسلام]] || 5.86%
|-
| ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4%
|}

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

[[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

=== ٻوليون ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)'''
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3%
|-
| [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87%
|-
| [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78%
|-
| [[اردو]] || 1.75%
|-
| [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01%
|-
| ٻيون || 1.24%
|}

[[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

=== ايل جي بي ٽي حق ===
{{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}}

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل &quot;ڪنوار&quot; جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

== معيشت ==
{{Main|تامل ناڊو جي معيشت}}

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

=== خدمتون ===

[[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]]

2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي &quot;ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

=== پيداواري صنعت ===

[[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]]
مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي &quot;ڀارت جو ڊيٽرائيٽ&quot; پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

[[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر &quot;ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر&quot; سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب &quot;اُڻيل پوشاڪ جي گادي&quot; طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. &quot;[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]&quot; کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي.

[[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

=== زراعت ===

[[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]]

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو &quot;تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي&quot; طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

[[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

== ثقافت ۽ ورثو ==
{{Further|تامل ثقافت}}

=== لباس ===

[[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]]

تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor &amp; Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.&lt;/ref&gt; عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

[[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

=== کاڌو ===

[[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]]

[[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

[[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

=== ادب ===
{{Further|تامل ادب}}

[[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]]

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور &quot;سنگم کان پوءِ وارو ادب&quot; چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

=== اڏاوت ===
{{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}}

[[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]]

[[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

=== فن ===
{{Further|تامل ناڊو جا ناچ}}

[[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

[[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

[[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]]

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور &quot;ڪولي ووڊ&quot; چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. &quot;ڪولي ووڊ&quot; نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، &quot;خيمي واري سئنيما&quot; جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو &quot;ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون&quot; هو.

=== تهوار ===

[[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]]

[[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي &quot;پونگل&quot; تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;اُٻرڻ&quot; يا &quot;اٿلي پوڻ&quot; آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

[[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]]

''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

[[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

[[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman &amp; Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.&lt;/ref&gt; ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.&lt;/ref&gt;

== بنيادي ڍانچو ==

=== پاڻي جي فراهمي ===

[[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]]

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

=== صحت ۽ صفائي ===

[[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]]

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

=== مواصلات ===

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

=== بجلي ۽ توانائي ===

[[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]]

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

=== ميڊيا ===

[[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]]

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

=== ٻيون خدمتون ===

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

== آمدرفت ==

=== رستا ===

[[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]]


{{Main|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}}

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
! قسم
! قومي شاهراهه
! رياستي شاهراهه
! اهم ضلعي رستا
! ٻيا ضلعي رستا
! ٻيا رستا
! ڪل
|-
! ڊيگهه (ڪلوميٽر)
| 6,805
| 12,291
| 12,034
| 42,057
| 197,542
| 271,000
|}

[[File:Kathipara Chennai.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]] جو فضائي منظر]]


تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

=== ريل ===

[[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]]

[[File:Chennai Metro Rail at Koyambedu.JPG|thumb|[[ڪوئمبيڊو ميٽرو اسٽيشن]] تي [[چنائي ميٽرو]] جي ريل گاڏي]]


تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تامل ناڊو ۾ ريلوي
! colspan=&quot;3&quot; | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
! colspan=&quot;3&quot; | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
|-
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
! ويڪري پٽڙي
! ميٽر پٽڙي
! ڪل
|-
| 3,812
| 46
| 3,858
| 5,555
| 46
| 5,601
|}

چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

[[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي.

=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Chennai International Airport building and terminal 07.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ڀارت جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ]]

{{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}}

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

=== آبي آمدرفت ===

[[File:Entrance of the Chennai Port in Chennai 03.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] جو داخلي منظر]]

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

== تعليم ==
{{Main|تامل ناڊو ۾ تعليم}}

تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل لکيل رياستن مان هڪ آهي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هئي، جيڪا 77.7 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن جو هڪ اهم سبب [[ڪي. ڪاماراج]] پاران اسڪولن ۾ داخلا وڌائڻ لاءِ وڏي پيماني تي شروع ڪيل منجهند جي مانيءَ واري رٿا هئي. 1982ع ۾ غذائي کوٽ کي منهن ڏيڻ لاءِ هن رٿا کي وڌيڪ بهتر ڪري ”غذائيت واري منجهند جي مانيءَ جي رٿا“ ۾ تبديل ڪيو ويو. 2022ع تائين رياست ۾ ثانوي تعليم ۾ داخلا جي شرح 95.6 سيڪڙو هئي، جيڪا 79.6 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهڻي وڌيڪ هئي. پرٿم پاران پرائمري اسڪولن جي تعليم بابت ڪيل تجزيي ۾ اسڪول ڇڏڻ جي شرح گهٽ، پر ڪجهه ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ تعليم جو معيار ڪمزور ڄاڻايو ويو.

2022ع تائين رياست ۾ 37,211 کان وڌيڪ سرڪاري اسڪول، 8,403 سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ 12,631 خانگي اسڪول هئا، جن ۾ ترتيبوار 54 لک 70 هزار، 28 لک 40 هزار ۽ 56 لک 90 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا. رياست ۾ 312,683 استاد هئا، جن مان 80,217 سرڪاري امداد يافته اسڪولن ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته استاد ۽ شاگردن جو سراسري تناسب 1:26.6 هو.

سڀئي سرڪاري اسڪول [[تامل ناڊو اسٽيٽ بورڊ]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته خانگي اسڪول [[تامل ناڊو بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] يا [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. اسڪولي تعليم ٽن سالن جي عمر کان ٻن سالن جي ڪنڊرگارٽن سان شروع ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ ڀارت جي 10+2 تعليمي نظام تحت ڏهه سال اسڪولي ۽ ٻه سال اعليٰ ثانوي تعليم ڏني وڃي ٿي.

[[File:University of Madras.jpg|thumb|[[مدراس يونيورسٽي]] ڀارت جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي]]

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 56 يونيورسٽيون هيون، جن ۾ 24 سرڪاري، چار خانگي ۽ 28 ڊيمڊ يونيورسٽيون شامل هيون. [[مدراس يونيورسٽي]] 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي شروعاتي جديد يونيورسٽين مان هڪ آهي. رياست ۾ 510 انجنيئرنگ ڪاليج آهن، جن مان 34 سرڪاري آهن. [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] انجنيئرنگ جي اهم تعليمي ادارن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[انا يونيورسٽي]] جو [[ڪاليج آف انجنيئرنگ، گنڊي]]، جيڪو 1794ع ۾ قائم ٿيو، ڀارت جو قديم ترين انجنيئرنگ ڪاليج آهي. [[ڀارتي فوج]] جي [[آفيسرز ٽريننگ اڪيڊمي]] جو صدر دفتر پڻ چنائي ۾ آهي.

رياست ۾ 496 پولي ٽيڪنڪ ادارا آهن، جن مان 92 سرڪاري آهن، جڏهن ته آرٽس ۽ سائنس جا 935 ڪاليج آهن، جن مان 302 حڪومت هلائي ٿي. [[مدراس ڪرسچن ڪاليج]]، جيڪو 1837ع ۾ قائم ٿيو، [[پريزيڊنسي ڪاليج، چنائي|پريزيڊنسي ڪاليج]]، جيڪو 1840ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[پچائيپا ڪاليج]]، جيڪو 1842ع ۾ قائم ٿيو، ملڪ جي قديم ترين آرٽس ۽ سائنس ڪاليجن مان آهن.

[[File:Connemara Public Library Chennai.jpg|thumb|[[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ڀارت جي قديم ترين عوامي لائبريرين مان هڪ ۽ ملڪ جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي]]

رياست ۾ طب، نرسنگ ۽ ڏندن جي تعليم جا 870 کان وڌيڪ ڪاليج آهن، جن ۾ روايتي طب جا 21 ۽ جديد طب جا چار ادارا شامل آهن. [[مدراس ميڊيڪل ڪاليج]] 1835ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت جي قديم ترين طبي ڪاليجن مان هڪ آهي. 2023ع جي [[نيشنل انسٽيٽيوشنل رينڪنگ فريم ورڪ]] درجابنديءَ موجب تامل ناڊو جون 26 يونيورسٽيون، 15 انجنيئرنگ ڪاليج، 35 آرٽس ۽ سائنس ڪاليج، اٺ انتظامي ادارا ۽ اٺ طبي ڪاليج ملڪ جي پهرين 100 ادارن ۾ شامل هئا.

2023ع تائين رياست جي تعليمي ادارن ۾ سماجي طور پٺتي پيل طبقن لاءِ 69 سيڪڙو جايون مخصوص هيون، جيڪا ڀارت جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. رياست ۾ قومي اهميت جا ڏهه ادارا پڻ آهن. [[تامل ناڊو زرعي يونيورسٽي]]، [[ڪپهه جي تحقيق جو مرڪزي ادارو]]، [[ڪمند جي افزائش بابت تحقيقاتي ادارو]]، [[ٻيلي جينيات ۽ وڻن جي افزائش جو ادارو]] ۽ [[ڀارتي ٻيلي تحقيق ۽ تعليم ڪائونسل]] سميت مختلف تحقيقي ادارا زرعي ۽ ٻيلي تحقيق ۾ سرگرم آهن.

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 4,622 عوامي لائبريريون هيون. 1896ع ۾ قائم ٿيل [[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ملڪ جي قديم ترين لائبريرين مان هڪ ۽ ڀارت جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي، جن کي ملڪ ۾ شايع ٿيندڙ اخبارن ۽ ڪتابن جون ڪاپيون فراهم ڪيون وڃن ٿيون. [[انا سينٽينري لائبريري]] ايشيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. رياست جي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي تحقيقي ادارا پڻ موجود آهن. [[چنائي ڪتاب ميلو]] ڏکڻ ڀارت جي ڪتاب وڪڻندڙن ۽ ناشرن جي تنظيم پاران هر سال منعقد ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور ڊسمبر کان جنوريءَ دوران ٿيندو آهي.

== سياحت ۽ تفريح ==
{{Main|تامل ناڊو ۾ سياحت}}

[[File:Nilgiri Mountain Train.jpg|thumb|[[نيلگري جبل ريلوي]] [[نيلگري جبل|نيلگري جبلن]] ۾ واقع آهي ۽ [[عالمي ورثو ماڳ]] جو حصو آهي]]

پنهنجي متنوع ثقافت، اڏاوتي ورثي ۽ مختلف جاگرافيائي منظرن سبب تامل ناڊو ۾ سياحت جي صنعت چڱي طرح ترقي يافته آهي. 1971ع ۾ تامل ناڊو حڪومت [[تامل ناڊو سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]] قائم ڪئي، جيڪا رياست ۾ سياحت جي واڌاري ۽ سياحت سان لاڳاپيل بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ جي ذميوار مرڪزي اداري طور ڪم ڪري ٿي. هن اداري جو انتظام سياحت، ثقافت ۽ مذهبي اوقاف وارو کاتو ڪري ٿو. سياحت جي تشهير لاءِ ”دلڪش تامل ناڊو“ جو نعرو اختيار ڪيو ويو. 21هين صديءَ ۾ رياست ملڪي ۽ پرڏيهي سياحن جي اهم منزلن مان هڪ رهي آهي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ سياحن جي آمد ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي ۽ 14 ڪروڙ 7 لک کان وڌيڪ سياحن رياست جو دورو ڪيو.

تامل ناڊو جو سامونڊي ڪنارو 1,076 ڪلوميٽر (669 ميل) ڊگهو آهي ۽ ان سان گڏ ڪيترائي سامونڊي ڪنارا واقع آهن. 13 ڪلوميٽر (8.1 ميل) ڊگهو [[مرينا سامونڊي ڪنارو]] دنيا جي ڊگهن شهري سامونڊي ڪنارن مان هڪ آهي. رياست [[اولهه گهاٽ]] ۽ [[اوڀر گهاٽ]] جبلن سان گهيريل هجڻ سبب ڪيترن ئي [[جبلستاني تفريح گاهه|جبلستاني تفريح گاهن]] جو گهر آهي. انهن مان [[اڌگامنڊلم]]، جنهن کي اوٽي پڻ چيو وڃي ٿو، [[نيلگري جبل|نيلگري جبلن]] ۾ واقع آهي، جڏهن ته [[ڪوڊائيڪنال]] [[پلاني جبل|پلاني جبلن]] ۾ واقع آهي.

تامل ناڊو ۾ پٿر تراشي ٺاهيل ڪيترائي غار مندر ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ تعمير ٿيل 34,000 کان وڌيڪ مندر آهن، جن مان ڪجهه ڪيترائي سؤ سال پراڻا آهن. ڪيترن ئي دريائن ۽ وهڪرن سبب رياست ۾ ڪيترائي آبشار پڻ آهن، جن ۾ [[ڪورٽالم آبشار]] ۽ [[هوگيناڪل آبشار]] نمايان آهن.

رياست ۾ [[يونيسڪو]] پاران عالمي ورثي طور تسليم ڪيل چار ماڳ آهن: [[مهابلي پورم جا يادگار|مهابلي پورم جي يادگارن جو مجموعو]]، [[عظيم زنده چولا مندر]]، [[نيلگري جبل ريلوي]] ۽ [[نيلگري حياتياتي گولو محفوظ علائقو]].

== رانديون ==
{{Main|تامل ناڊو ۾ رانديون}}

[[File:Kabaddi match.jpg|thumb|[[ڪٻڊي]] تامل ناڊو جي رياستي راند آهي]]

[[ڪٻڊي]] هڪ جسماني رابطي واري راند آهي ۽ تامل ناڊو جي رياستي راند پڻ آهي. [[پرو ڪٻڊي ليگ]] علائقائي فرنچائز تي ٻڌل سڀ کان مشهور ڪٻڊي مقابلو آهي، جنهن ۾ [[تامل ٿلائيواز]] رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. [[شطرنج]] هڪ مشهور تختي واري راند آهي، جيڪا ستين صدي عيسويءَ ۾ ''چتورنگم'' جي نالي سان رائج هئي. [[چنائي]] کي اڪثر ”ڀارت جي شطرنج جي راڄڌاني“ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر ڪيترن ئي شطرنج گرانڊ ماسٽرن جو گهر آهي، جن ۾ اڳوڻو عالمي چيمپيئن [[وشوناٿن آنند]] پڻ شامل آهي. رياست 2013ع ۾ [[شطرنج جي عالمي چيمپيئن شپ]] ۽ 2022ع ۾ [[44هين شطرنج اولمپياڊ]] جي ميزباني ڪئي. [[پلنگوزي]]، [[اُريادي]]، [[گلي ڏنڊا]] ۽ [[دايام]] جهڙيون روايتي رانديون سڄي علائقي ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. [[جليڪٽو]] ۽ [[ريڪلا]] ڍڳن سان لاڳاپيل روايتي راندين جا مقابلا آهن. روايتي جنگي فنن ۾ [[سلمبٽم]]، [[گٽا گستي]] ۽ [[اڊي مورائي]] شامل آهن.

[[File:M. A. Chidambaram Stadium or Chepauk stadium in Chennai 09.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ايم. اي. چدمبرم اسٽيڊيم]]، ڀارت جي قديم ترين ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ]]

[[ڪرڪيٽ]] رياست جي سڀ کان مشهور راند آهي. 1916ع ۾ قائم ڪيل [[ايم. اي. چدمبرم اسٽيڊيم]] ڀارت جي قديم ترين ڪرڪيٽ اسٽيڊيمن مان هڪ آهي ۽ هتي [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] جي ڪيترن ئي مقابلن جون ميچون کيڏيون ويون آهن. 1987ع ۾ قائم ڪيل [[ايم آر ايف پيس فائونڊيشن]] چنائي ۾ قائم تيز بالنگ جي تربيت جو ادارو آهي. چنائي [[انڊين پريميئر ليگ]] جي ڪامياب ترين ٽيمن مان هڪ [[چنائي سپر ڪنگز]] جو گهر آهي، ۽ شهر 2011ع، 2012ع ۽ 2024ع جي مقابلن دوران فائنلن جي ميزباني پڻ ڪئي. [[فٽبال]] پڻ مشهور آهي؛ [[انڊين سپر ليگ]] ملڪ جي اهم ڪلب مقابلن مان هڪ آهي ۽ [[چنائيين ايف سي]] رياست جي نمائندگي ڪري ٿي.

چنائي ۽ [[ڪوئمبٽور]] سميت وڏن شهرن ۾ گهڻ-مقصد راندين جا ميدان موجود آهن، جتي فٽبال ۽ [[ايٿليٽڪس]] جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. چنائي ۾ [[والي بال]]، [[باسڪيٽ بال]]، ڪٻڊي ۽ [[ٽيبل ٽينس]] لاءِ گهڻ-مقصد بند راندين جو مرڪز پڻ موجود آهي. چنائي 1995ع جي [[ڏکڻ ايشيائي رانديون|ڏکڻ ايشيائي راندين]] جي ميزباني ڪئي. [[تامل ناڊو هاڪي ايسوسيئيشن]] رياست ۾ [[هاڪي]] جو انتظام ڪندڙ ادارو آهي، جڏهن ته چنائي جو [[ميئر راڌاڪرشنن اسٽيڊيم]] 2005ع جي مردن جي چيمپيئنز ٽرافي ۽ 2007ع جي مردن جي ايشيا ڪپ سميت بين الاقوامي هاڪي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي.

1846ع ۾ قائم ڪيل [[مدراس بوٽ ڪلب]] ۽ 1911ع ۾ قائم ڪيل [[رائل مدراس ياٽ ڪلب]] چنائي ۾ ٻيڙين جي ڊوڙ، چپو هلائڻ ۽ ڪينوئنگ جهڙين راندين کي هٿي ڏين ٿا. 1990ع ۾ کوليل [[مدراس موٽر ريس ٽريڪ]] ڀارت جو پهريون مستقل موٽر ريسنگ سرڪٽ هو ۽ هتي فارمولا ريسنگ جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪوئمبٽور کي اڪثر ”ڀارت جو موٽر اسپورٽس مرڪز“ ۽ ”ڀارتي موٽر اسپورٽس جو پٺاڻو“ سڏيو ويندو آهي، ۽ هتي [[ڪاري موٽر اسپيڊ وي]]، فارمولا 3 درجي جو ريسنگ سرڪٽ، واقع آهي. [[گهوڙن جي ڊوڙ]] [[گنڊي ريس ڪورس]] ۾ منعقد ٿئي ٿي، جڏهن ته رياست ۾ 18 سوراخن وارا ٽي گولف ميدان آهن: [[ڪاسموپوليٽن ڪلب]]، [[جمخانا ڪلب]] ۽ [[ڪوئمبٽور گولف ڪلب]].

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تمل ناڊو]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]</text>
      <sha1>n7day1t7230078g5d5xdwdoiu4prb6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪنواري مينار (باڪو)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50156</id>
    <revision>
      <id>413577</id>
      <parentid>405450</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T03:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42873" sha1="ss0bvojtr0nonlqi5vw590zq9npux87" xml:space="preserve">{{بهترين مضمون}}
{{Other uses|ميڊن ٽاور (سلجهائپ){{!}}Maiden Tower}}
{{Infobox monument
|monument_name = ميڊن ٽاور
|native_name   = ''Qız Qalası''
|image         = Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 08.jpg
|caption       = ميڊن ٽاور
|location      = [[پراڻو شهر (باڪو)|آڳاٽو شهر]], [[باڪو]], [[آذربائيجان]]
|designer      = 
|type          = [[ٽاور|مينار يا بُرج]]
|material      = 
|length        = 
|width         = 
|height        = {{convert|29.5|m|ft|abbr=on}} 
|begin         = 
|complete      = 12هين صدي
|open          =
|dedicated_to  = 
|map_name      = Azerbaijan Baku
|map_caption   = باڪو جي اندر مقام
|coordinates   = {{coord|40.3661|49.8372|display=inline,title}}
|extra         = {{designation list | embed=yes
   | designation1 = WHS
   | designation1_offname = [[شروان شاهان محل|شرونشاهس' شاهي محل]] ۽ ميڊن ٽاور ساڻ [[باڪو]] جو ڀت ڏنل شهر 
   | designation1_date = 2000 &lt;small&gt;(24هين [[عالمي ورثو ڪاميٽي|ورلڊ هيريٽيج ڪميٽي|session]])&lt;/small&gt;
   | designation1_type = ثقافتي
   | designation1_criteria = iv
   | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   | designation1_free1name = رياستي پارٽي
   | designation1_free1value = [[آذربائيجان]]
   | designation1_free2name =  ڏيھه
   | designation1_free2value = [[يورپ ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|يورپ ۽ اتر آمريڪا]]
   | designation1_free3name =  خطرو هيٺ
   | designation1_free3value = 2003–2009
}}
}}

Maiden Tower 
(Baku)
'''ميڊن ٽاور (باڪو)'''   (ڪنواري ٽاور (باڪو) , ڪنواري منارو (باڪو)
ڪنواري ٽاور (آذربائیجاني:(Qız qalası) [[پراڻو شهر (باڪو)|باڪو جي پُراڻي شهر]]، [[آذربائيجان]] ۾ ٻارنهين صدي جي يادگار آهي. 15هين صدي عيسوي جي [[شروان شاهان محل|شيرواشانهس جو محل]] سان گڏ، اهو 2001 ۾ [[يونيسڪو]] [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|عالمي ورثو تاريخي يادگارن جي فهرست]] هيٺ درج ثقافتي ملڪيت زمرو ٽيون جي تحت تاريخي يادگارن (ماڳن) جو هڪ گروهه ٺاهي ٿو. اهو آذربائيجان جو سڀ کان وڌيڪ مخصوص قومي نشان آهي، ۽ انهيءَ ريت [[آذربائيجاني منات|آذري ڪرنسي نوٽ]] ۽ سرڪاري ليٽرهيڊس تي نمايان طور ظاهر ڪيل آهي.&lt;ref name=list&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/958|title= Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower|accessdate=November 10, 2019|publisher=Unesco.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=evaluation&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/958.pdf|format=pdf|title=Baku (Azerbaijan); Evaluation Report|accessdate= November 10, 2019|publisher=Unesco.org}}&lt;/ref&gt;

ڪنواري ٽاور يا دي ميڊن ٽاور ۾ هڪ ميوزيم گهر رکيو ويو آهي، جيڪو باڪو شهر جي تاريخي ارتقا جي ڪهاڻي پيش ڪري ٿو. ان ۾ تحفو وٺڻ وارو دڪان (گفٽ شاپ) پڻ شامل آهي. ڇِت جو نظارو [[پراڻو شهر (باڪو)|پُراڻو اڇري شهر]]، [[باڪو بوليورڊ|بوليوارڊ]]، [[چارلس ڊيگال|ڊي گُلي]] هائوس، ۽ [[باڪو اُپسمنڊ|باڪو بي]] جي مُنارن ۽ سوڙهي گهٽين جو ويڪرو نظارو ڏيکاري ٿو. ويجهن سالن ۾، [[آذربائيجان ۾ نوروز|نوروز ميلو]] جي راتين مهل مٿئيون آتش دان ٻاريو ويو آهي.&lt;ref name=evaluation/&gt;

جمهوريا [[آذربائيجان]] جي [[باڪو]] ۾ باڪو جو ڪنواري ٽاور هڪ افسانوي ماڳ ۽ دنيا جي مشهور جڳهه آهي. اهو ٽاور اسرار ۽ افسانن جي ڪڪرن سان ڍڪيل آهي،&lt;ref&gt;Baku's Maiden Tower Legendary Monument of Mystery, Azerbaijan International, Los Angeles Office Box 5217, Sherman Oaks, CA 91413, USA, http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_maidentower.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maiden Tower Secrets of the Maiden Tower: What They Reveal about Early Man's Beliefs, Azerbaijan International, Los Angeles Office Box 5217, Sherman Oaks, CA 91413, USA , http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html&lt;/ref&gt; جنهن جي پاڙ [[آذربائيجان جو اتهاس|آذربائيجان جي تاريخ]] ۽ [[آذربائيجان جي سڀيتا|آذربائيجان جي قومي ثقافت]] ڏانهن جُڙيل آهي. ٽاور جي مهاڪهاڻي جو تلاءُ (حوض) ۽ ڏند ڪٿا آذربائيجان جي ثقافت ۽ قومي ورثو جو هڪ حصو آهي. واقعي (حقيقت ۾)، ڪجهه بهادري جون مهاڪهاڻيون آکاڙو يا [[ناٽڪ ناچ|ناٽڪ (ٿيٽر)]] جي ڊرامن ۽ [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|ناٽڪ ۾ ناچ]] لاءِ هڪ موضوع بڻجي ويون. [[ڪنواري مينار (سنگيت ناچ)|ميڊن ٽاور (بيليٽ)]] آذربائيجان جو  ورلڊ ڪلاس  [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|ناٽڪ ناچ]] آهي، جنهن کي 1940 ۾ [[افسرياب بدالبيلي]] ٺاهيو هيو ۽ ناٽڪ ناچ جو ريميڪ 1999 ۾ نباهيو ويو هيو.

[[ڪيسپيئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمونڊ]] جي سامونڊري ڪنارو پکڙجي وڃڻ جي نتيجي ۾، زمين جي هڪ پٽي اُڀري آئي.اها زمين نائين کان پندرنهين صديءَ دوران ترقي ڏني وئي، جڏهن پُراڻي شهر جي ڀِت، محلات، گڏوگڏ ميڊن ٽاور جي قلعي جو ٺلھ ( منارو) اَڏيو ويو هيو.&lt;ref name=Blair&gt;{{Cite book|last=Blair|first= Sheila|title= The monumental inscriptions from early Islamic Iran and Transoxiana|page=155|accessdate=November 11, 2019|url=https://books.google.com/books?id=4U0fCVfM8q8C&amp;pg=PA155&amp;dq=Maiden+Tower+originally+on+the+shore+of+the+Caspian+Sea.&amp;hl=en&amp;ei=qu_xTKvqNZCsugOi7JSPDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false|publisher= BRILL|year= 1992|isbn= 90-04-09367-2}}&lt;/ref&gt;

==اتهاس==
ڪجهه سائنسي ذريعن اشارو ڪن ٿا تہ ڪنواري ٽاور [[زرتشتي مذھب|زرتشت پسندي]] ۽ [[اسلام|اسلام اڇڻ کان اڳ]] واري دور ۾ [[ايران]] ۽ [[آذربائيجان]] جي [[فن تعمير|فنِ معماري (آرڪٽيڪچر)]] جو شاندار مثال آهي.&lt;ref name=&quot;D.A.Akhundov 1974, pp18-19&quot;&gt;D.A.Akhundov, On the origins, purposes and dating of the Baku tower-temple (qiz qalasi), in Russian, Baku, 1974, pp18-19,O proiskhozhdenii, naznachenii i datirovke Bakinskogo Bashennogo khrama (Qiz qalasi), in Russian, Baku, 1974, pp.18-19&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sara Ashurbeyli 1972&quot;&gt;Sara Ashurbeyli, New evidences on the history of Baku and the Maiden Tower, in Azerbaijani, Journal of Arts, N2 (14), Azerneshr publishing house, 1972, Ашурбейли С. Б. Новые изыскания по истории Баку и Девичьей башни. Гобустан. Альманах искусств №2(14). Азернешр, 1972 (на азерб. языке)&lt;/ref&gt;. پروفيسر ڊيوڊ.اي. آخوندوف قدیمہ آثار (آرڪيالاجيڪل) ۽ [[فن تعمير|فن تعميراتي (آرڪيٽيڪچر)]] ثابتيون ڏئي ٿو ۽ اهو دليل ڏنو آهي ته ٽاور [[زرتشتي مذھب|زرتشت ماڻهن]] جي [[باهه مندر|باهه وارو مندر]] آهي، جنهن کي ٽاور جي چوٽي تي باهه کان ٻاهر نڪرڻ جا 7  ٻُنڀا آهن.&lt;ref&gt;Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early-Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986,{{ISBN|5-94628-118-6}}, Azerneshr publishing house, pages-311, Ахундов Д. А. Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана. Баку, Азернешр, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, стр-311 http://www.ebooks.az/book_0NetTl4d.html?lang=ru&lt;/ref&gt; زرتشتين جو مڃڻ هيو تہ بهشت (جنت) تائين پهچڻ لاءِ 7 مرحلا يا 7 آڪاش (آسمان) آهن.

ڊيوڊ اي. آخندوف ۽ ڊاڪٽر [[حسن حسنيوف]] مطابق باهه-مندر جو ٽاور اندازي موجب اٺين صدي بي سي کان 7 صدي بي سي جي تاريخ وارو آهي.&lt;ref&gt;Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, Azerneshr publishing house, pp-311, Ахундов Д. А. Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана. Баку, Азернешр, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, стр-311, http://www.ebooks.az/book_0NetTl4d.html?lang=ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hassan Hassanov, Baku's Maiden Tower. A Pagan Monument of Baku, in Russian, {{ISBN|9789952273793}}, Baku, 2014, Гасан Гасанов, Девичья башня : Бакинская Девичья Башня; Языческий комплекс Баку, 2014, стр 487, {{ISBN|9789952273793}}, https://library.ada.edu.az:444/search~S0?/cNA1492.72+.B35+F38313+2013/cna+1492.72+b35+f38313+2013/-3%2C-1%2C0%2CE/frameset&amp;FF=cna+1492.72+b3+g27+2014&amp;1%2C1%2C{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan M. Bloom and Sheila S. Blair, The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Oxford University Press, 2009, Vol N2. {{ISBN|9780195309911}}, page-239, http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911&lt;/ref&gt;

ڪنواري ٽاور [[پراڻو شهر (باڪو)|پُراڻو ايچي شيهر]]  جي  ڏکڻ-اوڀر ۾ قائم ڪئي آهي، ان جي پراسرار ۽ ٻڍاپي تاريخ ۽ ڏند ڪٿا آهي، جيڪا ٻن دورن سان ڳنڍيل آهي، جيتوڻيڪ اهو حتمي طور تي قائم ناهي. اهو علائقو پهريون قديم [[پٿر جو دور|پٿر جو دور (پلائوليٿڪ دؤر)]] ۾ آباد ٿيو هيو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IZBcCIixzIIC&amp;pg=PA191&amp;dq=Maiden+Tower+baku&amp;hl=en&amp;ei=xKnvTJywFdWAhAfTg7GRDA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CD8Q6AEwBA#v=onepage&amp;q=Maiden%20Tower%20baku&amp;f=false|title=Lonely Planet 1000 Ultimate Experiences|publisher=[[لونلي پلينيٽ]]|year=2009|page=191|isbn=1-74179-945-7}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:10 AZM 1993 both sides.jpg|thumb|left|220px|[[آذربائيجاني منات|آذربائيجاني مانات]] تي ميڊن ٽاور جي عڪاسي (1993)]]

پروفيسر ۽ ناميارو اتهاسڪار (مورخ) ۽ باڪو جي اتهاس جو ماهر [[سارہ اشوربيلي|سر اي اشوربيليءَ]] حساب لڳايو تہ ٽاور جي پيڙه (بنياد)، جيڪا زميني مٿاڇري کان 15 ميٽر هيٺ ۽ زميني ميدان کان مٿي ٽي منزلن تي پکڙيل آهي، اصل ۾ چوٿين ۽ ڇهين عيسوي صدي جي وچ ۾ تعمير ڪيل اڏاوت جي نشاندهي ڪري ٿي۔ وچئين دور جي شهر ۾ استعمال ٿيندڙ پٿر جي ڀيٽ ۾ ٽاور ۾ ڪم آندل پٿر ۾ چٽو فرق آهي.&lt;ref name=&quot;Visions&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.visions.az/baku,83/|author=Ibrahimov, Dr. Kamil|title=The Mystery of the Maiden Tower|pages=22–26|publisher=Visions of Azerbaijan|accessdate=November 11, 2019}}&lt;/ref&gt; تاريخدان پروفيسر برتانيتسڪي طرفان جزوي طور ان نتيجي جي حمايت ڪئي آهي، جنهن جو موقف آهي ته هي ٽاور 5 صدي کان 6 صدي ۾ اڌ ۽ باقي اڌ پوءِ 12 صدي عيسوي ۾  ٺهيل آهي.&lt;ref name=&quot;Visions&quot;/&gt; سمجهيو وڃي تو تہ اهو ماڳ (سائٽ) اصل ۾ [[ساساني سلطنت|ساساني زمانو]] دوران [[زرتشتي مذھب|زرتشتي]] [[باھ مندر|مندر]] طور  استعمال ٿيندو هيو.&lt;ref&gt;[http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html Avesta. History of Zoroastrism] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428084721/http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html |date=2010-04-28 }}&lt;/ref&gt; ڏکڻ ڀت تي 14 ميٽر مٿانهين موجود هڪ لکت جنهن ۾ هڪ پراڻو [[ڪوفي اسڪرپٽ|ڪوفي رسم الخط (ڪوفيڪ اسڪرپٽ)]] ۾ 12هين صدي عيسوي دوران سرگرم رازو يا معمار (آرڪٽيڪٽ) ''قبي مسعود ابن داؤد يا ڪيوبي مسعود ابن داؤد'' جو ذڪر ٿيل آهي، هي ان رازو (آرڪٽيڪٽ) جو پيءٌ آهي جنهن [[گول ٽاور، مرداڪان|مرداڪان گول ٽاور]] بڻايو هيو.&lt;ref&gt;Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992, p. 149&lt;/ref&gt; ان هوندي به، اها نقش (پٿر تي لکيل اکر) تڪراري آهي، مادڪان ٽاور جي اُبتڙ حقيقت ۾ کيس معمار (آرڪٽيڪٽ) هئڻ جو انڪشاف ناهي ڪيو، جڏهن تہ عام طور ان ڳالهہ تي اتفاق ڪيو ويندو آهي تہ جديد ٽاور جو گهڻي حصو 12 هين صدي جو آهي.&lt;ref name=&quot;Visions&quot;/&gt; پروفيسر احمدوف جو خيال آهي تہ ان ٽاور جي ٻيهر تعمير واري زماني کان ئي ٽاور کي فلڪيااتي مشاهدي گاهہ طور استعمال ڪيو ويندو هيو، انهيءَ ڪارڻ تہ ٽاور جي هيٺئين حصي تي پٿر جون 30 ڪٽيل جڳهون ۽ مٿانهين حصي ۾ 31 نقش نگار، جيڪي پٿر جي پٽي سان ڳنڍيل آهن اهي مهيني جي ڏينهن تائين لاڳاپو ڏيکارين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Visions&quot;/&gt;

تازي قديمہ آثارجي کوٽرائي مطابق، جيڪا  1962–63 ۾ سرنگهہ جي هيٺانهين منزل تي ڪئي وئي هئي، اهو ٽاور هڪ وڏي چوٽي تي تعمير ڪيو ويو هيو، جيڪو سامونڊري پاسي جهڪيل هيو، ۽ مُکيا ٽاور کان نڪرندڙ پُشتي ڍانچو ٽاور کي استحڪام ڏيندو هيو. وڌيڪ کوٽائي ۾ پڻ انڪشاف ٿيو آهي ته ٽاور جي پيڙه تي ڪاٺين جي لوهي ڪام يا پٽي، هر 14 ميٽر (46 فوٽ) {{convert|14|m|ft}} اوچائي تي آهي. اهو زلزلي جي مزاحمت ڊيزائن جي حيثيت ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو پڻ اندازو لڳايو ويو آهي تہ ٽاور جي ويلڻ (سلينڊريڪل) شڪل ۾ 5 ميٽر (16 فٽ) {{convert|5|m|ft}} ٿُلهي پيڙه 4.5 ميٽر (15 فٽ) ({{convert|4.5|m|ft}})  (4 ميٽر (13 فٽ) پڻ ذڪر ڪيل) (({{convert|4|m|ft}}) واري ڀتين کي ٺوس بنياد فراهم ڪري ٿي، جنهن تي ان صدين کان جياپو ڪيو آهي. جيئن ٻين عالمن (اسڪالرز) اندازو لڳايو تہ ٽاور مختلف وقتن ۾ ٺهيو، تنهن جي ڀيٽ ۾ اهو پڻ ٻُڌايل آهي تہ ٽاور مختلف وقتن ۾ نه پر هڪ ئي وقت ۾ ٺاهيو ويو.&lt;ref name=vision&gt;{{Cite web|url=http://www.visions.az/baku,83/ |title=The Mystery of the Maiden Tower| author= Dr. Kamil Ibrahimov |accessdate=November 11, 2019|publisher=Visions of Azerbaijan}}&lt;/ref&gt;

1806 ۾ روسي حڪمراني جي دوران يونيسڪو جي فهرست تحت ٽاور ۽ ڀِت جا ٻيا ڍانچا پَڪا (مضبوط)  ڪيا ويا ۽ پوءِ بچي ويا آهن.&lt;ref name=World&gt;{{cite web|url=http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040306045734/http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|url-status=dead|archive-date=March 6, 2004|title=Walled City of Baku|accessdate=November 11, 2019|publisher=يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو}}&lt;/ref&gt;

ميڊن ٽاور کي آذربائيجان جي 1992-2006 جي [[سِڪي جو سبتو ۽ ابتو پاسو|سِڪي جو سبتو پاسو]] 1 کان 250 [[آذربائيجاني منات|منات]] بينڪ نوٽ &lt;ref&gt;[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azm/ 1, 5, 10, 50, 100 and 250 manat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }}. – Retrieved on November 11, 2019.&lt;/ref&gt; ۽ 2006 کانپوءِ جاري ڪيل 10 منات بينڪ نوٽ جي نقش &lt;ref&gt;[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azn/ 10 manat]. – Retrieved on November 11, 2019.&lt;/ref&gt; سان گڏوگڏ 1992-2006 جي دوران  آذربائيجاني 50 [[آذربائيجاني منات|ڪيوپڪ]] سڪو جي نقش تي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=2019 Standard Catalog of World Coins WORLD 1901-2000|url=https://archive.org/details/2019standardcata0000unse|last=Michale|first=Thomas|publisher=Krause Publications|year=2019|isbn=978-1-4402-4858-0|location=Stevens Point, WI|pages=[https://archive.org/details/2019standardcata0000unse/page/148 148]}}&lt;/ref&gt; ۽   [[آذربائيجاني منات|5 ڪيوپيڪ]] [[سِڪي جو سبتو ۽ ابتو پاسو|سِڪي جو ابتو پاسو]] تي 2006 کان ٽڪسال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ New generation coins]. – Retrieved on November 11, 2019.&lt;/ref&gt;

==علامتون ۽ اسرار==
باڪو ڪنواري ٽاور سان لاڳاپيل مختلف اسرار ۽ افسانا جُڙيل آهن.جيتوڻيڪ، اصلي اسرار هي آهي تہ: ٽاور جو ڊزائين ۽ مقصد, تنهن وچ ۾، باڪو ڪنواري ٽاور سان لڳاپيل 20 ڏند ڪٿائون آهن. انهن مان هڪ وڏو تعداد باڪو جي [[اسلام|اسلامي]] ۽ [[وچون دور|وچئين دور]] واري باڪو جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پر ٻين جون پاڙون  زرتشت يا اسلام کان اڳ واري آذربائيجان جي تاريخ، ڌرم، ۽ ثقافت سان گهڻو جڙيل آهن.&lt;ref&gt;Azerbaijan. Pre-Islamic History, Encyclopedia Iranica, http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iii&lt;/ref&gt;  گهڻو ڪري، سڀ کان وڌيڪ مشهور ڏندڪٿا آتشي-وار رکندڙ ڪُنواري ناري جي آهي، جنهن باڪو جي ماڻهن کي غلامي کان بچايو هيو.اها بهادري جي ڪهاڻي ۾ زرتشت جي عقيدن ۽ ثقافت جي پاڙُن کي ڏيکاريو ويو آهي ۽ جيڪي جديد دور تائين پهچي چڪي آهي.
[[فائل:Maiden Tower, Baku by Davud Akhundov.jpg|thumb| باڪو وارو مقدس باھ واري مندر جو منارو (ڪنواري وارو منارو), جيڪو داوود آخوندوف نئين سر جوڙايو جنھن جي قديم ۽ ابتدائي وچولي دؤر جي آذربائيجان جي وقت جي اھا تصوير باڪو جي ٫1986 جي ھڪ روسي ڪتاب مان ورتل]]
===باه-واري-وارن واري ڇوڪري جي ڏند ڪٿا ===
هڪ زماني ۾، هتي باڪو جو هڪ آڳاٽو (پراچين) ڳڙھ-شهر هو. هن ڳڙھ (قلعي) کي باهه-جو-مندر هو. گهڻو آڳاٽي زماني ۾، هڪ دشمن ان قلعو کي گهيري ۾ آندو هيو. دشمن باڪو جي ماڻهن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو حڪم ڏنو پر هنن انڪار ڪيو. انهي ڪري دشمن قلعي کي تباهه ڪرڻ ۽ سڀني رهاڪو (رهواسين) کي غلام طور تي گرفتار ڪرڻ لاءِ گهيرو شروع ڪيو. ڪيترائي قلعي جو بچاءُ ڪندڙ (محافظ) دشمن جي حملن کي روڪڻ جي جاکوڙ ۾ مارجي ويا. انهيءَ مهل، دشمنن جي  سئناپتي (سپھ سالار، ڪمانڊر) پاڻي جي فراهمي جي قطار (لائين) کي ڪٽڻ جو حڪم ڏنو. تنهنڪري هر ڪو قلعي اندر اڃايل هو. ڪوبه پاڻي نه کاڌو، رُڳو رت ۽ موت. ۽ [[ماگي|مکيا ماگي Magi]]، ٻين پادرين سان گڏجي، قلعي اندر باهه واري مندر ٽاور جي پوتر باهه جي پُوڄا ڪئي، ۽ [[اهورا مزدا|اهورا مازدا Ahura Mazda]] جي خدا کان ماڻهن جي سهائتا لاءِ دعا گهُري. انهي ڏينهن رات اهورا مازدا کان دعا گهُرڻ لڳا تہ هو سندن جان بچائي ۽ دشمن کي پوئتي موٽائي. آخرڪار، هن سندن دعا ٻڌي. ٻئي ڏينهن تي، ماڻهن ڏٺو تہ پوتر باهہ جو هڪ وڏو ٽڪرو باهہ جي مندر واري ٽاور تان مٿان هيٺ ڪِري پيو. هڪ سُندري ڇوڪري باهه منهجان نروار ٿي آئي، ان کي ڊگها باهه جي رنگ وارا وارَ هيا
ماڻهن جو ميڙُ گوڏن ڀَر ڪِري پيو، ۽ سندس پُوڄا ڪرڻ لڳا، هن چيو:&quot;فڪر نہ ڪريو، آئون توهان جي سهائتا ۽ حفاظت ڪنديس، مونکي تلوار ۽ مٿو لوهہ وارو ٽوپ (هيلمٽ) ڏيو. دشمن منهنجي ڇوڪراڻا وار نہ ڏسڻ گهرجن، قلعو جو دروازو کليل هجي.&quot; انهيءَ مهل، دشمن جو سئناپتي ٻاهر قلعي جي پهلواڻ سان آمهون سامهون ويڙهہ جي انتظار ۾ هيو. جيڪڏهن قلعي جو پهلواڻ ويڙهہ کٽي وڃي ها، تہ پوءِ دشمن جي سئنا (لشڪر، آرمي) پوئتي هٽي وڃي ها، پر جيڪڏهن دشمن کٽيو، تہ پوءِ اهي قلعي تي قبضو ڪندا ۽ سڀئي رهواسي غلام ٿي وڃن ها. قلعي جو دروازو کوليو ويو ۽ دشمن جي سئناپتي ڏٺو تہ هڪ پهلواڻ کيس وڙهڻ اچي رهيو هو. ڳري جنگ هلي. خدا جي برڪت واري لمحن مان هڪ ۾، قلعي جي پهلواڻ دشمن کي گهوڙي تان هيٺ ڪيرايو ۽ ان جي ڳچيءَ ۾ ڇُري (چاقو) سڌو سنئون وڌائين. دشمن جي سئناپتي (سپهہ سالار) رڙ ڪندي چيو:&quot;توهان کٽيو! توهان ڪير آهيو؟ پنهنجو لوهي ٽوپلو (هيلمٽ) لاهيو. مان توهان جو مُنهن کي ڏسڻ چاهيان ٿو، پهلواڻ!&quot;. هن مٿي تي پاتل لوهي ٽوپلو (هيلمٽ) لاٿو، ان ڏٺو تہ قلعي جو پهلواڻ وڏن آتشي رنگ جي وارن واري هڪ سُندر ناري هُئي. هن اچرج مان چيو:&quot;ابول، تون هڪ ڇوڪري آهين! تون بهادر ۽ خوبصورت ڇوڪري آھين! جيڪڏھن باڪو جون ناريون ايتريون بهادر هونديون آھن، تہ توھان جي قلعي تي ڪڏهن بہ محاصرو نہ ڪندس، سُهڻي! مون کي قتل نہ ڪريو!. هو سندس حسن ۽ بهادري سبب سندس پيار ۾ پئجي ويو. هن کيس ساڻس شادي ڪرڻ لاءِ چيو. بلڪل، ڇوڪري کيس قتل نہ ڪيو. هوءَ پڻ هن جي کُليل دل سبب سندس پيار ۾ پئجي وئي. اهڙي ريت، دشمن باڪو تي قبضو نہ ڪيو ۽ مقامي ماڻهن ان ٽاور جو نالو ان سُهڻي ڇوڪري جي نالي طور ڪُنواري ٽاور (ميڊن ٽاور) رکيو.&lt;ref name=&quot;azglobalcontext.org&quot;&gt;Mahir Khalifa-zadeh and Leyla Khalifazadeh, The Legend of Baku Maiden Tower (Zoroastrian legends), http://www.azglobalcontext.org/2017/02/the-legend-of-baku-maiden-tower_17.html&lt;/ref&gt;


===ڏند ڪٿا باڪو ٽاور جي باهہ ٻرڻ ڇاڪاڻ بند ڪيو===
ايندڙ ڏند ڪٿا جون پاڙون پڻ زرتشي آهن:
هڪ دفعي، هڪ دشمن باڪو جي قلعي جو گهيراءٌ ڪيو. بهرحال، باڪو جي ماڻهن دشمن جي درخواست تي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهن وڙهڻ ۽ پنهنجن جانين ۽ قلعي جو دفاع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. تنهنڪري باڪو جي ماڻهن وڏي بهادري سان لڙائي ڪئي پر قلعي اندر صورتحال ويتر جوکائتي(خطرناڪ) ٿيندي وئي. دشمنن قلعي جي محافظن جو تخت اٽلائڻ لاءِ هڪ سخت گهيراءٌ ڪيو. دشمنن قلعجي ڏانهن پاڻيءَ جي فراهمي ڪٽي ڇڏي، پاڻي ۽ کاڌو نہ هجڻ ڪري محافظن جي بچڻ جو ڪوبہ امڪان نہ بچيو انهيءَ مهل، مُکيا ماگھي ٻين پادرين سان گڏجي قلعو جي پوتر باهہ  جي فائر ٽيمپل-ٽاور ۾ دعا گهري. سڀني گڏجي، اهورا مازدا جي خدا کان دعا گهري تہ هو ماڻهن جي حفاظت ۽ سهائتا ڪري، ڪيترائي ڏينهن دعا گهرڻ کانپوءِ، ان پادرين جي پوڄا ۽ دعا ٻُڌي، هڪ زبردست ۽ تباهي آڻندڙ زلزلو آيو، جنهن جي نتيجي ۾ دشمن لشڪر جا هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪجهہ بچيل پري ڀڄي ويا، اهڙي ريت، باڪو جا ماڻهو غلامي کان بچي ويا، پر باهہ واري مندر جي چوٽي تي پوتر باهہ ٻرڻ بند ٿي وئي. &lt;ref&gt;Mahir Khalifa-zadeh, On the Problem of Ancient Baku's Location, edited by Prof Ziya Bunyatov, Newspaper Bakinsky Rabochiy, in Russian, Baku, Nov 24, 1988,https://ca.linkedin.com/in/prof-mahir-khalifa-zadeh-02a43844{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==&quot;ڪنواري ٽاور&quot; نالو جو ماخذ==
پروفيسر مهير خليفا-زادا جو خيال آهي ته ڏند ڪٿائن کانسواءِ، تاريخي وضاحتن يا آڳاٽن آثارن يا لکتن جي ثابتين آڌار اهو ڳولهڻ ڏکيو ٿي پيو آهي ته ان ٽاور کي ڪنواري ٽاور ڇو سڏيو ويو. مهاڪهاڻي پس منظر کانسواءِ، اها ڳاله ڀروسي لائق آهي ته لفظ &quot;ڪنواري (ميڊن)&quot; جو مطلب هي آهي ته ٽاور کي ڪنهن به دشمن تباهه نه ڪيو هيو ۽ اهڙي ريت ان جو مطلب (مذهبي نقطي نظر) کان آهي ته [[احريمان|انگرا مينيا(Ahriman)]]جي بڇڙائي ان کي ناپاڪ نه ڪيو، &quot;ڪنوار&quot; يا &quot;ڪنواري&quot; جي جڳهه، زرتشتن جي خدا [[اهورا مزدا|اهورا مازدا]] جو مندر آهي.&lt;ref name=&quot;azglobalcontext.org&quot;/&gt;

==فنِ معماري (آرڪٽيڪچر)==
[[فائل:Mahir Khalifa-zadeh.jpg|thumb| باڪو وارو مقدس باھ واري مندر جو منارو (ڪنواري وارو منارو), جيڪو داوود آخوندوف نئين سر جوڙايو جنھن جي قديم ۽ ابتدائي وچولي دؤر جي آذربائيجان جي وقت جي اھا تصوير باڪو جي ھڪ روسي ڪتاب مان ورتل]]

[[فائل:Maiden towers entry old city baku azerbaijan.jpg|thumb|left|داخلي رستو]]
[[فائل:Baku Maiden Tower 2010.jpg|thumb|ڪنواري واري مناري جا تعميراتي تفصيل]]

ان ٽاور کي &quot;باڪو جو سڀ کان وڌيڪ شاندار ۽ پراسرار يادگار&quot;، گيز گيليسي&quot; طور بيان ڪيو ويو آهي، سامونڊي ڪناري تي  مضبوط پٿر جي بنيادن تي ٺهيل، عربي، پارسي ۽ عثماني اثر جو ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اهو قدرتي تيل سان گڏو گڏ تعمير ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FZ2_aYHMl4IC&amp;pg=PA53|title=Peoples of Western Asia|publisher=Marshall Cavendish Corporation|page=53|year=2006|isbn=0-7614-7677-6}}&lt;/ref&gt; اهو هڪ ويلڻ (سلينڊريڪ) جي شڪل جو اٺ منزل وارو ڍانچو آهي، جيڪو 29.5 ميٽر (97 فٽ) {{convert|29.5|m|ft}} اوچائي تي پهچي ٿو، جنهن جو بنيادي قطر ڊيگهه ۾ 16.5 ميٽر (54 فٽ) {{convert|16.5|m|ft}} آهي. ان ٽاور ۾ 200 ماڻهن جي سهنج لاءِ مناسب داخلي جگهہ آهي. مُکيا ٽاور ڏانهن هڪ ڊگهو وڌارو جو منهن اوڀر طرف آهي، جيڪو سج اڀرڻ ڏانهن اشارو ڪري رهيو آهي، جنهن اهو نتيجو ڪڍيو ويندو آهي ته اهو هڪ فلڪياتي ٽاور وانگر ٺاهيو ويو آهي. جڏهن ته ٽيڪ اوڀر طرف اٿس، ٽاور تائين پهچڻ واري دروازي جو منهن ڏکڻ اوڀر آهي. ان ٽاور جي ھر منزل تي ھڪڙي تراکڙو گنبذ ڇت آھي، &quot;ھڪڙو پٿر پيالو&quot; جيڪو مرڪز ڏانهن کلي ٿو. ڀتين جي ٿولهہ 5 ميٽر (16 فٽ) {{convert|5|m|ft}} ۾ ويلڻ واري شڪل جي فيٿ پيڙهہ کان مٿئيون فرش 3.2-4.2 ميٽر (10-14 فٽ) {{convert|3.2|-|4.2|m|ft}} آهي. سڀ منزلون ڏاڪڻ وسيلي جڙيل آهن جيڪي گول ڀت سان لڳولڳ آهن ۽ سوڙهي دَري ۽  جارو (طاقي) اندر ٽمڪن ٿيون. پٿر جي چوٽين ۾ بڻيل بناوٽ ۾ مختلف سطحن جي نمائش ٿئي ٿي، جنهن ۾ مقامي ڀوري رنگ جي چوني وارا پٿر شامل آهن. [[چيرولي|جپسم]] پلاسٽر ۾ رکيل پٿرن جي هڪ ڪاري ۽ اڇي پٽي متبادل رخ جو اثر ڏين ٿيون. ٽاور جو اتر اولهه حصو مٿاڇري جي اصل تڪميل کي برقرار رکي ٿو. اتي هڪ چُهنب-وانگر ٻاهر تي نڪتل حصو آهي، هڪ پشتي، شڪل ۾ مڙيل، رازي جو ڪم سان ٺهيل آهي. اڳ ذڪر ڪيل پٿر سان ٿيل ڪم چورس ڪنارن ۾ آهي.&lt;ref name=evaluation/&gt;&lt;ref name=Tower&gt;{{Cite web|url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html|title=Secrets of the Maiden Tower:What They Reveal about Early Man's Beliefs|author= Ronnie Gallagher and Betty Blair |accessdate= November 11, 2019|publisher=Azerbaijan International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Maiden&gt;{{Cite web|url=http://www.window2baku.com/eng/9devbashnya.htm|title=The Maiden Tower|accessdate=November 11, 2019|publisher=Window to Baku}}&lt;/ref&gt;

آڳاٽن آثارن جي ماهرن طرفان ٽاور جي تعميراتي خصوصيتن جو هڪ تفصيلي جائزو اهو ٻُڌائي ٿو تہ  ان جي اندروني ۽ ٻاهرئين مٿاڇرن تي ٻنهين پٿرن جي عمارت سازي ڊائمنڊ جي شڪل واري آهي ۽ ٽاور جي ڀت جي هيٺئين حصي ۾ پڻ مٿي ڏيکارجي ٿي. هيري (ڊائمنڊ) جي شڪل جو ڪٽ سجاوٽ جي خصوصيت طور نظر اچي ٿو، خاص طور اولهه جي ڀت جي ٻاهرئين مهاڙ تي ، اوپر طرف آرائشي آهي ۽ ڀت جي هيٺ سنئون ميدان آهي. پوري ٽاور ۾ نوٽ ڪيل هڪ تيزفهم خصوصيت منجهان پروڙ پئجي ٿي تہ انکي  هڪ هڪ پٿر جو ٿنڀو يونٽ طور بڻايو ويو هيو، تنهن هوندي، تازي سڌارو کي ڪچو بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=Tower/&gt;
===پاڻي جو کوهہ===
پاڻي جو کوهہ, ٽاور ۾ نظر ايندڙ هڪ ٻيو ذڪر لائق عمارت 0.7 ميٽر (2.3 فٽ){{convert|0.7|m|ft}} قطر (ڊائميٽر diameter) جو پاڻي جو  کوهہ آهي، جيڪو 21 ميٽر (69 فٽ) {{convert|21|m|ft}} اونهو آهي (ان جي اونهائي پاڻي وارو ڀريل- [[جالارو جَرُ| ايڪويفر aquifer (پاڻي وارو ڀريل- جالارو جَرُ - مٽيءَ جو جَر جي پاڻيءَ مان آسانيءَ سان ٿيندڙ گذر)]]تائين آهي)، جنهن کي ٽاور جي ٻئي منزل تي پڌرو ڪيو ويو آهي. زميني مٿاڇرو تي پڻ ان جو لنگهه (دروازو) آهي، جنهن کي پراچين آثار جي ماهر عباس اسلاموف ٽاور جي تازي تحقيق دوران ڳولهي لڌو هيو. ان کوهہ کي مينهن (برسات) جي پاڻي کي جمع ڪرڻ جي بناوٽ سان تعبير ڪيو ويو آهي ۽ چيو وڃي ٿو ته هي پاڻي صاف ۽ تازو آهي (جڏهن ته هي سمنڊر جي ويجهو آهي). ٺڪر (سيرامڪ پائپ) (30 سينٽي ميٽر (12 انچ) قطر (ڊائميٽر) ۾ {{convert|30|cm|in}}) پلمبنگ جو ڪم ٽاور جي جارن مان هيٺ کوهہ ۾ وهندڙ پاڻي فراهمي وسيلي طور آهي.
جيئن ته چيو وڃِ ٿو ته پراچين (آڳاٽو) پلمبنگ سسٽم پنهنجي اصل شڪل ۾ آهي، تنهنڪري ان کي صاف ڪرڻ گهرجي ۽ ان جي بناوٽ جي نيٽورڪ کي وضاحت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ان جي اڀياس وسيلي معلوم ڪجي جيڪو اصل ۾ مينار (منارو، ٽاور) جي حصي طور بڻايو ويو آهي. پلمبنگ سسٽم جي ٺڪر (سيرامڪس) ۽ ان ۾ جمع ڪيل لٽ (رءُ، مٽي يا سِلٽ)، ٿرمو-لومينيسيسي ٽيڪنيڪ ڪم آڻي ٽاور جي ڄمار ٺيڪ ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=Tower/&gt;&lt;ref name=Maiden/&gt;
ٻئي منزل ۽ ستين منزل جي وچ ۾، هر منزل تي نيم گولائي (سيمي سرڪيولر) شڪل جو گٽر آهي، جيڪو منارو (ٽاور) ۾ پڻ نظر اچي ٿو. اهو سيرامڪ پائپن سان ٺهيل آهي جيڪو هڪٻئي جي مٿان لڳل آهي ۽ ان ۾ چونو گچ (لائم مارٽر) پڻ شامل آهي. پائپن کي ڪنڀار جي ڦيٿو ٽيڪنيڪ سان تيار ڪيو ويو آهي. اهي 20-25 سينٽي ميٽر (7.9 9.8 انچ){{convert|20|-|25|cm|in}} قطر ۾ 2.2 سينٽي ميٽر (0.87 انچ {{convert|2.2|cm|in}}) ٿلهي ڀت سان آهي ۽ هر ڦاڪ 40-45 سينٽي ميٽر (16-18 انچ {{convert|40|-|45|cm|in}}) ڊگهي آهي. ساڳئي ريت گٽر گرائونڊ فلور تان فائونڊيشن ليول تائين ڏيک ڏين ٿا،پر چار ڪُنڊن وارو سيرامڪ پائپ 22 سينٽِي ميٽر (8.7 انچ) × 18 سينٽي ميٽر (7.1 انچ {{convert|22|cm|in}} × {{convert|18|cm|in}}) قد سان آهي، جيڪو ڀت سان ٻاهر نڪري ٿو.&lt;ref name=vision/&gt;

==بحالي==
منارو (ٽاور) ۽ شهر جي ڀتين سميت پوري ثقافتي ملڪيتن جي [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور اعلان کانپوءِ، 2000 ۾، هڪ زلزلو آيو، جنهن سان ملڪيتن کي هاڃو (نقصان) پهتو. يونيسڪو، ان ثقافتي ورثو جي مناسب طريقي سان بچاءٌ (تحفظ) لاءِ قومي اختيارين جي ڪوششن جي گهٽتائي کي نوٽ ڪندي ان يادگارن کي 2004 کان 2009 تائين &quot;[[خطري ۾ عالمي ورثو جي فهرست]]&quot; جي تحت درج ڪيو، جنهن ۾ ان تبصري ساڻ چيو ويو تہ &quot;2000 ۾ زلزلي ۽ شهري ترقياتي دباءَ سبب صداقت جو وڃائجي وڃڻ&quot;. 
تنهن هوندي، لاڳاپيل اختيارين ڪنزرويشن ماسٽر پلان تيار ڪيو ۽ ملڪيت جي مناسب تحفظ ۽ انتظام جو يقين ڏيارڻ کانپوءِ، ورثو سائٽ سان لاڳاپيل &quot;خطري ۾&quot; ٽيگ کي يونيسڪو 2009 ۾ هٽائي ڇڏيوهيو. اها به درخواست ڪئي وئي هئي تہ اسٽيٽ پارٽي پڻ ورلڊ هيريٽيج سينٽر کي، 1 فيبروري 2010 تائين، ملڪيت جي تحفظ جي حالت ۽ 2010 ۾ پنهنجي 34 هين اجلاس ۾ عالمي ورثو ڪاميٽي جي غور هيٺ اڳڀرائي بابت هڪ تازو ترين رپورٽ پيش ڪري.&lt;ref name=World/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/642|title=Decision – 27COM 7B.59 – Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan)|publisher=Unesco.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/170|title=Decision – 28COM 15A.29|publisher=Unesco.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/347|title=Decides to retain the Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan) on the List of World Heritage in Danger| publisher=Unesco.org}}&lt;/ref&gt;

==مشهور سڀيتا ۾==
بادشاهہ جي افسانوي ڪهاڻي پنهنجي ڌيءُ کي هڪ اهڙي ماڻهوءَ سان پرڻو ڪرڻ لاءِ مجبور ڪري ٿي، جنهن سان هوءَ محبت نٿي ڪري، جنهن کان بچڻ لاءِ هوءَ پنهنجي پيءٌ کان پهرين کيس لاءِ هڪ منارو (ٽاور) تعمير ڪرڻ جو مطالبو ڪري ٿي، ۽ جڏهن اهو تيار ٿي وڃي ٿو ته هوءَ ان مينار جي چوٽي تان ٽپو ڏئي پنهنجو پاڻ کي ماري (خودڪشي ڪري) ٿي، جيڪو واقعو آذربائيجان جي ڪيترن ئي نظمن ۽ ناٽڪن جو موضوع بڻجي وڃي ٿو.
بهرحال، &quot;ڪنواري مينار&quot; يا &quot;ميڊن ٽاور&quot; نالي سان هي ناٽڪ جو بيت، آذربائيجان جو پهريون ڀيرو بيت (نظم) هو، جيڪو 1940ع ۾ آفسراياب بدالبيلي پاران جوڙيو (ڪمپوز) ويو هيو.اهو ناٽڪ بيت باڪو اوپيرا ۽ بيت منڊلي (ٿيٽر) ۾ پيش ڪيو ويو.جڏهن ته، ڪهاڻي جي ڏند ڪٿا (اسٽوري لائين) ٿوري ڦيرڦار سان ٻيهر ترتيب ڏنل نسخو آهي. ناٽڪ بيت جي ٻيهر ترتيب ڏنل نسخو موجب، بادشاهہ جي جنگي مهم کان واپس موٽڻ تي سندس گهرواري (زال) پُٽ بدران ڌيءٌ کي ڄڻيو هيو. هو ڪاوڙ ۾ ڇتو ٿي پيو ۽ پنهنجي ڪڪي (ڌيءٌ) کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنائين. تنهن هوندي بہ، ٻار جي ناني کيس پري  ڳجهي جگهہ تي کڻي وڃي لڪائي ڇڏيو هو، جتي هوءَ هڪ سُهڻي ناري بڻجي وڏي ٿي هئي. سترهن سالن جي عمر ۾ هوءَ هڪ عاشق سان رڌل رهي. انهيءَ ٽاڻو (مهل) تي، بادشاهہ کيس ڏسڻ جو موقعو ماڻيو، کيس سان پرڻو ڪرڻ چاهيو ۽ انهيءَ ڪارڻ کيس کڻي ويو ۽ کيس ميڊن ٽاور يا ڪنواري مينار ۾ رکيائين. ناريءَ جو عاشق ان واقعي تي ڪاوڙ ۾ ڏاڍو ڇتو ٿي پيو ۽ هو بادشاهہ کي مارڻ ۾ سوڀارو ٿيو. انکانپوءِ هو پنهنجي پريميڪا کي بچائڻ لاءِ ميڊن ٽاور ڏانهن ڊوڙيو. انهيءَ مهل، جڏهن ڇوڪريءَ مينار ڏانهن قدم وڌڻ جو آواز ٻُڌي سمجهيو ته بادشاه ئي کيس ڏسڻ لاءِ اچي رهيو آهي، ۽ هن سُتت (تُرت) ئي ٽاور تان ٽپو ڏئي خودڪشي ڪري ڇڏي.&lt;ref name=vision/&gt;&lt;ref name=Maiden/&gt;

2011 تائين، منارو موسمياتي تبديلين خلاف هڪ مهم &quot;[[ارٿ آور]]&quot;  ۾ حصو پڻ ورتو، جنهن ۾ وڏيون عمارتون هڪ ڪلاڪ لاءِ &quot;اونداهيون&quot; ٿي وينديون آهن ته جيئن ان مقصد ڏانهن سُجاڳي آڻي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Rustamov |first=Elshan |title=Девичья башня на час останется без света ради природы |url=http://www.1news.az/society/20110324035120563.html |publisher=1news.az |accessdate=11 November 2019 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110326054316/http://www.1news.az/society/20110324035120563.html |archivedate=26 March 2011 }}&lt;/ref&gt;

==تصويري گيلري==
&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
فائل:Maidentt.jpg|پُراڻو شهر باڪو ميڊن ٽاور.
فائل:Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 215-217 HDR.jpg|چمڪندڙ ميڊن ٽاور
|ميڊن ٽاور جي معلوماتي پليٽ.
|ڪُنواري مينار (ميڊن ٽاور)، [[پُراڻو شهر (باڪو)]] ۽ [[شروان شاهان محل|شيروانشاهس جو شاهي محل]] بابت معلومات]].
فائل:Giz galasi.JPG
فائل:10 AZM 1993 both sides.jpg|[[آذربائيجاني منات|آذربائجان ڪرنسي]]: 10 [[آذربائيجاني منات|منات]] (1993) جنهن ۾ ڪُنواري مينار( ميڊن ٽاور) ڏيڱاريل آهي
فائل:Maiden towers entry old city baku azerbaijan.jpg|ٻارنهين هين صدي جي پُراڻو شهر باڪو آذربايجان جي ميڊن ٽاور ۾ داخلا
فائل:Torre_de_la_Doncella,_Baku,_Azerbaiyán,_2016-09-26,_DD_215-217_HDR.jpg|رات جي مهل روشن ٽمڪندڙ ڪنواري ٽاور، باڪو، آذربائيجان
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
*[[گوبستان راڪ آرٽ ڪلچرل لينڊ اسڪيپ]]
*[[باڪو جو باه مندر]]
*[[آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|آذربائيجان ۾ عالمي ورثو سائٽس جي فهرست]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

==خارجي ڳنڍڻا==
*http://azincoming.az/visitazerbaijan/maiden-tower/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624143430/http://azincoming.az/visitazerbaijan/maiden-tower/ |date=2020-06-24 }} 
[[زمرو:باڪو ۾ اڏاوتون ۽ عمارتون]]
[[زمرو:آذربائيجان ۾ مينار]]
[[زمرو:آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳ]]
[[زمرو:باڪو ۾ سياحتي مقام]]
[[زمرو:آذربائيجان ۾ سماڌيون ۽ يادگار]]
[[زمرو:آذربائيجان جا قومي نشان]]</text>
      <sha1>ss0bvojtr0nonlqi5vw590zq9npux87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عرب ليگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54823</id>
    <revision>
      <id>413580</id>
      <parentid>370123</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36610" sha1="m1ievsaht82phzj55ki1hq009d1rpqp" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.

== تاريخ ==
{{مکيه|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Sadat and Begin meet Carter at Camp David - NARA - 181330.tif|thumb|[[انور السادات]]، [[جمي ڪارٽر]] ۽ [[ميناخم بيگن]]؛ ڪيمپ ڊيوڊ معاهدن کان پوءِ مصر ۽ ٻين عرب ليگ ميمبرن جا لاڳاپا سخت متاثر ٿيا.]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Kuwait map.png|thumb|[[ڪويت]] تي عراق جي 1990ع واري حملي عرب ليگ اندر سخت اختلاف پيدا ڪيا.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:2002 Arab League Summit.jpg|thumb|2002ع ۾ [[بيروت]] ۾ عرب سربراهي اجلاس دوران [[عرب امن شروعات]] منظور ڪئي وئي.]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب بهار ۽ شام ===
[[فائل:Arab League HQ 2012.jpg|thumb|[[قاهره]] ۾ عرب ليگ جو هيڊڪوارٽر.]]

2011ع ۾ [[عرب بهار]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:2023 Arab–Islamic extraordinary summit.jpg|thumb|2023ع ۾ [[رياض]] ۾ عرب ۽ اسلامي ملڪن جو غيرمعمولي گڏيل سربراهي اجلاس.]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>m1ievsaht82phzj55ki1hq009d1rpqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413581</id>
      <parentid>413580</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36606" sha1="oqvz3uxqxidkvaump29pig8hn3pht5u" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Sadat and Begin meet Carter at Camp David - NARA - 181330.tif|thumb|[[انور السادات]]، [[جمي ڪارٽر]] ۽ [[ميناخم بيگن]]؛ ڪيمپ ڊيوڊ معاهدن کان پوءِ مصر ۽ ٻين عرب ليگ ميمبرن جا لاڳاپا سخت متاثر ٿيا.]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Kuwait map.png|thumb|[[ڪويت]] تي عراق جي 1990ع واري حملي عرب ليگ اندر سخت اختلاف پيدا ڪيا.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:2002 Arab League Summit.jpg|thumb|2002ع ۾ [[بيروت]] ۾ عرب سربراهي اجلاس دوران [[عرب امن شروعات]] منظور ڪئي وئي.]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب بهار ۽ شام ===
[[فائل:Arab League HQ 2012.jpg|thumb|[[قاهره]] ۾ عرب ليگ جو هيڊڪوارٽر.]]

2011ع ۾ [[عرب بهار]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:2023 Arab–Islamic extraordinary summit.jpg|thumb|2023ع ۾ [[رياض]] ۾ عرب ۽ اسلامي ملڪن جو غيرمعمولي گڏيل سربراهي اجلاس.]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>oqvz3uxqxidkvaump29pig8hn3pht5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413582</id>
      <parentid>413581</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* مصر جي معطلي */</comment>
      <origin>413582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36612" sha1="7870hik9u1l5vyo1o1o0nhkqg8ca8x1" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Kuwait map.png|thumb|[[ڪويت]] تي عراق جي 1990ع واري حملي عرب ليگ اندر سخت اختلاف پيدا ڪيا.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:2002 Arab League Summit.jpg|thumb|2002ع ۾ [[بيروت]] ۾ عرب سربراهي اجلاس دوران [[عرب امن شروعات]] منظور ڪئي وئي.]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب بهار ۽ شام ===
[[فائل:Arab League HQ 2012.jpg|thumb|[[قاهره]] ۾ عرب ليگ جو هيڊڪوارٽر.]]

2011ع ۾ [[عرب بهار]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:2023 Arab–Islamic extraordinary summit.jpg|thumb|2023ع ۾ [[رياض]] ۾ عرب ۽ اسلامي ملڪن جو غيرمعمولي گڏيل سربراهي اجلاس.]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>7870hik9u1l5vyo1o1o0nhkqg8ca8x1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413583</id>
      <parentid>413582</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* نار جو بحران */</comment>
      <origin>413583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36926" sha1="ipyvtopb17ghov2wrlw11l4vqnu8iop" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:2002 Arab League Summit.jpg|thumb|2002ع ۾ [[بيروت]] ۾ عرب سربراهي اجلاس دوران [[عرب امن شروعات]] منظور ڪئي وئي.]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب بهار ۽ شام ===
[[فائل:Arab League HQ 2012.jpg|thumb|[[قاهره]] ۾ عرب ليگ جو هيڊڪوارٽر.]]

2011ع ۾ [[عرب بهار]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:2023 Arab–Islamic extraordinary summit.jpg|thumb|2023ع ۾ [[رياض]] ۾ عرب ۽ اسلامي ملڪن جو غيرمعمولي گڏيل سربراهي اجلاس.]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>ipyvtopb17ghov2wrlw11l4vqnu8iop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413584</id>
      <parentid>413583</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* عرب امن شروعات */</comment>
      <origin>413584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37209" sha1="ko6jibt2tmpysqi020kps1ieglsuvtk" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب بهار ۽ شام ===
[[فائل:Arab League HQ 2012.jpg|thumb|[[قاهره]] ۾ عرب ليگ جو هيڊڪوارٽر.]]

2011ع ۾ [[عرب بهار]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:2023 Arab–Islamic extraordinary summit.jpg|thumb|2023ع ۾ [[رياض]] ۾ عرب ۽ اسلامي ملڪن جو غيرمعمولي گڏيل سربراهي اجلاس.]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>ko6jibt2tmpysqi020kps1ieglsuvtk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413585</id>
      <parentid>413584</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37212" sha1="m13dasvhuvfsh8pv38emukgcduucn0k" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب بهار ۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب بهار]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:2023 Arab–Islamic extraordinary summit.jpg|thumb|2023ع ۾ [[رياض]] ۾ عرب ۽ اسلامي ملڪن جو غيرمعمولي گڏيل سربراهي اجلاس.]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>m13dasvhuvfsh8pv38emukgcduucn0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413586</id>
      <parentid>413585</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37212" sha1="dqe01wyg0dg07r65rfokkl4iba1oa63" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب بهار ۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب بھار]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:2023 Arab–Islamic extraordinary summit.jpg|thumb|2023ع ۾ [[رياض]] ۾ عرب ۽ اسلامي ملڪن جو غيرمعمولي گڏيل سربراهي اجلاس.]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>dqe01wyg0dg07r65rfokkl4iba1oa63</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413587</id>
      <parentid>413586</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* عرب احتجاجي لھر۽ شام */</comment>
      <origin>413587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37228" sha1="ff89llki7f4lomm6rf04390jpv9v7pn" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:2023 Arab–Islamic extraordinary summit.jpg|thumb|2023ع ۾ [[رياض]] ۾ عرب ۽ اسلامي ملڪن جو غيرمعمولي گڏيل سربراهي اجلاس.]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>ff89llki7f4lomm6rf04390jpv9v7pn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413588</id>
      <parentid>413587</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس */</comment>
      <origin>413588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37369" sha1="51moo3j12oauzkxvamup2o9imls5x46" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران ترڪي جو صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ انڊونيشيا جو صدر [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>51moo3j12oauzkxvamup2o9imls5x46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413589</id>
      <parentid>413588</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخي ارتقا جو خلاصو */</comment>
      <origin>413589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52429" sha1="7ck4dy1ol07ucag799l86zu8ql9svb4" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران ترڪي جو صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ انڊونيشيا جو صدر [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي قيام کان اڳ عرب ملڪن جي گڏيل تنظيم جي نوعيت ۽ نالي بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ وڌندڙ سياسي رابطن جي نتيجي ۾ هڪ اهڙي بين الحڪومتي تنظيم قائم ڪرڻ تي بحث شروع ٿيو، جيڪا ميمبر رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ سياسي ۽ ٻين معاملن تي سهڪار وڌائي سگهي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تنظيم جي تياريءَ دوران نالي بابت به اختلاف هئا. [[شام]] طرفان '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] طرفان '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا ويا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار مصري تجويز کي بنياد بڻائيندي '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]، جيڪو 7 آڪٽوبر 1944ع تي منظور ٿيو، ۾ اڳ ئي تجويز ڪيل تنظيم کي '''عرب رياستن جي ليگ''' جي تصور سان بيان ڪيو ويو هو. پروٽوڪول موجب تنظيم آزاد عرب رياستن تي مشتمل هجڻي هئي ۽ ان جو مقصد سندن لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ منظور ڪيل منشور ان نالي ۽ اداري کي باضابطا قانوني بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر، جتي تنظيم جو جنرل سيڪريٽريٽ قائم آهي.]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل آهي، جن منشور تي صحيحون ڪيون، ۽ هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. نئين رياست کي پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائڻي پوندي آهي، جيڪا درخواست ان کان پوءِ ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل تنظيم جو اهم فيصلو ڪندڙ ادارو آهي ۽ هر ميمبر رياست کي ان ۾ هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب ڪائونسل جا اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== باني ميمبر ===
22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي منشور سان لاڳاپيل ست باني رياستون [[مصر]]، [[عراق]]، [[ٽرانس اردن]] (هاڻوڪو [[اردن]])، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن]] هيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1944, The Near East, South Asia, and Africa, The Far East, Volume V
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1944v05/ch12subch2
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ واري دور موجب ڏيکاريندڙ نقشو.]]

قيام کان پوءِ ٻين آزاد عرب رياستن جي شامل ٿيڻ سان تنظيم آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم جا ميمبر بڻيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ عرب ليگ جي رڪنيت وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي ۽ [[بحرين]]، [[قطر]]، [[عمان]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[موريتانيا]]، [[صوماليا]]، [[فلسطين]] ۽ [[جبوتي]] تنظيم ۾ شامل ٿيا. [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيو ۽ عرب ليگ جو سڀ کان دير سان شامل ٿيندڙ موجوده ميمبر بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Fact About Arab League
 |url=https://gulfnews.com/uae/fact-about-arab-league-1.382126
 |website=Gulf News
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ بنيادي اصطلاح '''آزاد عرب رياست''' استعمال ٿيل آهي، پر عملي طور عرب دنيا جي لساني ۽ ثقافتي تنوع سبب رڪنيت صرف ڪنهن ملڪ جي آباديءَ جي واحد ٻوليءَ جي بنياد تي مقرر نه رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۽ [[جبوتي]] ان تنوع جا اهم مثال آهن. صوماليا ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته جبوتي ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]] ۽ خاص طور [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان ڊگها تاريخي، واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. صوماليا 14 فيبروري 1974ع ۽ جبوتي 4 سيپٽمبر 1977ع تي عرب ليگ ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Member states of the Arab League
 |url=https://www.britannica.com/topic/Arab-League
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ڪوموروس]] جو مثال پڻ عرب ليگ جي لساني تنوع کي ظاهر ڪري ٿو. هندي سمنڊ ۾ واقع هن ٻيٽ ملڪ ۾ ڪوموري، عربي ۽ فرانسيسي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون. ڪوموروس 20 نومبر 1993ع تي ليگ ۾ شامل ٿيو.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[فائل:Flag of Kuwait.svg|thumb|[[ڪويت]] 20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ جو ميمبر بڻيو.]]

[[ڪويت]] جي رڪنيت عرب ليگ جي شروعاتي دور جي اهم بين الرياستي تڪرارن مان هڪ سان ڳنڍيل هئي. ڪويت 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ساڳئي وقت ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت ڪئي ۽ عراق کان طاقت استعمال نه ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان بحران دوران عرب ليگ هڪ عرب فوجي فورس ڪويت موڪلڻ جو انتظام پڻ ڪيو، جنهن جو مقصد برطانوي فوجن جي جاءِ وٺڻ ۽ ڪويت جي آزاديءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
[[فائل:Flag of Palestine.svg|thumb|[[فلسطين]] جي نمائندگي عرب ليگ جي سياسي سرگرمين ۾ تنظيم جي قيام کان ئي اهم رهي آهي.]]

فلسطين جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ واري [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ به شامل هو. 1944ع جي تياريءَ واري عمل ۾ فلسطيني عربن جي نمائندگي موجود هئي، جيتوڻيڪ فلسطين ان وقت آزاد رياست نه هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي عرب ليگ ۾ فلسطيني نمائندگي حاصل ٿي ۽ 9 سيپٽمبر 1976ع کان فلسطين کي ميمبرن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ فلسطين عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪندو رهيو آهي.

=== رڪنيت جي معطلي ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ڪجهه ميمبر رياستن جي شرڪت سياسي بحرانن سبب معطل پڻ ڪئي وئي آهي. اهڙي معطلي ۽ مستقل اخراج ۾ فرق رکيو ويندو آهي.

[[مصر]] جي [[مصر-اسرائيل امن معاهدو|اسرائيل سان امن معاهدي]] کان پوءِ 1979ع ۾ ان جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو مرڪزي دفتر قاهره کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو. مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر تنظيم ۾ شامل ڪيو ويو ۽ پوءِ هيڊڪوارٽر پڻ قاهره واپس منتقل ٿيو.

[[شام]] جي شرڪت نومبر 2011ع ۾ [[شام جي گهرو ويڙهه]] جي شروعاتي مرحلي دوران معطل ڪئي وئي. لڳ ڀڳ ٻارهن سالن کان پوءِ، 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي اجلاسن ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League Headquarters, Cairo.jpg|thumb|عرب ليگ جي ڪائونسل جا ڪيترائي اهم رڪنيتي فيصلا [[قاهره]] ۾ تنظيم جي مرڪزي دفتر ۾ ڪيا ويا آهن.]]

=== تنظيم ڇڏڻ ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 18 ڪنهن ميمبر کي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪرڻ جو طريقو پڻ ڏئي ٿي. اهڙي رياست کي پنهنجي ارادي بابت ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏيڻو پوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

ساڳي شق موجب جيڪڏهن ڪا ميمبر رياست منشور مان پيدا ٿيندڙ پنهنجون ذميواريون پوريون نه ڪري ته ڪائونسل ان کي ليگ کان الڳ قرار ڏئي سگهي ٿي. اهڙي فيصلي لاءِ لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبر رياستن جو اتفاق راءِ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري منشور ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''ذميوارين جي ڀڃڪڙيءَ سبب اخراج''' لاءِ الڳ قانوني بندوبست موجود آهن. عملي طور تنظيم پنهنجي تاريخ ۾ مستقل اخراج جي ڀيٽ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت کي عارضي طور معطل ڪرڻ وارو طريقو وڌيڪ استعمال ڪيو آهي.

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>7ck4dy1ol07ucag799l86zu8ql9svb4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413590</id>
      <parentid>413589</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخ */</comment>
      <origin>413590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82140" sha1="5bnlwwfnfvldnu0sjjcge90892npfca" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| دفاعي ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار کي هٿي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي مداخلت
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي شرڪت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي شرڪت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي حل لاءِ گڏيل تجويز
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي شرڪت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سان لاڳاپيل فيصلو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت گڏيل سربراهي اجلاس
|}

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ واري دور موجب ڏيکاريندڙ نقشو؛ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي.]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران ترڪي جو صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ انڊونيشيا جو صدر [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي قيام کان اڳ عرب ملڪن جي گڏيل تنظيم جي نوعيت ۽ نالي بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ وڌندڙ سياسي رابطن جي نتيجي ۾ هڪ اهڙي بين الحڪومتي تنظيم قائم ڪرڻ تي بحث شروع ٿيو، جيڪا ميمبر رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ سياسي ۽ ٻين معاملن تي سهڪار وڌائي سگهي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تنظيم جي تياريءَ دوران نالي بابت به اختلاف هئا. [[شام]] طرفان '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] طرفان '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا ويا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار مصري تجويز کي بنياد بڻائيندي '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]، جيڪو 7 آڪٽوبر 1944ع تي منظور ٿيو، ۾ اڳ ئي تجويز ڪيل تنظيم کي '''عرب رياستن جي ليگ''' جي تصور سان بيان ڪيو ويو هو. پروٽوڪول موجب تنظيم آزاد عرب رياستن تي مشتمل هجڻي هئي ۽ ان جو مقصد سندن لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ منظور ڪيل منشور ان نالي ۽ اداري کي باضابطا قانوني بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر، جتي تنظيم جو جنرل سيڪريٽريٽ قائم آهي.]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل آهي، جن منشور تي صحيحون ڪيون، ۽ هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. نئين رياست کي پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائڻي پوندي آهي، جيڪا درخواست ان کان پوءِ ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل تنظيم جو اهم فيصلو ڪندڙ ادارو آهي ۽ هر ميمبر رياست کي ان ۾ هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب ڪائونسل جا اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== باني ميمبر ===
22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي منشور سان لاڳاپيل ست باني رياستون [[مصر]]، [[عراق]]، [[ٽرانس اردن]] (هاڻوڪو [[اردن]])، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن]] هيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1944, The Near East, South Asia, and Africa, The Far East, Volume V
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1944v05/ch12subch2
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ واري دور موجب ڏيکاريندڙ نقشو.]]

قيام کان پوءِ ٻين آزاد عرب رياستن جي شامل ٿيڻ سان تنظيم آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم جا ميمبر بڻيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ عرب ليگ جي رڪنيت وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي ۽ [[بحرين]]، [[قطر]]، [[عمان]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[موريتانيا]]، [[صوماليا]]، [[فلسطين]] ۽ [[جبوتي]] تنظيم ۾ شامل ٿيا. [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيو ۽ عرب ليگ جو سڀ کان دير سان شامل ٿيندڙ موجوده ميمبر بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Fact About Arab League
 |url=https://gulfnews.com/uae/fact-about-arab-league-1.382126
 |website=Gulf News
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ بنيادي اصطلاح '''آزاد عرب رياست''' استعمال ٿيل آهي، پر عملي طور عرب دنيا جي لساني ۽ ثقافتي تنوع سبب رڪنيت صرف ڪنهن ملڪ جي آباديءَ جي واحد ٻوليءَ جي بنياد تي مقرر نه رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۽ [[جبوتي]] ان تنوع جا اهم مثال آهن. صوماليا ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته جبوتي ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]] ۽ خاص طور [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان ڊگها تاريخي، واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. صوماليا 14 فيبروري 1974ع ۽ جبوتي 4 سيپٽمبر 1977ع تي عرب ليگ ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Member states of the Arab League
 |url=https://www.britannica.com/topic/Arab-League
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ڪوموروس]] جو مثال پڻ عرب ليگ جي لساني تنوع کي ظاهر ڪري ٿو. هندي سمنڊ ۾ واقع هن ٻيٽ ملڪ ۾ ڪوموري، عربي ۽ فرانسيسي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون. ڪوموروس 20 نومبر 1993ع تي ليگ ۾ شامل ٿيو.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[فائل:Flag of Kuwait.svg|thumb|[[ڪويت]] 20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ جو ميمبر بڻيو.]]

[[ڪويت]] جي رڪنيت عرب ليگ جي شروعاتي دور جي اهم بين الرياستي تڪرارن مان هڪ سان ڳنڍيل هئي. ڪويت 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ساڳئي وقت ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت ڪئي ۽ عراق کان طاقت استعمال نه ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان بحران دوران عرب ليگ هڪ عرب فوجي فورس ڪويت موڪلڻ جو انتظام پڻ ڪيو، جنهن جو مقصد برطانوي فوجن جي جاءِ وٺڻ ۽ ڪويت جي آزاديءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
[[فائل:Flag of Palestine.svg|thumb|[[فلسطين]] جي نمائندگي عرب ليگ جي سياسي سرگرمين ۾ تنظيم جي قيام کان ئي اهم رهي آهي.]]

فلسطين جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ واري [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ به شامل هو. 1944ع جي تياريءَ واري عمل ۾ فلسطيني عربن جي نمائندگي موجود هئي، جيتوڻيڪ فلسطين ان وقت آزاد رياست نه هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي عرب ليگ ۾ فلسطيني نمائندگي حاصل ٿي ۽ 9 سيپٽمبر 1976ع کان فلسطين کي ميمبرن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ فلسطين عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪندو رهيو آهي.

=== رڪنيت جي معطلي ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ڪجهه ميمبر رياستن جي شرڪت سياسي بحرانن سبب معطل پڻ ڪئي وئي آهي. اهڙي معطلي ۽ مستقل اخراج ۾ فرق رکيو ويندو آهي.

[[مصر]] جي [[مصر-اسرائيل امن معاهدو|اسرائيل سان امن معاهدي]] کان پوءِ 1979ع ۾ ان جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو مرڪزي دفتر قاهره کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو. مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر تنظيم ۾ شامل ڪيو ويو ۽ پوءِ هيڊڪوارٽر پڻ قاهره واپس منتقل ٿيو.

[[شام]] جي شرڪت نومبر 2011ع ۾ [[شام جي گهرو ويڙهه]] جي شروعاتي مرحلي دوران معطل ڪئي وئي. لڳ ڀڳ ٻارهن سالن کان پوءِ، 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي اجلاسن ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League Headquarters, Cairo.jpg|thumb|عرب ليگ جي ڪائونسل جا ڪيترائي اهم رڪنيتي فيصلا [[قاهره]] ۾ تنظيم جي مرڪزي دفتر ۾ ڪيا ويا آهن.]]

=== تنظيم ڇڏڻ ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 18 ڪنهن ميمبر کي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪرڻ جو طريقو پڻ ڏئي ٿي. اهڙي رياست کي پنهنجي ارادي بابت ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏيڻو پوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

ساڳي شق موجب جيڪڏهن ڪا ميمبر رياست منشور مان پيدا ٿيندڙ پنهنجون ذميواريون پوريون نه ڪري ته ڪائونسل ان کي ليگ کان الڳ قرار ڏئي سگهي ٿي. اهڙي فيصلي لاءِ لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبر رياستن جو اتفاق راءِ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري منشور ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''ذميوارين جي ڀڃڪڙيءَ سبب اخراج''' لاءِ الڳ قانوني بندوبست موجود آهن. عملي طور تنظيم پنهنجي تاريخ ۾ مستقل اخراج جي ڀيٽ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت کي عارضي طور معطل ڪرڻ وارو طريقو وڌيڪ استعمال ڪيو آهي.

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>5bnlwwfnfvldnu0sjjcge90892npfca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413591</id>
      <parentid>413590</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80214" sha1="tp9gadvdkjny4ype1wzb22mh2ag2spu" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ واري دور موجب ڏيکاريندڙ نقشو؛ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي.]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران ترڪي جو صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ انڊونيشيا جو صدر [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي قيام کان اڳ عرب ملڪن جي گڏيل تنظيم جي نوعيت ۽ نالي بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ وڌندڙ سياسي رابطن جي نتيجي ۾ هڪ اهڙي بين الحڪومتي تنظيم قائم ڪرڻ تي بحث شروع ٿيو، جيڪا ميمبر رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ سياسي ۽ ٻين معاملن تي سهڪار وڌائي سگهي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تنظيم جي تياريءَ دوران نالي بابت به اختلاف هئا. [[شام]] طرفان '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] طرفان '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا ويا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار مصري تجويز کي بنياد بڻائيندي '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]، جيڪو 7 آڪٽوبر 1944ع تي منظور ٿيو، ۾ اڳ ئي تجويز ڪيل تنظيم کي '''عرب رياستن جي ليگ''' جي تصور سان بيان ڪيو ويو هو. پروٽوڪول موجب تنظيم آزاد عرب رياستن تي مشتمل هجڻي هئي ۽ ان جو مقصد سندن لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ منظور ڪيل منشور ان نالي ۽ اداري کي باضابطا قانوني بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر، جتي تنظيم جو جنرل سيڪريٽريٽ قائم آهي.]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل آهي، جن منشور تي صحيحون ڪيون، ۽ هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. نئين رياست کي پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائڻي پوندي آهي، جيڪا درخواست ان کان پوءِ ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل تنظيم جو اهم فيصلو ڪندڙ ادارو آهي ۽ هر ميمبر رياست کي ان ۾ هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب ڪائونسل جا اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== باني ميمبر ===
22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي منشور سان لاڳاپيل ست باني رياستون [[مصر]]، [[عراق]]، [[ٽرانس اردن]] (هاڻوڪو [[اردن]])، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن]] هيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1944, The Near East, South Asia, and Africa, The Far East, Volume V
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1944v05/ch12subch2
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ واري دور موجب ڏيکاريندڙ نقشو.]]

قيام کان پوءِ ٻين آزاد عرب رياستن جي شامل ٿيڻ سان تنظيم آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم جا ميمبر بڻيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ عرب ليگ جي رڪنيت وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي ۽ [[بحرين]]، [[قطر]]، [[عمان]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[موريتانيا]]، [[صوماليا]]، [[فلسطين]] ۽ [[جبوتي]] تنظيم ۾ شامل ٿيا. [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيو ۽ عرب ليگ جو سڀ کان دير سان شامل ٿيندڙ موجوده ميمبر بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Fact About Arab League
 |url=https://gulfnews.com/uae/fact-about-arab-league-1.382126
 |website=Gulf News
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ بنيادي اصطلاح '''آزاد عرب رياست''' استعمال ٿيل آهي، پر عملي طور عرب دنيا جي لساني ۽ ثقافتي تنوع سبب رڪنيت صرف ڪنهن ملڪ جي آباديءَ جي واحد ٻوليءَ جي بنياد تي مقرر نه رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۽ [[جبوتي]] ان تنوع جا اهم مثال آهن. صوماليا ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته جبوتي ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]] ۽ خاص طور [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان ڊگها تاريخي، واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. صوماليا 14 فيبروري 1974ع ۽ جبوتي 4 سيپٽمبر 1977ع تي عرب ليگ ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Member states of the Arab League
 |url=https://www.britannica.com/topic/Arab-League
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ڪوموروس]] جو مثال پڻ عرب ليگ جي لساني تنوع کي ظاهر ڪري ٿو. هندي سمنڊ ۾ واقع هن ٻيٽ ملڪ ۾ ڪوموري، عربي ۽ فرانسيسي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون. ڪوموروس 20 نومبر 1993ع تي ليگ ۾ شامل ٿيو.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[فائل:Flag of Kuwait.svg|thumb|[[ڪويت]] 20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ جو ميمبر بڻيو.]]

[[ڪويت]] جي رڪنيت عرب ليگ جي شروعاتي دور جي اهم بين الرياستي تڪرارن مان هڪ سان ڳنڍيل هئي. ڪويت 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ساڳئي وقت ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت ڪئي ۽ عراق کان طاقت استعمال نه ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان بحران دوران عرب ليگ هڪ عرب فوجي فورس ڪويت موڪلڻ جو انتظام پڻ ڪيو، جنهن جو مقصد برطانوي فوجن جي جاءِ وٺڻ ۽ ڪويت جي آزاديءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
[[فائل:Flag of Palestine.svg|thumb|[[فلسطين]] جي نمائندگي عرب ليگ جي سياسي سرگرمين ۾ تنظيم جي قيام کان ئي اهم رهي آهي.]]

فلسطين جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ واري [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ به شامل هو. 1944ع جي تياريءَ واري عمل ۾ فلسطيني عربن جي نمائندگي موجود هئي، جيتوڻيڪ فلسطين ان وقت آزاد رياست نه هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي عرب ليگ ۾ فلسطيني نمائندگي حاصل ٿي ۽ 9 سيپٽمبر 1976ع کان فلسطين کي ميمبرن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ فلسطين عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪندو رهيو آهي.

=== رڪنيت جي معطلي ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ڪجهه ميمبر رياستن جي شرڪت سياسي بحرانن سبب معطل پڻ ڪئي وئي آهي. اهڙي معطلي ۽ مستقل اخراج ۾ فرق رکيو ويندو آهي.

[[مصر]] جي [[مصر-اسرائيل امن معاهدو|اسرائيل سان امن معاهدي]] کان پوءِ 1979ع ۾ ان جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو مرڪزي دفتر قاهره کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو. مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر تنظيم ۾ شامل ڪيو ويو ۽ پوءِ هيڊڪوارٽر پڻ قاهره واپس منتقل ٿيو.

[[شام]] جي شرڪت نومبر 2011ع ۾ [[شام جي گهرو ويڙهه]] جي شروعاتي مرحلي دوران معطل ڪئي وئي. لڳ ڀڳ ٻارهن سالن کان پوءِ، 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي اجلاسن ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League Headquarters, Cairo.jpg|thumb|عرب ليگ جي ڪائونسل جا ڪيترائي اهم رڪنيتي فيصلا [[قاهره]] ۾ تنظيم جي مرڪزي دفتر ۾ ڪيا ويا آهن.]]

=== تنظيم ڇڏڻ ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 18 ڪنهن ميمبر کي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪرڻ جو طريقو پڻ ڏئي ٿي. اهڙي رياست کي پنهنجي ارادي بابت ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏيڻو پوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

ساڳي شق موجب جيڪڏهن ڪا ميمبر رياست منشور مان پيدا ٿيندڙ پنهنجون ذميواريون پوريون نه ڪري ته ڪائونسل ان کي ليگ کان الڳ قرار ڏئي سگهي ٿي. اهڙي فيصلي لاءِ لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبر رياستن جو اتفاق راءِ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري منشور ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''ذميوارين جي ڀڃڪڙيءَ سبب اخراج''' لاءِ الڳ قانوني بندوبست موجود آهن. عملي طور تنظيم پنهنجي تاريخ ۾ مستقل اخراج جي ڀيٽ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت کي عارضي طور معطل ڪرڻ وارو طريقو وڌيڪ استعمال ڪيو آهي.

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>tp9gadvdkjny4ype1wzb22mh2ag2spu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413592</id>
      <parentid>413591</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80316" sha1="e94swrlf76add1pxwcxtwys0qm2owqs" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران ترڪي جو صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ انڊونيشيا جو صدر [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي قيام کان اڳ عرب ملڪن جي گڏيل تنظيم جي نوعيت ۽ نالي بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ وڌندڙ سياسي رابطن جي نتيجي ۾ هڪ اهڙي بين الحڪومتي تنظيم قائم ڪرڻ تي بحث شروع ٿيو، جيڪا ميمبر رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ سياسي ۽ ٻين معاملن تي سهڪار وڌائي سگهي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تنظيم جي تياريءَ دوران نالي بابت به اختلاف هئا. [[شام]] طرفان '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] طرفان '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا ويا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار مصري تجويز کي بنياد بڻائيندي '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]، جيڪو 7 آڪٽوبر 1944ع تي منظور ٿيو، ۾ اڳ ئي تجويز ڪيل تنظيم کي '''عرب رياستن جي ليگ''' جي تصور سان بيان ڪيو ويو هو. پروٽوڪول موجب تنظيم آزاد عرب رياستن تي مشتمل هجڻي هئي ۽ ان جو مقصد سندن لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ منظور ڪيل منشور ان نالي ۽ اداري کي باضابطا قانوني بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر، جتي تنظيم جو جنرل سيڪريٽريٽ قائم آهي.]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل آهي، جن منشور تي صحيحون ڪيون، ۽ هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. نئين رياست کي پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائڻي پوندي آهي، جيڪا درخواست ان کان پوءِ ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل تنظيم جو اهم فيصلو ڪندڙ ادارو آهي ۽ هر ميمبر رياست کي ان ۾ هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب ڪائونسل جا اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== باني ميمبر ===
22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي منشور سان لاڳاپيل ست باني رياستون [[مصر]]، [[عراق]]، [[ٽرانس اردن]] (هاڻوڪو [[اردن]])، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن]] هيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1944, The Near East, South Asia, and Africa, The Far East, Volume V
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1944v05/ch12subch2
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ واري دور موجب ڏيکاريندڙ نقشو.]]

قيام کان پوءِ ٻين آزاد عرب رياستن جي شامل ٿيڻ سان تنظيم آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم جا ميمبر بڻيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ عرب ليگ جي رڪنيت وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي ۽ [[بحرين]]، [[قطر]]، [[عمان]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[موريتانيا]]، [[صوماليا]]، [[فلسطين]] ۽ [[جبوتي]] تنظيم ۾ شامل ٿيا. [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيو ۽ عرب ليگ جو سڀ کان دير سان شامل ٿيندڙ موجوده ميمبر بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Fact About Arab League
 |url=https://gulfnews.com/uae/fact-about-arab-league-1.382126
 |website=Gulf News
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ بنيادي اصطلاح '''آزاد عرب رياست''' استعمال ٿيل آهي، پر عملي طور عرب دنيا جي لساني ۽ ثقافتي تنوع سبب رڪنيت صرف ڪنهن ملڪ جي آباديءَ جي واحد ٻوليءَ جي بنياد تي مقرر نه رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۽ [[جبوتي]] ان تنوع جا اهم مثال آهن. صوماليا ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته جبوتي ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]] ۽ خاص طور [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان ڊگها تاريخي، واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. صوماليا 14 فيبروري 1974ع ۽ جبوتي 4 سيپٽمبر 1977ع تي عرب ليگ ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Member states of the Arab League
 |url=https://www.britannica.com/topic/Arab-League
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ڪوموروس]] جو مثال پڻ عرب ليگ جي لساني تنوع کي ظاهر ڪري ٿو. هندي سمنڊ ۾ واقع هن ٻيٽ ملڪ ۾ ڪوموري، عربي ۽ فرانسيسي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون. ڪوموروس 20 نومبر 1993ع تي ليگ ۾ شامل ٿيو.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[فائل:Flag of Kuwait.svg|thumb|[[ڪويت]] 20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ جو ميمبر بڻيو.]]

[[ڪويت]] جي رڪنيت عرب ليگ جي شروعاتي دور جي اهم بين الرياستي تڪرارن مان هڪ سان ڳنڍيل هئي. ڪويت 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ساڳئي وقت ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت ڪئي ۽ عراق کان طاقت استعمال نه ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان بحران دوران عرب ليگ هڪ عرب فوجي فورس ڪويت موڪلڻ جو انتظام پڻ ڪيو، جنهن جو مقصد برطانوي فوجن جي جاءِ وٺڻ ۽ ڪويت جي آزاديءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
[[فائل:Flag of Palestine.svg|thumb|[[فلسطين]] جي نمائندگي عرب ليگ جي سياسي سرگرمين ۾ تنظيم جي قيام کان ئي اهم رهي آهي.]]

فلسطين جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ واري [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ به شامل هو. 1944ع جي تياريءَ واري عمل ۾ فلسطيني عربن جي نمائندگي موجود هئي، جيتوڻيڪ فلسطين ان وقت آزاد رياست نه هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي عرب ليگ ۾ فلسطيني نمائندگي حاصل ٿي ۽ 9 سيپٽمبر 1976ع کان فلسطين کي ميمبرن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ فلسطين عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪندو رهيو آهي.

=== رڪنيت جي معطلي ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ڪجهه ميمبر رياستن جي شرڪت سياسي بحرانن سبب معطل پڻ ڪئي وئي آهي. اهڙي معطلي ۽ مستقل اخراج ۾ فرق رکيو ويندو آهي.

[[مصر]] جي [[مصر-اسرائيل امن معاهدو|اسرائيل سان امن معاهدي]] کان پوءِ 1979ع ۾ ان جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو مرڪزي دفتر قاهره کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو. مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر تنظيم ۾ شامل ڪيو ويو ۽ پوءِ هيڊڪوارٽر پڻ قاهره واپس منتقل ٿيو.

[[شام]] جي شرڪت نومبر 2011ع ۾ [[شام جي گهرو ويڙهه]] جي شروعاتي مرحلي دوران معطل ڪئي وئي. لڳ ڀڳ ٻارهن سالن کان پوءِ، 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي اجلاسن ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League Headquarters, Cairo.jpg|thumb|عرب ليگ جي ڪائونسل جا ڪيترائي اهم رڪنيتي فيصلا [[قاهره]] ۾ تنظيم جي مرڪزي دفتر ۾ ڪيا ويا آهن.]]

=== تنظيم ڇڏڻ ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 18 ڪنهن ميمبر کي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪرڻ جو طريقو پڻ ڏئي ٿي. اهڙي رياست کي پنهنجي ارادي بابت ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏيڻو پوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

ساڳي شق موجب جيڪڏهن ڪا ميمبر رياست منشور مان پيدا ٿيندڙ پنهنجون ذميواريون پوريون نه ڪري ته ڪائونسل ان کي ليگ کان الڳ قرار ڏئي سگهي ٿي. اهڙي فيصلي لاءِ لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبر رياستن جو اتفاق راءِ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري منشور ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''ذميوارين جي ڀڃڪڙيءَ سبب اخراج''' لاءِ الڳ قانوني بندوبست موجود آهن. عملي طور تنظيم پنهنجي تاريخ ۾ مستقل اخراج جي ڀيٽ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت کي عارضي طور معطل ڪرڻ وارو طريقو وڌيڪ استعمال ڪيو آهي.

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>e94swrlf76add1pxwcxtwys0qm2owqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413593</id>
      <parentid>413592</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* عرب ليگ جو قيام */</comment>
      <origin>413593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80419" sha1="q2zxlo4jrqt07ockjd9lyz71mrb0k5s" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران ترڪي جو صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ انڊونيشيا جو صدر [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي قيام کان اڳ عرب ملڪن جي گڏيل تنظيم جي نوعيت ۽ نالي بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ وڌندڙ سياسي رابطن جي نتيجي ۾ هڪ اهڙي بين الحڪومتي تنظيم قائم ڪرڻ تي بحث شروع ٿيو، جيڪا ميمبر رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ سياسي ۽ ٻين معاملن تي سهڪار وڌائي سگهي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تنظيم جي تياريءَ دوران نالي بابت به اختلاف هئا. [[شام]] طرفان '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] طرفان '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا ويا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار مصري تجويز کي بنياد بڻائيندي '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]، جيڪو 7 آڪٽوبر 1944ع تي منظور ٿيو، ۾ اڳ ئي تجويز ڪيل تنظيم کي '''عرب رياستن جي ليگ''' جي تصور سان بيان ڪيو ويو هو. پروٽوڪول موجب تنظيم آزاد عرب رياستن تي مشتمل هجڻي هئي ۽ ان جو مقصد سندن لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ منظور ڪيل منشور ان نالي ۽ اداري کي باضابطا قانوني بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر، جتي تنظيم جو جنرل سيڪريٽريٽ قائم آهي.]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل آهي، جن منشور تي صحيحون ڪيون، ۽ هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. نئين رياست کي پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائڻي پوندي آهي، جيڪا درخواست ان کان پوءِ ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل تنظيم جو اهم فيصلو ڪندڙ ادارو آهي ۽ هر ميمبر رياست کي ان ۾ هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب ڪائونسل جا اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== باني ميمبر ===
22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي منشور سان لاڳاپيل ست باني رياستون [[مصر]]، [[عراق]]، [[ٽرانس اردن]] (هاڻوڪو [[اردن]])، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن]] هيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1944, The Near East, South Asia, and Africa, The Far East, Volume V
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1944v05/ch12subch2
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ واري دور موجب ڏيکاريندڙ نقشو.]]

قيام کان پوءِ ٻين آزاد عرب رياستن جي شامل ٿيڻ سان تنظيم آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم جا ميمبر بڻيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ عرب ليگ جي رڪنيت وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي ۽ [[بحرين]]، [[قطر]]، [[عمان]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[موريتانيا]]، [[صوماليا]]، [[فلسطين]] ۽ [[جبوتي]] تنظيم ۾ شامل ٿيا. [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيو ۽ عرب ليگ جو سڀ کان دير سان شامل ٿيندڙ موجوده ميمبر بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Fact About Arab League
 |url=https://gulfnews.com/uae/fact-about-arab-league-1.382126
 |website=Gulf News
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ بنيادي اصطلاح '''آزاد عرب رياست''' استعمال ٿيل آهي، پر عملي طور عرب دنيا جي لساني ۽ ثقافتي تنوع سبب رڪنيت صرف ڪنهن ملڪ جي آباديءَ جي واحد ٻوليءَ جي بنياد تي مقرر نه رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۽ [[جبوتي]] ان تنوع جا اهم مثال آهن. صوماليا ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته جبوتي ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]] ۽ خاص طور [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان ڊگها تاريخي، واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. صوماليا 14 فيبروري 1974ع ۽ جبوتي 4 سيپٽمبر 1977ع تي عرب ليگ ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Member states of the Arab League
 |url=https://www.britannica.com/topic/Arab-League
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ڪوموروس]] جو مثال پڻ عرب ليگ جي لساني تنوع کي ظاهر ڪري ٿو. هندي سمنڊ ۾ واقع هن ٻيٽ ملڪ ۾ ڪوموري، عربي ۽ فرانسيسي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون. ڪوموروس 20 نومبر 1993ع تي ليگ ۾ شامل ٿيو.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[فائل:Flag of Kuwait.svg|thumb|[[ڪويت]] 20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ جو ميمبر بڻيو.]]

[[ڪويت]] جي رڪنيت عرب ليگ جي شروعاتي دور جي اهم بين الرياستي تڪرارن مان هڪ سان ڳنڍيل هئي. ڪويت 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ساڳئي وقت ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت ڪئي ۽ عراق کان طاقت استعمال نه ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان بحران دوران عرب ليگ هڪ عرب فوجي فورس ڪويت موڪلڻ جو انتظام پڻ ڪيو، جنهن جو مقصد برطانوي فوجن جي جاءِ وٺڻ ۽ ڪويت جي آزاديءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
[[فائل:Flag of Palestine.svg|thumb|[[فلسطين]] جي نمائندگي عرب ليگ جي سياسي سرگرمين ۾ تنظيم جي قيام کان ئي اهم رهي آهي.]]

فلسطين جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ واري [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ به شامل هو. 1944ع جي تياريءَ واري عمل ۾ فلسطيني عربن جي نمائندگي موجود هئي، جيتوڻيڪ فلسطين ان وقت آزاد رياست نه هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي عرب ليگ ۾ فلسطيني نمائندگي حاصل ٿي ۽ 9 سيپٽمبر 1976ع کان فلسطين کي ميمبرن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ فلسطين عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪندو رهيو آهي.

=== رڪنيت جي معطلي ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ڪجهه ميمبر رياستن جي شرڪت سياسي بحرانن سبب معطل پڻ ڪئي وئي آهي. اهڙي معطلي ۽ مستقل اخراج ۾ فرق رکيو ويندو آهي.

[[مصر]] جي [[مصر-اسرائيل امن معاهدو|اسرائيل سان امن معاهدي]] کان پوءِ 1979ع ۾ ان جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو مرڪزي دفتر قاهره کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو. مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر تنظيم ۾ شامل ڪيو ويو ۽ پوءِ هيڊڪوارٽر پڻ قاهره واپس منتقل ٿيو.

[[شام]] جي شرڪت نومبر 2011ع ۾ [[شام جي گهرو ويڙهه]] جي شروعاتي مرحلي دوران معطل ڪئي وئي. لڳ ڀڳ ٻارهن سالن کان پوءِ، 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي اجلاسن ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League Headquarters, Cairo.jpg|thumb|عرب ليگ جي ڪائونسل جا ڪيترائي اهم رڪنيتي فيصلا [[قاهره]] ۾ تنظيم جي مرڪزي دفتر ۾ ڪيا ويا آهن.]]

=== تنظيم ڇڏڻ ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 18 ڪنهن ميمبر کي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪرڻ جو طريقو پڻ ڏئي ٿي. اهڙي رياست کي پنهنجي ارادي بابت ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏيڻو پوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

ساڳي شق موجب جيڪڏهن ڪا ميمبر رياست منشور مان پيدا ٿيندڙ پنهنجون ذميواريون پوريون نه ڪري ته ڪائونسل ان کي ليگ کان الڳ قرار ڏئي سگهي ٿي. اهڙي فيصلي لاءِ لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبر رياستن جو اتفاق راءِ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري منشور ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''ذميوارين جي ڀڃڪڙيءَ سبب اخراج''' لاءِ الڳ قانوني بندوبست موجود آهن. عملي طور تنظيم پنهنجي تاريخ ۾ مستقل اخراج جي ڀيٽ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت کي عارضي طور معطل ڪرڻ وارو طريقو وڌيڪ استعمال ڪيو آهي.

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>q2zxlo4jrqt07ockjd9lyz71mrb0k5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413594</id>
      <parentid>413593</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:22:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80465" sha1="mfa261e6b68d1i6enk0jcrkgxc14tco" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران ترڪي جو صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ انڊونيشيا جو صدر [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي قيام کان اڳ عرب ملڪن جي گڏيل تنظيم جي نوعيت ۽ نالي بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ وڌندڙ سياسي رابطن جي نتيجي ۾ هڪ اهڙي بين الحڪومتي تنظيم قائم ڪرڻ تي بحث شروع ٿيو، جيڪا ميمبر رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ سياسي ۽ ٻين معاملن تي سهڪار وڌائي سگهي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تنظيم جي تياريءَ دوران نالي بابت به اختلاف هئا. [[شام]] طرفان '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] طرفان '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا ويا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار مصري تجويز کي بنياد بڻائيندي '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]، جيڪو 7 آڪٽوبر 1944ع تي منظور ٿيو، ۾ اڳ ئي تجويز ڪيل تنظيم کي '''عرب رياستن جي ليگ''' جي تصور سان بيان ڪيو ويو هو. پروٽوڪول موجب تنظيم آزاد عرب رياستن تي مشتمل هجڻي هئي ۽ ان جو مقصد سندن لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ منظور ڪيل منشور ان نالي ۽ اداري کي باضابطا قانوني بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر، جتي تنظيم جو جنرل سيڪريٽريٽ قائم آهي.]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل آهي، جن منشور تي صحيحون ڪيون، ۽ هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. نئين رياست کي پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائڻي پوندي آهي، جيڪا درخواست ان کان پوءِ ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل تنظيم جو اهم فيصلو ڪندڙ ادارو آهي ۽ هر ميمبر رياست کي ان ۾ هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب ڪائونسل جا اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== باني ميمبر ===
22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي منشور سان لاڳاپيل ست باني رياستون [[مصر]]، [[عراق]]، [[ٽرانس اردن]] (هاڻوڪو [[اردن]])، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن]] هيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1944, The Near East, South Asia, and Africa, The Far East, Volume V
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1944v05/ch12subch2
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ واري دور موجب ڏيکاريندڙ نقشو.]]

قيام کان پوءِ ٻين آزاد عرب رياستن جي شامل ٿيڻ سان تنظيم آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم جا ميمبر بڻيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ عرب ليگ جي رڪنيت وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي ۽ [[بحرين]]، [[قطر]]، [[عمان]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[موريتانيا]]، [[صوماليا]]، [[فلسطين]] ۽ [[جبوتي]] تنظيم ۾ شامل ٿيا. [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيو ۽ عرب ليگ جو سڀ کان دير سان شامل ٿيندڙ موجوده ميمبر بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Fact About Arab League
 |url=https://gulfnews.com/uae/fact-about-arab-league-1.382126
 |website=Gulf News
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ بنيادي اصطلاح '''آزاد عرب رياست''' استعمال ٿيل آهي، پر عملي طور عرب دنيا جي لساني ۽ ثقافتي تنوع سبب رڪنيت صرف ڪنهن ملڪ جي آباديءَ جي واحد ٻوليءَ جي بنياد تي مقرر نه رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۽ [[جبوتي]] ان تنوع جا اهم مثال آهن. صوماليا ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته جبوتي ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]] ۽ خاص طور [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان ڊگها تاريخي، واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. صوماليا 14 فيبروري 1974ع ۽ جبوتي 4 سيپٽمبر 1977ع تي عرب ليگ ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Member states of the Arab League
 |url=https://www.britannica.com/topic/Arab-League
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ڪوموروس]] جو مثال پڻ عرب ليگ جي لساني تنوع کي ظاهر ڪري ٿو. هندي سمنڊ ۾ واقع هن ٻيٽ ملڪ ۾ ڪوموري، عربي ۽ فرانسيسي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون. ڪوموروس 20 نومبر 1993ع تي ليگ ۾ شامل ٿيو.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[فائل:Flag of Kuwait.svg|thumb|[[ڪويت]] 20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ جو ميمبر بڻيو.]]

[[ڪويت]] جي رڪنيت عرب ليگ جي شروعاتي دور جي اهم بين الرياستي تڪرارن مان هڪ سان ڳنڍيل هئي. ڪويت 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ساڳئي وقت ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت ڪئي ۽ عراق کان طاقت استعمال نه ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان بحران دوران عرب ليگ هڪ عرب فوجي فورس ڪويت موڪلڻ جو انتظام پڻ ڪيو، جنهن جو مقصد برطانوي فوجن جي جاءِ وٺڻ ۽ ڪويت جي آزاديءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
[[فائل:Flag of Palestine.svg|thumb|[[فلسطين]] جي نمائندگي عرب ليگ جي سياسي سرگرمين ۾ تنظيم جي قيام کان ئي اهم رهي آهي.]]

فلسطين جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ واري [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ به شامل هو. 1944ع جي تياريءَ واري عمل ۾ فلسطيني عربن جي نمائندگي موجود هئي، جيتوڻيڪ فلسطين ان وقت آزاد رياست نه هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي عرب ليگ ۾ فلسطيني نمائندگي حاصل ٿي ۽ 9 سيپٽمبر 1976ع کان فلسطين کي ميمبرن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ فلسطين عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪندو رهيو آهي.

=== رڪنيت جي معطلي ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ڪجهه ميمبر رياستن جي شرڪت سياسي بحرانن سبب معطل پڻ ڪئي وئي آهي. اهڙي معطلي ۽ مستقل اخراج ۾ فرق رکيو ويندو آهي.

[[مصر]] جي [[مصر-اسرائيل امن معاهدو|اسرائيل سان امن معاهدي]] کان پوءِ 1979ع ۾ ان جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو مرڪزي دفتر قاهره کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو. مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر تنظيم ۾ شامل ڪيو ويو ۽ پوءِ هيڊڪوارٽر پڻ قاهره واپس منتقل ٿيو.

[[شام]] جي شرڪت نومبر 2011ع ۾ [[شام جي گهرو ويڙهه]] جي شروعاتي مرحلي دوران معطل ڪئي وئي. لڳ ڀڳ ٻارهن سالن کان پوءِ، 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي اجلاسن ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League Headquarters, Cairo.jpg|thumb|عرب ليگ جي ڪائونسل جا ڪيترائي اهم رڪنيتي فيصلا [[قاهره]] ۾ تنظيم جي مرڪزي دفتر ۾ ڪيا ويا آهن.]]

=== تنظيم ڇڏڻ ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 18 ڪنهن ميمبر کي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪرڻ جو طريقو پڻ ڏئي ٿي. اهڙي رياست کي پنهنجي ارادي بابت ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏيڻو پوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

ساڳي شق موجب جيڪڏهن ڪا ميمبر رياست منشور مان پيدا ٿيندڙ پنهنجون ذميواريون پوريون نه ڪري ته ڪائونسل ان کي ليگ کان الڳ قرار ڏئي سگهي ٿي. اهڙي فيصلي لاءِ لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبر رياستن جو اتفاق راءِ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري منشور ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''ذميوارين جي ڀڃڪڙيءَ سبب اخراج''' لاءِ الڳ قانوني بندوبست موجود آهن. عملي طور تنظيم پنهنجي تاريخ ۾ مستقل اخراج جي ڀيٽ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت کي عارضي طور معطل ڪرڻ وارو طريقو وڌيڪ استعمال ڪيو آهي.

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>mfa261e6b68d1i6enk0jcrkgxc14tco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413595</id>
      <parentid>413594</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ميمبر رياستن جي توسيع */</comment>
      <origin>413595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80510" sha1="srgeuwv6tsfolxk2fs6qmbbijy2koa8" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران ترڪي جو صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ انڊونيشيا جو صدر [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي قيام کان اڳ عرب ملڪن جي گڏيل تنظيم جي نوعيت ۽ نالي بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ وڌندڙ سياسي رابطن جي نتيجي ۾ هڪ اهڙي بين الحڪومتي تنظيم قائم ڪرڻ تي بحث شروع ٿيو، جيڪا ميمبر رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ سياسي ۽ ٻين معاملن تي سهڪار وڌائي سگهي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تنظيم جي تياريءَ دوران نالي بابت به اختلاف هئا. [[شام]] طرفان '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] طرفان '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا ويا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار مصري تجويز کي بنياد بڻائيندي '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]، جيڪو 7 آڪٽوبر 1944ع تي منظور ٿيو، ۾ اڳ ئي تجويز ڪيل تنظيم کي '''عرب رياستن جي ليگ''' جي تصور سان بيان ڪيو ويو هو. پروٽوڪول موجب تنظيم آزاد عرب رياستن تي مشتمل هجڻي هئي ۽ ان جو مقصد سندن لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ منظور ڪيل منشور ان نالي ۽ اداري کي باضابطا قانوني بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر، جتي تنظيم جو جنرل سيڪريٽريٽ قائم آهي.]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل آهي، جن منشور تي صحيحون ڪيون، ۽ هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. نئين رياست کي پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائڻي پوندي آهي، جيڪا درخواست ان کان پوءِ ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل تنظيم جو اهم فيصلو ڪندڙ ادارو آهي ۽ هر ميمبر رياست کي ان ۾ هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب ڪائونسل جا اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== باني ميمبر ===
22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي منشور سان لاڳاپيل ست باني رياستون [[مصر]]، [[عراق]]، [[ٽرانس اردن]] (هاڻوڪو [[اردن]])، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن]] هيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1944, The Near East, South Asia, and Africa, The Far East, Volume V
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1944v05/ch12subch2
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ واري دور موجب ڏيکاريندڙ نقشو.]]

قيام کان پوءِ ٻين آزاد عرب رياستن جي شامل ٿيڻ سان تنظيم آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم جا ميمبر بڻيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ عرب ليگ جي رڪنيت وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي ۽ [[بحرين]]، [[قطر]]، [[عمان]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[موريتانيا]]، [[صوماليا]]، [[فلسطين]] ۽ [[جبوتي]] تنظيم ۾ شامل ٿيا. [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيو ۽ عرب ليگ جو سڀ کان دير سان شامل ٿيندڙ موجوده ميمبر بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Fact About Arab League
 |url=https://gulfnews.com/uae/fact-about-arab-league-1.382126
 |website=Gulf News
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ بنيادي اصطلاح '''آزاد عرب رياست''' استعمال ٿيل آهي، پر عملي طور عرب دنيا جي لساني ۽ ثقافتي تنوع سبب رڪنيت صرف ڪنهن ملڪ جي آباديءَ جي واحد ٻوليءَ جي بنياد تي مقرر نه رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۽ [[جبوتي]] ان تنوع جا اهم مثال آهن. صوماليا ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته جبوتي ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]] ۽ خاص طور [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان ڊگها تاريخي، واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. صوماليا 14 فيبروري 1974ع ۽ جبوتي 4 سيپٽمبر 1977ع تي عرب ليگ ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Member states of the Arab League
 |url=https://www.britannica.com/topic/Arab-League
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ڪوموروس]] جو مثال پڻ عرب ليگ جي لساني تنوع کي ظاهر ڪري ٿو. هندي سمنڊ ۾ واقع هن ٻيٽ ملڪ ۾ ڪوموري، عربي ۽ فرانسيسي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون. ڪوموروس 20 نومبر 1993ع تي ليگ ۾ شامل ٿيو.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[فائل:Flag of Kuwait.svg|thumb|[[ڪويت]] 20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ جو ميمبر بڻيو.]]

[[ڪويت]] جي رڪنيت عرب ليگ جي شروعاتي دور جي اهم بين الرياستي تڪرارن مان هڪ سان ڳنڍيل هئي. ڪويت 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ساڳئي وقت ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت ڪئي ۽ عراق کان طاقت استعمال نه ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان بحران دوران عرب ليگ هڪ عرب فوجي فورس ڪويت موڪلڻ جو انتظام پڻ ڪيو، جنهن جو مقصد برطانوي فوجن جي جاءِ وٺڻ ۽ ڪويت جي آزاديءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
[[فائل:Flag of Palestine.svg|thumb|[[فلسطين]] جي نمائندگي عرب ليگ جي سياسي سرگرمين ۾ تنظيم جي قيام کان ئي اهم رهي آهي.]]

فلسطين جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ واري [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ به شامل هو. 1944ع جي تياريءَ واري عمل ۾ فلسطيني عربن جي نمائندگي موجود هئي، جيتوڻيڪ فلسطين ان وقت آزاد رياست نه هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي عرب ليگ ۾ فلسطيني نمائندگي حاصل ٿي ۽ 9 سيپٽمبر 1976ع کان فلسطين کي ميمبرن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ فلسطين عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪندو رهيو آهي.

=== رڪنيت جي معطلي ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ڪجهه ميمبر رياستن جي شرڪت سياسي بحرانن سبب معطل پڻ ڪئي وئي آهي. اهڙي معطلي ۽ مستقل اخراج ۾ فرق رکيو ويندو آهي.

[[مصر]] جي [[مصر-اسرائيل امن معاهدو|اسرائيل سان امن معاهدي]] کان پوءِ 1979ع ۾ ان جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو مرڪزي دفتر قاهره کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو. مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر تنظيم ۾ شامل ڪيو ويو ۽ پوءِ هيڊڪوارٽر پڻ قاهره واپس منتقل ٿيو.

[[شام]] جي شرڪت نومبر 2011ع ۾ [[شام جي گهرو ويڙهه]] جي شروعاتي مرحلي دوران معطل ڪئي وئي. لڳ ڀڳ ٻارهن سالن کان پوءِ، 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي اجلاسن ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League Headquarters, Cairo.jpg|thumb|عرب ليگ جي ڪائونسل جا ڪيترائي اهم رڪنيتي فيصلا [[قاهره]] ۾ تنظيم جي مرڪزي دفتر ۾ ڪيا ويا آهن.]]

=== تنظيم ڇڏڻ ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 18 ڪنهن ميمبر کي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪرڻ جو طريقو پڻ ڏئي ٿي. اهڙي رياست کي پنهنجي ارادي بابت ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏيڻو پوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

ساڳي شق موجب جيڪڏهن ڪا ميمبر رياست منشور مان پيدا ٿيندڙ پنهنجون ذميواريون پوريون نه ڪري ته ڪائونسل ان کي ليگ کان الڳ قرار ڏئي سگهي ٿي. اهڙي فيصلي لاءِ لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبر رياستن جو اتفاق راءِ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري منشور ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''ذميوارين جي ڀڃڪڙيءَ سبب اخراج''' لاءِ الڳ قانوني بندوبست موجود آهن. عملي طور تنظيم پنهنجي تاريخ ۾ مستقل اخراج جي ڀيٽ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت کي عارضي طور معطل ڪرڻ وارو طريقو وڌيڪ استعمال ڪيو آهي.

==ملڪن جي رڪنيت جون تاريخون==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]
 
* [[ مصر ]] (باني):&lt;br&gt;   22 مارچ 1945 &lt;br&gt; 
(1979 کان 1989 تائين ان جي رڪنيت معطل رھي)
*[[ عراق]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ اردن]](باني ۽ ان وقت ٽرانس جارڊن جي نالي سان شامل ٿيو):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[لبنان]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ سعودي عرب]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945   
*[[ شام ]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945  
*[[ يمن]](باني):&lt;br&gt; 22 مارچ 1945 
* [[ لبيا]]:&lt;br&gt; 28 مارچ  1953  
* [[ سوڊان ]]:&lt;br&gt;   19 جنوري 1956
* [[ مراڪش ]]:&lt;br&gt; 1 آڪٽوبر 1958
* [[تيونس]]:&lt;br&gt;1 آڪٽوبر 1958 
* [[ڪويت]]:&lt;br&gt;20 جولاءِ 1961
* [[الجيريا]]:&lt;br&gt; 16 آگسٽ 1962
* [[متحده عرب امارات]]:&lt;br&gt; 12 جون  1971
* [[بحرين]]:&lt;br&gt; 11 سيپٽمبر 1971
* [[ قطر]]:&lt;br&gt;11 سيپٽمبر 1971 
* [[اومان]]:&lt;br&gt;29 سيپٽمبر 1971
* [[ماريطانيہ]]:&lt;br&gt; 26 نومبر 1973
* [[صوماليا]]:&lt;br&gt; 14 فيبروري 1974
* [[فلسطين]] (فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن جي جاء تي):&lt;br&gt; 9 سيپٽمبر  1976
* [[جبوتي]]:&lt;br&gt; 9  اپريل 1977
* [[ڪومورو آئلينڊز]]:&lt;br&gt; 20 نومبر 1993

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>srgeuwv6tsfolxk2fs6qmbbijy2koa8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413596</id>
      <parentid>413595</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79156" sha1="cy3qoqskas8239sntkgzvhzamketdez" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران ترڪي جو صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ انڊونيشيا جو صدر [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي قيام کان اڳ عرب ملڪن جي گڏيل تنظيم جي نوعيت ۽ نالي بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ وڌندڙ سياسي رابطن جي نتيجي ۾ هڪ اهڙي بين الحڪومتي تنظيم قائم ڪرڻ تي بحث شروع ٿيو، جيڪا ميمبر رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ سياسي ۽ ٻين معاملن تي سهڪار وڌائي سگهي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تنظيم جي تياريءَ دوران نالي بابت به اختلاف هئا. [[شام]] طرفان '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] طرفان '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا ويا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار مصري تجويز کي بنياد بڻائيندي '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]، جيڪو 7 آڪٽوبر 1944ع تي منظور ٿيو، ۾ اڳ ئي تجويز ڪيل تنظيم کي '''عرب رياستن جي ليگ''' جي تصور سان بيان ڪيو ويو هو. پروٽوڪول موجب تنظيم آزاد عرب رياستن تي مشتمل هجڻي هئي ۽ ان جو مقصد سندن لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ منظور ڪيل منشور ان نالي ۽ اداري کي باضابطا قانوني بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر، جتي تنظيم جو جنرل سيڪريٽريٽ قائم آهي.]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل آهي، جن منشور تي صحيحون ڪيون، ۽ هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. نئين رياست کي پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائڻي پوندي آهي، جيڪا درخواست ان کان پوءِ ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل تنظيم جو اهم فيصلو ڪندڙ ادارو آهي ۽ هر ميمبر رياست کي ان ۾ هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب ڪائونسل جا اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== باني ميمبر ===
22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي منشور سان لاڳاپيل ست باني رياستون [[مصر]]، [[عراق]]، [[ٽرانس اردن]] (هاڻوڪو [[اردن]])، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن]] هيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1944, The Near East, South Asia, and Africa, The Far East, Volume V
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1944v05/ch12subch2
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ واري دور موجب ڏيکاريندڙ نقشو.]]

قيام کان پوءِ ٻين آزاد عرب رياستن جي شامل ٿيڻ سان تنظيم آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم جا ميمبر بڻيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ عرب ليگ جي رڪنيت وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي ۽ [[بحرين]]، [[قطر]]، [[عمان]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[موريتانيا]]، [[صوماليا]]، [[فلسطين]] ۽ [[جبوتي]] تنظيم ۾ شامل ٿيا. [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيو ۽ عرب ليگ جو سڀ کان دير سان شامل ٿيندڙ موجوده ميمبر بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Fact About Arab League
 |url=https://gulfnews.com/uae/fact-about-arab-league-1.382126
 |website=Gulf News
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ بنيادي اصطلاح '''آزاد عرب رياست''' استعمال ٿيل آهي، پر عملي طور عرب دنيا جي لساني ۽ ثقافتي تنوع سبب رڪنيت صرف ڪنهن ملڪ جي آباديءَ جي واحد ٻوليءَ جي بنياد تي مقرر نه رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۽ [[جبوتي]] ان تنوع جا اهم مثال آهن. صوماليا ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته جبوتي ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]] ۽ خاص طور [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان ڊگها تاريخي، واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. صوماليا 14 فيبروري 1974ع ۽ جبوتي 4 سيپٽمبر 1977ع تي عرب ليگ ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Member states of the Arab League
 |url=https://www.britannica.com/topic/Arab-League
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ڪوموروس]] جو مثال پڻ عرب ليگ جي لساني تنوع کي ظاهر ڪري ٿو. هندي سمنڊ ۾ واقع هن ٻيٽ ملڪ ۾ ڪوموري، عربي ۽ فرانسيسي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون. ڪوموروس 20 نومبر 1993ع تي ليگ ۾ شامل ٿيو.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[فائل:Flag of Kuwait.svg|thumb|[[ڪويت]] 20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ جو ميمبر بڻيو.]]

[[ڪويت]] جي رڪنيت عرب ليگ جي شروعاتي دور جي اهم بين الرياستي تڪرارن مان هڪ سان ڳنڍيل هئي. ڪويت 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ساڳئي وقت ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت ڪئي ۽ عراق کان طاقت استعمال نه ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان بحران دوران عرب ليگ هڪ عرب فوجي فورس ڪويت موڪلڻ جو انتظام پڻ ڪيو، جنهن جو مقصد برطانوي فوجن جي جاءِ وٺڻ ۽ ڪويت جي آزاديءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
[[فائل:Flag of Palestine.svg|thumb|[[فلسطين]] جي نمائندگي عرب ليگ جي سياسي سرگرمين ۾ تنظيم جي قيام کان ئي اهم رهي آهي.]]

فلسطين جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ واري [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ به شامل هو. 1944ع جي تياريءَ واري عمل ۾ فلسطيني عربن جي نمائندگي موجود هئي، جيتوڻيڪ فلسطين ان وقت آزاد رياست نه هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي عرب ليگ ۾ فلسطيني نمائندگي حاصل ٿي ۽ 9 سيپٽمبر 1976ع کان فلسطين کي ميمبرن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ فلسطين عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪندو رهيو آهي.

=== رڪنيت جي معطلي ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ڪجهه ميمبر رياستن جي شرڪت سياسي بحرانن سبب معطل پڻ ڪئي وئي آهي. اهڙي معطلي ۽ مستقل اخراج ۾ فرق رکيو ويندو آهي.

[[مصر]] جي [[مصر-اسرائيل امن معاهدو|اسرائيل سان امن معاهدي]] کان پوءِ 1979ع ۾ ان جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو مرڪزي دفتر قاهره کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو. مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر تنظيم ۾ شامل ڪيو ويو ۽ پوءِ هيڊڪوارٽر پڻ قاهره واپس منتقل ٿيو.

[[شام]] جي شرڪت نومبر 2011ع ۾ [[شام جي گهرو ويڙهه]] جي شروعاتي مرحلي دوران معطل ڪئي وئي. لڳ ڀڳ ٻارهن سالن کان پوءِ، 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي اجلاسن ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Arab League Headquarters, Cairo.jpg|thumb|عرب ليگ جي ڪائونسل جا ڪيترائي اهم رڪنيتي فيصلا [[قاهره]] ۾ تنظيم جي مرڪزي دفتر ۾ ڪيا ويا آهن.]]

=== تنظيم ڇڏڻ ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 18 ڪنهن ميمبر کي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪرڻ جو طريقو پڻ ڏئي ٿي. اهڙي رياست کي پنهنجي ارادي بابت ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏيڻو پوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

ساڳي شق موجب جيڪڏهن ڪا ميمبر رياست منشور مان پيدا ٿيندڙ پنهنجون ذميواريون پوريون نه ڪري ته ڪائونسل ان کي ليگ کان الڳ قرار ڏئي سگهي ٿي. اهڙي فيصلي لاءِ لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبر رياستن جو اتفاق راءِ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري منشور ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''ذميوارين جي ڀڃڪڙيءَ سبب اخراج''' لاءِ الڳ قانوني بندوبست موجود آهن. عملي طور تنظيم پنهنجي تاريخ ۾ مستقل اخراج جي ڀيٽ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت کي عارضي طور معطل ڪرڻ وارو طريقو وڌيڪ استعمال ڪيو آهي.

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>cy3qoqskas8239sntkgzvhzamketdez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413597</id>
      <parentid>413596</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66738" sha1="fhlohi3tng1q4vjdxs2j6w31sjfbsol" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران ترڪي جو صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ انڊونيشيا جو صدر [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي قيام کان اڳ عرب ملڪن جي گڏيل تنظيم جي نوعيت ۽ نالي بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ وڌندڙ سياسي رابطن جي نتيجي ۾ هڪ اهڙي بين الحڪومتي تنظيم قائم ڪرڻ تي بحث شروع ٿيو، جيڪا ميمبر رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ سياسي ۽ ٻين معاملن تي سهڪار وڌائي سگهي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تنظيم جي تياريءَ دوران نالي بابت به اختلاف هئا. [[شام]] طرفان '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] طرفان '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا ويا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار مصري تجويز کي بنياد بڻائيندي '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]، جيڪو 7 آڪٽوبر 1944ع تي منظور ٿيو، ۾ اڳ ئي تجويز ڪيل تنظيم کي '''عرب رياستن جي ليگ''' جي تصور سان بيان ڪيو ويو هو. پروٽوڪول موجب تنظيم آزاد عرب رياستن تي مشتمل هجڻي هئي ۽ ان جو مقصد سندن لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ منظور ڪيل منشور ان نالي ۽ اداري کي باضابطا قانوني بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>fhlohi3tng1q4vjdxs2j6w31sjfbsol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413598</id>
      <parentid>413597</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64050" sha1="j5bhjscw5om79ygy3aaq58623bbevao" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/21st_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي واڌ ===
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ جي رڪنيت ست باني رياستن کان وڌندي اتر آفريڪا، عرب نار، هارن آف آفريڪا ۽ ڪوموروس تائين پهتي.]]

عرب ملڪن جي آزادي حاصل ڪرڻ سان عرب ليگ جي رڪنيت آهستي آهستي وڌندي وئي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ تنظيم ۾ شامل ٿيا. ڏکڻ يمن 1967ع ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته [[بحرين]]، [[عمان]]، [[قطر]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] 1971ع ۾ ميمبر بڻيا. [[موريتانيا]] 1973ع، [[صوماليا]] 1974ع، [[جبوتي]] 1977ع ۽ [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيا. [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي 1976ع ۾ مڪمل ميمبر طور شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي رڪنيت جي تاريخي واڌ'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! دور
! اهم نوان ميمبر
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1945ع
| مصر، عراق، لبنان، سعودي عرب، شام، ٽرانس اردن ۽ يمن
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1950ع وارو ڏهاڪو
| لبيا، سوڊان، مراڪش ۽ تيونس
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1960ع وارو ڏهاڪو
| ڪويت، الجزائر ۽ ڏکڻ يمن
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1970ع وارو ڏهاڪو
| بحرين، عمان، قطر، گڏيل عرب امارتون، موريتانيا، صوماليا، فلسطين ۽ جبوتي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1993ع
| ڪوموروس
|}

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Importance of the universal realization of peoples to self-determination
 |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/1981/en/18800
 |website=Refworld
 |publisher=United Nations General Assembly
 |date=28 October 1981
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ بغداد ۾ گڏ ٿيل عرب پرڏيهي وزيرن مصر سان سفارتي لاڳاپا معطل ڪرڻ، اقتصادي ۽ سياسي قدم کڻڻ، مصر جي عرب ليگ جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ ليگ جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر کي 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ تنظيم جو مستقل هيڊڪوارٽر پوءِ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=League of Arab States
 |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/38727503-9e12-41bd-9e0b-ccb02590ec3c
 |website=UNTERM
 |publisher=United Nations
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi invasion of Kuwait, 1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] کان پوءِ ڪويت ۾ عراقي فوجي. حملي سبب [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي اختلاف پيدا ٿيا.]]
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت]] تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل عرب پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]]. عرب امن شروعات پهريون ڀيرو 2002ع جي [[بيروت]] عرب سربراهي اجلاس ۾ منظور ڪئي وئي هئي.]]
28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي ۽ ميمبر رياستن جي ان سان وابستگيءَ جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لھر۽ شام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

2011ع ۾ [[عرب اسپرنگ]] جي احتجاجن ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي رڪنيت معطل ڪرڻ ۽ شام جي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي پابندين جا قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شام جي حڪومت بدران شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. ان هوندي به شام جي نمائندگيءَ جو سوال ايندڙ سالن ۾ ميمبر ملڪن جي اختلافن جو موضوع رهيو.

7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي. فيصلي ۾ شامي بحران، پناهگيرن، منشيات جي اسمگلنگ ۽ ٻين علائقائي مسئلن بابت ڳالهين لاءِ عرب ملڪن جي هڪ وزارتي گروهه جي قيام جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي سيڪريٽري جنرل [[احمد ابو الغيط]] واضح ڪيو ته شام جي تنظيم ۾ واپسي جو مطلب اهو نه هو ته هر ميمبر رياست لازمي طور شام سان ٻطرفا لاڳاپا بحال ڪري؛ اهڙو فيصلو هر رياست جي پنهنجي اختيار ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League readmits Syria after long absence
 |url=https://www.yahoo.com/news/arab-league-readmits-syria-long-220752038.html
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران ترڪي جو صدر [[رجب طيب اردوان]] ۽ انڊونيشيا جو صدر [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ اولهه ڪناري جي صورتحال بابت هڪ گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو. ان ۾ جنگبندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا. اجلاس جي ٺهراءَ کي بعد ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سرڪاري دستاويز طور پڻ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1944ع
| اليگزينڊريا پروٽوڪول
| عرب ليگ جي قيام لاءِ بنيادي سياسي خاڪو تيار ٿيو
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 1945ع
| عرب ليگ جو قيام
| ست باني رياستن قاهره ۾ منشور منظور ڪيو
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 1950ع
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو
| گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ ادارياتي بنياد وڌو ويو
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 1973ع
| الجزائر سربراهي اجلاس
| عرب-آفريقي سهڪار وڌيو ۽ آفريڪا لاءِ عرب ترقياتي بئنڪ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 1976ع
| عرب روڪٿام فورس
| لبنان جي گهرو ويڙهه ۾ عرب ليگ جي امن ۽ سلامتيءَ واري ڪردار جي ڪوشش
|- style=&quot;background:#FADBD8;&quot;
| 1979ع
| مصر جي رڪنيت معطل
| هيڊڪوارٽر قاهره کان تيونس منتقل ٿيو
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 1989ع
| مصر جي واپسي
| مصر جي عرب ليگ ۾ رڪنيت بحال ٿي
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 1990ع
| عراق جو ڪويت تي حملو
| ميمبر رياستن وچ ۾ سخت سياسي ۽ سلامتي اختلاف پيدا ٿيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 2002ع
| عرب امن شروعات
| عرب-اسرائيلي تڪرار جي جامع حل لاءِ گڏيل تجويز منظور ٿي
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2011ع
| شام جي رڪنيت معطل
| شام جي گهرو ويڙهه سبب تنظيم جي رڪنيت کان معطلي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 2023ع
| شام جي واپسي
| ٻارهن سالن کان پوءِ شام کي عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ ٻيهر شرڪت جي اجازت ملي
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 2023ع
| گڏيل عرب-اسلامي اجلاس
| غزه جنگ بابت عرب ليگ ۽ اسلامي تعاون تنظيم جو گڏيل سربراهي اجلاس
|}

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>j5bhjscw5om79ygy3aaq58623bbevao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413599</id>
      <parentid>413598</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37956" sha1="qjvgh5lj4d8tfglajhv69iralnumy6u" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

==عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل==

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=100%
!
! سيڪريٽري جنرل
!جنم ڏينهن
!آفيس سنڀاليائين
!آفيس ڇڏيائين
! قوميت
! تصوير
|-
|1
| [[عبدالرحمن حسن اعظم]] 
| 1893–1976
| 22 مارچ 1945 
| سيپٽمبر 1952
| {{Flagu|مصر}}
| 
|-
|2
| [[عبدالخليل حسونة ]] 
| 1898–1992
| سيپٽمبر  1952
| 1 جون 1972
| {{Flagu| مصر}}
|
|-
|3
| [[محمود رياض ]] 
| 1917–1992
| 1 جون 1972 
| مارچ 1979
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|100px]]
|-
|4
| [[شازلي قليبي ]] 
| 1925 
| مارچ  1979
| سيپٽمبر  1990 
| {{Flagu| تيونس}}
| [[File:Chadli klibi.JPG|100px]]
|-
|5
| [[احمد عصمت عبدالمجيد ]] 
| 1924–2013
| 15 مئي 1991
| 15 مئي 2001
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|100px]]
|-
|6
| [[عمرو موسیٰ  ]] 
| 1936 
| 15 مئي 2001
| 1 جولاءِ 2011
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|100px]]
|-
|7
| [[نبيل العربي ]] 
| 1935 
| 1 جولاءِ 2011
| 3 جولاءِ 2016
| {{Flagu| مصر}}
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|100px]]
|-
|8
| [[احمد ابوالغيط]] 
| 1942
| 3 جولاءِ  2016
| ''''
| {{Flagu|مصر}}
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|100px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>qjvgh5lj4d8tfglajhv69iralnumy6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413600</id>
      <parentid>413599</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل */</comment>
      <origin>413600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41277" sha1="dggb8x69qkd3tu64y3l3oy6uvssblhm" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو پسمنظر ۽ اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] جي آخري سالن دوران آزاد عرب رياستن وچ ۾ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ تيزي آئي. 1944ع ۾ [[مصر]] جي حڪومت عرب رياستن جي نمائندن سان صلاح مشورا شروع ڪيا. مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جي نمائندن [[اليگزينڊريا]] ۾ ملاقاتون ڪيون، جن جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو مهيا ڪيو ۽ عرب رياستن جي خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جي اصول کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊريا پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] جي مسئلي کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. پروٽوڪول تي صحيح ڪندڙن فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت جو اظهار ڪيو ۽ فلسطين جي سياسي مستقبل کي عرب دنيا جي گڏيل دلچسپيءَ جو معاملو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>dggb8x69qkd3tu64y3l3oy6uvssblhm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413601</id>
      <parentid>413600</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46040" sha1="lkv7gsuw98io6plexfa0rg8ih02k985" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; منشور 10 مئي 1945ع تي لاڳو ٿيو.
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

منشور ۾ [[فلسطين]] بابت هڪ الڳ ضميمو پڻ شامل هو. فلسطين کي ان وقت مڪمل خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل نه هئڻ سبب عرب ليگ جي ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>lkv7gsuw98io6plexfa0rg8ih02k985</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413602</id>
      <parentid>413601</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51842" sha1="769kyrru798166ete29yqbaoth0gfat" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.


=

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>769kyrru798166ete29yqbaoth0gfat</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413603</id>
      <parentid>413602</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51836" sha1="4r1a183kpn8ghuw9x0lf9pjefsg67t4" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>4r1a183kpn8ghuw9x0lf9pjefsg67t4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413604</id>
      <parentid>413603</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51939" sha1="49w9a6h6r14g39l1qjh8e46xdp243gg" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>49w9a6h6r14g39l1qjh8e46xdp243gg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413605</id>
      <parentid>413604</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55248" sha1="igk13714dud0zt57ebcwifx72p8klyr" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]]
[[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]]

[[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي.

عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن.

ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي.

عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا.

هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا.

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>igk13714dud0zt57ebcwifx72p8klyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413606</id>
      <parentid>413605</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64042" sha1="lsid79mddcbrymbosq0vvxbdv4m639l" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]]
[[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]]

[[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي.

عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن.

ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي.

عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا.

هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا.

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جو انتظامي ڍانچو ==
[[عرب ليگ]] جي منشور ۾ عرب رياستن وچ ۾ گڏيل سهڪار ۽ عرب دنيا جي گڏيل مفادن جي تصور سان گڏ هر ميمبر رياست جي انفرادي [[خودمختياري]] ۽ آزاديءَ جي احترام کي بنيادي اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ليگ جي ڪائونسل ۽ ان جي ڪميٽين جا اندروني ضابطا آڪٽوبر 1951ع ۾ منظور ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162247/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162241/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته جنرل سيڪريٽريٽ جا اندروني ضابطا مئي 1953ع ۾ منظور ٿيا.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162252/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جو ادارياتي نظام هڪ طرف گڏيل عرب ادارن ۽ ٻئي طرف ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي اصول تي ٻڌل آهي. منشور موجب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي تحفظ کي منشور ۾ خاص اهميت ڏني وئي آهي. منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ قائم حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي انهن رياستن جو حق تسليم ڪندي؛ ساڳئي وقت اها اهڙي ڪنهن ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جي پابند آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

عملي طور عرب ليگ جي ادارياتي ترقيءَ ۾ گڏيل فيصلا سازي ۽ ميمبر رياستن جي قومي خودمختياريءَ وچ ۾ توازن هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. ميمبر ملڪن جي سياسي نظامن، اقتصادي حالتن، علائقائي مفادن ۽ پرڏيهي پاليسين ۾ فرق سبب وڌيڪ گهري سياسي يڪجهتيءَ بابت سندن موقف پڻ وقت بوقت مختلف رهيا آهن.

=== مستقل ڪميٽيون ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 4 موجب ميمبر رياستن وچ ۾ مختلف شعبن ۾ سهڪار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ خصوصي ڪميٽيون قائم ڪري سگهجن ٿيون. انهن ڪميٽين جو ڪم پنهنجي لاڳاپيل شعبن ۾ سهڪار لاءِ منصوبن، تجويزن ۽ معاهدن جا مسودا تيار ڪري انهن کي ليگ جي ڪائونسل آڏو غور لاءِ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

روايتي طور عرب ليگ جي مستقل ۽ خصوصي ڪميٽين جي ڪم ۾ هي شعبا شامل رهيا آهن:
# سياسي معاملن بابت ڪميٽي؛
# اقتصادي ۽ مالي معاملن بابت ڪميٽي؛
# مواصلات ۽ آمدرفت بابت ڪميٽي؛
# [[عرب ليگ جي ثقافتي ڪميٽي|ثقافتي ڪميٽي]]؛
# قانوني ڪميٽي؛
# سماجي معاملن بابت ڪميٽي؛
# صحت بابت ڪميٽي؛
# عرب اطلاعات بابت ڪميٽي؛
# انساني حقن بابت ڪميٽي.

ڪميٽين ۾ عام طور هر لاڳاپيل ميمبر رياست جي نمائندگي هڪ نمائندي ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ هر رياست کي هڪ ووٽ حاصل هوندو آهي. ڪميٽيون فني ۽ تخصصي معاملن تي غور ڪرڻ لاءِ ذيلي ڪميٽيون قائم ڪري سگهن ٿيون ۽ ضرورت پوڻ تي ميمبر رياستن جي ماهرن کان پڻ مدد وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;/&gt;

انهن ڪميٽين جو بنيادي ڪردار تياري ۽ مشاورت وارو آهي. انهن پاران تيار ڪيل منصوبن ۽ تجويزن تي آخري ادارياتي غور ليگ جي ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا ضرورت موجب انهن ۾ ترميم ڪري، انهن کي منظور ڪري يا وڌيڪ غور لاءِ واپس موڪلي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;/&gt;

قانوني معاملن سان لاڳاپيل ڪميٽين جي ڪم ۾ مختلف دورن دوران [[شهريت]]، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن جي عملدرآمد، قانوني سهڪار ۽ جوابدارن جي حوالگي جهڙا معاملا شامل رهيا آهن.

=== سياسي ڪميٽي ===
عرب ليگ جي سياسي ڪميٽي 30 نومبر 1946ع تي قائم ڪئي وئي. ان وقت [[فلسطين]] جي صورتحال ۽ عرب رياستن وچ ۾ پرڏيهي پاليسيءَ بابت مشاورت ۽ هم آهنگيءَ جي وڌندڙ ضرورت ان جي قيام جي اهم پسمنظرن مان هئي.

شروعات ۾ ڪميٽيءَ جي نمائندگي پرڏيهي وزيرن جي سطح تي مقرر ڪئي وئي. 1951ع ۾ ان جي ڪم ۽ نمائندگيءَ جي دائري کي وڌايو ويو، جنهن سان ضرورت موجب حڪومتن جا سربراهه يا عرب ليگ وٽ ميمبر رياستن جي وفدن جا سربراهه پڻ ان جي ڪم ۾ حصو وٺي سگهيا.

سياسي ڪميٽي عرب ملڪن جي گڏيل سياسي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم فورم طور ڪم ڪندي رهي. ان جي تاريخي سرگرمين ۾ '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جي معاهدي''' جي تياريءَ سان لاڳاپيل ڪم، عرب سربراهي اجلاسن جي ايجنڊائن جي تياري، سربراهي اجلاسن کي رپورٽون پيش ڪرڻ ۽ مختلف بين الاقوامي معاملن بابت ميمبر رياستن جي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ شامل رهيا آهن.

=== جنرل سيڪريٽريٽ ===
عرب ليگ جو [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] تنظيم جو مستقل انتظامي ادارو آهي. ان جي سربراهي [[عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] ڪندو آهي. سيڪريٽريٽ ڪائونسل ۽ ٻين ادارن جي فيصلن سان لاڳاپيل انتظامي ڪم، گڏجاڻين جي تياري، دستاويزن ۽ رپورٽن جي ترتيب ۽ تنظيم جي روزاني ادارياتي معاملن کي سنڀاليندو آهي.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;/&gt;

منشور جي شق 12 موجب ليگ جي ڪائونسل سيڪريٽري جنرل کي مقرر ڪندي آهي، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل کي پنهنجي اختيار هيٺ معاون سيڪريٽرين ۽ ٻين عملي جي مقرريءَ جا اختيار حاصل آهن.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt; جنرل سيڪريٽريٽ جو مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>lsid79mddcbrymbosq0vvxbdv4m639l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413607</id>
      <parentid>413606</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T07:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71333" sha1="19843elzrb7uji9ocdzpcdys3tqluio" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]]
[[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]]

[[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي.

عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن.

ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي.

عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا.

هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا.

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جو انتظامي ڍانچو ==
[[عرب ليگ]] جي منشور ۾ عرب رياستن وچ ۾ گڏيل سهڪار ۽ عرب دنيا جي گڏيل مفادن جي تصور سان گڏ هر ميمبر رياست جي انفرادي [[خودمختياري]] ۽ آزاديءَ جي احترام کي بنيادي اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ليگ جي ڪائونسل ۽ ان جي ڪميٽين جا اندروني ضابطا آڪٽوبر 1951ع ۾ منظور ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162247/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162241/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته جنرل سيڪريٽريٽ جا اندروني ضابطا مئي 1953ع ۾ منظور ٿيا.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162252/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جو ادارياتي نظام هڪ طرف گڏيل عرب ادارن ۽ ٻئي طرف ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي اصول تي ٻڌل آهي. منشور موجب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي تحفظ کي منشور ۾ خاص اهميت ڏني وئي آهي. منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ قائم حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي انهن رياستن جو حق تسليم ڪندي؛ ساڳئي وقت اها اهڙي ڪنهن ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جي پابند آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

عملي طور عرب ليگ جي ادارياتي ترقيءَ ۾ گڏيل فيصلا سازي ۽ ميمبر رياستن جي قومي خودمختياريءَ وچ ۾ توازن هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. ميمبر ملڪن جي سياسي نظامن، اقتصادي حالتن، علائقائي مفادن ۽ پرڏيهي پاليسين ۾ فرق سبب وڌيڪ گهري سياسي يڪجهتيءَ بابت سندن موقف پڻ وقت بوقت مختلف رهيا آهن.

=== مستقل ڪميٽيون ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 4 موجب ميمبر رياستن وچ ۾ مختلف شعبن ۾ سهڪار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ خصوصي ڪميٽيون قائم ڪري سگهجن ٿيون. انهن ڪميٽين جو ڪم پنهنجي لاڳاپيل شعبن ۾ سهڪار لاءِ منصوبن، تجويزن ۽ معاهدن جا مسودا تيار ڪري انهن کي ليگ جي ڪائونسل آڏو غور لاءِ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

روايتي طور عرب ليگ جي مستقل ۽ خصوصي ڪميٽين جي ڪم ۾ هي شعبا شامل رهيا آهن:
# سياسي معاملن بابت ڪميٽي؛
# اقتصادي ۽ مالي معاملن بابت ڪميٽي؛
# مواصلات ۽ آمدرفت بابت ڪميٽي؛
# [[عرب ليگ جي ثقافتي ڪميٽي|ثقافتي ڪميٽي]]؛
# قانوني ڪميٽي؛
# سماجي معاملن بابت ڪميٽي؛
# صحت بابت ڪميٽي؛
# عرب اطلاعات بابت ڪميٽي؛
# انساني حقن بابت ڪميٽي.

ڪميٽين ۾ عام طور هر لاڳاپيل ميمبر رياست جي نمائندگي هڪ نمائندي ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ هر رياست کي هڪ ووٽ حاصل هوندو آهي. ڪميٽيون فني ۽ تخصصي معاملن تي غور ڪرڻ لاءِ ذيلي ڪميٽيون قائم ڪري سگهن ٿيون ۽ ضرورت پوڻ تي ميمبر رياستن جي ماهرن کان پڻ مدد وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;/&gt;

انهن ڪميٽين جو بنيادي ڪردار تياري ۽ مشاورت وارو آهي. انهن پاران تيار ڪيل منصوبن ۽ تجويزن تي آخري ادارياتي غور ليگ جي ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا ضرورت موجب انهن ۾ ترميم ڪري، انهن کي منظور ڪري يا وڌيڪ غور لاءِ واپس موڪلي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;/&gt;

قانوني معاملن سان لاڳاپيل ڪميٽين جي ڪم ۾ مختلف دورن دوران [[شهريت]]، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن جي عملدرآمد، قانوني سهڪار ۽ جوابدارن جي حوالگي جهڙا معاملا شامل رهيا آهن.

=== سياسي ڪميٽي ===
عرب ليگ جي سياسي ڪميٽي 30 نومبر 1946ع تي قائم ڪئي وئي. ان وقت [[فلسطين]] جي صورتحال ۽ عرب رياستن وچ ۾ پرڏيهي پاليسيءَ بابت مشاورت ۽ هم آهنگيءَ جي وڌندڙ ضرورت ان جي قيام جي اهم پسمنظرن مان هئي.

شروعات ۾ ڪميٽيءَ جي نمائندگي پرڏيهي وزيرن جي سطح تي مقرر ڪئي وئي. 1951ع ۾ ان جي ڪم ۽ نمائندگيءَ جي دائري کي وڌايو ويو، جنهن سان ضرورت موجب حڪومتن جا سربراهه يا عرب ليگ وٽ ميمبر رياستن جي وفدن جا سربراهه پڻ ان جي ڪم ۾ حصو وٺي سگهيا.

سياسي ڪميٽي عرب ملڪن جي گڏيل سياسي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم فورم طور ڪم ڪندي رهي. ان جي تاريخي سرگرمين ۾ '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جي معاهدي''' جي تياريءَ سان لاڳاپيل ڪم، عرب سربراهي اجلاسن جي ايجنڊائن جي تياري، سربراهي اجلاسن کي رپورٽون پيش ڪرڻ ۽ مختلف بين الاقوامي معاملن بابت ميمبر رياستن جي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ شامل رهيا آهن.

=== جنرل سيڪريٽريٽ ===
عرب ليگ جو [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] تنظيم جو مستقل انتظامي ادارو آهي. ان جي سربراهي [[عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] ڪندو آهي. سيڪريٽريٽ ڪائونسل ۽ ٻين ادارن جي فيصلن سان لاڳاپيل انتظامي ڪم، گڏجاڻين جي تياري، دستاويزن ۽ رپورٽن جي ترتيب ۽ تنظيم جي روزاني ادارياتي معاملن کي سنڀاليندو آهي.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;/&gt;

منشور جي شق 12 موجب ليگ جي ڪائونسل سيڪريٽري جنرل کي مقرر ڪندي آهي، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل کي پنهنجي اختيار هيٺ معاون سيڪريٽرين ۽ ٻين عملي جي مقرريءَ جا اختيار حاصل آهن.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt; جنرل سيڪريٽريٽ جو مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
عرب ليگ جا ميمبر ملڪ قدرتي وسيلن سان مالا مال آهن. ڪيترن عرب ملڪن وٽ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪن وٽ وسيع زرعي زمينون پڻ آهن. مثال طور [[سوڊان]] جي زرعي صلاحيت سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''عرب دنيا جي خوراڪ جي ٽوڪري''' پڻ سڏيو ويو آهي.

خطي جي معيشت ۾ [[سياحت]] پڻ اهم شعبو آهي، خاص طور [[سعودي عرب]]، [[مصر]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ [[اردن]] ۾. مواصلات ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جو شعبو پڻ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شعبن مان رهيو آهي. عرب دنيا مان شروع ٿيندڙ ڪيترين ڪمپنين، جهڙوڪ اوراسڪوم ۽ اتصالات، پنهنجي سرگرمين کي ٻين ملڪن تائين وڌايو.

عرب ليگ جي اقتصادي ۽ مواصلاتي معاملن بابت خصوصي ڪميٽين جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ اقتصادي تعاون لاءِ منصوبن ۽ معاهدن جي تياري ڪرڻ هو. عرب اقتصادي ادارن جي قيام سان انهن شعبن جي ادارياتي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي. ڪميٽين ۾ ميمبر ملڪن جا نمائندا شامل هوندا هئا، جڏهن ته عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ سندن انتظامي ۽ فني ڪم ۾ مدد ڪندو هو.

عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي يڪجهتيءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا آهن، پر مختلف ملڪن جي اقتصادي جوڙجڪ، آمدني، قدرتي وسيلن ۽ ترقيءَ جي سطح ۾ وڏي فرق سبب علائقائي اقتصادي انضمام جي رفتار هڪجهڙي نه رهي آهي. عرب ليگ کان سواءِ ننڍين علائقائي تنظيمن، خاص طور [[نار تعاون ڪائونسل]]، پڻ اقتصادي تعاون ۽ گڏيل منڊيءَ سان لاڳاپيل الڳ انتظام قائم ڪيا آهن.

عرب دنيا جي وڏن علائقائي اقتصادي منصوبن ۾ '''[[عرب گئس پائيپ لائين]]''' پڻ شامل آهي، جيڪا مصر مان قدرتي گئس کي اردن، شام ۽ لبنان ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. منصوبي کي مختلف مرحلن ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان کي مستقبل ۾ ٻين علائقائي گئس نيٽ ورڪن سان ڳنڍڻ جون تجويزون پڻ پيش ٿينديون رهيون.

=== وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي ===
عرب ملڪن وچ ۾ واپار وڌائڻ جي اهم منصوبن مان '''[[وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي]]''' آهي. ان جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ واپاري رڪاوٽن ۽ محصولن کي تدريجي طور گهٽائڻ ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ شين جي آزاد واپار کي هٿي ڏيڻ هو. ان منصوبي ذريعي عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل منڊيءَ ڏانهن اڳڀرائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

عرب ملڪن جي اقتصادي ترقيءَ جي سطح ۾ نمايان فرق موجود آهن. [[سعودي عرب]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] جهڙن ملڪن جي معيشتن ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي آمدني اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جڏهن ته [[ڪوموروس]]، [[موريتانيا]] ۽ [[جبوتي]] جهڙن ملڪن وٽ نسبتاً محدود اقتصادي ۽ مالي وسيلا آهن. ان ڪري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جي في فرد آمدني ۽ مجموعي قومي پيداوار ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

عرب ملڪن وچ ۾ ترقياتي مالي سهڪار پڻ علائقائي اقتصادي لاڳاپن جو حصو رهيو آهي. مختلف عرب ترقياتي فنڊن، بئنڪن ۽ مالي ادارن ذريعي گهٽ آمدني وارن ملڪن ۽ ترقياتي منصوبن لاءِ قرض، امداد ۽ سيڙپڪاري مهيا ڪئي ويندي رهي آهي.

=== مجموعي ملڪي پيداوار ===
عرب ليگ جي ميمبر ملڪن جي معيشتن جو قد ۽ في فرد آمدني هڪ ٻئي کان تمام گهڻو مختلف آهن. [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۽ [[خريداري طاقت جي برابري]] جي بنياد تي ڪيل ڀيٽ ۾ تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ ملڪن ۽ وڌيڪ آبادي رکندڙ ملڪن جا اقتصادي نمونا هڪ ٻئي کان مختلف نظر اچن ٿا.

پراڻي شمارياتي جدول ۾ 2007ع جا انگ استعمال ٿيل هئا، جيڪي هاڻوڪي اقتصادي صورتحال جي نمائندگي نٿا ڪن. اهڙي جدول کي مضمون ۾ رکڻ جي صورت ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي تازي '''عالمي اقتصادي منظرنامي''' واري ڊيٽابيس يا [[عالمي بئنڪ]] جي تازي انگن اکرن سان باقاعدي تازه ڪرڻ مناسب آهي.

=== اقتصادي انضمام ۽ سڌارا ===
عرب ليگ جي قيام کان وٺي گڏيل عرب اقتصادي تعاون تنظيم جي اهم مقصدن مان رهيو آهي. مختلف دورن ۾ واپار جي سهولت، محصولن ۾ گهٽتائي، اقتصادي وحدت، گڏيل سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقيءَ لاءِ معاهدا ۽ ادارا قائم ڪيا ويا.

2003ع ۾ [[مصر]] عرب ليگ جي ادارياتي ۽ سياسي سڌارن بابت هڪ تجويز پيش ڪئي. اها تجويز [[عراق جنگ]] ۽ ان کان پوءِ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ سامهون آئي. ان جو مقصد عرب ليگ جي گڏيل عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ ۽ تنظيم جي ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو.

مصري تجويز ۾ ڪيترائي سڌارڪ نقطا شامل هئا، جن ۾ عرب ملڪن وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ گهٽائڻ، عرب ليگ کي گڏيل عرب عمل جي مرڪزي اداري طور مضبوط ڪرڻ، ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، عرب اقتصادي انضمام کي اڳتي وڌائڻ، [[عرب پارليامينٽ]] جي قيام، گڏيل عرب سلامتيءَ جي نظام، خصوصي عرب تنظيمن جي مدد، عرب ليگ ۽ شهري سماج جي ادارن وچ ۾ رابطن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ليگ جي ادارن ۾ ووٽنگ ۽ فيصلا سازيءَ جي طريقيڪار ۾ سڌارا آڻڻ جون تجويزون شامل هيون.

انهن تجويزن جو وسيع مقصد عرب ليگ جي ادارياتي ڍانچي کي تبديل ٿيندڙ علائقائي حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ ۽ سياسي، اقتصادي ۽ سماجي شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ وڌيڪ منظم تعاون پيدا ڪرڻ هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>19843elzrb7uji9ocdzpcdys3tqluio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413608</id>
      <parentid>413607</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T07:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* معيشت */</comment>
      <origin>413608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83414" sha1="pebsx0ugnn1uxab6sjnj5zz85mc99bm" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]]
[[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]]

[[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي.

عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن.

ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي.

عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا.

هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا.

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جو انتظامي ڍانچو ==
[[عرب ليگ]] جي منشور ۾ عرب رياستن وچ ۾ گڏيل سهڪار ۽ عرب دنيا جي گڏيل مفادن جي تصور سان گڏ هر ميمبر رياست جي انفرادي [[خودمختياري]] ۽ آزاديءَ جي احترام کي بنيادي اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ليگ جي ڪائونسل ۽ ان جي ڪميٽين جا اندروني ضابطا آڪٽوبر 1951ع ۾ منظور ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162247/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162241/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته جنرل سيڪريٽريٽ جا اندروني ضابطا مئي 1953ع ۾ منظور ٿيا.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162252/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جو ادارياتي نظام هڪ طرف گڏيل عرب ادارن ۽ ٻئي طرف ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي اصول تي ٻڌل آهي. منشور موجب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي تحفظ کي منشور ۾ خاص اهميت ڏني وئي آهي. منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ قائم حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي انهن رياستن جو حق تسليم ڪندي؛ ساڳئي وقت اها اهڙي ڪنهن ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جي پابند آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

عملي طور عرب ليگ جي ادارياتي ترقيءَ ۾ گڏيل فيصلا سازي ۽ ميمبر رياستن جي قومي خودمختياريءَ وچ ۾ توازن هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. ميمبر ملڪن جي سياسي نظامن، اقتصادي حالتن، علائقائي مفادن ۽ پرڏيهي پاليسين ۾ فرق سبب وڌيڪ گهري سياسي يڪجهتيءَ بابت سندن موقف پڻ وقت بوقت مختلف رهيا آهن.

=== مستقل ڪميٽيون ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 4 موجب ميمبر رياستن وچ ۾ مختلف شعبن ۾ سهڪار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ خصوصي ڪميٽيون قائم ڪري سگهجن ٿيون. انهن ڪميٽين جو ڪم پنهنجي لاڳاپيل شعبن ۾ سهڪار لاءِ منصوبن، تجويزن ۽ معاهدن جا مسودا تيار ڪري انهن کي ليگ جي ڪائونسل آڏو غور لاءِ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

روايتي طور عرب ليگ جي مستقل ۽ خصوصي ڪميٽين جي ڪم ۾ هي شعبا شامل رهيا آهن:
# سياسي معاملن بابت ڪميٽي؛
# اقتصادي ۽ مالي معاملن بابت ڪميٽي؛
# مواصلات ۽ آمدرفت بابت ڪميٽي؛
# [[عرب ليگ جي ثقافتي ڪميٽي|ثقافتي ڪميٽي]]؛
# قانوني ڪميٽي؛
# سماجي معاملن بابت ڪميٽي؛
# صحت بابت ڪميٽي؛
# عرب اطلاعات بابت ڪميٽي؛
# انساني حقن بابت ڪميٽي.

ڪميٽين ۾ عام طور هر لاڳاپيل ميمبر رياست جي نمائندگي هڪ نمائندي ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ هر رياست کي هڪ ووٽ حاصل هوندو آهي. ڪميٽيون فني ۽ تخصصي معاملن تي غور ڪرڻ لاءِ ذيلي ڪميٽيون قائم ڪري سگهن ٿيون ۽ ضرورت پوڻ تي ميمبر رياستن جي ماهرن کان پڻ مدد وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;/&gt;

انهن ڪميٽين جو بنيادي ڪردار تياري ۽ مشاورت وارو آهي. انهن پاران تيار ڪيل منصوبن ۽ تجويزن تي آخري ادارياتي غور ليگ جي ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا ضرورت موجب انهن ۾ ترميم ڪري، انهن کي منظور ڪري يا وڌيڪ غور لاءِ واپس موڪلي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;/&gt;

قانوني معاملن سان لاڳاپيل ڪميٽين جي ڪم ۾ مختلف دورن دوران [[شهريت]]، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن جي عملدرآمد، قانوني سهڪار ۽ جوابدارن جي حوالگي جهڙا معاملا شامل رهيا آهن.

=== سياسي ڪميٽي ===
عرب ليگ جي سياسي ڪميٽي 30 نومبر 1946ع تي قائم ڪئي وئي. ان وقت [[فلسطين]] جي صورتحال ۽ عرب رياستن وچ ۾ پرڏيهي پاليسيءَ بابت مشاورت ۽ هم آهنگيءَ جي وڌندڙ ضرورت ان جي قيام جي اهم پسمنظرن مان هئي.

شروعات ۾ ڪميٽيءَ جي نمائندگي پرڏيهي وزيرن جي سطح تي مقرر ڪئي وئي. 1951ع ۾ ان جي ڪم ۽ نمائندگيءَ جي دائري کي وڌايو ويو، جنهن سان ضرورت موجب حڪومتن جا سربراهه يا عرب ليگ وٽ ميمبر رياستن جي وفدن جا سربراهه پڻ ان جي ڪم ۾ حصو وٺي سگهيا.

سياسي ڪميٽي عرب ملڪن جي گڏيل سياسي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم فورم طور ڪم ڪندي رهي. ان جي تاريخي سرگرمين ۾ '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جي معاهدي''' جي تياريءَ سان لاڳاپيل ڪم، عرب سربراهي اجلاسن جي ايجنڊائن جي تياري، سربراهي اجلاسن کي رپورٽون پيش ڪرڻ ۽ مختلف بين الاقوامي معاملن بابت ميمبر رياستن جي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ شامل رهيا آهن.

=== جنرل سيڪريٽريٽ ===
عرب ليگ جو [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] تنظيم جو مستقل انتظامي ادارو آهي. ان جي سربراهي [[عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] ڪندو آهي. سيڪريٽريٽ ڪائونسل ۽ ٻين ادارن جي فيصلن سان لاڳاپيل انتظامي ڪم، گڏجاڻين جي تياري، دستاويزن ۽ رپورٽن جي ترتيب ۽ تنظيم جي روزاني ادارياتي معاملن کي سنڀاليندو آهي.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;/&gt;

منشور جي شق 12 موجب ليگ جي ڪائونسل سيڪريٽري جنرل کي مقرر ڪندي آهي، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل کي پنهنجي اختيار هيٺ معاون سيڪريٽرين ۽ ٻين عملي جي مقرريءَ جا اختيار حاصل آهن.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt; جنرل سيڪريٽريٽ جو مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
عرب ليگ جا ميمبر ملڪ قدرتي وسيلن سان مالا مال آهن. ڪيترن عرب ملڪن وٽ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪن وٽ وسيع زرعي زمينون پڻ آهن. مثال طور [[سوڊان]] جي زرعي صلاحيت سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''عرب دنيا جي خوراڪ جي ٽوڪري''' پڻ سڏيو ويو آهي.

خطي جي معيشت ۾ [[سياحت]] پڻ اهم شعبو آهي، خاص طور [[سعودي عرب]]، [[مصر]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ [[اردن]] ۾. مواصلات ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جو شعبو پڻ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شعبن مان رهيو آهي. عرب دنيا مان شروع ٿيندڙ ڪيترين ڪمپنين، جهڙوڪ اوراسڪوم ۽ اتصالات، پنهنجي سرگرمين کي ٻين ملڪن تائين وڌايو.

عرب ليگ جي اقتصادي ۽ مواصلاتي معاملن بابت خصوصي ڪميٽين جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ اقتصادي تعاون لاءِ منصوبن ۽ معاهدن جي تياري ڪرڻ هو. عرب اقتصادي ادارن جي قيام سان انهن شعبن جي ادارياتي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي. ڪميٽين ۾ ميمبر ملڪن جا نمائندا شامل هوندا هئا، جڏهن ته عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ سندن انتظامي ۽ فني ڪم ۾ مدد ڪندو هو.

عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي يڪجهتيءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا آهن، پر مختلف ملڪن جي اقتصادي جوڙجڪ، آمدني، قدرتي وسيلن ۽ ترقيءَ جي سطح ۾ وڏي فرق سبب علائقائي اقتصادي انضمام جي رفتار هڪجهڙي نه رهي آهي. عرب ليگ کان سواءِ ننڍين علائقائي تنظيمن، خاص طور [[نار تعاون ڪائونسل]]، پڻ اقتصادي تعاون ۽ گڏيل منڊيءَ سان لاڳاپيل الڳ انتظام قائم ڪيا آهن.

عرب دنيا جي وڏن علائقائي اقتصادي منصوبن ۾ '''[[عرب گئس پائيپ لائين]]''' پڻ شامل آهي، جيڪا مصر مان قدرتي گئس کي اردن، شام ۽ لبنان ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. منصوبي کي مختلف مرحلن ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان کي مستقبل ۾ ٻين علائقائي گئس نيٽ ورڪن سان ڳنڍڻ جون تجويزون پڻ پيش ٿينديون رهيون.

=== وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي ===
عرب ملڪن وچ ۾ واپار وڌائڻ جي اهم منصوبن مان '''[[وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي]]''' آهي. ان جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ واپاري رڪاوٽن ۽ محصولن کي تدريجي طور گهٽائڻ ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ شين جي آزاد واپار کي هٿي ڏيڻ هو. ان منصوبي ذريعي عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل منڊيءَ ڏانهن اڳڀرائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

عرب ملڪن جي اقتصادي ترقيءَ جي سطح ۾ نمايان فرق موجود آهن. [[سعودي عرب]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] جهڙن ملڪن جي معيشتن ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي آمدني اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جڏهن ته [[ڪوموروس]]، [[موريتانيا]] ۽ [[جبوتي]] جهڙن ملڪن وٽ نسبتاً محدود اقتصادي ۽ مالي وسيلا آهن. ان ڪري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جي في فرد آمدني ۽ مجموعي قومي پيداوار ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

عرب ملڪن وچ ۾ ترقياتي مالي سهڪار پڻ علائقائي اقتصادي لاڳاپن جو حصو رهيو آهي. مختلف عرب ترقياتي فنڊن، بئنڪن ۽ مالي ادارن ذريعي گهٽ آمدني وارن ملڪن ۽ ترقياتي منصوبن لاءِ قرض، امداد ۽ سيڙپڪاري مهيا ڪئي ويندي رهي آهي.

=== مجموعي ملڪي پيداوار ===
عرب ليگ جي ميمبر ملڪن جي معيشتن جو قد ۽ في فرد آمدني هڪ ٻئي کان تمام گهڻو مختلف آهن. [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۽ [[خريداري طاقت جي برابري]] جي بنياد تي ڪيل ڀيٽ ۾ تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ ملڪن ۽ وڌيڪ آبادي رکندڙ ملڪن جا اقتصادي نمونا هڪ ٻئي کان مختلف نظر اچن ٿا.

پراڻي شمارياتي جدول ۾ 2007ع جا انگ استعمال ٿيل هئا، جيڪي هاڻوڪي اقتصادي صورتحال جي نمائندگي نٿا ڪن. اهڙي جدول کي مضمون ۾ رکڻ جي صورت ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي تازي '''عالمي اقتصادي منظرنامي''' واري ڊيٽابيس يا [[عالمي بئنڪ]] جي تازي انگن اکرن سان باقاعدي تازه ڪرڻ مناسب آهي.

=== اقتصادي انضمام ۽ سڌارا ===
عرب ليگ جي قيام کان وٺي گڏيل عرب اقتصادي تعاون تنظيم جي اهم مقصدن مان رهيو آهي. مختلف دورن ۾ واپار جي سهولت، محصولن ۾ گهٽتائي، اقتصادي وحدت، گڏيل سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقيءَ لاءِ معاهدا ۽ ادارا قائم ڪيا ويا.

2003ع ۾ [[مصر]] عرب ليگ جي ادارياتي ۽ سياسي سڌارن بابت هڪ تجويز پيش ڪئي. اها تجويز [[عراق جنگ]] ۽ ان کان پوءِ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ سامهون آئي. ان جو مقصد عرب ليگ جي گڏيل عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ ۽ تنظيم جي ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو.

مصري تجويز ۾ ڪيترائي سڌارڪ نقطا شامل هئا، جن ۾ عرب ملڪن وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ گهٽائڻ، عرب ليگ کي گڏيل عرب عمل جي مرڪزي اداري طور مضبوط ڪرڻ، ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، عرب اقتصادي انضمام کي اڳتي وڌائڻ، [[عرب پارليامينٽ]] جي قيام، گڏيل عرب سلامتيءَ جي نظام، خصوصي عرب تنظيمن جي مدد، عرب ليگ ۽ شهري سماج جي ادارن وچ ۾ رابطن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ليگ جي ادارن ۾ ووٽنگ ۽ فيصلا سازيءَ جي طريقيڪار ۾ سڌارا آڻڻ جون تجويزون شامل هيون.

انهن تجويزن جو وسيع مقصد عرب ليگ جي ادارياتي ڍانچي کي تبديل ٿيندڙ علائقائي حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ ۽ سياسي، اقتصادي ۽ سماجي شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ وڌيڪ منظم تعاون پيدا ڪرڻ هو.

== آبادي ==
{{عرب دنيا ۾ زندگي}}

عرب ليگ جون 22 ميمبر رياستون ثقافتي، لساني ۽ نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع آهن، جيتوڻيڪ انهن ملڪن جي آباديءَ جو وڏو حصو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ آباديءَ تي مشتمل آهي. عرب ليگ جي ملڪن جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. آباديءَ جي واڌ جي شرح، شهري آباديءَ ۾ اضافو، نوجوان آباديءَ جو وڏو تناسب ۽ روزگار لاءِ ملڪن وچ ۾ لڏپلاڻ خطي جي اهم آباديائي خصوصيتن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;&gt;{{cite web
 |title=World Population Prospects
 |url=https://population.un.org/wpp/
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ميمبر رياستن جي آباديءَ ۾ وڏو تفاوت آهي. [[مصر]] عرب ليگ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جڏهن ته [[ڪوموروس]] ۽ [[جبوتي]] آباديءَ جي لحاظ کان ننڍين ميمبر رياستن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;

[[عرب نار]] جي ڪيترن ملڪن جي آباديءَ جي جوڙجڪ تي بين الاقوامي لڏپلاڻ جو نمايان اثر آهي. [[گڏيل عرب امارتون]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ ٻين نار ملڪن ۾ پرڏيهي مزدورن ۽ ٻين غير شهري رهواسين جو وڏو انگ موجود آهي. اهي ماڻهو ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ٻين عرب ملڪن ۽ دنيا جي ٻين علائقن مان اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=International Migrant Stock
 |url=https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي وڏي ايراضي ريگستاني يا گهٽ آبادي واري هجڻ سبب آبادي هڪجهڙي نموني ورهايل نه آهي. وڏي آبادي درياهن جي ماٿرين، سامونڊي ڪنارن، زرعي علائقن ۽ وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[نيل درياهه]] جي ماٿري ۽ ڊيلٽا، [[زرخيز هلال]]، اتر آفريڪا جا سامونڊي علائقا ۽ عرب نار جا شهري مرڪز گهاٽي آباديءَ وارن علائقن ۾ شامل آهن.

عرب دنيا جي وڏن شهري مرڪزن ۾ [[قاهره]]، [[بغداد]]، [[رياض]]، [[خرطوم]]، [[اليگزينڊريا]]، [[دارالبيضا]]، [[الجزائر]]، [[عمان (شهر)|عمان]]، [[دبئي]]، [[دمشق]]، [[صنعا]]، [[رباط]]، [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[ڪويت شهر]]، [[دوحا]]، [[طرابلس]] ۽ [[مسقط]] شامل آهن.

=== آباديءَ جا انگ اکر ===
هيٺ ڏنل جدول عرب ليگ جي ميمبر رياستن بابت آباديءَ جا انگ ڏيکاري ٿو. مختلف ملڪن جي قومي آدمشماري ۽ بين الاقوامي تخمينن جا حوالا مختلف سالن سان تعلق رکن ٿا، تنهنڪري سڌي ڀيٽ ڪندي انگن جي سال کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align:center; width:100%;&quot;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! شمار
! ملڪ
! آبادي
! آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! حوالو / نوٽ
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1
| [[مصر]]
| 103,000,000
| —
| قومي ۽ بين الاقوامي آباديائي انگ اکر
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2
| [[الجزائر]]
| 44,000,000
| لڳ ڀڳ 18
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 3
| [[سوڊان]]
| 37,289,406
| لڳ ڀڳ 20
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population and Census
 |url=https://cbs.gov.sd/
 |publisher=Central Bureau of Statistics, Sudan
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 4
| [[مراڪش]]
| 36,471,769
| لڳ ڀڳ 82
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population
 |url=https://www.hcp.ma/
 |publisher=High Commission for Planning, Morocco
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 5
| [[سعودي عرب]]
| 32,016,658
| لڳ ڀڳ 15
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 6
| [[عراق]]
| 30,747,000
| لڳ ڀڳ 70
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 7
| [[يمن]]
| 24,969,000
| لڳ ڀڳ 47
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 8
| [[شام]]
| 21,906,000
| لڳ ڀڳ 118
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 9
| [[تيونس]]
| 10,327,800
| لڳ ڀڳ 63
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Statistics Tunisia
 |url=https://www.ins.tn/
 |publisher=National Institute of Statistics, Tunisia
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 10
| [[صوماليا]]
| 9,133,000
| لڳ ڀڳ 14
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 11
| [[لبيا]]
| 8,420,000
| لڳ ڀڳ 5
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 12
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 8,264,070
| لڳ ڀڳ 99
| —
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 13
| [[اردن]]
| 6,316,000
| لڳ ڀڳ 71
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 14
| [[لبنان]]
| 4,224,000
| لڳ ڀڳ 404
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 15
| [[فلسطين]]
| 4,100,000
| لڳ ڀڳ 681
| —
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 16
| [[ڪويت]]
| 3,566,437
| لڳ ڀڳ 200
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 17
| [[موريتانيا]]
| 3,291,000
| لڳ ڀڳ 3
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 18
| [[عمان]]
| 2,845,000
| لڳ ڀڳ 9
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 19
| [[قطر]]
| 1,409,000
| لڳ ڀڳ 128
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 20
| [[بحرين]]
| 1,234,596
| —
| قومي آدمشماريءَ جا انگ
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 21
| [[جبوتي]]
| 864,000
| لڳ ڀڳ 37
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 22
| [[ڪوموروس]]
| 676,000
| لڳ ڀڳ 302
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|}

''نوٽ:'' مٿين جدول جا اصل انگ مختلف سالن جي ذريعن مان ورتل آهن، تنهنڪري انهن کي هڪ ئي سال جي موجوده آباديءَ جي درجه بندي نه سمجهڻ گهرجي. هڪجهڙي ۽ تازه ڀيٽ لاءِ گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو|اقتصادي ۽ سماجي معاملن واري کاتي]] جي ''ورلڊ پاپوليشن پراسپيڪٽس'' جا هڪ ئي سال جا تخمينا استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;

=== مذهب ===
[[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]]، ٽئي ابراهيمي مذهب، انهن علائقن ۾ وجود ۾ آيا جيڪي اڄ عرب ليگ جي ميمبر رياستن يا انهن جي ڀرپاسي وارن علائقن جو حصو آهن. موجوده عرب دنيا ۾ [[اسلام]] سڀ کان وڌيڪ پيروڪار رکندڙ مذهب آهي، جڏهن ته [[عيسائيت]] خطي جو ٻيو وڏو مذهب آهي.

عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ مسلمانن جي وڏي اڪثريت رهي ٿي، پر مذهبي جوڙجڪ ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن، جڏهن ته [[اباضي]] مسلمان خاص طور [[عمان]] ۾ اهم مذهبي برادري آهن.

عيسائي برادريون خاص طور [[مصر]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]] ۾ تاريخي موجودگي رکن ٿيون. انهن ۾ [[قبطي عيسائيت|قبطي]]، يوناني آرٿوڊوڪس، سرياني، ماروني، آشوري، ڪلڊاني ۽ ٻين عيسائي روايتن سان تعلق رکندڙ برادريون شامل آهن.

عرب دنيا ۾ تاريخي طور وڏيون [[يهودي]] برادريون پڻ موجود رهيون آهن، خاص طور عراق، يمن، مصر ۽ [[مغرب]] جي ملڪن ۾. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ۽ ان کان پوءِ لڏپلاڻ سبب انهن برادرين جو انگ گهڻو گهٽجي ويو، پر [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ ننڍيون يهودي برادريون اڄ به موجود آهن.

خطي ۾ [[دروزي]]، [[بهائي عقيدو|بهائي]] ۽ ٻيون مذهبي برادريون پڻ رهن ٿيون. مذهبي آباديءَ جا صحيح تناسب مقرر ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ميمبر رياستن ۾ مذهب بابت باقاعده ۽ هڪجهڙي طريقي سان آدمشماري جا انگ گڏ نٿا ڪيا وڃن.

عرب ليگ جي علائقي ۾ دنيا جي ڪيترن اهم مذهبي مقدس ماڳن وارا شهر واقع آهن. [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] اسلام جا مقدس ترين شهر آهن، جڏهن ته [[يروشلم]] اسلام، عيسائيت ۽ يهوديت ٽنهي لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ اهم مذهبي برادرين جو عام خاڪو'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! ملڪ
! اڪثريتي مذهب
! اهم مذهبي اقليتون
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| [[الجزائر]]
| اسلام
| عيسائيت، يهوديت
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[بحرين]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪوموروس]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[جبوتي]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[مصر]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[عراق]]
| اسلام
| عيسائيت، يزيديت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[اردن]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪويت]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[لبنان]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[لبيا]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[موريتانيا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[مراڪش]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[عمان]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[فلسطين]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[قطر]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| اسلام
| پرڏيهي رهواسين جون مختلف مذهبي برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[صوماليا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[سوڊان]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ روايتي عقيدا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[شام]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[تيونس]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم، سکه ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[يمن]]
| اسلام
| ننڍيون يهودي ۽ ٻيون مذهبي برادريون
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>pebsx0ugnn1uxab6sjnj5zz85mc99bm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413609</id>
      <parentid>413608</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T07:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* آبادي */</comment>
      <origin>413609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83409" sha1="dxgrncgjgygi70djs6viafg5wirbp1b" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]]
[[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]]

[[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي.

عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن.

ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي.

عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا.

هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا.

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جو انتظامي ڍانچو ==
[[عرب ليگ]] جي منشور ۾ عرب رياستن وچ ۾ گڏيل سهڪار ۽ عرب دنيا جي گڏيل مفادن جي تصور سان گڏ هر ميمبر رياست جي انفرادي [[خودمختياري]] ۽ آزاديءَ جي احترام کي بنيادي اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ليگ جي ڪائونسل ۽ ان جي ڪميٽين جا اندروني ضابطا آڪٽوبر 1951ع ۾ منظور ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162247/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162241/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته جنرل سيڪريٽريٽ جا اندروني ضابطا مئي 1953ع ۾ منظور ٿيا.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162252/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جو ادارياتي نظام هڪ طرف گڏيل عرب ادارن ۽ ٻئي طرف ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي اصول تي ٻڌل آهي. منشور موجب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي تحفظ کي منشور ۾ خاص اهميت ڏني وئي آهي. منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ قائم حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي انهن رياستن جو حق تسليم ڪندي؛ ساڳئي وقت اها اهڙي ڪنهن ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جي پابند آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

عملي طور عرب ليگ جي ادارياتي ترقيءَ ۾ گڏيل فيصلا سازي ۽ ميمبر رياستن جي قومي خودمختياريءَ وچ ۾ توازن هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. ميمبر ملڪن جي سياسي نظامن، اقتصادي حالتن، علائقائي مفادن ۽ پرڏيهي پاليسين ۾ فرق سبب وڌيڪ گهري سياسي يڪجهتيءَ بابت سندن موقف پڻ وقت بوقت مختلف رهيا آهن.

=== مستقل ڪميٽيون ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 4 موجب ميمبر رياستن وچ ۾ مختلف شعبن ۾ سهڪار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ خصوصي ڪميٽيون قائم ڪري سگهجن ٿيون. انهن ڪميٽين جو ڪم پنهنجي لاڳاپيل شعبن ۾ سهڪار لاءِ منصوبن، تجويزن ۽ معاهدن جا مسودا تيار ڪري انهن کي ليگ جي ڪائونسل آڏو غور لاءِ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

روايتي طور عرب ليگ جي مستقل ۽ خصوصي ڪميٽين جي ڪم ۾ هي شعبا شامل رهيا آهن:
# سياسي معاملن بابت ڪميٽي؛
# اقتصادي ۽ مالي معاملن بابت ڪميٽي؛
# مواصلات ۽ آمدرفت بابت ڪميٽي؛
# [[عرب ليگ جي ثقافتي ڪميٽي|ثقافتي ڪميٽي]]؛
# قانوني ڪميٽي؛
# سماجي معاملن بابت ڪميٽي؛
# صحت بابت ڪميٽي؛
# عرب اطلاعات بابت ڪميٽي؛
# انساني حقن بابت ڪميٽي.

ڪميٽين ۾ عام طور هر لاڳاپيل ميمبر رياست جي نمائندگي هڪ نمائندي ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ هر رياست کي هڪ ووٽ حاصل هوندو آهي. ڪميٽيون فني ۽ تخصصي معاملن تي غور ڪرڻ لاءِ ذيلي ڪميٽيون قائم ڪري سگهن ٿيون ۽ ضرورت پوڻ تي ميمبر رياستن جي ماهرن کان پڻ مدد وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;/&gt;

انهن ڪميٽين جو بنيادي ڪردار تياري ۽ مشاورت وارو آهي. انهن پاران تيار ڪيل منصوبن ۽ تجويزن تي آخري ادارياتي غور ليگ جي ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا ضرورت موجب انهن ۾ ترميم ڪري، انهن کي منظور ڪري يا وڌيڪ غور لاءِ واپس موڪلي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;/&gt;

قانوني معاملن سان لاڳاپيل ڪميٽين جي ڪم ۾ مختلف دورن دوران [[شهريت]]، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن جي عملدرآمد، قانوني سهڪار ۽ جوابدارن جي حوالگي جهڙا معاملا شامل رهيا آهن.

=== سياسي ڪميٽي ===
عرب ليگ جي سياسي ڪميٽي 30 نومبر 1946ع تي قائم ڪئي وئي. ان وقت [[فلسطين]] جي صورتحال ۽ عرب رياستن وچ ۾ پرڏيهي پاليسيءَ بابت مشاورت ۽ هم آهنگيءَ جي وڌندڙ ضرورت ان جي قيام جي اهم پسمنظرن مان هئي.

شروعات ۾ ڪميٽيءَ جي نمائندگي پرڏيهي وزيرن جي سطح تي مقرر ڪئي وئي. 1951ع ۾ ان جي ڪم ۽ نمائندگيءَ جي دائري کي وڌايو ويو، جنهن سان ضرورت موجب حڪومتن جا سربراهه يا عرب ليگ وٽ ميمبر رياستن جي وفدن جا سربراهه پڻ ان جي ڪم ۾ حصو وٺي سگهيا.

سياسي ڪميٽي عرب ملڪن جي گڏيل سياسي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم فورم طور ڪم ڪندي رهي. ان جي تاريخي سرگرمين ۾ '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جي معاهدي''' جي تياريءَ سان لاڳاپيل ڪم، عرب سربراهي اجلاسن جي ايجنڊائن جي تياري، سربراهي اجلاسن کي رپورٽون پيش ڪرڻ ۽ مختلف بين الاقوامي معاملن بابت ميمبر رياستن جي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ شامل رهيا آهن.

=== جنرل سيڪريٽريٽ ===
عرب ليگ جو [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] تنظيم جو مستقل انتظامي ادارو آهي. ان جي سربراهي [[عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] ڪندو آهي. سيڪريٽريٽ ڪائونسل ۽ ٻين ادارن جي فيصلن سان لاڳاپيل انتظامي ڪم، گڏجاڻين جي تياري، دستاويزن ۽ رپورٽن جي ترتيب ۽ تنظيم جي روزاني ادارياتي معاملن کي سنڀاليندو آهي.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;/&gt;

منشور جي شق 12 موجب ليگ جي ڪائونسل سيڪريٽري جنرل کي مقرر ڪندي آهي، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل کي پنهنجي اختيار هيٺ معاون سيڪريٽرين ۽ ٻين عملي جي مقرريءَ جا اختيار حاصل آهن.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt; جنرل سيڪريٽريٽ جو مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
عرب ليگ جا ميمبر ملڪ قدرتي وسيلن سان مالا مال آهن. ڪيترن عرب ملڪن وٽ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪن وٽ وسيع زرعي زمينون پڻ آهن. مثال طور [[سوڊان]] جي زرعي صلاحيت سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''عرب دنيا جي خوراڪ جي ٽوڪري''' پڻ سڏيو ويو آهي.

خطي جي معيشت ۾ [[سياحت]] پڻ اهم شعبو آهي، خاص طور [[سعودي عرب]]، [[مصر]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ [[اردن]] ۾. مواصلات ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جو شعبو پڻ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شعبن مان رهيو آهي. عرب دنيا مان شروع ٿيندڙ ڪيترين ڪمپنين، جهڙوڪ اوراسڪوم ۽ اتصالات، پنهنجي سرگرمين کي ٻين ملڪن تائين وڌايو.

عرب ليگ جي اقتصادي ۽ مواصلاتي معاملن بابت خصوصي ڪميٽين جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ اقتصادي تعاون لاءِ منصوبن ۽ معاهدن جي تياري ڪرڻ هو. عرب اقتصادي ادارن جي قيام سان انهن شعبن جي ادارياتي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي. ڪميٽين ۾ ميمبر ملڪن جا نمائندا شامل هوندا هئا، جڏهن ته عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ سندن انتظامي ۽ فني ڪم ۾ مدد ڪندو هو.

عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي يڪجهتيءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا آهن، پر مختلف ملڪن جي اقتصادي جوڙجڪ، آمدني، قدرتي وسيلن ۽ ترقيءَ جي سطح ۾ وڏي فرق سبب علائقائي اقتصادي انضمام جي رفتار هڪجهڙي نه رهي آهي. عرب ليگ کان سواءِ ننڍين علائقائي تنظيمن، خاص طور [[نار تعاون ڪائونسل]]، پڻ اقتصادي تعاون ۽ گڏيل منڊيءَ سان لاڳاپيل الڳ انتظام قائم ڪيا آهن.

عرب دنيا جي وڏن علائقائي اقتصادي منصوبن ۾ '''[[عرب گئس پائيپ لائين]]''' پڻ شامل آهي، جيڪا مصر مان قدرتي گئس کي اردن، شام ۽ لبنان ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. منصوبي کي مختلف مرحلن ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان کي مستقبل ۾ ٻين علائقائي گئس نيٽ ورڪن سان ڳنڍڻ جون تجويزون پڻ پيش ٿينديون رهيون.

=== وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي ===
عرب ملڪن وچ ۾ واپار وڌائڻ جي اهم منصوبن مان '''[[وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي]]''' آهي. ان جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ واپاري رڪاوٽن ۽ محصولن کي تدريجي طور گهٽائڻ ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ شين جي آزاد واپار کي هٿي ڏيڻ هو. ان منصوبي ذريعي عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل منڊيءَ ڏانهن اڳڀرائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

عرب ملڪن جي اقتصادي ترقيءَ جي سطح ۾ نمايان فرق موجود آهن. [[سعودي عرب]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] جهڙن ملڪن جي معيشتن ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي آمدني اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جڏهن ته [[ڪوموروس]]، [[موريتانيا]] ۽ [[جبوتي]] جهڙن ملڪن وٽ نسبتاً محدود اقتصادي ۽ مالي وسيلا آهن. ان ڪري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جي في فرد آمدني ۽ مجموعي قومي پيداوار ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

عرب ملڪن وچ ۾ ترقياتي مالي سهڪار پڻ علائقائي اقتصادي لاڳاپن جو حصو رهيو آهي. مختلف عرب ترقياتي فنڊن، بئنڪن ۽ مالي ادارن ذريعي گهٽ آمدني وارن ملڪن ۽ ترقياتي منصوبن لاءِ قرض، امداد ۽ سيڙپڪاري مهيا ڪئي ويندي رهي آهي.

=== مجموعي ملڪي پيداوار ===
عرب ليگ جي ميمبر ملڪن جي معيشتن جو قد ۽ في فرد آمدني هڪ ٻئي کان تمام گهڻو مختلف آهن. [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۽ [[خريداري طاقت جي برابري]] جي بنياد تي ڪيل ڀيٽ ۾ تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ ملڪن ۽ وڌيڪ آبادي رکندڙ ملڪن جا اقتصادي نمونا هڪ ٻئي کان مختلف نظر اچن ٿا.

پراڻي شمارياتي جدول ۾ 2007ع جا انگ استعمال ٿيل هئا، جيڪي هاڻوڪي اقتصادي صورتحال جي نمائندگي نٿا ڪن. اهڙي جدول کي مضمون ۾ رکڻ جي صورت ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي تازي '''عالمي اقتصادي منظرنامي''' واري ڊيٽابيس يا [[عالمي بئنڪ]] جي تازي انگن اکرن سان باقاعدي تازه ڪرڻ مناسب آهي.

=== اقتصادي انضمام ۽ سڌارا ===
عرب ليگ جي قيام کان وٺي گڏيل عرب اقتصادي تعاون تنظيم جي اهم مقصدن مان رهيو آهي. مختلف دورن ۾ واپار جي سهولت، محصولن ۾ گهٽتائي، اقتصادي وحدت، گڏيل سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقيءَ لاءِ معاهدا ۽ ادارا قائم ڪيا ويا.

2003ع ۾ [[مصر]] عرب ليگ جي ادارياتي ۽ سياسي سڌارن بابت هڪ تجويز پيش ڪئي. اها تجويز [[عراق جنگ]] ۽ ان کان پوءِ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ سامهون آئي. ان جو مقصد عرب ليگ جي گڏيل عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ ۽ تنظيم جي ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو.

مصري تجويز ۾ ڪيترائي سڌارڪ نقطا شامل هئا، جن ۾ عرب ملڪن وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ گهٽائڻ، عرب ليگ کي گڏيل عرب عمل جي مرڪزي اداري طور مضبوط ڪرڻ، ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، عرب اقتصادي انضمام کي اڳتي وڌائڻ، [[عرب پارليامينٽ]] جي قيام، گڏيل عرب سلامتيءَ جي نظام، خصوصي عرب تنظيمن جي مدد، عرب ليگ ۽ شهري سماج جي ادارن وچ ۾ رابطن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ليگ جي ادارن ۾ ووٽنگ ۽ فيصلا سازيءَ جي طريقيڪار ۾ سڌارا آڻڻ جون تجويزون شامل هيون.

انهن تجويزن جو وسيع مقصد عرب ليگ جي ادارياتي ڍانچي کي تبديل ٿيندڙ علائقائي حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ ۽ سياسي، اقتصادي ۽ سماجي شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ وڌيڪ منظم تعاون پيدا ڪرڻ هو.

== آبادي ==
{{عرب دنيا ۾ زندگي}}

عرب ليگ جون 22 ميمبر رياستون ثقافتي، لساني ۽ نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع آهن، جيتوڻيڪ انهن ملڪن جي آباديءَ جو وڏو حصو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ آباديءَ تي مشتمل آهي. عرب ليگ جي ملڪن جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. آباديءَ جي واڌ جي شرح، شهري آباديءَ ۾ اضافو، نوجوان آباديءَ جو وڏو تناسب ۽ روزگار لاءِ ملڪن وچ ۾ لڏپلاڻ خطي جي اهم آباديائي خصوصيتن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;&gt;{{cite web
 |title=World Population Prospects
 |url=https://population.un.org/wpp/
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ميمبر رياستن جي آباديءَ ۾ وڏو تفاوت آهي. [[مصر]] عرب ليگ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جڏهن ته [[ڪوموروس]] ۽ [[جبوتي]] آباديءَ جي لحاظ کان ننڍين ميمبر رياستن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;

[[عرب نار]] جي ڪيترن ملڪن جي آباديءَ جي جوڙجڪ تي بين الاقوامي لڏپلاڻ جو نمايان اثر آهي. [[گڏيل عرب امارتون]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ ٻين نار ملڪن ۾ پرڏيهي مزدورن ۽ ٻين غير شهري رهواسين جو وڏو انگ موجود آهي. اهي ماڻهو ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ٻين عرب ملڪن ۽ دنيا جي ٻين علائقن مان اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=International Migrant Stock
 |url=https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي وڏي ايراضي ريگستاني يا گهٽ آبادي واري هجڻ سبب آبادي هڪجهڙي نموني ورهايل نه آهي. وڏي آبادي درياهن جي ماٿرين، سامونڊي ڪنارن، زرعي علائقن ۽ وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[نيل درياهه]] جي ماٿري ۽ ڊيلٽا، [[زرخيز هلال]]، اتر آفريڪا جا سامونڊي علائقا ۽ عرب نار جا شهري مرڪز گهاٽي آباديءَ وارن علائقن ۾ شامل آهن.

عرب دنيا جي وڏن شهري مرڪزن ۾ [[قاهره]]، [[بغداد]]، [[رياض]]، [[خرطوم]]، [[اليگزينڊريا]]، [[دارالبيضا]]، [[الجزائر]]، [[عمان (شهر)|عمان]]، [[دبئي]]، [[دمشق]]، [[صنعا]]، [[رباط]]، [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[ڪويت شهر]]، [[دوحا]]، [[طرابلس]] ۽ [[مسقط]] شامل آهن.

=== آباديءَ جا انگ اکر ===
هيٺ ڏنل جدول عرب ليگ جي ميمبر رياستن بابت آباديءَ جا انگ ڏيکاري ٿو. مختلف ملڪن جي قومي آدمشماري ۽ بين الاقوامي تخمينن جا حوالا مختلف سالن سان تعلق رکن ٿا، تنهنڪري سڌي ڀيٽ ڪندي انگن جي سال کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align:center; width:100%;&quot;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! شمار
! ملڪ
! آبادي
! آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! حوالو / نوٽ
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1
| [[مصر]]
| 103,000,000
| —
| قومي ۽ بين الاقوامي آباديائي انگ اکر
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2
| [[الجزائر]]
| 44,000,000
| لڳ ڀڳ 18
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 3
| [[سوڊان]]
| 37,289,406
| لڳ ڀڳ 20
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population and Census
 |url=https://cbs.gov.sd/
 |publisher=Central Bureau of Statistics, Sudan
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 4
| [[مراڪش]]
| 36,471,769
| لڳ ڀڳ 82
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population
 |url=https://www.hcp.ma/
 |publisher=High Commission for Planning, Morocco
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 5
| [[سعودي عرب]]
| 32,016,658
| لڳ ڀڳ 15
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 6
| [[عراق]]
| 30,747,000
| لڳ ڀڳ 70
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 7
| [[يمن]]
| 24,969,000
| لڳ ڀڳ 47
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 8
| [[شام]]
| 21,906,000
| لڳ ڀڳ 118
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 9
| [[تيونس]]
| 10,327,800
| لڳ ڀڳ 63
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Statistics Tunisia
 |url=https://www.ins.tn/
 |publisher=National Institute of Statistics, Tunisia
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 10
| [[صوماليا]]
| 9,133,000
| لڳ ڀڳ 14
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 11
| [[لبيا]]
| 8,420,000
| لڳ ڀڳ 5
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 12
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 8,264,070
| لڳ ڀڳ 99
| —
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 13
| [[اردن]]
| 6,316,000
| لڳ ڀڳ 71
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 14
| [[لبنان]]
| 4,224,000
| لڳ ڀڳ 404
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 15
| [[فلسطين]]
| 4,100,000
| لڳ ڀڳ 681
| —
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 16
| [[ڪويت]]
| 3,566,437
| لڳ ڀڳ 200
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 17
| [[موريتانيا]]
| 3,291,000
| لڳ ڀڳ 3
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 18
| [[عمان]]
| 2,845,000
| لڳ ڀڳ 9
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 19
| [[قطر]]
| 1,409,000
| لڳ ڀڳ 128
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 20
| [[بحرين]]
| 1,234,596
| —
| قومي آدمشماريءَ جا انگ
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 21
| [[جبوتي]]
| 864,000
| لڳ ڀڳ 37
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 22
| [[ڪوموروس]]
| 676,000
| لڳ ڀڳ 302
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|}
{{efn|مٿين جدول جا اصل انگ مختلف سالن جي ذريعن مان ورتل آهن، تنهنڪري انهن کي هڪ ئي سال جي موجوده آباديءَ جي درجه بندي نه سمجهڻ گهرجي. هڪجهڙي ۽ تازه ڀيٽ لاءِ گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو|اقتصادي ۽ سماجي معاملن واري کاتي]] جي ''ورلڊ پاپوليشن پراسپيڪٽس'' جا هڪ ئي سال جا تخمينا استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;}}

=== مذهب ===
[[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]]، ٽئي ابراهيمي مذهب، انهن علائقن ۾ وجود ۾ آيا جيڪي اڄ عرب ليگ جي ميمبر رياستن يا انهن جي ڀرپاسي وارن علائقن جو حصو آهن. موجوده عرب دنيا ۾ [[اسلام]] سڀ کان وڌيڪ پيروڪار رکندڙ مذهب آهي، جڏهن ته [[عيسائيت]] خطي جو ٻيو وڏو مذهب آهي.

عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ مسلمانن جي وڏي اڪثريت رهي ٿي، پر مذهبي جوڙجڪ ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن، جڏهن ته [[اباضي]] مسلمان خاص طور [[عمان]] ۾ اهم مذهبي برادري آهن.

عيسائي برادريون خاص طور [[مصر]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]] ۾ تاريخي موجودگي رکن ٿيون. انهن ۾ [[قبطي عيسائيت|قبطي]]، يوناني آرٿوڊوڪس، سرياني، ماروني، آشوري، ڪلڊاني ۽ ٻين عيسائي روايتن سان تعلق رکندڙ برادريون شامل آهن.

عرب دنيا ۾ تاريخي طور وڏيون [[يهودي]] برادريون پڻ موجود رهيون آهن، خاص طور عراق، يمن، مصر ۽ [[مغرب]] جي ملڪن ۾. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ۽ ان کان پوءِ لڏپلاڻ سبب انهن برادرين جو انگ گهڻو گهٽجي ويو، پر [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ ننڍيون يهودي برادريون اڄ به موجود آهن.

خطي ۾ [[دروزي]]، [[بهائي عقيدو|بهائي]] ۽ ٻيون مذهبي برادريون پڻ رهن ٿيون. مذهبي آباديءَ جا صحيح تناسب مقرر ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ميمبر رياستن ۾ مذهب بابت باقاعده ۽ هڪجهڙي طريقي سان آدمشماري جا انگ گڏ نٿا ڪيا وڃن.

عرب ليگ جي علائقي ۾ دنيا جي ڪيترن اهم مذهبي مقدس ماڳن وارا شهر واقع آهن. [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] اسلام جا مقدس ترين شهر آهن، جڏهن ته [[يروشلم]] اسلام، عيسائيت ۽ يهوديت ٽنهي لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ اهم مذهبي برادرين جو عام خاڪو'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! ملڪ
! اڪثريتي مذهب
! اهم مذهبي اقليتون
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| [[الجزائر]]
| اسلام
| عيسائيت، يهوديت
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[بحرين]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪوموروس]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[جبوتي]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[مصر]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[عراق]]
| اسلام
| عيسائيت، يزيديت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[اردن]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪويت]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[لبنان]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[لبيا]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[موريتانيا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[مراڪش]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[عمان]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[فلسطين]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[قطر]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| اسلام
| پرڏيهي رهواسين جون مختلف مذهبي برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[صوماليا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[سوڊان]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ روايتي عقيدا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[شام]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[تيونس]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم، سکه ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[يمن]]
| اسلام
| ننڍيون يهودي ۽ ٻيون مذهبي برادريون
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>dxgrncgjgygi70djs6viafg5wirbp1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413610</id>
      <parentid>413609</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T07:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* آبادي */</comment>
      <origin>413610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83414" sha1="mw7fxdz7we0n5uz23w1knz67jtqyg4q" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]]
[[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]]

[[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي.

عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن.

ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي.

عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا.

هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا.

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جو انتظامي ڍانچو ==
[[عرب ليگ]] جي منشور ۾ عرب رياستن وچ ۾ گڏيل سهڪار ۽ عرب دنيا جي گڏيل مفادن جي تصور سان گڏ هر ميمبر رياست جي انفرادي [[خودمختياري]] ۽ آزاديءَ جي احترام کي بنيادي اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ليگ جي ڪائونسل ۽ ان جي ڪميٽين جا اندروني ضابطا آڪٽوبر 1951ع ۾ منظور ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162247/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162241/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته جنرل سيڪريٽريٽ جا اندروني ضابطا مئي 1953ع ۾ منظور ٿيا.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162252/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جو ادارياتي نظام هڪ طرف گڏيل عرب ادارن ۽ ٻئي طرف ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي اصول تي ٻڌل آهي. منشور موجب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي تحفظ کي منشور ۾ خاص اهميت ڏني وئي آهي. منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ قائم حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي انهن رياستن جو حق تسليم ڪندي؛ ساڳئي وقت اها اهڙي ڪنهن ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جي پابند آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

عملي طور عرب ليگ جي ادارياتي ترقيءَ ۾ گڏيل فيصلا سازي ۽ ميمبر رياستن جي قومي خودمختياريءَ وچ ۾ توازن هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. ميمبر ملڪن جي سياسي نظامن، اقتصادي حالتن، علائقائي مفادن ۽ پرڏيهي پاليسين ۾ فرق سبب وڌيڪ گهري سياسي يڪجهتيءَ بابت سندن موقف پڻ وقت بوقت مختلف رهيا آهن.

=== مستقل ڪميٽيون ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 4 موجب ميمبر رياستن وچ ۾ مختلف شعبن ۾ سهڪار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ خصوصي ڪميٽيون قائم ڪري سگهجن ٿيون. انهن ڪميٽين جو ڪم پنهنجي لاڳاپيل شعبن ۾ سهڪار لاءِ منصوبن، تجويزن ۽ معاهدن جا مسودا تيار ڪري انهن کي ليگ جي ڪائونسل آڏو غور لاءِ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

روايتي طور عرب ليگ جي مستقل ۽ خصوصي ڪميٽين جي ڪم ۾ هي شعبا شامل رهيا آهن:
# سياسي معاملن بابت ڪميٽي؛
# اقتصادي ۽ مالي معاملن بابت ڪميٽي؛
# مواصلات ۽ آمدرفت بابت ڪميٽي؛
# [[عرب ليگ جي ثقافتي ڪميٽي|ثقافتي ڪميٽي]]؛
# قانوني ڪميٽي؛
# سماجي معاملن بابت ڪميٽي؛
# صحت بابت ڪميٽي؛
# عرب اطلاعات بابت ڪميٽي؛
# انساني حقن بابت ڪميٽي.

ڪميٽين ۾ عام طور هر لاڳاپيل ميمبر رياست جي نمائندگي هڪ نمائندي ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ هر رياست کي هڪ ووٽ حاصل هوندو آهي. ڪميٽيون فني ۽ تخصصي معاملن تي غور ڪرڻ لاءِ ذيلي ڪميٽيون قائم ڪري سگهن ٿيون ۽ ضرورت پوڻ تي ميمبر رياستن جي ماهرن کان پڻ مدد وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;/&gt;

انهن ڪميٽين جو بنيادي ڪردار تياري ۽ مشاورت وارو آهي. انهن پاران تيار ڪيل منصوبن ۽ تجويزن تي آخري ادارياتي غور ليگ جي ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا ضرورت موجب انهن ۾ ترميم ڪري، انهن کي منظور ڪري يا وڌيڪ غور لاءِ واپس موڪلي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;/&gt;

قانوني معاملن سان لاڳاپيل ڪميٽين جي ڪم ۾ مختلف دورن دوران [[شهريت]]، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن جي عملدرآمد، قانوني سهڪار ۽ جوابدارن جي حوالگي جهڙا معاملا شامل رهيا آهن.

=== سياسي ڪميٽي ===
عرب ليگ جي سياسي ڪميٽي 30 نومبر 1946ع تي قائم ڪئي وئي. ان وقت [[فلسطين]] جي صورتحال ۽ عرب رياستن وچ ۾ پرڏيهي پاليسيءَ بابت مشاورت ۽ هم آهنگيءَ جي وڌندڙ ضرورت ان جي قيام جي اهم پسمنظرن مان هئي.

شروعات ۾ ڪميٽيءَ جي نمائندگي پرڏيهي وزيرن جي سطح تي مقرر ڪئي وئي. 1951ع ۾ ان جي ڪم ۽ نمائندگيءَ جي دائري کي وڌايو ويو، جنهن سان ضرورت موجب حڪومتن جا سربراهه يا عرب ليگ وٽ ميمبر رياستن جي وفدن جا سربراهه پڻ ان جي ڪم ۾ حصو وٺي سگهيا.

سياسي ڪميٽي عرب ملڪن جي گڏيل سياسي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم فورم طور ڪم ڪندي رهي. ان جي تاريخي سرگرمين ۾ '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جي معاهدي''' جي تياريءَ سان لاڳاپيل ڪم، عرب سربراهي اجلاسن جي ايجنڊائن جي تياري، سربراهي اجلاسن کي رپورٽون پيش ڪرڻ ۽ مختلف بين الاقوامي معاملن بابت ميمبر رياستن جي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ شامل رهيا آهن.

=== جنرل سيڪريٽريٽ ===
عرب ليگ جو [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] تنظيم جو مستقل انتظامي ادارو آهي. ان جي سربراهي [[عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] ڪندو آهي. سيڪريٽريٽ ڪائونسل ۽ ٻين ادارن جي فيصلن سان لاڳاپيل انتظامي ڪم، گڏجاڻين جي تياري، دستاويزن ۽ رپورٽن جي ترتيب ۽ تنظيم جي روزاني ادارياتي معاملن کي سنڀاليندو آهي.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;/&gt;

منشور جي شق 12 موجب ليگ جي ڪائونسل سيڪريٽري جنرل کي مقرر ڪندي آهي، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل کي پنهنجي اختيار هيٺ معاون سيڪريٽرين ۽ ٻين عملي جي مقرريءَ جا اختيار حاصل آهن.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt; جنرل سيڪريٽريٽ جو مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
عرب ليگ جا ميمبر ملڪ قدرتي وسيلن سان مالا مال آهن. ڪيترن عرب ملڪن وٽ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪن وٽ وسيع زرعي زمينون پڻ آهن. مثال طور [[سوڊان]] جي زرعي صلاحيت سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''عرب دنيا جي خوراڪ جي ٽوڪري''' پڻ سڏيو ويو آهي.

خطي جي معيشت ۾ [[سياحت]] پڻ اهم شعبو آهي، خاص طور [[سعودي عرب]]، [[مصر]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ [[اردن]] ۾. مواصلات ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جو شعبو پڻ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شعبن مان رهيو آهي. عرب دنيا مان شروع ٿيندڙ ڪيترين ڪمپنين، جهڙوڪ اوراسڪوم ۽ اتصالات، پنهنجي سرگرمين کي ٻين ملڪن تائين وڌايو.

عرب ليگ جي اقتصادي ۽ مواصلاتي معاملن بابت خصوصي ڪميٽين جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ اقتصادي تعاون لاءِ منصوبن ۽ معاهدن جي تياري ڪرڻ هو. عرب اقتصادي ادارن جي قيام سان انهن شعبن جي ادارياتي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي. ڪميٽين ۾ ميمبر ملڪن جا نمائندا شامل هوندا هئا، جڏهن ته عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ سندن انتظامي ۽ فني ڪم ۾ مدد ڪندو هو.

عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي يڪجهتيءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا آهن، پر مختلف ملڪن جي اقتصادي جوڙجڪ، آمدني، قدرتي وسيلن ۽ ترقيءَ جي سطح ۾ وڏي فرق سبب علائقائي اقتصادي انضمام جي رفتار هڪجهڙي نه رهي آهي. عرب ليگ کان سواءِ ننڍين علائقائي تنظيمن، خاص طور [[نار تعاون ڪائونسل]]، پڻ اقتصادي تعاون ۽ گڏيل منڊيءَ سان لاڳاپيل الڳ انتظام قائم ڪيا آهن.

عرب دنيا جي وڏن علائقائي اقتصادي منصوبن ۾ '''[[عرب گئس پائيپ لائين]]''' پڻ شامل آهي، جيڪا مصر مان قدرتي گئس کي اردن، شام ۽ لبنان ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. منصوبي کي مختلف مرحلن ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان کي مستقبل ۾ ٻين علائقائي گئس نيٽ ورڪن سان ڳنڍڻ جون تجويزون پڻ پيش ٿينديون رهيون.

=== وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي ===
عرب ملڪن وچ ۾ واپار وڌائڻ جي اهم منصوبن مان '''[[وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي]]''' آهي. ان جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ واپاري رڪاوٽن ۽ محصولن کي تدريجي طور گهٽائڻ ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ شين جي آزاد واپار کي هٿي ڏيڻ هو. ان منصوبي ذريعي عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل منڊيءَ ڏانهن اڳڀرائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

عرب ملڪن جي اقتصادي ترقيءَ جي سطح ۾ نمايان فرق موجود آهن. [[سعودي عرب]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] جهڙن ملڪن جي معيشتن ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي آمدني اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جڏهن ته [[ڪوموروس]]، [[موريتانيا]] ۽ [[جبوتي]] جهڙن ملڪن وٽ نسبتاً محدود اقتصادي ۽ مالي وسيلا آهن. ان ڪري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جي في فرد آمدني ۽ مجموعي قومي پيداوار ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

عرب ملڪن وچ ۾ ترقياتي مالي سهڪار پڻ علائقائي اقتصادي لاڳاپن جو حصو رهيو آهي. مختلف عرب ترقياتي فنڊن، بئنڪن ۽ مالي ادارن ذريعي گهٽ آمدني وارن ملڪن ۽ ترقياتي منصوبن لاءِ قرض، امداد ۽ سيڙپڪاري مهيا ڪئي ويندي رهي آهي.

=== مجموعي ملڪي پيداوار ===
عرب ليگ جي ميمبر ملڪن جي معيشتن جو قد ۽ في فرد آمدني هڪ ٻئي کان تمام گهڻو مختلف آهن. [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۽ [[خريداري طاقت جي برابري]] جي بنياد تي ڪيل ڀيٽ ۾ تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ ملڪن ۽ وڌيڪ آبادي رکندڙ ملڪن جا اقتصادي نمونا هڪ ٻئي کان مختلف نظر اچن ٿا.

پراڻي شمارياتي جدول ۾ 2007ع جا انگ استعمال ٿيل هئا، جيڪي هاڻوڪي اقتصادي صورتحال جي نمائندگي نٿا ڪن. اهڙي جدول کي مضمون ۾ رکڻ جي صورت ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي تازي '''عالمي اقتصادي منظرنامي''' واري ڊيٽابيس يا [[عالمي بئنڪ]] جي تازي انگن اکرن سان باقاعدي تازه ڪرڻ مناسب آهي.

=== اقتصادي انضمام ۽ سڌارا ===
عرب ليگ جي قيام کان وٺي گڏيل عرب اقتصادي تعاون تنظيم جي اهم مقصدن مان رهيو آهي. مختلف دورن ۾ واپار جي سهولت، محصولن ۾ گهٽتائي، اقتصادي وحدت، گڏيل سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقيءَ لاءِ معاهدا ۽ ادارا قائم ڪيا ويا.

2003ع ۾ [[مصر]] عرب ليگ جي ادارياتي ۽ سياسي سڌارن بابت هڪ تجويز پيش ڪئي. اها تجويز [[عراق جنگ]] ۽ ان کان پوءِ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ سامهون آئي. ان جو مقصد عرب ليگ جي گڏيل عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ ۽ تنظيم جي ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو.

مصري تجويز ۾ ڪيترائي سڌارڪ نقطا شامل هئا، جن ۾ عرب ملڪن وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ گهٽائڻ، عرب ليگ کي گڏيل عرب عمل جي مرڪزي اداري طور مضبوط ڪرڻ، ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، عرب اقتصادي انضمام کي اڳتي وڌائڻ، [[عرب پارليامينٽ]] جي قيام، گڏيل عرب سلامتيءَ جي نظام، خصوصي عرب تنظيمن جي مدد، عرب ليگ ۽ شهري سماج جي ادارن وچ ۾ رابطن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ليگ جي ادارن ۾ ووٽنگ ۽ فيصلا سازيءَ جي طريقيڪار ۾ سڌارا آڻڻ جون تجويزون شامل هيون.

انهن تجويزن جو وسيع مقصد عرب ليگ جي ادارياتي ڍانچي کي تبديل ٿيندڙ علائقائي حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ ۽ سياسي، اقتصادي ۽ سماجي شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ وڌيڪ منظم تعاون پيدا ڪرڻ هو.

== آبادي ==
{{Main|عرب دنيا ۾ زندگي}}

عرب ليگ جون 22 ميمبر رياستون ثقافتي، لساني ۽ نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع آهن، جيتوڻيڪ انهن ملڪن جي آباديءَ جو وڏو حصو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ آباديءَ تي مشتمل آهي. عرب ليگ جي ملڪن جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. آباديءَ جي واڌ جي شرح، شهري آباديءَ ۾ اضافو، نوجوان آباديءَ جو وڏو تناسب ۽ روزگار لاءِ ملڪن وچ ۾ لڏپلاڻ خطي جي اهم آباديائي خصوصيتن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;&gt;{{cite web
 |title=World Population Prospects
 |url=https://population.un.org/wpp/
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ميمبر رياستن جي آباديءَ ۾ وڏو تفاوت آهي. [[مصر]] عرب ليگ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جڏهن ته [[ڪوموروس]] ۽ [[جبوتي]] آباديءَ جي لحاظ کان ننڍين ميمبر رياستن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;

[[عرب نار]] جي ڪيترن ملڪن جي آباديءَ جي جوڙجڪ تي بين الاقوامي لڏپلاڻ جو نمايان اثر آهي. [[گڏيل عرب امارتون]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ ٻين نار ملڪن ۾ پرڏيهي مزدورن ۽ ٻين غير شهري رهواسين جو وڏو انگ موجود آهي. اهي ماڻهو ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ٻين عرب ملڪن ۽ دنيا جي ٻين علائقن مان اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=International Migrant Stock
 |url=https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي وڏي ايراضي ريگستاني يا گهٽ آبادي واري هجڻ سبب آبادي هڪجهڙي نموني ورهايل نه آهي. وڏي آبادي درياهن جي ماٿرين، سامونڊي ڪنارن، زرعي علائقن ۽ وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[نيل درياهه]] جي ماٿري ۽ ڊيلٽا، [[زرخيز هلال]]، اتر آفريڪا جا سامونڊي علائقا ۽ عرب نار جا شهري مرڪز گهاٽي آباديءَ وارن علائقن ۾ شامل آهن.

عرب دنيا جي وڏن شهري مرڪزن ۾ [[قاهره]]، [[بغداد]]، [[رياض]]، [[خرطوم]]، [[اليگزينڊريا]]، [[دارالبيضا]]، [[الجزائر]]، [[عمان (شهر)|عمان]]، [[دبئي]]، [[دمشق]]، [[صنعا]]، [[رباط]]، [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[ڪويت شهر]]، [[دوحا]]، [[طرابلس]] ۽ [[مسقط]] شامل آهن.

=== آباديءَ جا انگ اکر ===
هيٺ ڏنل جدول عرب ليگ جي ميمبر رياستن بابت آباديءَ جا انگ ڏيکاري ٿو. مختلف ملڪن جي قومي آدمشماري ۽ بين الاقوامي تخمينن جا حوالا مختلف سالن سان تعلق رکن ٿا، تنهنڪري سڌي ڀيٽ ڪندي انگن جي سال کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align:center; width:100%;&quot;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! شمار
! ملڪ
! آبادي
! آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! حوالو / نوٽ
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1
| [[مصر]]
| 103,000,000
| —
| قومي ۽ بين الاقوامي آباديائي انگ اکر
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2
| [[الجزائر]]
| 44,000,000
| لڳ ڀڳ 18
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 3
| [[سوڊان]]
| 37,289,406
| لڳ ڀڳ 20
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population and Census
 |url=https://cbs.gov.sd/
 |publisher=Central Bureau of Statistics, Sudan
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 4
| [[مراڪش]]
| 36,471,769
| لڳ ڀڳ 82
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population
 |url=https://www.hcp.ma/
 |publisher=High Commission for Planning, Morocco
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 5
| [[سعودي عرب]]
| 32,016,658
| لڳ ڀڳ 15
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 6
| [[عراق]]
| 30,747,000
| لڳ ڀڳ 70
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 7
| [[يمن]]
| 24,969,000
| لڳ ڀڳ 47
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 8
| [[شام]]
| 21,906,000
| لڳ ڀڳ 118
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 9
| [[تيونس]]
| 10,327,800
| لڳ ڀڳ 63
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Statistics Tunisia
 |url=https://www.ins.tn/
 |publisher=National Institute of Statistics, Tunisia
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 10
| [[صوماليا]]
| 9,133,000
| لڳ ڀڳ 14
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 11
| [[لبيا]]
| 8,420,000
| لڳ ڀڳ 5
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 12
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 8,264,070
| لڳ ڀڳ 99
| —
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 13
| [[اردن]]
| 6,316,000
| لڳ ڀڳ 71
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 14
| [[لبنان]]
| 4,224,000
| لڳ ڀڳ 404
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 15
| [[فلسطين]]
| 4,100,000
| لڳ ڀڳ 681
| —
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 16
| [[ڪويت]]
| 3,566,437
| لڳ ڀڳ 200
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 17
| [[موريتانيا]]
| 3,291,000
| لڳ ڀڳ 3
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 18
| [[عمان]]
| 2,845,000
| لڳ ڀڳ 9
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 19
| [[قطر]]
| 1,409,000
| لڳ ڀڳ 128
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 20
| [[بحرين]]
| 1,234,596
| —
| قومي آدمشماريءَ جا انگ
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 21
| [[جبوتي]]
| 864,000
| لڳ ڀڳ 37
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 22
| [[ڪوموروس]]
| 676,000
| لڳ ڀڳ 302
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|}
{{efn|مٿين جدول جا اصل انگ مختلف سالن جي ذريعن مان ورتل آهن، تنهنڪري انهن کي هڪ ئي سال جي موجوده آباديءَ جي درجه بندي نه سمجهڻ گهرجي. هڪجهڙي ۽ تازه ڀيٽ لاءِ گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو|اقتصادي ۽ سماجي معاملن واري کاتي]] جي ''ورلڊ پاپوليشن پراسپيڪٽس'' جا هڪ ئي سال جا تخمينا استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;}}

=== مذهب ===
[[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]]، ٽئي ابراهيمي مذهب، انهن علائقن ۾ وجود ۾ آيا جيڪي اڄ عرب ليگ جي ميمبر رياستن يا انهن جي ڀرپاسي وارن علائقن جو حصو آهن. موجوده عرب دنيا ۾ [[اسلام]] سڀ کان وڌيڪ پيروڪار رکندڙ مذهب آهي، جڏهن ته [[عيسائيت]] خطي جو ٻيو وڏو مذهب آهي.

عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ مسلمانن جي وڏي اڪثريت رهي ٿي، پر مذهبي جوڙجڪ ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن، جڏهن ته [[اباضي]] مسلمان خاص طور [[عمان]] ۾ اهم مذهبي برادري آهن.

عيسائي برادريون خاص طور [[مصر]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]] ۾ تاريخي موجودگي رکن ٿيون. انهن ۾ [[قبطي عيسائيت|قبطي]]، يوناني آرٿوڊوڪس، سرياني، ماروني، آشوري، ڪلڊاني ۽ ٻين عيسائي روايتن سان تعلق رکندڙ برادريون شامل آهن.

عرب دنيا ۾ تاريخي طور وڏيون [[يهودي]] برادريون پڻ موجود رهيون آهن، خاص طور عراق، يمن، مصر ۽ [[مغرب]] جي ملڪن ۾. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ۽ ان کان پوءِ لڏپلاڻ سبب انهن برادرين جو انگ گهڻو گهٽجي ويو، پر [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ ننڍيون يهودي برادريون اڄ به موجود آهن.

خطي ۾ [[دروزي]]، [[بهائي عقيدو|بهائي]] ۽ ٻيون مذهبي برادريون پڻ رهن ٿيون. مذهبي آباديءَ جا صحيح تناسب مقرر ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ميمبر رياستن ۾ مذهب بابت باقاعده ۽ هڪجهڙي طريقي سان آدمشماري جا انگ گڏ نٿا ڪيا وڃن.

عرب ليگ جي علائقي ۾ دنيا جي ڪيترن اهم مذهبي مقدس ماڳن وارا شهر واقع آهن. [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] اسلام جا مقدس ترين شهر آهن، جڏهن ته [[يروشلم]] اسلام، عيسائيت ۽ يهوديت ٽنهي لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ اهم مذهبي برادرين جو عام خاڪو'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! ملڪ
! اڪثريتي مذهب
! اهم مذهبي اقليتون
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| [[الجزائر]]
| اسلام
| عيسائيت، يهوديت
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[بحرين]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪوموروس]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[جبوتي]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[مصر]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[عراق]]
| اسلام
| عيسائيت، يزيديت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[اردن]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪويت]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[لبنان]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[لبيا]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[موريتانيا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[مراڪش]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[عمان]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[فلسطين]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[قطر]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| اسلام
| پرڏيهي رهواسين جون مختلف مذهبي برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[صوماليا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[سوڊان]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ روايتي عقيدا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[شام]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[تيونس]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم، سکه ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[يمن]]
| اسلام
| ننڍيون يهودي ۽ ٻيون مذهبي برادريون
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>mw7fxdz7we0n5uz23w1knz67jtqyg4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413611</id>
      <parentid>413610</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T07:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* مذهب */</comment>
      <origin>413611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93786" sha1="ntt9j57fjynumlv64n586qg73ku5vlt" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]]
[[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]]

[[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي.

عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن.

ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي.

عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا.

هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا.

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جو انتظامي ڍانچو ==
[[عرب ليگ]] جي منشور ۾ عرب رياستن وچ ۾ گڏيل سهڪار ۽ عرب دنيا جي گڏيل مفادن جي تصور سان گڏ هر ميمبر رياست جي انفرادي [[خودمختياري]] ۽ آزاديءَ جي احترام کي بنيادي اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ليگ جي ڪائونسل ۽ ان جي ڪميٽين جا اندروني ضابطا آڪٽوبر 1951ع ۾ منظور ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162247/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162241/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته جنرل سيڪريٽريٽ جا اندروني ضابطا مئي 1953ع ۾ منظور ٿيا.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162252/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جو ادارياتي نظام هڪ طرف گڏيل عرب ادارن ۽ ٻئي طرف ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي اصول تي ٻڌل آهي. منشور موجب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي تحفظ کي منشور ۾ خاص اهميت ڏني وئي آهي. منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ قائم حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي انهن رياستن جو حق تسليم ڪندي؛ ساڳئي وقت اها اهڙي ڪنهن ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جي پابند آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

عملي طور عرب ليگ جي ادارياتي ترقيءَ ۾ گڏيل فيصلا سازي ۽ ميمبر رياستن جي قومي خودمختياريءَ وچ ۾ توازن هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. ميمبر ملڪن جي سياسي نظامن، اقتصادي حالتن، علائقائي مفادن ۽ پرڏيهي پاليسين ۾ فرق سبب وڌيڪ گهري سياسي يڪجهتيءَ بابت سندن موقف پڻ وقت بوقت مختلف رهيا آهن.

=== مستقل ڪميٽيون ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 4 موجب ميمبر رياستن وچ ۾ مختلف شعبن ۾ سهڪار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ خصوصي ڪميٽيون قائم ڪري سگهجن ٿيون. انهن ڪميٽين جو ڪم پنهنجي لاڳاپيل شعبن ۾ سهڪار لاءِ منصوبن، تجويزن ۽ معاهدن جا مسودا تيار ڪري انهن کي ليگ جي ڪائونسل آڏو غور لاءِ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

روايتي طور عرب ليگ جي مستقل ۽ خصوصي ڪميٽين جي ڪم ۾ هي شعبا شامل رهيا آهن:
# سياسي معاملن بابت ڪميٽي؛
# اقتصادي ۽ مالي معاملن بابت ڪميٽي؛
# مواصلات ۽ آمدرفت بابت ڪميٽي؛
# [[عرب ليگ جي ثقافتي ڪميٽي|ثقافتي ڪميٽي]]؛
# قانوني ڪميٽي؛
# سماجي معاملن بابت ڪميٽي؛
# صحت بابت ڪميٽي؛
# عرب اطلاعات بابت ڪميٽي؛
# انساني حقن بابت ڪميٽي.

ڪميٽين ۾ عام طور هر لاڳاپيل ميمبر رياست جي نمائندگي هڪ نمائندي ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ هر رياست کي هڪ ووٽ حاصل هوندو آهي. ڪميٽيون فني ۽ تخصصي معاملن تي غور ڪرڻ لاءِ ذيلي ڪميٽيون قائم ڪري سگهن ٿيون ۽ ضرورت پوڻ تي ميمبر رياستن جي ماهرن کان پڻ مدد وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;/&gt;

انهن ڪميٽين جو بنيادي ڪردار تياري ۽ مشاورت وارو آهي. انهن پاران تيار ڪيل منصوبن ۽ تجويزن تي آخري ادارياتي غور ليگ جي ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا ضرورت موجب انهن ۾ ترميم ڪري، انهن کي منظور ڪري يا وڌيڪ غور لاءِ واپس موڪلي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;/&gt;

قانوني معاملن سان لاڳاپيل ڪميٽين جي ڪم ۾ مختلف دورن دوران [[شهريت]]، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن جي عملدرآمد، قانوني سهڪار ۽ جوابدارن جي حوالگي جهڙا معاملا شامل رهيا آهن.

=== سياسي ڪميٽي ===
عرب ليگ جي سياسي ڪميٽي 30 نومبر 1946ع تي قائم ڪئي وئي. ان وقت [[فلسطين]] جي صورتحال ۽ عرب رياستن وچ ۾ پرڏيهي پاليسيءَ بابت مشاورت ۽ هم آهنگيءَ جي وڌندڙ ضرورت ان جي قيام جي اهم پسمنظرن مان هئي.

شروعات ۾ ڪميٽيءَ جي نمائندگي پرڏيهي وزيرن جي سطح تي مقرر ڪئي وئي. 1951ع ۾ ان جي ڪم ۽ نمائندگيءَ جي دائري کي وڌايو ويو، جنهن سان ضرورت موجب حڪومتن جا سربراهه يا عرب ليگ وٽ ميمبر رياستن جي وفدن جا سربراهه پڻ ان جي ڪم ۾ حصو وٺي سگهيا.

سياسي ڪميٽي عرب ملڪن جي گڏيل سياسي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم فورم طور ڪم ڪندي رهي. ان جي تاريخي سرگرمين ۾ '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جي معاهدي''' جي تياريءَ سان لاڳاپيل ڪم، عرب سربراهي اجلاسن جي ايجنڊائن جي تياري، سربراهي اجلاسن کي رپورٽون پيش ڪرڻ ۽ مختلف بين الاقوامي معاملن بابت ميمبر رياستن جي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ شامل رهيا آهن.

=== جنرل سيڪريٽريٽ ===
عرب ليگ جو [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] تنظيم جو مستقل انتظامي ادارو آهي. ان جي سربراهي [[عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] ڪندو آهي. سيڪريٽريٽ ڪائونسل ۽ ٻين ادارن جي فيصلن سان لاڳاپيل انتظامي ڪم، گڏجاڻين جي تياري، دستاويزن ۽ رپورٽن جي ترتيب ۽ تنظيم جي روزاني ادارياتي معاملن کي سنڀاليندو آهي.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;/&gt;

منشور جي شق 12 موجب ليگ جي ڪائونسل سيڪريٽري جنرل کي مقرر ڪندي آهي، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل کي پنهنجي اختيار هيٺ معاون سيڪريٽرين ۽ ٻين عملي جي مقرريءَ جا اختيار حاصل آهن.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt; جنرل سيڪريٽريٽ جو مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
عرب ليگ جا ميمبر ملڪ قدرتي وسيلن سان مالا مال آهن. ڪيترن عرب ملڪن وٽ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪن وٽ وسيع زرعي زمينون پڻ آهن. مثال طور [[سوڊان]] جي زرعي صلاحيت سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''عرب دنيا جي خوراڪ جي ٽوڪري''' پڻ سڏيو ويو آهي.

خطي جي معيشت ۾ [[سياحت]] پڻ اهم شعبو آهي، خاص طور [[سعودي عرب]]، [[مصر]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ [[اردن]] ۾. مواصلات ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جو شعبو پڻ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شعبن مان رهيو آهي. عرب دنيا مان شروع ٿيندڙ ڪيترين ڪمپنين، جهڙوڪ اوراسڪوم ۽ اتصالات، پنهنجي سرگرمين کي ٻين ملڪن تائين وڌايو.

عرب ليگ جي اقتصادي ۽ مواصلاتي معاملن بابت خصوصي ڪميٽين جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ اقتصادي تعاون لاءِ منصوبن ۽ معاهدن جي تياري ڪرڻ هو. عرب اقتصادي ادارن جي قيام سان انهن شعبن جي ادارياتي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي. ڪميٽين ۾ ميمبر ملڪن جا نمائندا شامل هوندا هئا، جڏهن ته عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ سندن انتظامي ۽ فني ڪم ۾ مدد ڪندو هو.

عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي يڪجهتيءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا آهن، پر مختلف ملڪن جي اقتصادي جوڙجڪ، آمدني، قدرتي وسيلن ۽ ترقيءَ جي سطح ۾ وڏي فرق سبب علائقائي اقتصادي انضمام جي رفتار هڪجهڙي نه رهي آهي. عرب ليگ کان سواءِ ننڍين علائقائي تنظيمن، خاص طور [[نار تعاون ڪائونسل]]، پڻ اقتصادي تعاون ۽ گڏيل منڊيءَ سان لاڳاپيل الڳ انتظام قائم ڪيا آهن.

عرب دنيا جي وڏن علائقائي اقتصادي منصوبن ۾ '''[[عرب گئس پائيپ لائين]]''' پڻ شامل آهي، جيڪا مصر مان قدرتي گئس کي اردن، شام ۽ لبنان ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. منصوبي کي مختلف مرحلن ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان کي مستقبل ۾ ٻين علائقائي گئس نيٽ ورڪن سان ڳنڍڻ جون تجويزون پڻ پيش ٿينديون رهيون.

=== وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي ===
عرب ملڪن وچ ۾ واپار وڌائڻ جي اهم منصوبن مان '''[[وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي]]''' آهي. ان جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ واپاري رڪاوٽن ۽ محصولن کي تدريجي طور گهٽائڻ ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ شين جي آزاد واپار کي هٿي ڏيڻ هو. ان منصوبي ذريعي عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل منڊيءَ ڏانهن اڳڀرائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

عرب ملڪن جي اقتصادي ترقيءَ جي سطح ۾ نمايان فرق موجود آهن. [[سعودي عرب]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] جهڙن ملڪن جي معيشتن ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي آمدني اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جڏهن ته [[ڪوموروس]]، [[موريتانيا]] ۽ [[جبوتي]] جهڙن ملڪن وٽ نسبتاً محدود اقتصادي ۽ مالي وسيلا آهن. ان ڪري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جي في فرد آمدني ۽ مجموعي قومي پيداوار ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

عرب ملڪن وچ ۾ ترقياتي مالي سهڪار پڻ علائقائي اقتصادي لاڳاپن جو حصو رهيو آهي. مختلف عرب ترقياتي فنڊن، بئنڪن ۽ مالي ادارن ذريعي گهٽ آمدني وارن ملڪن ۽ ترقياتي منصوبن لاءِ قرض، امداد ۽ سيڙپڪاري مهيا ڪئي ويندي رهي آهي.

=== مجموعي ملڪي پيداوار ===
عرب ليگ جي ميمبر ملڪن جي معيشتن جو قد ۽ في فرد آمدني هڪ ٻئي کان تمام گهڻو مختلف آهن. [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۽ [[خريداري طاقت جي برابري]] جي بنياد تي ڪيل ڀيٽ ۾ تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ ملڪن ۽ وڌيڪ آبادي رکندڙ ملڪن جا اقتصادي نمونا هڪ ٻئي کان مختلف نظر اچن ٿا.

پراڻي شمارياتي جدول ۾ 2007ع جا انگ استعمال ٿيل هئا، جيڪي هاڻوڪي اقتصادي صورتحال جي نمائندگي نٿا ڪن. اهڙي جدول کي مضمون ۾ رکڻ جي صورت ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي تازي '''عالمي اقتصادي منظرنامي''' واري ڊيٽابيس يا [[عالمي بئنڪ]] جي تازي انگن اکرن سان باقاعدي تازه ڪرڻ مناسب آهي.

=== اقتصادي انضمام ۽ سڌارا ===
عرب ليگ جي قيام کان وٺي گڏيل عرب اقتصادي تعاون تنظيم جي اهم مقصدن مان رهيو آهي. مختلف دورن ۾ واپار جي سهولت، محصولن ۾ گهٽتائي، اقتصادي وحدت، گڏيل سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقيءَ لاءِ معاهدا ۽ ادارا قائم ڪيا ويا.

2003ع ۾ [[مصر]] عرب ليگ جي ادارياتي ۽ سياسي سڌارن بابت هڪ تجويز پيش ڪئي. اها تجويز [[عراق جنگ]] ۽ ان کان پوءِ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ سامهون آئي. ان جو مقصد عرب ليگ جي گڏيل عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ ۽ تنظيم جي ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو.

مصري تجويز ۾ ڪيترائي سڌارڪ نقطا شامل هئا، جن ۾ عرب ملڪن وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ گهٽائڻ، عرب ليگ کي گڏيل عرب عمل جي مرڪزي اداري طور مضبوط ڪرڻ، ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، عرب اقتصادي انضمام کي اڳتي وڌائڻ، [[عرب پارليامينٽ]] جي قيام، گڏيل عرب سلامتيءَ جي نظام، خصوصي عرب تنظيمن جي مدد، عرب ليگ ۽ شهري سماج جي ادارن وچ ۾ رابطن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ليگ جي ادارن ۾ ووٽنگ ۽ فيصلا سازيءَ جي طريقيڪار ۾ سڌارا آڻڻ جون تجويزون شامل هيون.

انهن تجويزن جو وسيع مقصد عرب ليگ جي ادارياتي ڍانچي کي تبديل ٿيندڙ علائقائي حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ ۽ سياسي، اقتصادي ۽ سماجي شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ وڌيڪ منظم تعاون پيدا ڪرڻ هو.

== آبادي ==
{{Main|عرب دنيا ۾ زندگي}}

عرب ليگ جون 22 ميمبر رياستون ثقافتي، لساني ۽ نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع آهن، جيتوڻيڪ انهن ملڪن جي آباديءَ جو وڏو حصو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ آباديءَ تي مشتمل آهي. عرب ليگ جي ملڪن جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. آباديءَ جي واڌ جي شرح، شهري آباديءَ ۾ اضافو، نوجوان آباديءَ جو وڏو تناسب ۽ روزگار لاءِ ملڪن وچ ۾ لڏپلاڻ خطي جي اهم آباديائي خصوصيتن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;&gt;{{cite web
 |title=World Population Prospects
 |url=https://population.un.org/wpp/
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ميمبر رياستن جي آباديءَ ۾ وڏو تفاوت آهي. [[مصر]] عرب ليگ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جڏهن ته [[ڪوموروس]] ۽ [[جبوتي]] آباديءَ جي لحاظ کان ننڍين ميمبر رياستن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;

[[عرب نار]] جي ڪيترن ملڪن جي آباديءَ جي جوڙجڪ تي بين الاقوامي لڏپلاڻ جو نمايان اثر آهي. [[گڏيل عرب امارتون]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ ٻين نار ملڪن ۾ پرڏيهي مزدورن ۽ ٻين غير شهري رهواسين جو وڏو انگ موجود آهي. اهي ماڻهو ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ٻين عرب ملڪن ۽ دنيا جي ٻين علائقن مان اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=International Migrant Stock
 |url=https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي وڏي ايراضي ريگستاني يا گهٽ آبادي واري هجڻ سبب آبادي هڪجهڙي نموني ورهايل نه آهي. وڏي آبادي درياهن جي ماٿرين، سامونڊي ڪنارن، زرعي علائقن ۽ وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[نيل درياهه]] جي ماٿري ۽ ڊيلٽا، [[زرخيز هلال]]، اتر آفريڪا جا سامونڊي علائقا ۽ عرب نار جا شهري مرڪز گهاٽي آباديءَ وارن علائقن ۾ شامل آهن.

عرب دنيا جي وڏن شهري مرڪزن ۾ [[قاهره]]، [[بغداد]]، [[رياض]]، [[خرطوم]]، [[اليگزينڊريا]]، [[دارالبيضا]]، [[الجزائر]]، [[عمان (شهر)|عمان]]، [[دبئي]]، [[دمشق]]، [[صنعا]]، [[رباط]]، [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[ڪويت شهر]]، [[دوحا]]، [[طرابلس]] ۽ [[مسقط]] شامل آهن.

=== آباديءَ جا انگ اکر ===
هيٺ ڏنل جدول عرب ليگ جي ميمبر رياستن بابت آباديءَ جا انگ ڏيکاري ٿو. مختلف ملڪن جي قومي آدمشماري ۽ بين الاقوامي تخمينن جا حوالا مختلف سالن سان تعلق رکن ٿا، تنهنڪري سڌي ڀيٽ ڪندي انگن جي سال کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align:center; width:100%;&quot;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! شمار
! ملڪ
! آبادي
! آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! حوالو / نوٽ
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1
| [[مصر]]
| 103,000,000
| —
| قومي ۽ بين الاقوامي آباديائي انگ اکر
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2
| [[الجزائر]]
| 44,000,000
| لڳ ڀڳ 18
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 3
| [[سوڊان]]
| 37,289,406
| لڳ ڀڳ 20
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population and Census
 |url=https://cbs.gov.sd/
 |publisher=Central Bureau of Statistics, Sudan
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 4
| [[مراڪش]]
| 36,471,769
| لڳ ڀڳ 82
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population
 |url=https://www.hcp.ma/
 |publisher=High Commission for Planning, Morocco
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 5
| [[سعودي عرب]]
| 32,016,658
| لڳ ڀڳ 15
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 6
| [[عراق]]
| 30,747,000
| لڳ ڀڳ 70
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 7
| [[يمن]]
| 24,969,000
| لڳ ڀڳ 47
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 8
| [[شام]]
| 21,906,000
| لڳ ڀڳ 118
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 9
| [[تيونس]]
| 10,327,800
| لڳ ڀڳ 63
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Statistics Tunisia
 |url=https://www.ins.tn/
 |publisher=National Institute of Statistics, Tunisia
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 10
| [[صوماليا]]
| 9,133,000
| لڳ ڀڳ 14
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 11
| [[لبيا]]
| 8,420,000
| لڳ ڀڳ 5
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 12
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 8,264,070
| لڳ ڀڳ 99
| —
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 13
| [[اردن]]
| 6,316,000
| لڳ ڀڳ 71
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 14
| [[لبنان]]
| 4,224,000
| لڳ ڀڳ 404
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 15
| [[فلسطين]]
| 4,100,000
| لڳ ڀڳ 681
| —
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 16
| [[ڪويت]]
| 3,566,437
| لڳ ڀڳ 200
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 17
| [[موريتانيا]]
| 3,291,000
| لڳ ڀڳ 3
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 18
| [[عمان]]
| 2,845,000
| لڳ ڀڳ 9
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 19
| [[قطر]]
| 1,409,000
| لڳ ڀڳ 128
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 20
| [[بحرين]]
| 1,234,596
| —
| قومي آدمشماريءَ جا انگ
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 21
| [[جبوتي]]
| 864,000
| لڳ ڀڳ 37
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 22
| [[ڪوموروس]]
| 676,000
| لڳ ڀڳ 302
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|}
{{efn|مٿين جدول جا اصل انگ مختلف سالن جي ذريعن مان ورتل آهن، تنهنڪري انهن کي هڪ ئي سال جي موجوده آباديءَ جي درجه بندي نه سمجهڻ گهرجي. هڪجهڙي ۽ تازه ڀيٽ لاءِ گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو|اقتصادي ۽ سماجي معاملن واري کاتي]] جي ''ورلڊ پاپوليشن پراسپيڪٽس'' جا هڪ ئي سال جا تخمينا استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;}}

=== مذهب ===
[[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]]، ٽئي ابراهيمي مذهب، انهن علائقن ۾ وجود ۾ آيا جيڪي اڄ عرب ليگ جي ميمبر رياستن يا انهن جي ڀرپاسي وارن علائقن جو حصو آهن. موجوده عرب دنيا ۾ [[اسلام]] سڀ کان وڌيڪ پيروڪار رکندڙ مذهب آهي، جڏهن ته [[عيسائيت]] خطي جو ٻيو وڏو مذهب آهي.

عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ مسلمانن جي وڏي اڪثريت رهي ٿي، پر مذهبي جوڙجڪ ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن، جڏهن ته [[اباضي]] مسلمان خاص طور [[عمان]] ۾ اهم مذهبي برادري آهن.

عيسائي برادريون خاص طور [[مصر]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]] ۾ تاريخي موجودگي رکن ٿيون. انهن ۾ [[قبطي عيسائيت|قبطي]]، يوناني آرٿوڊوڪس، سرياني، ماروني، آشوري، ڪلڊاني ۽ ٻين عيسائي روايتن سان تعلق رکندڙ برادريون شامل آهن.

عرب دنيا ۾ تاريخي طور وڏيون [[يهودي]] برادريون پڻ موجود رهيون آهن، خاص طور عراق، يمن، مصر ۽ [[مغرب]] جي ملڪن ۾. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ۽ ان کان پوءِ لڏپلاڻ سبب انهن برادرين جو انگ گهڻو گهٽجي ويو، پر [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ ننڍيون يهودي برادريون اڄ به موجود آهن.

خطي ۾ [[دروزي]]، [[بهائي عقيدو|بهائي]] ۽ ٻيون مذهبي برادريون پڻ رهن ٿيون. مذهبي آباديءَ جا صحيح تناسب مقرر ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ميمبر رياستن ۾ مذهب بابت باقاعده ۽ هڪجهڙي طريقي سان آدمشماري جا انگ گڏ نٿا ڪيا وڃن.

عرب ليگ جي علائقي ۾ دنيا جي ڪيترن اهم مذهبي مقدس ماڳن وارا شهر واقع آهن. [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] اسلام جا مقدس ترين شهر آهن، جڏهن ته [[يروشلم]] اسلام، عيسائيت ۽ يهوديت ٽنهي لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ اهم مذهبي برادرين جو عام خاڪو'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! ملڪ
! اڪثريتي مذهب
! اهم مذهبي اقليتون
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| [[الجزائر]]
| اسلام
| عيسائيت، يهوديت
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[بحرين]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪوموروس]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[جبوتي]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[مصر]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[عراق]]
| اسلام
| عيسائيت، يزيديت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[اردن]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪويت]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[لبنان]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[لبيا]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[موريتانيا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[مراڪش]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[عمان]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[فلسطين]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[قطر]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| اسلام
| پرڏيهي رهواسين جون مختلف مذهبي برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[صوماليا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[سوڊان]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ روايتي عقيدا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[شام]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[تيونس]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم، سکه ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[يمن]]
| اسلام
| ننڍيون يهودي ۽ ٻيون مذهبي برادريون
|}

== عرب سربراهي اجلاسن جي فهرست ==
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946 2.jpg|thumb|[[مصر]] جي انشاص محل ۾ 28 مئي 1946ع تي ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]]
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946-Farouk.jpg|thumb|28 مئي 1946ع تي انشاص محل ۾ ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[فاروق اول]] ڏيکاريل آهي.]]
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946.jpg|thumb|انشاص محل ۾ ٿيل 1946ع جي عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]]
[[فائل:Arab League of states first conference - Anchas Palace - Egypt 28-5-1946 King Saud.jpg|thumb|1946ع جي انشاص سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[سعود بن عبدالعزيز آل سعود|سعود بن عبدالعزيز]] ڏيکاريل آهي.]]

[[عرب ليگ]] جي 1945ع ۾ قيام کان پوءِ عرب ملڪن جي سربراهن جا ڪيترائي باقاعده ۽ غيرمعمولي سربراهي اجلاس منعقد ٿيا آهن. ان کان سواءِ اقتصادي ۽ سماجي ترقيءَ بابت الڳ عرب سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن.

# [[مصر]] — '''[[1946ع عرب سربراهي اجلاس (انشاص)|انشاص سربراهي اجلاس]]''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 28–29 مئي 1946ع.{{efn|هي اجلاس [[فاروق اول]] جي دعوت تي ٿيو. اجلاس ۾ فلسطين ڏانهن يهودي لڏپلاڻ روڪڻ، فلسطين جي آزادي ۽ ان جي قانوني رهواسين جي حقن جي تحفظ بابت موقف اختيار ڪيو ويو.}}
# [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 13–15 نومبر 1956ع.
# [[مصر]] — '''[[1964ع عرب سربراهي اجلاس (قاهره)|پهرين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 13–17 جنوري 1964ع.
# [[مصر]] — '''ٻي عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 5–11 سيپٽمبر 1964ع.
# [[مراڪش]] — '''ٽين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 13–17 سيپٽمبر 1965ع.
# [[سوڊان]] — '''[[1967ع عرب سربراهي اجلاس (خرطوم)|چوٿين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 29 آگسٽ–2 سيپٽمبر 1967ع.
# [[مراڪش]] — '''پنجين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 21–23 ڊسمبر 1969ع.
# [[مصر]] — '''پهريون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–27 سيپٽمبر 1970ع.
# [[الجزائر]] — '''ڇهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 26–28 نومبر 1973ع.
# [[مراڪش]] — '''ستين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 26–29 آڪٽوبر 1974ع.
# [[سعودي عرب]] — '''ڇهن ملڪن جو سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، آڪٽوبر 1976ع.
# [[مصر]] — '''اٺين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 25–26 آڪٽوبر 1976ع.{{efn|هي اجلاس رياض ۾ ٿيل ڇهن ملڪن جي سربراهي اجلاس جي تسلسل طور منعقد ٿيو.}}
# [[عراق]] — '''نائين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 2–5 نومبر 1978ع.
# [[تيونس]] — '''ڏهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 20–22 نومبر 1979ع.
# [[اردن]] — '''يارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 25–27 نومبر 1980ع.
# [[مراڪش]] — '''ٻارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 25 نومبر 1981ع.
# [[مراڪش]] — '''ٻيو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 6–9 سيپٽمبر 1982ع.
# [[مراڪش]] — '''ٽيون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 7–9 آگسٽ 1985ع.
# [[اردن]] — '''چوٿون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 8–12 نومبر 1987ع.
# [[الجزائر]] — '''پنجون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 7–9 جون 1988ع.
# [[مراڪش]] — '''ڇهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 23–26 مئي 1989ع.
# [[عراق]] — '''ستون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 28–30 مئي 1990ع.
# [[مصر]] — '''اٺون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 9–10 آگسٽ 1990ع.
# [[مصر]] — '''نائون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 15 آگسٽ 1991ع.{{efn|هي هنگامي اجلاس [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] سان پيدا ٿيل بحران جي پسمنظر ۾ منعقد ٿيو.}}
# [[مصر]] — '''ڏهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 22–23 جون 1996ع.
# [[مصر]] — '''يارهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–22 آڪٽوبر 2000ع.
# [[اردن]] — '''عمان سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 27–30 مارچ 2001ع.
# [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 27–28 مارچ 2002ع.
# [[مصر]] — '''شرم الشيخ سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 1 مارچ 2003ع.
# [[تيونس]] — '''تيونس سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 22–23 مئي 2004ع.
# [[الجزائر]] — '''الجزائر سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 22–23 مارچ 2005ع.
# [[سوڊان]] — '''خرطوم سربراهي اجلاس''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 28–29 مارچ 2006ع.
# [[سعودي عرب]] — '''رياض سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 28–29 مارچ 2007ع.
# [[شام]] — '''دمشق سربراهي اجلاس''': [[دمشق]]، [[شام]]، 29–30 مارچ 2008ع.
# [[قطر]] — '''دوحا سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 30–31 مارچ 2009ع.
# [[لبيا]] — '''سرت سربراهي اجلاس''': [[سرت]]، [[لبيا]]، 27–28 مارچ 2010ع.{{efn|هن اجلاس کي ''يروشلم جي ثابت قدميءَ جو سربراهي اجلاس'' پڻ سڏيو ويو.}}
# [[عراق]] — '''ٽيويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 27–29 مارچ 2012ع.
# [[قطر]] — '''چوويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 26–27 مارچ 2013ع.
# [[ڪويت]] — '''پنجويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ڪويت شهر]]، [[ڪويت]]، 25–26 مارچ 2014ع.
# [[مصر]] — '''ڇويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 28–29 مارچ 2015ع.
# [[موريتانيا]] — '''ستويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[نواڪشوط]]، [[موريتانيا]]، 25–26 جولاءِ 2016ع.
# [[اردن]] — '''اٺويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، مارچ 2017ع.
# [[سعودي عرب]] — '''اڻٽيهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ظهران]]، [[سعودي عرب]]، 14–15 اپريل 2018ع.
# [[تيونس]] — '''ٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 31 مارچ 2019ع.
# [[سعودي عرب]] — '''مڪي جو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[مڪو]]، [[سعودي عرب]]، 30 مئي 2019ع.
# [[الجزائر]] — '''ايڪٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 1–2 نومبر 2022ع.
# [[سعودي عرب]] — '''ٻٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[جده]]، [[سعودي عرب]]، 19 مئي 2023ع.
# [[بحرين]] — '''ٽيٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[مناما]]، [[بحرين]]، 16 مئي 2024ع.
# [[عراق]] — '''چوٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 17 مئي 2025ع.

=== اقتصادي سربراهي اجلاس ===
عرب ليگ جي سياسي سربراهي اجلاسن کان سواءِ اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي معاملن بابت الڳ سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن.

# [[ڪويت]] — '''[[ڪويت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[ڪويت]]، 19–20 جنوري 2009ع.
# [[مصر]] — '''[[شرم الشيخ اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 19–20 جنوري 2011ع.
# [[سعودي عرب]] — '''[[رياض اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 21–22 جنوري 2013ع.
# [[لبنان]] — '''[[بيروت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 20 جنوري 2019ع.

{{حوالا|group=lower-alpha}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>ntt9j57fjynumlv64n586qg73ku5vlt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413615</id>
      <parentid>413611</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* عرب سربراهي اجلاسن جي فهرست */</comment>
      <origin>413615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95746" sha1="psng9b0lnscmbeh66ioc7bjwmxnkvvo" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} 
'''عرب ليگ''' (Arab League؛ عربي: الجامعة العربية)، سرڪاري طور تي عرب رياستن جي ليگ (عربي: جامعة الدول العربية)، عرب دنيا جي هڪ علائقائي تنظيم آهي. عرب ليگ قاهره ۾ 22 مارچ 1945ع ۾ شروعاتي طور تي ست ميمبرن؛ [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن]]، [[شام]]، [[سعودي عرب]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] سان قائم ڪئي وئي. هن وقت ليگ جا 22 ميمبر آهن. بعد ۾ شامل ٿيڻ واري ملڪن جا نالا، [[الجيريا]]، [[بحرين]]، [[ڪوموروس|ڪومورو آئلينڊز]]، [[جبوتي]]،[[ڪويت]]، [[لبيا]]، [[ماريطانيہ]]، [[مراڪش]]، [[اومان]]، [[فلسطين]]، [[قطر]]، [[تيونس]]، [[ يونائيٽيڊ عرب امارات]]، [[صوماليا]] ۽ [[سوڊان]] آهن. ان جو مستبل صدر مقام مصر جي شھر [[قاھرہ]] ۾ آھي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;

اها عرب اتحاد ۽ سھڪار جي لاء ھڪ تنظيم آھي. اھو فورم  عرب ملڪن جي پنھنجي سياسي، قانوني، سلامتي، آمدورفت، رابطن جي ذريعن، معاشي ترقي ، سماجي ۽ ثقافتي معاملن متعلق سمورن مسئلن کي حل ڪرڻ لاء آھي. ان جو سڀ کان وڏو آفيسر آن جو سيڪريٽري جنرل ھوندو آھي ۽ سڀ کان وڏي اختياري ان تنظيم جي ڪائونسل آهي جيڪا رڪن ملڪن جي نمائندن تي مشتمل ھوندي آھي. عرب ليگ جو اجلاس سال ۾ ٻہ دفعا ٿيندو آهي جنھن ۾ ملڪن جا سربراهه شريڪ ٿيندا آهن.


== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]]
[[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]]

[[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي.

عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن.

ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي.

عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا.

هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا.

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جو انتظامي ڍانچو ==
[[عرب ليگ]] جي منشور ۾ عرب رياستن وچ ۾ گڏيل سهڪار ۽ عرب دنيا جي گڏيل مفادن جي تصور سان گڏ هر ميمبر رياست جي انفرادي [[خودمختياري]] ۽ آزاديءَ جي احترام کي بنيادي اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ليگ جي ڪائونسل ۽ ان جي ڪميٽين جا اندروني ضابطا آڪٽوبر 1951ع ۾ منظور ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162247/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162241/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته جنرل سيڪريٽريٽ جا اندروني ضابطا مئي 1953ع ۾ منظور ٿيا.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162252/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جو ادارياتي نظام هڪ طرف گڏيل عرب ادارن ۽ ٻئي طرف ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي اصول تي ٻڌل آهي. منشور موجب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي تحفظ کي منشور ۾ خاص اهميت ڏني وئي آهي. منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ قائم حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي انهن رياستن جو حق تسليم ڪندي؛ ساڳئي وقت اها اهڙي ڪنهن ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جي پابند آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

عملي طور عرب ليگ جي ادارياتي ترقيءَ ۾ گڏيل فيصلا سازي ۽ ميمبر رياستن جي قومي خودمختياريءَ وچ ۾ توازن هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. ميمبر ملڪن جي سياسي نظامن، اقتصادي حالتن، علائقائي مفادن ۽ پرڏيهي پاليسين ۾ فرق سبب وڌيڪ گهري سياسي يڪجهتيءَ بابت سندن موقف پڻ وقت بوقت مختلف رهيا آهن.

=== مستقل ڪميٽيون ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 4 موجب ميمبر رياستن وچ ۾ مختلف شعبن ۾ سهڪار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ خصوصي ڪميٽيون قائم ڪري سگهجن ٿيون. انهن ڪميٽين جو ڪم پنهنجي لاڳاپيل شعبن ۾ سهڪار لاءِ منصوبن، تجويزن ۽ معاهدن جا مسودا تيار ڪري انهن کي ليگ جي ڪائونسل آڏو غور لاءِ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

روايتي طور عرب ليگ جي مستقل ۽ خصوصي ڪميٽين جي ڪم ۾ هي شعبا شامل رهيا آهن:
# سياسي معاملن بابت ڪميٽي؛
# اقتصادي ۽ مالي معاملن بابت ڪميٽي؛
# مواصلات ۽ آمدرفت بابت ڪميٽي؛
# [[عرب ليگ جي ثقافتي ڪميٽي|ثقافتي ڪميٽي]]؛
# قانوني ڪميٽي؛
# سماجي معاملن بابت ڪميٽي؛
# صحت بابت ڪميٽي؛
# عرب اطلاعات بابت ڪميٽي؛
# انساني حقن بابت ڪميٽي.

ڪميٽين ۾ عام طور هر لاڳاپيل ميمبر رياست جي نمائندگي هڪ نمائندي ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ هر رياست کي هڪ ووٽ حاصل هوندو آهي. ڪميٽيون فني ۽ تخصصي معاملن تي غور ڪرڻ لاءِ ذيلي ڪميٽيون قائم ڪري سگهن ٿيون ۽ ضرورت پوڻ تي ميمبر رياستن جي ماهرن کان پڻ مدد وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;/&gt;

انهن ڪميٽين جو بنيادي ڪردار تياري ۽ مشاورت وارو آهي. انهن پاران تيار ڪيل منصوبن ۽ تجويزن تي آخري ادارياتي غور ليگ جي ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا ضرورت موجب انهن ۾ ترميم ڪري، انهن کي منظور ڪري يا وڌيڪ غور لاءِ واپس موڪلي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;/&gt;

قانوني معاملن سان لاڳاپيل ڪميٽين جي ڪم ۾ مختلف دورن دوران [[شهريت]]، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن جي عملدرآمد، قانوني سهڪار ۽ جوابدارن جي حوالگي جهڙا معاملا شامل رهيا آهن.

=== سياسي ڪميٽي ===
عرب ليگ جي سياسي ڪميٽي 30 نومبر 1946ع تي قائم ڪئي وئي. ان وقت [[فلسطين]] جي صورتحال ۽ عرب رياستن وچ ۾ پرڏيهي پاليسيءَ بابت مشاورت ۽ هم آهنگيءَ جي وڌندڙ ضرورت ان جي قيام جي اهم پسمنظرن مان هئي.

شروعات ۾ ڪميٽيءَ جي نمائندگي پرڏيهي وزيرن جي سطح تي مقرر ڪئي وئي. 1951ع ۾ ان جي ڪم ۽ نمائندگيءَ جي دائري کي وڌايو ويو، جنهن سان ضرورت موجب حڪومتن جا سربراهه يا عرب ليگ وٽ ميمبر رياستن جي وفدن جا سربراهه پڻ ان جي ڪم ۾ حصو وٺي سگهيا.

سياسي ڪميٽي عرب ملڪن جي گڏيل سياسي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم فورم طور ڪم ڪندي رهي. ان جي تاريخي سرگرمين ۾ '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جي معاهدي''' جي تياريءَ سان لاڳاپيل ڪم، عرب سربراهي اجلاسن جي ايجنڊائن جي تياري، سربراهي اجلاسن کي رپورٽون پيش ڪرڻ ۽ مختلف بين الاقوامي معاملن بابت ميمبر رياستن جي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ شامل رهيا آهن.

=== جنرل سيڪريٽريٽ ===
عرب ليگ جو [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] تنظيم جو مستقل انتظامي ادارو آهي. ان جي سربراهي [[عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] ڪندو آهي. سيڪريٽريٽ ڪائونسل ۽ ٻين ادارن جي فيصلن سان لاڳاپيل انتظامي ڪم، گڏجاڻين جي تياري، دستاويزن ۽ رپورٽن جي ترتيب ۽ تنظيم جي روزاني ادارياتي معاملن کي سنڀاليندو آهي.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;/&gt;

منشور جي شق 12 موجب ليگ جي ڪائونسل سيڪريٽري جنرل کي مقرر ڪندي آهي، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل کي پنهنجي اختيار هيٺ معاون سيڪريٽرين ۽ ٻين عملي جي مقرريءَ جا اختيار حاصل آهن.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt; جنرل سيڪريٽريٽ جو مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
عرب ليگ جا ميمبر ملڪ قدرتي وسيلن سان مالا مال آهن. ڪيترن عرب ملڪن وٽ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪن وٽ وسيع زرعي زمينون پڻ آهن. مثال طور [[سوڊان]] جي زرعي صلاحيت سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''عرب دنيا جي خوراڪ جي ٽوڪري''' پڻ سڏيو ويو آهي.

خطي جي معيشت ۾ [[سياحت]] پڻ اهم شعبو آهي، خاص طور [[سعودي عرب]]، [[مصر]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ [[اردن]] ۾. مواصلات ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جو شعبو پڻ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شعبن مان رهيو آهي. عرب دنيا مان شروع ٿيندڙ ڪيترين ڪمپنين، جهڙوڪ اوراسڪوم ۽ اتصالات، پنهنجي سرگرمين کي ٻين ملڪن تائين وڌايو.

عرب ليگ جي اقتصادي ۽ مواصلاتي معاملن بابت خصوصي ڪميٽين جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ اقتصادي تعاون لاءِ منصوبن ۽ معاهدن جي تياري ڪرڻ هو. عرب اقتصادي ادارن جي قيام سان انهن شعبن جي ادارياتي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي. ڪميٽين ۾ ميمبر ملڪن جا نمائندا شامل هوندا هئا، جڏهن ته عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ سندن انتظامي ۽ فني ڪم ۾ مدد ڪندو هو.

عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي يڪجهتيءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا آهن، پر مختلف ملڪن جي اقتصادي جوڙجڪ، آمدني، قدرتي وسيلن ۽ ترقيءَ جي سطح ۾ وڏي فرق سبب علائقائي اقتصادي انضمام جي رفتار هڪجهڙي نه رهي آهي. عرب ليگ کان سواءِ ننڍين علائقائي تنظيمن، خاص طور [[نار تعاون ڪائونسل]]، پڻ اقتصادي تعاون ۽ گڏيل منڊيءَ سان لاڳاپيل الڳ انتظام قائم ڪيا آهن.

عرب دنيا جي وڏن علائقائي اقتصادي منصوبن ۾ '''[[عرب گئس پائيپ لائين]]''' پڻ شامل آهي، جيڪا مصر مان قدرتي گئس کي اردن، شام ۽ لبنان ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. منصوبي کي مختلف مرحلن ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان کي مستقبل ۾ ٻين علائقائي گئس نيٽ ورڪن سان ڳنڍڻ جون تجويزون پڻ پيش ٿينديون رهيون.

=== وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي ===
عرب ملڪن وچ ۾ واپار وڌائڻ جي اهم منصوبن مان '''[[وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي]]''' آهي. ان جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ واپاري رڪاوٽن ۽ محصولن کي تدريجي طور گهٽائڻ ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ شين جي آزاد واپار کي هٿي ڏيڻ هو. ان منصوبي ذريعي عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل منڊيءَ ڏانهن اڳڀرائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

عرب ملڪن جي اقتصادي ترقيءَ جي سطح ۾ نمايان فرق موجود آهن. [[سعودي عرب]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] جهڙن ملڪن جي معيشتن ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي آمدني اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جڏهن ته [[ڪوموروس]]، [[موريتانيا]] ۽ [[جبوتي]] جهڙن ملڪن وٽ نسبتاً محدود اقتصادي ۽ مالي وسيلا آهن. ان ڪري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جي في فرد آمدني ۽ مجموعي قومي پيداوار ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

عرب ملڪن وچ ۾ ترقياتي مالي سهڪار پڻ علائقائي اقتصادي لاڳاپن جو حصو رهيو آهي. مختلف عرب ترقياتي فنڊن، بئنڪن ۽ مالي ادارن ذريعي گهٽ آمدني وارن ملڪن ۽ ترقياتي منصوبن لاءِ قرض، امداد ۽ سيڙپڪاري مهيا ڪئي ويندي رهي آهي.

=== مجموعي ملڪي پيداوار ===
عرب ليگ جي ميمبر ملڪن جي معيشتن جو قد ۽ في فرد آمدني هڪ ٻئي کان تمام گهڻو مختلف آهن. [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۽ [[خريداري طاقت جي برابري]] جي بنياد تي ڪيل ڀيٽ ۾ تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ ملڪن ۽ وڌيڪ آبادي رکندڙ ملڪن جا اقتصادي نمونا هڪ ٻئي کان مختلف نظر اچن ٿا.

پراڻي شمارياتي جدول ۾ 2007ع جا انگ استعمال ٿيل هئا، جيڪي هاڻوڪي اقتصادي صورتحال جي نمائندگي نٿا ڪن. اهڙي جدول کي مضمون ۾ رکڻ جي صورت ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي تازي '''عالمي اقتصادي منظرنامي''' واري ڊيٽابيس يا [[عالمي بئنڪ]] جي تازي انگن اکرن سان باقاعدي تازه ڪرڻ مناسب آهي.

=== اقتصادي انضمام ۽ سڌارا ===
عرب ليگ جي قيام کان وٺي گڏيل عرب اقتصادي تعاون تنظيم جي اهم مقصدن مان رهيو آهي. مختلف دورن ۾ واپار جي سهولت، محصولن ۾ گهٽتائي، اقتصادي وحدت، گڏيل سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقيءَ لاءِ معاهدا ۽ ادارا قائم ڪيا ويا.

2003ع ۾ [[مصر]] عرب ليگ جي ادارياتي ۽ سياسي سڌارن بابت هڪ تجويز پيش ڪئي. اها تجويز [[عراق جنگ]] ۽ ان کان پوءِ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ سامهون آئي. ان جو مقصد عرب ليگ جي گڏيل عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ ۽ تنظيم جي ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو.

مصري تجويز ۾ ڪيترائي سڌارڪ نقطا شامل هئا، جن ۾ عرب ملڪن وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ گهٽائڻ، عرب ليگ کي گڏيل عرب عمل جي مرڪزي اداري طور مضبوط ڪرڻ، ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، عرب اقتصادي انضمام کي اڳتي وڌائڻ، [[عرب پارليامينٽ]] جي قيام، گڏيل عرب سلامتيءَ جي نظام، خصوصي عرب تنظيمن جي مدد، عرب ليگ ۽ شهري سماج جي ادارن وچ ۾ رابطن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ليگ جي ادارن ۾ ووٽنگ ۽ فيصلا سازيءَ جي طريقيڪار ۾ سڌارا آڻڻ جون تجويزون شامل هيون.

انهن تجويزن جو وسيع مقصد عرب ليگ جي ادارياتي ڍانچي کي تبديل ٿيندڙ علائقائي حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ ۽ سياسي، اقتصادي ۽ سماجي شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ وڌيڪ منظم تعاون پيدا ڪرڻ هو.

== آبادي ==
{{Main|عرب دنيا ۾ زندگي}}

عرب ليگ جون 22 ميمبر رياستون ثقافتي، لساني ۽ نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع آهن، جيتوڻيڪ انهن ملڪن جي آباديءَ جو وڏو حصو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ آباديءَ تي مشتمل آهي. عرب ليگ جي ملڪن جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. آباديءَ جي واڌ جي شرح، شهري آباديءَ ۾ اضافو، نوجوان آباديءَ جو وڏو تناسب ۽ روزگار لاءِ ملڪن وچ ۾ لڏپلاڻ خطي جي اهم آباديائي خصوصيتن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;&gt;{{cite web
 |title=World Population Prospects
 |url=https://population.un.org/wpp/
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ميمبر رياستن جي آباديءَ ۾ وڏو تفاوت آهي. [[مصر]] عرب ليگ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جڏهن ته [[ڪوموروس]] ۽ [[جبوتي]] آباديءَ جي لحاظ کان ننڍين ميمبر رياستن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;

[[عرب نار]] جي ڪيترن ملڪن جي آباديءَ جي جوڙجڪ تي بين الاقوامي لڏپلاڻ جو نمايان اثر آهي. [[گڏيل عرب امارتون]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ ٻين نار ملڪن ۾ پرڏيهي مزدورن ۽ ٻين غير شهري رهواسين جو وڏو انگ موجود آهي. اهي ماڻهو ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ٻين عرب ملڪن ۽ دنيا جي ٻين علائقن مان اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=International Migrant Stock
 |url=https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي وڏي ايراضي ريگستاني يا گهٽ آبادي واري هجڻ سبب آبادي هڪجهڙي نموني ورهايل نه آهي. وڏي آبادي درياهن جي ماٿرين، سامونڊي ڪنارن، زرعي علائقن ۽ وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[نيل درياهه]] جي ماٿري ۽ ڊيلٽا، [[زرخيز هلال]]، اتر آفريڪا جا سامونڊي علائقا ۽ عرب نار جا شهري مرڪز گهاٽي آباديءَ وارن علائقن ۾ شامل آهن.

عرب دنيا جي وڏن شهري مرڪزن ۾ [[قاهره]]، [[بغداد]]، [[رياض]]، [[خرطوم]]، [[اليگزينڊريا]]، [[دارالبيضا]]، [[الجزائر]]، [[عمان (شهر)|عمان]]، [[دبئي]]، [[دمشق]]، [[صنعا]]، [[رباط]]، [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[ڪويت شهر]]، [[دوحا]]، [[طرابلس]] ۽ [[مسقط]] شامل آهن.

=== آباديءَ جا انگ اکر ===
هيٺ ڏنل جدول عرب ليگ جي ميمبر رياستن بابت آباديءَ جا انگ ڏيکاري ٿو. مختلف ملڪن جي قومي آدمشماري ۽ بين الاقوامي تخمينن جا حوالا مختلف سالن سان تعلق رکن ٿا، تنهنڪري سڌي ڀيٽ ڪندي انگن جي سال کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align:center; width:100%;&quot;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! شمار
! ملڪ
! آبادي
! آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! حوالو / نوٽ
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1
| [[مصر]]
| 103,000,000
| —
| قومي ۽ بين الاقوامي آباديائي انگ اکر
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2
| [[الجزائر]]
| 44,000,000
| لڳ ڀڳ 18
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 3
| [[سوڊان]]
| 37,289,406
| لڳ ڀڳ 20
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population and Census
 |url=https://cbs.gov.sd/
 |publisher=Central Bureau of Statistics, Sudan
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 4
| [[مراڪش]]
| 36,471,769
| لڳ ڀڳ 82
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population
 |url=https://www.hcp.ma/
 |publisher=High Commission for Planning, Morocco
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 5
| [[سعودي عرب]]
| 32,016,658
| لڳ ڀڳ 15
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 6
| [[عراق]]
| 30,747,000
| لڳ ڀڳ 70
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 7
| [[يمن]]
| 24,969,000
| لڳ ڀڳ 47
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 8
| [[شام]]
| 21,906,000
| لڳ ڀڳ 118
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 9
| [[تيونس]]
| 10,327,800
| لڳ ڀڳ 63
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Statistics Tunisia
 |url=https://www.ins.tn/
 |publisher=National Institute of Statistics, Tunisia
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 10
| [[صوماليا]]
| 9,133,000
| لڳ ڀڳ 14
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 11
| [[لبيا]]
| 8,420,000
| لڳ ڀڳ 5
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 12
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 8,264,070
| لڳ ڀڳ 99
| —
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 13
| [[اردن]]
| 6,316,000
| لڳ ڀڳ 71
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 14
| [[لبنان]]
| 4,224,000
| لڳ ڀڳ 404
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 15
| [[فلسطين]]
| 4,100,000
| لڳ ڀڳ 681
| —
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 16
| [[ڪويت]]
| 3,566,437
| لڳ ڀڳ 200
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 17
| [[موريتانيا]]
| 3,291,000
| لڳ ڀڳ 3
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 18
| [[عمان]]
| 2,845,000
| لڳ ڀڳ 9
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 19
| [[قطر]]
| 1,409,000
| لڳ ڀڳ 128
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 20
| [[بحرين]]
| 1,234,596
| —
| قومي آدمشماريءَ جا انگ
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 21
| [[جبوتي]]
| 864,000
| لڳ ڀڳ 37
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 22
| [[ڪوموروس]]
| 676,000
| لڳ ڀڳ 302
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|}
{{efn|مٿين جدول جا اصل انگ مختلف سالن جي ذريعن مان ورتل آهن، تنهنڪري انهن کي هڪ ئي سال جي موجوده آباديءَ جي درجه بندي نه سمجهڻ گهرجي. هڪجهڙي ۽ تازه ڀيٽ لاءِ گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو|اقتصادي ۽ سماجي معاملن واري کاتي]] جي ''ورلڊ پاپوليشن پراسپيڪٽس'' جا هڪ ئي سال جا تخمينا استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;}}

=== مذهب ===
[[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]]، ٽئي ابراهيمي مذهب، انهن علائقن ۾ وجود ۾ آيا جيڪي اڄ عرب ليگ جي ميمبر رياستن يا انهن جي ڀرپاسي وارن علائقن جو حصو آهن. موجوده عرب دنيا ۾ [[اسلام]] سڀ کان وڌيڪ پيروڪار رکندڙ مذهب آهي، جڏهن ته [[عيسائيت]] خطي جو ٻيو وڏو مذهب آهي.

عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ مسلمانن جي وڏي اڪثريت رهي ٿي، پر مذهبي جوڙجڪ ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن، جڏهن ته [[اباضي]] مسلمان خاص طور [[عمان]] ۾ اهم مذهبي برادري آهن.

عيسائي برادريون خاص طور [[مصر]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]] ۾ تاريخي موجودگي رکن ٿيون. انهن ۾ [[قبطي عيسائيت|قبطي]]، يوناني آرٿوڊوڪس، سرياني، ماروني، آشوري، ڪلڊاني ۽ ٻين عيسائي روايتن سان تعلق رکندڙ برادريون شامل آهن.

عرب دنيا ۾ تاريخي طور وڏيون [[يهودي]] برادريون پڻ موجود رهيون آهن، خاص طور عراق، يمن، مصر ۽ [[مغرب]] جي ملڪن ۾. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ۽ ان کان پوءِ لڏپلاڻ سبب انهن برادرين جو انگ گهڻو گهٽجي ويو، پر [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ ننڍيون يهودي برادريون اڄ به موجود آهن.

خطي ۾ [[دروزي]]، [[بهائي عقيدو|بهائي]] ۽ ٻيون مذهبي برادريون پڻ رهن ٿيون. مذهبي آباديءَ جا صحيح تناسب مقرر ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ميمبر رياستن ۾ مذهب بابت باقاعده ۽ هڪجهڙي طريقي سان آدمشماري جا انگ گڏ نٿا ڪيا وڃن.

عرب ليگ جي علائقي ۾ دنيا جي ڪيترن اهم مذهبي مقدس ماڳن وارا شهر واقع آهن. [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] اسلام جا مقدس ترين شهر آهن، جڏهن ته [[يروشلم]] اسلام، عيسائيت ۽ يهوديت ٽنهي لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ اهم مذهبي برادرين جو عام خاڪو'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! ملڪ
! اڪثريتي مذهب
! اهم مذهبي اقليتون
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| [[الجزائر]]
| اسلام
| عيسائيت، يهوديت
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[بحرين]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪوموروس]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[جبوتي]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[مصر]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[عراق]]
| اسلام
| عيسائيت، يزيديت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[اردن]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪويت]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[لبنان]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[لبيا]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[موريتانيا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[مراڪش]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[عمان]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[فلسطين]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[قطر]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| اسلام
| پرڏيهي رهواسين جون مختلف مذهبي برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[صوماليا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[سوڊان]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ روايتي عقيدا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[شام]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[تيونس]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم، سکه ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[يمن]]
| اسلام
| ننڍيون يهودي ۽ ٻيون مذهبي برادريون
|}

== عرب سربراهي اجلاسن جي فهرست ==
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946 2.jpg|thumb|[[مصر]] جي انشاص محل ۾ 28 مئي 1946ع تي ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]]
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946-Farouk.jpg|thumb|28 مئي 1946ع تي انشاص محل ۾ ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[فاروق اول]] ڏيکاريل آهي.]]
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946.jpg|thumb|انشاص محل ۾ ٿيل 1946ع جي عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]]
[[فائل:Arab League of states first conference - Anchas Palace - Egypt 28-5-1946 King Saud.jpg|thumb|1946ع جي انشاص سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[سعود بن عبدالعزيز آل سعود|سعود بن عبدالعزيز]] ڏيکاريل آهي.]]

[[عرب ليگ]] جي 1945ع ۾ قيام کان پوءِ عرب ملڪن جي سربراهن جا ڪيترائي باقاعده ۽ غيرمعمولي سربراهي اجلاس منعقد ٿيا آهن. ان کان سواءِ اقتصادي ۽ سماجي ترقيءَ بابت الڳ عرب سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن.

# [[مصر]] — '''[[1946ع عرب سربراهي اجلاس (انشاص)|انشاص سربراهي اجلاس]]''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 28–29 مئي 1946ع.{{efn|هي اجلاس [[فاروق اول]] جي دعوت تي ٿيو. اجلاس ۾ فلسطين ڏانهن يهودي لڏپلاڻ روڪڻ، فلسطين جي آزادي ۽ ان جي قانوني رهواسين جي حقن جي تحفظ بابت موقف اختيار ڪيو ويو.}}
# [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 13–15 نومبر 1956ع.
# [[مصر]] — '''[[1964ع عرب سربراهي اجلاس (قاهره)|پهرين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 13–17 جنوري 1964ع.
# [[مصر]] — '''ٻي عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 5–11 سيپٽمبر 1964ع.
# [[مراڪش]] — '''ٽين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 13–17 سيپٽمبر 1965ع.
# [[سوڊان]] — '''[[1967ع عرب سربراهي اجلاس (خرطوم)|چوٿين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 29 آگسٽ–2 سيپٽمبر 1967ع.
# [[مراڪش]] — '''پنجين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 21–23 ڊسمبر 1969ع.
# [[مصر]] — '''پهريون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–27 سيپٽمبر 1970ع.
# [[الجزائر]] — '''ڇهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 26–28 نومبر 1973ع.
# [[مراڪش]] — '''ستين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 26–29 آڪٽوبر 1974ع.
# [[سعودي عرب]] — '''ڇهن ملڪن جو سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، آڪٽوبر 1976ع.
# [[مصر]] — '''اٺين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 25–26 آڪٽوبر 1976ع.{{efn|هي اجلاس رياض ۾ ٿيل ڇهن ملڪن جي سربراهي اجلاس جي تسلسل طور منعقد ٿيو.}}
# [[عراق]] — '''نائين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 2–5 نومبر 1978ع.
# [[تيونس]] — '''ڏهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 20–22 نومبر 1979ع.
# [[اردن]] — '''يارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 25–27 نومبر 1980ع.
# [[مراڪش]] — '''ٻارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 25 نومبر 1981ع.
# [[مراڪش]] — '''ٻيو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 6–9 سيپٽمبر 1982ع.
# [[مراڪش]] — '''ٽيون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 7–9 آگسٽ 1985ع.
# [[اردن]] — '''چوٿون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 8–12 نومبر 1987ع.
# [[الجزائر]] — '''پنجون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 7–9 جون 1988ع.
# [[مراڪش]] — '''ڇهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 23–26 مئي 1989ع.
# [[عراق]] — '''ستون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 28–30 مئي 1990ع.
# [[مصر]] — '''اٺون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 9–10 آگسٽ 1990ع.
# [[مصر]] — '''نائون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 15 آگسٽ 1991ع.{{efn|هي هنگامي اجلاس [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] سان پيدا ٿيل بحران جي پسمنظر ۾ منعقد ٿيو.}}
# [[مصر]] — '''ڏهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 22–23 جون 1996ع.
# [[مصر]] — '''يارهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–22 آڪٽوبر 2000ع.
# [[اردن]] — '''عمان سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 27–30 مارچ 2001ع.
# [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 27–28 مارچ 2002ع.
# [[مصر]] — '''شرم الشيخ سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 1 مارچ 2003ع.
# [[تيونس]] — '''تيونس سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 22–23 مئي 2004ع.
# [[الجزائر]] — '''الجزائر سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 22–23 مارچ 2005ع.
# [[سوڊان]] — '''خرطوم سربراهي اجلاس''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 28–29 مارچ 2006ع.
# [[سعودي عرب]] — '''رياض سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 28–29 مارچ 2007ع.
# [[شام]] — '''دمشق سربراهي اجلاس''': [[دمشق]]، [[شام]]، 29–30 مارچ 2008ع.
# [[قطر]] — '''دوحا سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 30–31 مارچ 2009ع.
# [[لبيا]] — '''سرت سربراهي اجلاس''': [[سرت]]، [[لبيا]]، 27–28 مارچ 2010ع.{{efn|هن اجلاس کي ''يروشلم جي ثابت قدميءَ جو سربراهي اجلاس'' پڻ سڏيو ويو.}}
# [[عراق]] — '''ٽيويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 27–29 مارچ 2012ع.
# [[قطر]] — '''چوويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 26–27 مارچ 2013ع.
# [[ڪويت]] — '''پنجويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ڪويت شهر]]، [[ڪويت]]، 25–26 مارچ 2014ع.
# [[مصر]] — '''ڇويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 28–29 مارچ 2015ع.
# [[موريتانيا]] — '''ستويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[نواڪشوط]]، [[موريتانيا]]، 25–26 جولاءِ 2016ع.
# [[اردن]] — '''اٺويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، مارچ 2017ع.
# [[سعودي عرب]] — '''اڻٽيهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ظهران]]، [[سعودي عرب]]، 14–15 اپريل 2018ع.
# [[تيونس]] — '''ٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 31 مارچ 2019ع.
# [[سعودي عرب]] — '''مڪي جو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[مڪو]]، [[سعودي عرب]]، 30 مئي 2019ع.
# [[الجزائر]] — '''ايڪٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 1–2 نومبر 2022ع.
# [[سعودي عرب]] — '''ٻٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[جده]]، [[سعودي عرب]]، 19 مئي 2023ع.
# [[بحرين]] — '''ٽيٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[مناما]]، [[بحرين]]، 16 مئي 2024ع.
# [[عراق]] — '''چوٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 17 مئي 2025ع.

=== اقتصادي سربراهي اجلاس ===
عرب ليگ جي سياسي سربراهي اجلاسن کان سواءِ اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي معاملن بابت الڳ سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن.

# [[ڪويت]] — '''[[ڪويت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[ڪويت]]، 19–20 جنوري 2009ع.
# [[مصر]] — '''[[شرم الشيخ اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 19–20 جنوري 2011ع.
# [[سعودي عرب]] — '''[[رياض اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 21–22 جنوري 2013ع.
# [[لبنان]] — '''[[بيروت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 20 جنوري 2019ع.

== تنقيد ==
[[فائل:GazaArabLeague.jpg|thumb|[[ڪارلوس لطوف]] جو 2008ع–2009ع جي [[غزه جنگ (2008–2009)|غزه جنگ]] دوران [[عرب ليگ]] جي ڪردار بابت طنزيه ڪارٽون.]]

[[عرب ليگ]] کي مختلف وقتن تي ٻين ملڪن سان گڏ عرب دنيا اندر پڻ تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو آهي. ان جي ناقدن جو چوڻ آهي ته تنظيم ڪيترن اهم عرب ۽ علائقائي مسئلن جي اثرائتي حل تائين پهچڻ ۾ ناڪام رهي آهي. انهن مسئلن ۾ [[عرب-اسرائيلي تڪرار]]، [[فلسطيني علائقا|فلسطيني علائقن]] تي اسرائيلي قبضي سان لاڳاپيل مسئلا ۽ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي بحران شامل آهن.

تنظيم جي ڪردار تي [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران پڻ تنقيد ڪئي وئي، خاص طور تي ان بحران جي نتيجي ۾ لکين شامين جي بي گهر ٿيڻ، پاڙيسري توڙي ٻين ملڪن ڏانهن پناهگير ٿيڻ ۽ تڪرار جي مختلف ڌرين جي تشدد سبب ٿيندڙ جاني نقصان جي حوالي سان.

عرب ليگ جي ڪجهه بيانن، مذمتي ٺهرائن ۽ سياسي فيصلن تي پڻ ان جي مخالفن اعتراض ڪيو آهي. انهن ناقدن جو الزام رهيو آهي ته تنظيم جا ڪجهه موقف مخصوص ميمبر رياستن، خاص طور تي ڪجهه [[عرب نار جون رياستون|عرب نار جي رياستن]]، جي پاليسين ڏانهن لاڙو رکن ٿا. اهڙيون دعوائون، بهرحال، سياسي اختلاف ۽ تنقيد جو موضوع رهيون آهن ۽ عرب ليگ پاڻ کي ميمبر رياستن جي گڏيل موقف ۽ اتفاق راءِ جي بنياد تي ڪم ڪندڙ علائقائي تنظيم طور پيش ڪري ٿي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>psng9b0lnscmbeh66ioc7bjwmxnkvvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413617</id>
      <parentid>413615</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102733" sha1="8a8bayrv3l1vlj9e2hxju2iawp1w62p" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}}

 
'''عرب ليگ'''، سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ'''، [[عرب دنيا]] جي ملڪن تي مشتمل هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم آهي. عرب ليگ 22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ قائم ڪئي وئي. ان جا شروعاتي ست ميمبر [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن|ٽرانس اردن]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] هئا.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; وقت سان گڏ ٻين عرب ملڪن جي شموليت کان پوءِ تنظيم جي ميمبرن جو انگ 22 ٿي ويو.

عرب ليگ جي منشور موجب تنظيم جو بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن سياسي پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، گڏيل سهڪار کي هٿي ڏيڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل معاملن ۽ مفادن تي غور ڪرڻ آهي. منشور اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، شهريت، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن تي عملدرآمد، جوابدارن جي حوالگي، سماجي ڀلائي ۽ صحت جي شعبن ۾ پڻ ميمبر ملڪن وچ ۾ تعاون جي وضاحت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;/&gt;

عرب ليگ جو مستقل مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ آهي. مصر جي رڪنيت معطل ٿيڻ کان پوءِ 1979ع ۾ تنظيم جو مرڪزي دفتر [[تيونس (شهر)|تيونس]] منتقل ڪيو ويو هو؛ مصر جي واپسيءَ کان پوءِ مرڪزي دفتر 1990ع ۾ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو. تنظيم جو موجوده سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[نبيل فهمي]] آهي، جنهن 1 جولاءِ 2026ع تي عهدو سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;Fahmy2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |agency=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ ميمبر رياستن لاءِ گڏيل سياسي معاملن تي صلاح مشوري ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ جو هڪ فورم مهيا ڪري ٿي. ان سان لاڳاپيل ادارا اقتصادي، تعليمي، ثقافتي، سائنسي ۽ سماجي شعبن ۾ علائقائي تعاون کي هٿي ڏين ٿا. انهن ۾ '''[[عرب ليگ جي تعليمي، ثقافتي ۽ سائنسي تنظيم]]''' ۽ عرب اقتصادي تعاون سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Vaidya
 |first=Ashish K.
 |title=Globalization: Encyclopedia of Trade, Labor, and Politics
 |publisher=ABC-CLIO
 |year=2006
 |page=525
 |isbn=9781576078266
}}&lt;/ref&gt; عرب ليگ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن تي بحث، گڏيل دلچسپيءَ وارن معاملن بابت ڪميٽيون قائم ڪرڻ ۽ علائقائي پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

عرب ليگ جي [[عرب ليگ جي ڪائونسل|ڪائونسل]] ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي، ڀلي ان جي نمائندن جو انگ ڪيترو به هجي. منشور جي آرٽيڪل 7 موجب ڪائونسل جا متفقه فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند آهن، جڏهن ته اڪثريت سان منظور ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;/&gt; ڪائونسل جا عام اجلاس سال ۾ ٻه ڀيرا ٿين ٿا، جڏهن ته ضرورت پوڻ تي غيرمعمولي اجلاس پڻ گهرائي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;/&gt;

1950ع ۾ ميمبر ملڪن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو، جنهن گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ وڌيڪ ادارياتي بنياد مهيا ڪيو. معاهدي تحت معاهدي ۾ شامل ملڪن گڏيل سلامتي ۽ دفاعي قدمن ۾ تعاون جو اصول اختيار ڪيو.

مارچ 2015ع ۾ [[شرم الشيخ]] ۾ ٿيل 26هين عرب سربراهي اجلاس دوران ميمبر ملڪن هڪ '''گڏيل عرب فوجي قوت''' قائم ڪرڻ جي اصولي منظوري ڏني. تجويز موجب ان ۾ ميمبر رياستن جي شموليت رضاڪارانه هجي ها ۽ ڪنهن ميمبر ملڪ اندر مداخلت ان ملڪ جي درخواست تي ڪئي وڃي ها. ان وقت [[يمن]] ۾ جاري بحران، دهشتگردي ۽ ٻين علائقائي سلامتي خطرن کي تجويز جي اهم پسمنظر طور بيان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;JointArabForce2015&quot;&gt;{{cite news
 |title=Arab League leaders agree to joint, voluntary military force
 |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2015/03/29/Arab-League-leaders-agree-to-joint-voluntary-military-force/8721427635566/
 |agency=United Press International
 |date=29 March 2015
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ان تجويز تي فوجي سربراهن بعد ۾ تنظيم، ڪمانڊ، مالي انتظام ۽ فوج جي استعمال جي طريقيڪار بابت بحث ڪيو، پر اها رٿ مڪمل طور مستقل گڏيل فوج جي صورت ۾ عملي جامو نه پائي سگهي.

اقتصادي تعاون عرب ليگ جي سرگرمين جو هڪ ٻيو اهم شعبو رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اقتصادي ادارن عرب ملڪن ۽ سندن اهم پرڏيهي واپاري ڀائيوارن وچ ۾ گڏيل عرب واپاري چيمبر قائم ڪرڻ جي تصور کي هٿي ڏني، جنهن جو مقصد ٻطرفي واپار، سيڙپڪاري ۽ اقتصادي رابطن کي وڌائڻ هو.

عرب ليگ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارن تعليم، ثقافت، ٻارن ۽ نوجوانن جي ڀلائي، راندين، عرب ثقافتي ورثي جي تحفظ، خواندگيءَ جي واڌاري ۽ ميمبر ملڪن وچ ۾ ثقافتي مٽاسٽا جي شعبن ۾ پڻ پروگرام هلايا آهن. جديد سائنسي ۽ فني اصطلاحن جي عربي صورتن جي تياري ۽ علمي مواد جي ترجمي جهڙيون سرگرميون پڻ علائقائي ثقافتي تعاون جو حصو رهيون آهن.

عرب ليگ جي قيام جو فڪري پسمنظر [[عرب قومپرستي]] ۽ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واري [[نهضت|عرب نهضت]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. ان دور ۾ [[جرجي زيدان]] سميت ڪيترن عرب دانشورن ٻولي، تاريخ ۽ گڏيل عرب ثقافتي سڃاڻپ بابت لکيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Philipp
 |first=Thomas
 |title=Language, History, and Arab National Consciousness in the Thought of Jurji Zaidan (1861–1914)
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=4
 |issue=1
 |pages=3–22
 |year=1973
 |doi=10.1017/S0020743800027240
 |jstor=162222
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي قيام کان اڳ ۽ پوءِ مختلف عرب اڳواڻن عرب ملڪن وچ ۾ موجود تعاون کان وڌيڪ گهري سياسي اتحاد جا مختلف تصور پيش ڪيا. [[عبدالعزيز ابن سعود]]، [[نوري السعيد]]، [[هاشم الاتاسي]]، [[جمال عبدالناصر]]، [[فيصل اول]]، [[انور السادات]]، [[حافظ الاسد]]، [[احمد حسن البڪر]]، [[جعفر نميري]]، [[معمر قذافي]] ۽ [[صدام حسين]] سان مختلف دورن ۾ عرب اتحاد يا ٻن يا وڌيڪ عرب رياستن جي سياسي اتحاد جا منصوبا لاڳاپيل رهيا آهن. انهن تجويزن جي نوعيت هڪجهڙي نه هئي: ڪجهه ٻن رياستن جي اتحاد بابت هيون، ڪجهه وسيع [[عرب وفاق]] يا ڪنفيڊريشن جي تصور تي ٻڌل هيون، جڏهن ته ٻين ۾ عرب ليگ کي وڌيڪ مربوط علائقائي تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جا تصور پيش ڪيا ويا.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]]
[[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]]

[[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي.

عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن.

ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي.

عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا.

هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا.

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جو انتظامي ڍانچو ==
[[عرب ليگ]] جي منشور ۾ عرب رياستن وچ ۾ گڏيل سهڪار ۽ عرب دنيا جي گڏيل مفادن جي تصور سان گڏ هر ميمبر رياست جي انفرادي [[خودمختياري]] ۽ آزاديءَ جي احترام کي بنيادي اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ليگ جي ڪائونسل ۽ ان جي ڪميٽين جا اندروني ضابطا آڪٽوبر 1951ع ۾ منظور ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162247/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162241/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته جنرل سيڪريٽريٽ جا اندروني ضابطا مئي 1953ع ۾ منظور ٿيا.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162252/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جو ادارياتي نظام هڪ طرف گڏيل عرب ادارن ۽ ٻئي طرف ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي اصول تي ٻڌل آهي. منشور موجب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي تحفظ کي منشور ۾ خاص اهميت ڏني وئي آهي. منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ قائم حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي انهن رياستن جو حق تسليم ڪندي؛ ساڳئي وقت اها اهڙي ڪنهن ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جي پابند آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

عملي طور عرب ليگ جي ادارياتي ترقيءَ ۾ گڏيل فيصلا سازي ۽ ميمبر رياستن جي قومي خودمختياريءَ وچ ۾ توازن هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. ميمبر ملڪن جي سياسي نظامن، اقتصادي حالتن، علائقائي مفادن ۽ پرڏيهي پاليسين ۾ فرق سبب وڌيڪ گهري سياسي يڪجهتيءَ بابت سندن موقف پڻ وقت بوقت مختلف رهيا آهن.

=== مستقل ڪميٽيون ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 4 موجب ميمبر رياستن وچ ۾ مختلف شعبن ۾ سهڪار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ خصوصي ڪميٽيون قائم ڪري سگهجن ٿيون. انهن ڪميٽين جو ڪم پنهنجي لاڳاپيل شعبن ۾ سهڪار لاءِ منصوبن، تجويزن ۽ معاهدن جا مسودا تيار ڪري انهن کي ليگ جي ڪائونسل آڏو غور لاءِ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

روايتي طور عرب ليگ جي مستقل ۽ خصوصي ڪميٽين جي ڪم ۾ هي شعبا شامل رهيا آهن:
# سياسي معاملن بابت ڪميٽي؛
# اقتصادي ۽ مالي معاملن بابت ڪميٽي؛
# مواصلات ۽ آمدرفت بابت ڪميٽي؛
# [[عرب ليگ جي ثقافتي ڪميٽي|ثقافتي ڪميٽي]]؛
# قانوني ڪميٽي؛
# سماجي معاملن بابت ڪميٽي؛
# صحت بابت ڪميٽي؛
# عرب اطلاعات بابت ڪميٽي؛
# انساني حقن بابت ڪميٽي.

ڪميٽين ۾ عام طور هر لاڳاپيل ميمبر رياست جي نمائندگي هڪ نمائندي ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ هر رياست کي هڪ ووٽ حاصل هوندو آهي. ڪميٽيون فني ۽ تخصصي معاملن تي غور ڪرڻ لاءِ ذيلي ڪميٽيون قائم ڪري سگهن ٿيون ۽ ضرورت پوڻ تي ميمبر رياستن جي ماهرن کان پڻ مدد وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;/&gt;

انهن ڪميٽين جو بنيادي ڪردار تياري ۽ مشاورت وارو آهي. انهن پاران تيار ڪيل منصوبن ۽ تجويزن تي آخري ادارياتي غور ليگ جي ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا ضرورت موجب انهن ۾ ترميم ڪري، انهن کي منظور ڪري يا وڌيڪ غور لاءِ واپس موڪلي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;/&gt;

قانوني معاملن سان لاڳاپيل ڪميٽين جي ڪم ۾ مختلف دورن دوران [[شهريت]]، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن جي عملدرآمد، قانوني سهڪار ۽ جوابدارن جي حوالگي جهڙا معاملا شامل رهيا آهن.

=== سياسي ڪميٽي ===
عرب ليگ جي سياسي ڪميٽي 30 نومبر 1946ع تي قائم ڪئي وئي. ان وقت [[فلسطين]] جي صورتحال ۽ عرب رياستن وچ ۾ پرڏيهي پاليسيءَ بابت مشاورت ۽ هم آهنگيءَ جي وڌندڙ ضرورت ان جي قيام جي اهم پسمنظرن مان هئي.

شروعات ۾ ڪميٽيءَ جي نمائندگي پرڏيهي وزيرن جي سطح تي مقرر ڪئي وئي. 1951ع ۾ ان جي ڪم ۽ نمائندگيءَ جي دائري کي وڌايو ويو، جنهن سان ضرورت موجب حڪومتن جا سربراهه يا عرب ليگ وٽ ميمبر رياستن جي وفدن جا سربراهه پڻ ان جي ڪم ۾ حصو وٺي سگهيا.

سياسي ڪميٽي عرب ملڪن جي گڏيل سياسي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم فورم طور ڪم ڪندي رهي. ان جي تاريخي سرگرمين ۾ '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جي معاهدي''' جي تياريءَ سان لاڳاپيل ڪم، عرب سربراهي اجلاسن جي ايجنڊائن جي تياري، سربراهي اجلاسن کي رپورٽون پيش ڪرڻ ۽ مختلف بين الاقوامي معاملن بابت ميمبر رياستن جي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ شامل رهيا آهن.

=== جنرل سيڪريٽريٽ ===
عرب ليگ جو [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] تنظيم جو مستقل انتظامي ادارو آهي. ان جي سربراهي [[عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] ڪندو آهي. سيڪريٽريٽ ڪائونسل ۽ ٻين ادارن جي فيصلن سان لاڳاپيل انتظامي ڪم، گڏجاڻين جي تياري، دستاويزن ۽ رپورٽن جي ترتيب ۽ تنظيم جي روزاني ادارياتي معاملن کي سنڀاليندو آهي.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;/&gt;

منشور جي شق 12 موجب ليگ جي ڪائونسل سيڪريٽري جنرل کي مقرر ڪندي آهي، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل کي پنهنجي اختيار هيٺ معاون سيڪريٽرين ۽ ٻين عملي جي مقرريءَ جا اختيار حاصل آهن.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt; جنرل سيڪريٽريٽ جو مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
عرب ليگ جا ميمبر ملڪ قدرتي وسيلن سان مالا مال آهن. ڪيترن عرب ملڪن وٽ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪن وٽ وسيع زرعي زمينون پڻ آهن. مثال طور [[سوڊان]] جي زرعي صلاحيت سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''عرب دنيا جي خوراڪ جي ٽوڪري''' پڻ سڏيو ويو آهي.

خطي جي معيشت ۾ [[سياحت]] پڻ اهم شعبو آهي، خاص طور [[سعودي عرب]]، [[مصر]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ [[اردن]] ۾. مواصلات ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جو شعبو پڻ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شعبن مان رهيو آهي. عرب دنيا مان شروع ٿيندڙ ڪيترين ڪمپنين، جهڙوڪ اوراسڪوم ۽ اتصالات، پنهنجي سرگرمين کي ٻين ملڪن تائين وڌايو.

عرب ليگ جي اقتصادي ۽ مواصلاتي معاملن بابت خصوصي ڪميٽين جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ اقتصادي تعاون لاءِ منصوبن ۽ معاهدن جي تياري ڪرڻ هو. عرب اقتصادي ادارن جي قيام سان انهن شعبن جي ادارياتي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي. ڪميٽين ۾ ميمبر ملڪن جا نمائندا شامل هوندا هئا، جڏهن ته عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ سندن انتظامي ۽ فني ڪم ۾ مدد ڪندو هو.

عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي يڪجهتيءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا آهن، پر مختلف ملڪن جي اقتصادي جوڙجڪ، آمدني، قدرتي وسيلن ۽ ترقيءَ جي سطح ۾ وڏي فرق سبب علائقائي اقتصادي انضمام جي رفتار هڪجهڙي نه رهي آهي. عرب ليگ کان سواءِ ننڍين علائقائي تنظيمن، خاص طور [[نار تعاون ڪائونسل]]، پڻ اقتصادي تعاون ۽ گڏيل منڊيءَ سان لاڳاپيل الڳ انتظام قائم ڪيا آهن.

عرب دنيا جي وڏن علائقائي اقتصادي منصوبن ۾ '''[[عرب گئس پائيپ لائين]]''' پڻ شامل آهي، جيڪا مصر مان قدرتي گئس کي اردن، شام ۽ لبنان ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. منصوبي کي مختلف مرحلن ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان کي مستقبل ۾ ٻين علائقائي گئس نيٽ ورڪن سان ڳنڍڻ جون تجويزون پڻ پيش ٿينديون رهيون.

=== وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي ===
عرب ملڪن وچ ۾ واپار وڌائڻ جي اهم منصوبن مان '''[[وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي]]''' آهي. ان جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ واپاري رڪاوٽن ۽ محصولن کي تدريجي طور گهٽائڻ ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ شين جي آزاد واپار کي هٿي ڏيڻ هو. ان منصوبي ذريعي عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل منڊيءَ ڏانهن اڳڀرائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

عرب ملڪن جي اقتصادي ترقيءَ جي سطح ۾ نمايان فرق موجود آهن. [[سعودي عرب]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] جهڙن ملڪن جي معيشتن ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي آمدني اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جڏهن ته [[ڪوموروس]]، [[موريتانيا]] ۽ [[جبوتي]] جهڙن ملڪن وٽ نسبتاً محدود اقتصادي ۽ مالي وسيلا آهن. ان ڪري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جي في فرد آمدني ۽ مجموعي قومي پيداوار ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

عرب ملڪن وچ ۾ ترقياتي مالي سهڪار پڻ علائقائي اقتصادي لاڳاپن جو حصو رهيو آهي. مختلف عرب ترقياتي فنڊن، بئنڪن ۽ مالي ادارن ذريعي گهٽ آمدني وارن ملڪن ۽ ترقياتي منصوبن لاءِ قرض، امداد ۽ سيڙپڪاري مهيا ڪئي ويندي رهي آهي.

=== مجموعي ملڪي پيداوار ===
عرب ليگ جي ميمبر ملڪن جي معيشتن جو قد ۽ في فرد آمدني هڪ ٻئي کان تمام گهڻو مختلف آهن. [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۽ [[خريداري طاقت جي برابري]] جي بنياد تي ڪيل ڀيٽ ۾ تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ ملڪن ۽ وڌيڪ آبادي رکندڙ ملڪن جا اقتصادي نمونا هڪ ٻئي کان مختلف نظر اچن ٿا.

پراڻي شمارياتي جدول ۾ 2007ع جا انگ استعمال ٿيل هئا، جيڪي هاڻوڪي اقتصادي صورتحال جي نمائندگي نٿا ڪن. اهڙي جدول کي مضمون ۾ رکڻ جي صورت ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي تازي '''عالمي اقتصادي منظرنامي''' واري ڊيٽابيس يا [[عالمي بئنڪ]] جي تازي انگن اکرن سان باقاعدي تازه ڪرڻ مناسب آهي.

=== اقتصادي انضمام ۽ سڌارا ===
عرب ليگ جي قيام کان وٺي گڏيل عرب اقتصادي تعاون تنظيم جي اهم مقصدن مان رهيو آهي. مختلف دورن ۾ واپار جي سهولت، محصولن ۾ گهٽتائي، اقتصادي وحدت، گڏيل سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقيءَ لاءِ معاهدا ۽ ادارا قائم ڪيا ويا.

2003ع ۾ [[مصر]] عرب ليگ جي ادارياتي ۽ سياسي سڌارن بابت هڪ تجويز پيش ڪئي. اها تجويز [[عراق جنگ]] ۽ ان کان پوءِ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ سامهون آئي. ان جو مقصد عرب ليگ جي گڏيل عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ ۽ تنظيم جي ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو.

مصري تجويز ۾ ڪيترائي سڌارڪ نقطا شامل هئا، جن ۾ عرب ملڪن وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ گهٽائڻ، عرب ليگ کي گڏيل عرب عمل جي مرڪزي اداري طور مضبوط ڪرڻ، ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، عرب اقتصادي انضمام کي اڳتي وڌائڻ، [[عرب پارليامينٽ]] جي قيام، گڏيل عرب سلامتيءَ جي نظام، خصوصي عرب تنظيمن جي مدد، عرب ليگ ۽ شهري سماج جي ادارن وچ ۾ رابطن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ليگ جي ادارن ۾ ووٽنگ ۽ فيصلا سازيءَ جي طريقيڪار ۾ سڌارا آڻڻ جون تجويزون شامل هيون.

انهن تجويزن جو وسيع مقصد عرب ليگ جي ادارياتي ڍانچي کي تبديل ٿيندڙ علائقائي حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ ۽ سياسي، اقتصادي ۽ سماجي شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ وڌيڪ منظم تعاون پيدا ڪرڻ هو.

== آبادي ==
{{Main|عرب دنيا ۾ زندگي}}

عرب ليگ جون 22 ميمبر رياستون ثقافتي، لساني ۽ نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع آهن، جيتوڻيڪ انهن ملڪن جي آباديءَ جو وڏو حصو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ آباديءَ تي مشتمل آهي. عرب ليگ جي ملڪن جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. آباديءَ جي واڌ جي شرح، شهري آباديءَ ۾ اضافو، نوجوان آباديءَ جو وڏو تناسب ۽ روزگار لاءِ ملڪن وچ ۾ لڏپلاڻ خطي جي اهم آباديائي خصوصيتن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;&gt;{{cite web
 |title=World Population Prospects
 |url=https://population.un.org/wpp/
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ميمبر رياستن جي آباديءَ ۾ وڏو تفاوت آهي. [[مصر]] عرب ليگ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جڏهن ته [[ڪوموروس]] ۽ [[جبوتي]] آباديءَ جي لحاظ کان ننڍين ميمبر رياستن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;

[[عرب نار]] جي ڪيترن ملڪن جي آباديءَ جي جوڙجڪ تي بين الاقوامي لڏپلاڻ جو نمايان اثر آهي. [[گڏيل عرب امارتون]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ ٻين نار ملڪن ۾ پرڏيهي مزدورن ۽ ٻين غير شهري رهواسين جو وڏو انگ موجود آهي. اهي ماڻهو ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ٻين عرب ملڪن ۽ دنيا جي ٻين علائقن مان اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=International Migrant Stock
 |url=https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي وڏي ايراضي ريگستاني يا گهٽ آبادي واري هجڻ سبب آبادي هڪجهڙي نموني ورهايل نه آهي. وڏي آبادي درياهن جي ماٿرين، سامونڊي ڪنارن، زرعي علائقن ۽ وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[نيل درياهه]] جي ماٿري ۽ ڊيلٽا، [[زرخيز هلال]]، اتر آفريڪا جا سامونڊي علائقا ۽ عرب نار جا شهري مرڪز گهاٽي آباديءَ وارن علائقن ۾ شامل آهن.

عرب دنيا جي وڏن شهري مرڪزن ۾ [[قاهره]]، [[بغداد]]، [[رياض]]، [[خرطوم]]، [[اليگزينڊريا]]، [[دارالبيضا]]، [[الجزائر]]، [[عمان (شهر)|عمان]]، [[دبئي]]، [[دمشق]]، [[صنعا]]، [[رباط]]، [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[ڪويت شهر]]، [[دوحا]]، [[طرابلس]] ۽ [[مسقط]] شامل آهن.

=== آباديءَ جا انگ اکر ===
هيٺ ڏنل جدول عرب ليگ جي ميمبر رياستن بابت آباديءَ جا انگ ڏيکاري ٿو. مختلف ملڪن جي قومي آدمشماري ۽ بين الاقوامي تخمينن جا حوالا مختلف سالن سان تعلق رکن ٿا، تنهنڪري سڌي ڀيٽ ڪندي انگن جي سال کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align:center; width:100%;&quot;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! شمار
! ملڪ
! آبادي
! آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! حوالو / نوٽ
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1
| [[مصر]]
| 103,000,000
| —
| قومي ۽ بين الاقوامي آباديائي انگ اکر
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2
| [[الجزائر]]
| 44,000,000
| لڳ ڀڳ 18
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 3
| [[سوڊان]]
| 37,289,406
| لڳ ڀڳ 20
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population and Census
 |url=https://cbs.gov.sd/
 |publisher=Central Bureau of Statistics, Sudan
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 4
| [[مراڪش]]
| 36,471,769
| لڳ ڀڳ 82
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population
 |url=https://www.hcp.ma/
 |publisher=High Commission for Planning, Morocco
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 5
| [[سعودي عرب]]
| 32,016,658
| لڳ ڀڳ 15
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 6
| [[عراق]]
| 30,747,000
| لڳ ڀڳ 70
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 7
| [[يمن]]
| 24,969,000
| لڳ ڀڳ 47
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 8
| [[شام]]
| 21,906,000
| لڳ ڀڳ 118
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 9
| [[تيونس]]
| 10,327,800
| لڳ ڀڳ 63
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Statistics Tunisia
 |url=https://www.ins.tn/
 |publisher=National Institute of Statistics, Tunisia
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 10
| [[صوماليا]]
| 9,133,000
| لڳ ڀڳ 14
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 11
| [[لبيا]]
| 8,420,000
| لڳ ڀڳ 5
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 12
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 8,264,070
| لڳ ڀڳ 99
| —
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 13
| [[اردن]]
| 6,316,000
| لڳ ڀڳ 71
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 14
| [[لبنان]]
| 4,224,000
| لڳ ڀڳ 404
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 15
| [[فلسطين]]
| 4,100,000
| لڳ ڀڳ 681
| —
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 16
| [[ڪويت]]
| 3,566,437
| لڳ ڀڳ 200
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 17
| [[موريتانيا]]
| 3,291,000
| لڳ ڀڳ 3
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 18
| [[عمان]]
| 2,845,000
| لڳ ڀڳ 9
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 19
| [[قطر]]
| 1,409,000
| لڳ ڀڳ 128
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 20
| [[بحرين]]
| 1,234,596
| —
| قومي آدمشماريءَ جا انگ
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 21
| [[جبوتي]]
| 864,000
| لڳ ڀڳ 37
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 22
| [[ڪوموروس]]
| 676,000
| لڳ ڀڳ 302
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|}
{{efn|مٿين جدول جا اصل انگ مختلف سالن جي ذريعن مان ورتل آهن، تنهنڪري انهن کي هڪ ئي سال جي موجوده آباديءَ جي درجه بندي نه سمجهڻ گهرجي. هڪجهڙي ۽ تازه ڀيٽ لاءِ گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو|اقتصادي ۽ سماجي معاملن واري کاتي]] جي ''ورلڊ پاپوليشن پراسپيڪٽس'' جا هڪ ئي سال جا تخمينا استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;}}

=== مذهب ===
[[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]]، ٽئي ابراهيمي مذهب، انهن علائقن ۾ وجود ۾ آيا جيڪي اڄ عرب ليگ جي ميمبر رياستن يا انهن جي ڀرپاسي وارن علائقن جو حصو آهن. موجوده عرب دنيا ۾ [[اسلام]] سڀ کان وڌيڪ پيروڪار رکندڙ مذهب آهي، جڏهن ته [[عيسائيت]] خطي جو ٻيو وڏو مذهب آهي.

عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ مسلمانن جي وڏي اڪثريت رهي ٿي، پر مذهبي جوڙجڪ ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن، جڏهن ته [[اباضي]] مسلمان خاص طور [[عمان]] ۾ اهم مذهبي برادري آهن.

عيسائي برادريون خاص طور [[مصر]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]] ۾ تاريخي موجودگي رکن ٿيون. انهن ۾ [[قبطي عيسائيت|قبطي]]، يوناني آرٿوڊوڪس، سرياني، ماروني، آشوري، ڪلڊاني ۽ ٻين عيسائي روايتن سان تعلق رکندڙ برادريون شامل آهن.

عرب دنيا ۾ تاريخي طور وڏيون [[يهودي]] برادريون پڻ موجود رهيون آهن، خاص طور عراق، يمن، مصر ۽ [[مغرب]] جي ملڪن ۾. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ۽ ان کان پوءِ لڏپلاڻ سبب انهن برادرين جو انگ گهڻو گهٽجي ويو، پر [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ ننڍيون يهودي برادريون اڄ به موجود آهن.

خطي ۾ [[دروزي]]، [[بهائي عقيدو|بهائي]] ۽ ٻيون مذهبي برادريون پڻ رهن ٿيون. مذهبي آباديءَ جا صحيح تناسب مقرر ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ميمبر رياستن ۾ مذهب بابت باقاعده ۽ هڪجهڙي طريقي سان آدمشماري جا انگ گڏ نٿا ڪيا وڃن.

عرب ليگ جي علائقي ۾ دنيا جي ڪيترن اهم مذهبي مقدس ماڳن وارا شهر واقع آهن. [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] اسلام جا مقدس ترين شهر آهن، جڏهن ته [[يروشلم]] اسلام، عيسائيت ۽ يهوديت ٽنهي لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ اهم مذهبي برادرين جو عام خاڪو'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! ملڪ
! اڪثريتي مذهب
! اهم مذهبي اقليتون
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| [[الجزائر]]
| اسلام
| عيسائيت، يهوديت
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[بحرين]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪوموروس]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[جبوتي]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[مصر]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[عراق]]
| اسلام
| عيسائيت، يزيديت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[اردن]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪويت]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[لبنان]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[لبيا]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[موريتانيا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[مراڪش]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[عمان]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[فلسطين]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[قطر]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| اسلام
| پرڏيهي رهواسين جون مختلف مذهبي برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[صوماليا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[سوڊان]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ روايتي عقيدا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[شام]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[تيونس]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم، سکه ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[يمن]]
| اسلام
| ننڍيون يهودي ۽ ٻيون مذهبي برادريون
|}

== عرب سربراهي اجلاسن جي فهرست ==
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946 2.jpg|thumb|[[مصر]] جي انشاص محل ۾ 28 مئي 1946ع تي ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]]
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946-Farouk.jpg|thumb|28 مئي 1946ع تي انشاص محل ۾ ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[فاروق اول]] ڏيکاريل آهي.]]
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946.jpg|thumb|انشاص محل ۾ ٿيل 1946ع جي عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]]
[[فائل:Arab League of states first conference - Anchas Palace - Egypt 28-5-1946 King Saud.jpg|thumb|1946ع جي انشاص سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[سعود بن عبدالعزيز آل سعود|سعود بن عبدالعزيز]] ڏيکاريل آهي.]]

[[عرب ليگ]] جي 1945ع ۾ قيام کان پوءِ عرب ملڪن جي سربراهن جا ڪيترائي باقاعده ۽ غيرمعمولي سربراهي اجلاس منعقد ٿيا آهن. ان کان سواءِ اقتصادي ۽ سماجي ترقيءَ بابت الڳ عرب سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن.

# [[مصر]] — '''[[1946ع عرب سربراهي اجلاس (انشاص)|انشاص سربراهي اجلاس]]''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 28–29 مئي 1946ع.{{efn|هي اجلاس [[فاروق اول]] جي دعوت تي ٿيو. اجلاس ۾ فلسطين ڏانهن يهودي لڏپلاڻ روڪڻ، فلسطين جي آزادي ۽ ان جي قانوني رهواسين جي حقن جي تحفظ بابت موقف اختيار ڪيو ويو.}}
# [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 13–15 نومبر 1956ع.
# [[مصر]] — '''[[1964ع عرب سربراهي اجلاس (قاهره)|پهرين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 13–17 جنوري 1964ع.
# [[مصر]] — '''ٻي عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 5–11 سيپٽمبر 1964ع.
# [[مراڪش]] — '''ٽين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 13–17 سيپٽمبر 1965ع.
# [[سوڊان]] — '''[[1967ع عرب سربراهي اجلاس (خرطوم)|چوٿين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 29 آگسٽ–2 سيپٽمبر 1967ع.
# [[مراڪش]] — '''پنجين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 21–23 ڊسمبر 1969ع.
# [[مصر]] — '''پهريون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–27 سيپٽمبر 1970ع.
# [[الجزائر]] — '''ڇهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 26–28 نومبر 1973ع.
# [[مراڪش]] — '''ستين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 26–29 آڪٽوبر 1974ع.
# [[سعودي عرب]] — '''ڇهن ملڪن جو سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، آڪٽوبر 1976ع.
# [[مصر]] — '''اٺين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 25–26 آڪٽوبر 1976ع.{{efn|هي اجلاس رياض ۾ ٿيل ڇهن ملڪن جي سربراهي اجلاس جي تسلسل طور منعقد ٿيو.}}
# [[عراق]] — '''نائين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 2–5 نومبر 1978ع.
# [[تيونس]] — '''ڏهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 20–22 نومبر 1979ع.
# [[اردن]] — '''يارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 25–27 نومبر 1980ع.
# [[مراڪش]] — '''ٻارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 25 نومبر 1981ع.
# [[مراڪش]] — '''ٻيو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 6–9 سيپٽمبر 1982ع.
# [[مراڪش]] — '''ٽيون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 7–9 آگسٽ 1985ع.
# [[اردن]] — '''چوٿون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 8–12 نومبر 1987ع.
# [[الجزائر]] — '''پنجون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 7–9 جون 1988ع.
# [[مراڪش]] — '''ڇهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 23–26 مئي 1989ع.
# [[عراق]] — '''ستون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 28–30 مئي 1990ع.
# [[مصر]] — '''اٺون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 9–10 آگسٽ 1990ع.
# [[مصر]] — '''نائون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 15 آگسٽ 1991ع.{{efn|هي هنگامي اجلاس [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] سان پيدا ٿيل بحران جي پسمنظر ۾ منعقد ٿيو.}}
# [[مصر]] — '''ڏهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 22–23 جون 1996ع.
# [[مصر]] — '''يارهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–22 آڪٽوبر 2000ع.
# [[اردن]] — '''عمان سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 27–30 مارچ 2001ع.
# [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 27–28 مارچ 2002ع.
# [[مصر]] — '''شرم الشيخ سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 1 مارچ 2003ع.
# [[تيونس]] — '''تيونس سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 22–23 مئي 2004ع.
# [[الجزائر]] — '''الجزائر سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 22–23 مارچ 2005ع.
# [[سوڊان]] — '''خرطوم سربراهي اجلاس''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 28–29 مارچ 2006ع.
# [[سعودي عرب]] — '''رياض سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 28–29 مارچ 2007ع.
# [[شام]] — '''دمشق سربراهي اجلاس''': [[دمشق]]، [[شام]]، 29–30 مارچ 2008ع.
# [[قطر]] — '''دوحا سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 30–31 مارچ 2009ع.
# [[لبيا]] — '''سرت سربراهي اجلاس''': [[سرت]]، [[لبيا]]، 27–28 مارچ 2010ع.{{efn|هن اجلاس کي ''يروشلم جي ثابت قدميءَ جو سربراهي اجلاس'' پڻ سڏيو ويو.}}
# [[عراق]] — '''ٽيويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 27–29 مارچ 2012ع.
# [[قطر]] — '''چوويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 26–27 مارچ 2013ع.
# [[ڪويت]] — '''پنجويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ڪويت شهر]]، [[ڪويت]]، 25–26 مارچ 2014ع.
# [[مصر]] — '''ڇويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 28–29 مارچ 2015ع.
# [[موريتانيا]] — '''ستويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[نواڪشوط]]، [[موريتانيا]]، 25–26 جولاءِ 2016ع.
# [[اردن]] — '''اٺويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، مارچ 2017ع.
# [[سعودي عرب]] — '''اڻٽيهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ظهران]]، [[سعودي عرب]]، 14–15 اپريل 2018ع.
# [[تيونس]] — '''ٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 31 مارچ 2019ع.
# [[سعودي عرب]] — '''مڪي جو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[مڪو]]، [[سعودي عرب]]، 30 مئي 2019ع.
# [[الجزائر]] — '''ايڪٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 1–2 نومبر 2022ع.
# [[سعودي عرب]] — '''ٻٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[جده]]، [[سعودي عرب]]، 19 مئي 2023ع.
# [[بحرين]] — '''ٽيٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[مناما]]، [[بحرين]]، 16 مئي 2024ع.
# [[عراق]] — '''چوٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 17 مئي 2025ع.

=== اقتصادي سربراهي اجلاس ===
عرب ليگ جي سياسي سربراهي اجلاسن کان سواءِ اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي معاملن بابت الڳ سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن.

# [[ڪويت]] — '''[[ڪويت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[ڪويت]]، 19–20 جنوري 2009ع.
# [[مصر]] — '''[[شرم الشيخ اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 19–20 جنوري 2011ع.
# [[سعودي عرب]] — '''[[رياض اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 21–22 جنوري 2013ع.
# [[لبنان]] — '''[[بيروت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 20 جنوري 2019ع.

== تنقيد ==
[[فائل:GazaArabLeague.jpg|thumb|[[ڪارلوس لطوف]] جو 2008ع–2009ع جي [[غزه جنگ (2008–2009)|غزه جنگ]] دوران [[عرب ليگ]] جي ڪردار بابت طنزيه ڪارٽون.]]

[[عرب ليگ]] کي مختلف وقتن تي ٻين ملڪن سان گڏ عرب دنيا اندر پڻ تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو آهي. ان جي ناقدن جو چوڻ آهي ته تنظيم ڪيترن اهم عرب ۽ علائقائي مسئلن جي اثرائتي حل تائين پهچڻ ۾ ناڪام رهي آهي. انهن مسئلن ۾ [[عرب-اسرائيلي تڪرار]]، [[فلسطيني علائقا|فلسطيني علائقن]] تي اسرائيلي قبضي سان لاڳاپيل مسئلا ۽ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي بحران شامل آهن.

تنظيم جي ڪردار تي [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران پڻ تنقيد ڪئي وئي، خاص طور تي ان بحران جي نتيجي ۾ لکين شامين جي بي گهر ٿيڻ، پاڙيسري توڙي ٻين ملڪن ڏانهن پناهگير ٿيڻ ۽ تڪرار جي مختلف ڌرين جي تشدد سبب ٿيندڙ جاني نقصان جي حوالي سان.

عرب ليگ جي ڪجهه بيانن، مذمتي ٺهرائن ۽ سياسي فيصلن تي پڻ ان جي مخالفن اعتراض ڪيو آهي. انهن ناقدن جو الزام رهيو آهي ته تنظيم جا ڪجهه موقف مخصوص ميمبر رياستن، خاص طور تي ڪجهه [[عرب نار جون رياستون|عرب نار جي رياستن]]، جي پاليسين ڏانهن لاڙو رکن ٿا. اهڙيون دعوائون، بهرحال، سياسي اختلاف ۽ تنقيد جو موضوع رهيون آهن ۽ عرب ليگ پاڻ کي ميمبر رياستن جي گڏيل موقف ۽ اتفاق راءِ جي بنياد تي ڪم ڪندڙ علائقائي تنظيم طور پيش ڪري ٿي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>8a8bayrv3l1vlj9e2hxju2iawp1w62p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413620</id>
      <parentid>413617</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:29:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* آبادي */</comment>
      <origin>413620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106419" sha1="3649o3qmy3h2hlpi8p8ialn57emvsq0" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}}

 
'''عرب ليگ'''، سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ'''، [[عرب دنيا]] جي ملڪن تي مشتمل هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم آهي. عرب ليگ 22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ قائم ڪئي وئي. ان جا شروعاتي ست ميمبر [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن|ٽرانس اردن]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] هئا.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; وقت سان گڏ ٻين عرب ملڪن جي شموليت کان پوءِ تنظيم جي ميمبرن جو انگ 22 ٿي ويو.

عرب ليگ جي منشور موجب تنظيم جو بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن سياسي پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، گڏيل سهڪار کي هٿي ڏيڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل معاملن ۽ مفادن تي غور ڪرڻ آهي. منشور اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، شهريت، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن تي عملدرآمد، جوابدارن جي حوالگي، سماجي ڀلائي ۽ صحت جي شعبن ۾ پڻ ميمبر ملڪن وچ ۾ تعاون جي وضاحت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;/&gt;

عرب ليگ جو مستقل مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ آهي. مصر جي رڪنيت معطل ٿيڻ کان پوءِ 1979ع ۾ تنظيم جو مرڪزي دفتر [[تيونس (شهر)|تيونس]] منتقل ڪيو ويو هو؛ مصر جي واپسيءَ کان پوءِ مرڪزي دفتر 1990ع ۾ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو. تنظيم جو موجوده سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[نبيل فهمي]] آهي، جنهن 1 جولاءِ 2026ع تي عهدو سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;Fahmy2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |agency=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ ميمبر رياستن لاءِ گڏيل سياسي معاملن تي صلاح مشوري ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ جو هڪ فورم مهيا ڪري ٿي. ان سان لاڳاپيل ادارا اقتصادي، تعليمي، ثقافتي، سائنسي ۽ سماجي شعبن ۾ علائقائي تعاون کي هٿي ڏين ٿا. انهن ۾ '''[[عرب ليگ جي تعليمي، ثقافتي ۽ سائنسي تنظيم]]''' ۽ عرب اقتصادي تعاون سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Vaidya
 |first=Ashish K.
 |title=Globalization: Encyclopedia of Trade, Labor, and Politics
 |publisher=ABC-CLIO
 |year=2006
 |page=525
 |isbn=9781576078266
}}&lt;/ref&gt; عرب ليگ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن تي بحث، گڏيل دلچسپيءَ وارن معاملن بابت ڪميٽيون قائم ڪرڻ ۽ علائقائي پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

عرب ليگ جي [[عرب ليگ جي ڪائونسل|ڪائونسل]] ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي، ڀلي ان جي نمائندن جو انگ ڪيترو به هجي. منشور جي آرٽيڪل 7 موجب ڪائونسل جا متفقه فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند آهن، جڏهن ته اڪثريت سان منظور ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;/&gt; ڪائونسل جا عام اجلاس سال ۾ ٻه ڀيرا ٿين ٿا، جڏهن ته ضرورت پوڻ تي غيرمعمولي اجلاس پڻ گهرائي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;/&gt;

1950ع ۾ ميمبر ملڪن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو، جنهن گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ وڌيڪ ادارياتي بنياد مهيا ڪيو. معاهدي تحت معاهدي ۾ شامل ملڪن گڏيل سلامتي ۽ دفاعي قدمن ۾ تعاون جو اصول اختيار ڪيو.

مارچ 2015ع ۾ [[شرم الشيخ]] ۾ ٿيل 26هين عرب سربراهي اجلاس دوران ميمبر ملڪن هڪ '''گڏيل عرب فوجي قوت''' قائم ڪرڻ جي اصولي منظوري ڏني. تجويز موجب ان ۾ ميمبر رياستن جي شموليت رضاڪارانه هجي ها ۽ ڪنهن ميمبر ملڪ اندر مداخلت ان ملڪ جي درخواست تي ڪئي وڃي ها. ان وقت [[يمن]] ۾ جاري بحران، دهشتگردي ۽ ٻين علائقائي سلامتي خطرن کي تجويز جي اهم پسمنظر طور بيان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;JointArabForce2015&quot;&gt;{{cite news
 |title=Arab League leaders agree to joint, voluntary military force
 |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2015/03/29/Arab-League-leaders-agree-to-joint-voluntary-military-force/8721427635566/
 |agency=United Press International
 |date=29 March 2015
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ان تجويز تي فوجي سربراهن بعد ۾ تنظيم، ڪمانڊ، مالي انتظام ۽ فوج جي استعمال جي طريقيڪار بابت بحث ڪيو، پر اها رٿ مڪمل طور مستقل گڏيل فوج جي صورت ۾ عملي جامو نه پائي سگهي.

اقتصادي تعاون عرب ليگ جي سرگرمين جو هڪ ٻيو اهم شعبو رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اقتصادي ادارن عرب ملڪن ۽ سندن اهم پرڏيهي واپاري ڀائيوارن وچ ۾ گڏيل عرب واپاري چيمبر قائم ڪرڻ جي تصور کي هٿي ڏني، جنهن جو مقصد ٻطرفي واپار، سيڙپڪاري ۽ اقتصادي رابطن کي وڌائڻ هو.

عرب ليگ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارن تعليم، ثقافت، ٻارن ۽ نوجوانن جي ڀلائي، راندين، عرب ثقافتي ورثي جي تحفظ، خواندگيءَ جي واڌاري ۽ ميمبر ملڪن وچ ۾ ثقافتي مٽاسٽا جي شعبن ۾ پڻ پروگرام هلايا آهن. جديد سائنسي ۽ فني اصطلاحن جي عربي صورتن جي تياري ۽ علمي مواد جي ترجمي جهڙيون سرگرميون پڻ علائقائي ثقافتي تعاون جو حصو رهيون آهن.

عرب ليگ جي قيام جو فڪري پسمنظر [[عرب قومپرستي]] ۽ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واري [[نهضت|عرب نهضت]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. ان دور ۾ [[جرجي زيدان]] سميت ڪيترن عرب دانشورن ٻولي، تاريخ ۽ گڏيل عرب ثقافتي سڃاڻپ بابت لکيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Philipp
 |first=Thomas
 |title=Language, History, and Arab National Consciousness in the Thought of Jurji Zaidan (1861–1914)
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=4
 |issue=1
 |pages=3–22
 |year=1973
 |doi=10.1017/S0020743800027240
 |jstor=162222
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي قيام کان اڳ ۽ پوءِ مختلف عرب اڳواڻن عرب ملڪن وچ ۾ موجود تعاون کان وڌيڪ گهري سياسي اتحاد جا مختلف تصور پيش ڪيا. [[عبدالعزيز ابن سعود]]، [[نوري السعيد]]، [[هاشم الاتاسي]]، [[جمال عبدالناصر]]، [[فيصل اول]]، [[انور السادات]]، [[حافظ الاسد]]، [[احمد حسن البڪر]]، [[جعفر نميري]]، [[معمر قذافي]] ۽ [[صدام حسين]] سان مختلف دورن ۾ عرب اتحاد يا ٻن يا وڌيڪ عرب رياستن جي سياسي اتحاد جا منصوبا لاڳاپيل رهيا آهن. انهن تجويزن جي نوعيت هڪجهڙي نه هئي: ڪجهه ٻن رياستن جي اتحاد بابت هيون، ڪجهه وسيع [[عرب وفاق]] يا ڪنفيڊريشن جي تصور تي ٻڌل هيون، جڏهن ته ٻين ۾ عرب ليگ کي وڌيڪ مربوط علائقائي تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جا تصور پيش ڪيا ويا.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]]
[[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]]

[[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي.

عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن.

ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي.

عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا.

هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا.

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جو انتظامي ڍانچو ==
[[عرب ليگ]] جي منشور ۾ عرب رياستن وچ ۾ گڏيل سهڪار ۽ عرب دنيا جي گڏيل مفادن جي تصور سان گڏ هر ميمبر رياست جي انفرادي [[خودمختياري]] ۽ آزاديءَ جي احترام کي بنيادي اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ليگ جي ڪائونسل ۽ ان جي ڪميٽين جا اندروني ضابطا آڪٽوبر 1951ع ۾ منظور ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162247/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162241/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته جنرل سيڪريٽريٽ جا اندروني ضابطا مئي 1953ع ۾ منظور ٿيا.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162252/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جو ادارياتي نظام هڪ طرف گڏيل عرب ادارن ۽ ٻئي طرف ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي اصول تي ٻڌل آهي. منشور موجب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي تحفظ کي منشور ۾ خاص اهميت ڏني وئي آهي. منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ قائم حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي انهن رياستن جو حق تسليم ڪندي؛ ساڳئي وقت اها اهڙي ڪنهن ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جي پابند آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

عملي طور عرب ليگ جي ادارياتي ترقيءَ ۾ گڏيل فيصلا سازي ۽ ميمبر رياستن جي قومي خودمختياريءَ وچ ۾ توازن هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. ميمبر ملڪن جي سياسي نظامن، اقتصادي حالتن، علائقائي مفادن ۽ پرڏيهي پاليسين ۾ فرق سبب وڌيڪ گهري سياسي يڪجهتيءَ بابت سندن موقف پڻ وقت بوقت مختلف رهيا آهن.

=== مستقل ڪميٽيون ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 4 موجب ميمبر رياستن وچ ۾ مختلف شعبن ۾ سهڪار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ خصوصي ڪميٽيون قائم ڪري سگهجن ٿيون. انهن ڪميٽين جو ڪم پنهنجي لاڳاپيل شعبن ۾ سهڪار لاءِ منصوبن، تجويزن ۽ معاهدن جا مسودا تيار ڪري انهن کي ليگ جي ڪائونسل آڏو غور لاءِ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

روايتي طور عرب ليگ جي مستقل ۽ خصوصي ڪميٽين جي ڪم ۾ هي شعبا شامل رهيا آهن:
# سياسي معاملن بابت ڪميٽي؛
# اقتصادي ۽ مالي معاملن بابت ڪميٽي؛
# مواصلات ۽ آمدرفت بابت ڪميٽي؛
# [[عرب ليگ جي ثقافتي ڪميٽي|ثقافتي ڪميٽي]]؛
# قانوني ڪميٽي؛
# سماجي معاملن بابت ڪميٽي؛
# صحت بابت ڪميٽي؛
# عرب اطلاعات بابت ڪميٽي؛
# انساني حقن بابت ڪميٽي.

ڪميٽين ۾ عام طور هر لاڳاپيل ميمبر رياست جي نمائندگي هڪ نمائندي ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ هر رياست کي هڪ ووٽ حاصل هوندو آهي. ڪميٽيون فني ۽ تخصصي معاملن تي غور ڪرڻ لاءِ ذيلي ڪميٽيون قائم ڪري سگهن ٿيون ۽ ضرورت پوڻ تي ميمبر رياستن جي ماهرن کان پڻ مدد وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;/&gt;

انهن ڪميٽين جو بنيادي ڪردار تياري ۽ مشاورت وارو آهي. انهن پاران تيار ڪيل منصوبن ۽ تجويزن تي آخري ادارياتي غور ليگ جي ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا ضرورت موجب انهن ۾ ترميم ڪري، انهن کي منظور ڪري يا وڌيڪ غور لاءِ واپس موڪلي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;/&gt;

قانوني معاملن سان لاڳاپيل ڪميٽين جي ڪم ۾ مختلف دورن دوران [[شهريت]]، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن جي عملدرآمد، قانوني سهڪار ۽ جوابدارن جي حوالگي جهڙا معاملا شامل رهيا آهن.

=== سياسي ڪميٽي ===
عرب ليگ جي سياسي ڪميٽي 30 نومبر 1946ع تي قائم ڪئي وئي. ان وقت [[فلسطين]] جي صورتحال ۽ عرب رياستن وچ ۾ پرڏيهي پاليسيءَ بابت مشاورت ۽ هم آهنگيءَ جي وڌندڙ ضرورت ان جي قيام جي اهم پسمنظرن مان هئي.

شروعات ۾ ڪميٽيءَ جي نمائندگي پرڏيهي وزيرن جي سطح تي مقرر ڪئي وئي. 1951ع ۾ ان جي ڪم ۽ نمائندگيءَ جي دائري کي وڌايو ويو، جنهن سان ضرورت موجب حڪومتن جا سربراهه يا عرب ليگ وٽ ميمبر رياستن جي وفدن جا سربراهه پڻ ان جي ڪم ۾ حصو وٺي سگهيا.

سياسي ڪميٽي عرب ملڪن جي گڏيل سياسي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم فورم طور ڪم ڪندي رهي. ان جي تاريخي سرگرمين ۾ '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جي معاهدي''' جي تياريءَ سان لاڳاپيل ڪم، عرب سربراهي اجلاسن جي ايجنڊائن جي تياري، سربراهي اجلاسن کي رپورٽون پيش ڪرڻ ۽ مختلف بين الاقوامي معاملن بابت ميمبر رياستن جي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ شامل رهيا آهن.

=== جنرل سيڪريٽريٽ ===
عرب ليگ جو [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] تنظيم جو مستقل انتظامي ادارو آهي. ان جي سربراهي [[عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] ڪندو آهي. سيڪريٽريٽ ڪائونسل ۽ ٻين ادارن جي فيصلن سان لاڳاپيل انتظامي ڪم، گڏجاڻين جي تياري، دستاويزن ۽ رپورٽن جي ترتيب ۽ تنظيم جي روزاني ادارياتي معاملن کي سنڀاليندو آهي.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;/&gt;

منشور جي شق 12 موجب ليگ جي ڪائونسل سيڪريٽري جنرل کي مقرر ڪندي آهي، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل کي پنهنجي اختيار هيٺ معاون سيڪريٽرين ۽ ٻين عملي جي مقرريءَ جا اختيار حاصل آهن.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt; جنرل سيڪريٽريٽ جو مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
عرب ليگ جا ميمبر ملڪ قدرتي وسيلن سان مالا مال آهن. ڪيترن عرب ملڪن وٽ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪن وٽ وسيع زرعي زمينون پڻ آهن. مثال طور [[سوڊان]] جي زرعي صلاحيت سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''عرب دنيا جي خوراڪ جي ٽوڪري''' پڻ سڏيو ويو آهي.

خطي جي معيشت ۾ [[سياحت]] پڻ اهم شعبو آهي، خاص طور [[سعودي عرب]]، [[مصر]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ [[اردن]] ۾. مواصلات ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جو شعبو پڻ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شعبن مان رهيو آهي. عرب دنيا مان شروع ٿيندڙ ڪيترين ڪمپنين، جهڙوڪ اوراسڪوم ۽ اتصالات، پنهنجي سرگرمين کي ٻين ملڪن تائين وڌايو.

عرب ليگ جي اقتصادي ۽ مواصلاتي معاملن بابت خصوصي ڪميٽين جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ اقتصادي تعاون لاءِ منصوبن ۽ معاهدن جي تياري ڪرڻ هو. عرب اقتصادي ادارن جي قيام سان انهن شعبن جي ادارياتي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي. ڪميٽين ۾ ميمبر ملڪن جا نمائندا شامل هوندا هئا، جڏهن ته عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ سندن انتظامي ۽ فني ڪم ۾ مدد ڪندو هو.

عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي يڪجهتيءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا آهن، پر مختلف ملڪن جي اقتصادي جوڙجڪ، آمدني، قدرتي وسيلن ۽ ترقيءَ جي سطح ۾ وڏي فرق سبب علائقائي اقتصادي انضمام جي رفتار هڪجهڙي نه رهي آهي. عرب ليگ کان سواءِ ننڍين علائقائي تنظيمن، خاص طور [[نار تعاون ڪائونسل]]، پڻ اقتصادي تعاون ۽ گڏيل منڊيءَ سان لاڳاپيل الڳ انتظام قائم ڪيا آهن.

عرب دنيا جي وڏن علائقائي اقتصادي منصوبن ۾ '''[[عرب گئس پائيپ لائين]]''' پڻ شامل آهي، جيڪا مصر مان قدرتي گئس کي اردن، شام ۽ لبنان ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. منصوبي کي مختلف مرحلن ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان کي مستقبل ۾ ٻين علائقائي گئس نيٽ ورڪن سان ڳنڍڻ جون تجويزون پڻ پيش ٿينديون رهيون.

=== وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي ===
عرب ملڪن وچ ۾ واپار وڌائڻ جي اهم منصوبن مان '''[[وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي]]''' آهي. ان جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ واپاري رڪاوٽن ۽ محصولن کي تدريجي طور گهٽائڻ ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ شين جي آزاد واپار کي هٿي ڏيڻ هو. ان منصوبي ذريعي عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل منڊيءَ ڏانهن اڳڀرائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

عرب ملڪن جي اقتصادي ترقيءَ جي سطح ۾ نمايان فرق موجود آهن. [[سعودي عرب]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] جهڙن ملڪن جي معيشتن ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي آمدني اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جڏهن ته [[ڪوموروس]]، [[موريتانيا]] ۽ [[جبوتي]] جهڙن ملڪن وٽ نسبتاً محدود اقتصادي ۽ مالي وسيلا آهن. ان ڪري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جي في فرد آمدني ۽ مجموعي قومي پيداوار ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

عرب ملڪن وچ ۾ ترقياتي مالي سهڪار پڻ علائقائي اقتصادي لاڳاپن جو حصو رهيو آهي. مختلف عرب ترقياتي فنڊن، بئنڪن ۽ مالي ادارن ذريعي گهٽ آمدني وارن ملڪن ۽ ترقياتي منصوبن لاءِ قرض، امداد ۽ سيڙپڪاري مهيا ڪئي ويندي رهي آهي.

=== مجموعي ملڪي پيداوار ===
عرب ليگ جي ميمبر ملڪن جي معيشتن جو قد ۽ في فرد آمدني هڪ ٻئي کان تمام گهڻو مختلف آهن. [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۽ [[خريداري طاقت جي برابري]] جي بنياد تي ڪيل ڀيٽ ۾ تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ ملڪن ۽ وڌيڪ آبادي رکندڙ ملڪن جا اقتصادي نمونا هڪ ٻئي کان مختلف نظر اچن ٿا.

پراڻي شمارياتي جدول ۾ 2007ع جا انگ استعمال ٿيل هئا، جيڪي هاڻوڪي اقتصادي صورتحال جي نمائندگي نٿا ڪن. اهڙي جدول کي مضمون ۾ رکڻ جي صورت ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي تازي '''عالمي اقتصادي منظرنامي''' واري ڊيٽابيس يا [[عالمي بئنڪ]] جي تازي انگن اکرن سان باقاعدي تازه ڪرڻ مناسب آهي.

=== اقتصادي انضمام ۽ سڌارا ===
عرب ليگ جي قيام کان وٺي گڏيل عرب اقتصادي تعاون تنظيم جي اهم مقصدن مان رهيو آهي. مختلف دورن ۾ واپار جي سهولت، محصولن ۾ گهٽتائي، اقتصادي وحدت، گڏيل سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقيءَ لاءِ معاهدا ۽ ادارا قائم ڪيا ويا.

2003ع ۾ [[مصر]] عرب ليگ جي ادارياتي ۽ سياسي سڌارن بابت هڪ تجويز پيش ڪئي. اها تجويز [[عراق جنگ]] ۽ ان کان پوءِ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ سامهون آئي. ان جو مقصد عرب ليگ جي گڏيل عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ ۽ تنظيم جي ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو.

مصري تجويز ۾ ڪيترائي سڌارڪ نقطا شامل هئا، جن ۾ عرب ملڪن وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ گهٽائڻ، عرب ليگ کي گڏيل عرب عمل جي مرڪزي اداري طور مضبوط ڪرڻ، ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، عرب اقتصادي انضمام کي اڳتي وڌائڻ، [[عرب پارليامينٽ]] جي قيام، گڏيل عرب سلامتيءَ جي نظام، خصوصي عرب تنظيمن جي مدد، عرب ليگ ۽ شهري سماج جي ادارن وچ ۾ رابطن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ليگ جي ادارن ۾ ووٽنگ ۽ فيصلا سازيءَ جي طريقيڪار ۾ سڌارا آڻڻ جون تجويزون شامل هيون.

انهن تجويزن جو وسيع مقصد عرب ليگ جي ادارياتي ڍانچي کي تبديل ٿيندڙ علائقائي حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ ۽ سياسي، اقتصادي ۽ سماجي شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ وڌيڪ منظم تعاون پيدا ڪرڻ هو.

== آبادي ==
{{Main|عرب دنيا ۾ زندگي}}

عرب ليگ جون 22 ميمبر رياستون ثقافتي، لساني ۽ نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع آهن، جيتوڻيڪ انهن ملڪن جي آباديءَ جو وڏو حصو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ آباديءَ تي مشتمل آهي. عرب ليگ جي ملڪن جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. آباديءَ جي واڌ جي شرح، شهري آباديءَ ۾ اضافو، نوجوان آباديءَ جو وڏو تناسب ۽ روزگار لاءِ ملڪن وچ ۾ لڏپلاڻ خطي جي اهم آباديائي خصوصيتن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;&gt;{{cite web
 |title=World Population Prospects
 |url=https://population.un.org/wpp/
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ميمبر رياستن جي آباديءَ ۾ وڏو تفاوت آهي. [[مصر]] عرب ليگ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جڏهن ته [[ڪوموروس]] ۽ [[جبوتي]] آباديءَ جي لحاظ کان ننڍين ميمبر رياستن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;

[[عرب نار]] جي ڪيترن ملڪن جي آباديءَ جي جوڙجڪ تي بين الاقوامي لڏپلاڻ جو نمايان اثر آهي. [[گڏيل عرب امارتون]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ ٻين نار ملڪن ۾ پرڏيهي مزدورن ۽ ٻين غير شهري رهواسين جو وڏو انگ موجود آهي. اهي ماڻهو ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ٻين عرب ملڪن ۽ دنيا جي ٻين علائقن مان اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=International Migrant Stock
 |url=https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي وڏي ايراضي ريگستاني يا گهٽ آبادي واري هجڻ سبب آبادي هڪجهڙي نموني ورهايل نه آهي. وڏي آبادي درياهن جي ماٿرين، سامونڊي ڪنارن، زرعي علائقن ۽ وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[نيل درياهه]] جي ماٿري ۽ ڊيلٽا، [[زرخيز هلال]]، اتر آفريڪا جا سامونڊي علائقا ۽ عرب نار جا شهري مرڪز گهاٽي آباديءَ وارن علائقن ۾ شامل آهن.

عرب دنيا جي وڏن شهري مرڪزن ۾ [[قاهره]]، [[بغداد]]، [[رياض]]، [[خرطوم]]، [[اليگزينڊريا]]، [[دارالبيضا]]، [[الجزائر]]، [[عمان (شهر)|عمان]]، [[دبئي]]، [[دمشق]]، [[صنعا]]، [[رباط]]، [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[ڪويت شهر]]، [[دوحا]]، [[طرابلس]] ۽ [[مسقط]] شامل آهن.

=== آباديءَ جا انگ اکر ===
هيٺ ڏنل جدول عرب ليگ جي ميمبر رياستن بابت آباديءَ جا انگ ڏيکاري ٿو. مختلف ملڪن جي قومي آدمشماري ۽ بين الاقوامي تخمينن جا حوالا مختلف سالن سان تعلق رکن ٿا، تنهنڪري سڌي ڀيٽ ڪندي انگن جي سال کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align:center; width:100%;&quot;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! شمار
! ملڪ
! آبادي
! آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! حوالو / نوٽ
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1
| [[مصر]]
| 103,000,000
| —
| قومي ۽ بين الاقوامي آباديائي انگ اکر
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2
| [[الجزائر]]
| 44,000,000
| لڳ ڀڳ 18
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 3
| [[سوڊان]]
| 37,289,406
| لڳ ڀڳ 20
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population and Census
 |url=https://cbs.gov.sd/
 |publisher=Central Bureau of Statistics, Sudan
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 4
| [[مراڪش]]
| 36,471,769
| لڳ ڀڳ 82
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population
 |url=https://www.hcp.ma/
 |publisher=High Commission for Planning, Morocco
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 5
| [[سعودي عرب]]
| 32,016,658
| لڳ ڀڳ 15
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 6
| [[عراق]]
| 30,747,000
| لڳ ڀڳ 70
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 7
| [[يمن]]
| 24,969,000
| لڳ ڀڳ 47
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 8
| [[شام]]
| 21,906,000
| لڳ ڀڳ 118
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 9
| [[تيونس]]
| 10,327,800
| لڳ ڀڳ 63
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Statistics Tunisia
 |url=https://www.ins.tn/
 |publisher=National Institute of Statistics, Tunisia
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 10
| [[صوماليا]]
| 9,133,000
| لڳ ڀڳ 14
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 11
| [[لبيا]]
| 8,420,000
| لڳ ڀڳ 5
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 12
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 8,264,070
| لڳ ڀڳ 99
| —
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 13
| [[اردن]]
| 6,316,000
| لڳ ڀڳ 71
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 14
| [[لبنان]]
| 4,224,000
| لڳ ڀڳ 404
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 15
| [[فلسطين]]
| 4,100,000
| لڳ ڀڳ 681
| —
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 16
| [[ڪويت]]
| 3,566,437
| لڳ ڀڳ 200
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 17
| [[موريتانيا]]
| 3,291,000
| لڳ ڀڳ 3
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 18
| [[عمان]]
| 2,845,000
| لڳ ڀڳ 9
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 19
| [[قطر]]
| 1,409,000
| لڳ ڀڳ 128
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 20
| [[بحرين]]
| 1,234,596
| —
| قومي آدمشماريءَ جا انگ
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 21
| [[جبوتي]]
| 864,000
| لڳ ڀڳ 37
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 22
| [[ڪوموروس]]
| 676,000
| لڳ ڀڳ 302
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|}
{{efn|مٿين جدول جا اصل انگ مختلف سالن جي ذريعن مان ورتل آهن، تنهنڪري انهن کي هڪ ئي سال جي موجوده آباديءَ جي درجه بندي نه سمجهڻ گهرجي. هڪجهڙي ۽ تازه ڀيٽ لاءِ گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو|اقتصادي ۽ سماجي معاملن واري کاتي]] جي ''ورلڊ پاپوليشن پراسپيڪٽس'' جا هڪ ئي سال جا تخمينا استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;}}

=== مذهب ===
[[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]]، ٽئي ابراهيمي مذهب، انهن علائقن ۾ وجود ۾ آيا جيڪي اڄ عرب ليگ جي ميمبر رياستن يا انهن جي ڀرپاسي وارن علائقن جو حصو آهن. موجوده عرب دنيا ۾ [[اسلام]] سڀ کان وڌيڪ پيروڪار رکندڙ مذهب آهي، جڏهن ته [[عيسائيت]] خطي جو ٻيو وڏو مذهب آهي.

عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ مسلمانن جي وڏي اڪثريت رهي ٿي، پر مذهبي جوڙجڪ ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن، جڏهن ته [[اباضي]] مسلمان خاص طور [[عمان]] ۾ اهم مذهبي برادري آهن.

عيسائي برادريون خاص طور [[مصر]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]] ۾ تاريخي موجودگي رکن ٿيون. انهن ۾ [[قبطي عيسائيت|قبطي]]، يوناني آرٿوڊوڪس، سرياني، ماروني، آشوري، ڪلڊاني ۽ ٻين عيسائي روايتن سان تعلق رکندڙ برادريون شامل آهن.

عرب دنيا ۾ تاريخي طور وڏيون [[يهودي]] برادريون پڻ موجود رهيون آهن، خاص طور عراق، يمن، مصر ۽ [[مغرب]] جي ملڪن ۾. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ۽ ان کان پوءِ لڏپلاڻ سبب انهن برادرين جو انگ گهڻو گهٽجي ويو، پر [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ ننڍيون يهودي برادريون اڄ به موجود آهن.

خطي ۾ [[دروزي]]، [[بهائي عقيدو|بهائي]] ۽ ٻيون مذهبي برادريون پڻ رهن ٿيون. مذهبي آباديءَ جا صحيح تناسب مقرر ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ميمبر رياستن ۾ مذهب بابت باقاعده ۽ هڪجهڙي طريقي سان آدمشماري جا انگ گڏ نٿا ڪيا وڃن.

عرب ليگ جي علائقي ۾ دنيا جي ڪيترن اهم مذهبي مقدس ماڳن وارا شهر واقع آهن. [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] اسلام جا مقدس ترين شهر آهن، جڏهن ته [[يروشلم]] اسلام، عيسائيت ۽ يهوديت ٽنهي لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ اهم مذهبي برادرين جو عام خاڪو'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! ملڪ
! اڪثريتي مذهب
! اهم مذهبي اقليتون
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| [[الجزائر]]
| اسلام
| عيسائيت، يهوديت
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[بحرين]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪوموروس]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[جبوتي]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[مصر]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[عراق]]
| اسلام
| عيسائيت، يزيديت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[اردن]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪويت]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[لبنان]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[لبيا]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[موريتانيا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[مراڪش]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[عمان]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[فلسطين]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[قطر]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| اسلام
| پرڏيهي رهواسين جون مختلف مذهبي برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[صوماليا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[سوڊان]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ روايتي عقيدا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[شام]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[تيونس]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم، سکه ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[يمن]]
| اسلام
| ننڍيون يهودي ۽ ٻيون مذهبي برادريون
|}

=== خواندگي ===
{{Main|خواندگيءَ جي شرح موجب ملڪن جي فهرست}}

خواندگيءَ بابت انگ اکر گڏ ڪرڻ جا طريقا مختلف ملڪن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪيترائي ملڪ پڙهيل لکيل ماڻهن جو تعداد سندن پنهنجي ڏنل معلومات جي بنياد تي تخمينو ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ تعليمي حاصلات کي خواندگيءَ جي متبادل ماپ طور استعمال ڪن ٿا. اسڪول ۾ حاضري يا تعليمي درجي جي مڪمل ٿيڻ جا معيار پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. ملڪن ۾ خواندگيءَ جي وصفن ۽ انگ اکر گڏ ڪرڻ جي طريقن ۾ فرق سبب هيٺ ڏنل شرحن جي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

[[فارسي نار]] واري علائقي ۾ تيل مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ واڌ سان تعليم تي سيڙپڪاري وڌي ۽ ڪيترائي نوان اسڪول ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيون.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ خواندگيءَ جي شرح'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; | درجو
! style=&quot;width:55%;&quot; | ملڪ
! style=&quot;width:35%;&quot; | خواندگيءَ جي شرح
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 1
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Qatar}}
| '''97.3٪'''
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|State of Palestine}}
| '''96.5٪'''
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Kuwait}}
| '''96.3٪'''
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Bahrain}}
| '''95.7٪'''
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Jordan}}
| '''95.4٪'''
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Saudi Arabia}}
| '''94.4٪'''
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Lebanon}}
| '''93.9٪'''
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|United Arab Emirates}}
| '''93.8٪'''
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| 9
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Oman}}
| '''91.1٪'''
|- style=&quot;background:#FFF9C4;&quot;
| 10
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Libya}}
| '''91.0٪'''
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| 11
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Syria}}
| '''86.4٪'''
|- style=&quot;background:#FFF9C4;&quot;
| 12
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Iraq}}
| '''85.7٪'''
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| 13
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Tunisia}}
| '''81.8٪'''
|- style=&quot;background:#FFF9C4;&quot;
| 14
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Comoros}}
| '''81.8٪'''
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| 15
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Algeria}}
| '''80.2٪'''
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| 16
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Sudan}}
| '''75.9٪'''
|- style=&quot;background:#FFE0B2;&quot;
| 17
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Egypt}}
| '''73.8٪'''
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| 18
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Yemen}}
| '''70.1٪'''
|- style=&quot;background:#FFE0B2;&quot;
| 19
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Djibouti}}
| '''70.0٪'''
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| 20
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Morocco}}
| '''68.5٪'''
|- style=&quot;background:#FFEBEE;&quot;
| 21
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Mauritania}}
| '''52.1٪'''
|- style=&quot;background:#FFCDD2;&quot;
| 22
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Somalia}}
| '''44–72٪'''
|}

== عرب سربراهي اجلاسن جي فهرست ==
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946 2.jpg|thumb|[[مصر]] جي انشاص محل ۾ 28 مئي 1946ع تي ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]]
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946-Farouk.jpg|thumb|28 مئي 1946ع تي انشاص محل ۾ ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[فاروق اول]] ڏيکاريل آهي.]]
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946.jpg|thumb|انشاص محل ۾ ٿيل 1946ع جي عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]]
[[فائل:Arab League of states first conference - Anchas Palace - Egypt 28-5-1946 King Saud.jpg|thumb|1946ع جي انشاص سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[سعود بن عبدالعزيز آل سعود|سعود بن عبدالعزيز]] ڏيکاريل آهي.]]

[[عرب ليگ]] جي 1945ع ۾ قيام کان پوءِ عرب ملڪن جي سربراهن جا ڪيترائي باقاعده ۽ غيرمعمولي سربراهي اجلاس منعقد ٿيا آهن. ان کان سواءِ اقتصادي ۽ سماجي ترقيءَ بابت الڳ عرب سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن.

# [[مصر]] — '''[[1946ع عرب سربراهي اجلاس (انشاص)|انشاص سربراهي اجلاس]]''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 28–29 مئي 1946ع.{{efn|هي اجلاس [[فاروق اول]] جي دعوت تي ٿيو. اجلاس ۾ فلسطين ڏانهن يهودي لڏپلاڻ روڪڻ، فلسطين جي آزادي ۽ ان جي قانوني رهواسين جي حقن جي تحفظ بابت موقف اختيار ڪيو ويو.}}
# [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 13–15 نومبر 1956ع.
# [[مصر]] — '''[[1964ع عرب سربراهي اجلاس (قاهره)|پهرين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 13–17 جنوري 1964ع.
# [[مصر]] — '''ٻي عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 5–11 سيپٽمبر 1964ع.
# [[مراڪش]] — '''ٽين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 13–17 سيپٽمبر 1965ع.
# [[سوڊان]] — '''[[1967ع عرب سربراهي اجلاس (خرطوم)|چوٿين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 29 آگسٽ–2 سيپٽمبر 1967ع.
# [[مراڪش]] — '''پنجين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 21–23 ڊسمبر 1969ع.
# [[مصر]] — '''پهريون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–27 سيپٽمبر 1970ع.
# [[الجزائر]] — '''ڇهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 26–28 نومبر 1973ع.
# [[مراڪش]] — '''ستين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 26–29 آڪٽوبر 1974ع.
# [[سعودي عرب]] — '''ڇهن ملڪن جو سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، آڪٽوبر 1976ع.
# [[مصر]] — '''اٺين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 25–26 آڪٽوبر 1976ع.{{efn|هي اجلاس رياض ۾ ٿيل ڇهن ملڪن جي سربراهي اجلاس جي تسلسل طور منعقد ٿيو.}}
# [[عراق]] — '''نائين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 2–5 نومبر 1978ع.
# [[تيونس]] — '''ڏهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 20–22 نومبر 1979ع.
# [[اردن]] — '''يارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 25–27 نومبر 1980ع.
# [[مراڪش]] — '''ٻارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 25 نومبر 1981ع.
# [[مراڪش]] — '''ٻيو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 6–9 سيپٽمبر 1982ع.
# [[مراڪش]] — '''ٽيون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 7–9 آگسٽ 1985ع.
# [[اردن]] — '''چوٿون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 8–12 نومبر 1987ع.
# [[الجزائر]] — '''پنجون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 7–9 جون 1988ع.
# [[مراڪش]] — '''ڇهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 23–26 مئي 1989ع.
# [[عراق]] — '''ستون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 28–30 مئي 1990ع.
# [[مصر]] — '''اٺون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 9–10 آگسٽ 1990ع.
# [[مصر]] — '''نائون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 15 آگسٽ 1991ع.{{efn|هي هنگامي اجلاس [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] سان پيدا ٿيل بحران جي پسمنظر ۾ منعقد ٿيو.}}
# [[مصر]] — '''ڏهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 22–23 جون 1996ع.
# [[مصر]] — '''يارهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–22 آڪٽوبر 2000ع.
# [[اردن]] — '''عمان سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 27–30 مارچ 2001ع.
# [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 27–28 مارچ 2002ع.
# [[مصر]] — '''شرم الشيخ سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 1 مارچ 2003ع.
# [[تيونس]] — '''تيونس سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 22–23 مئي 2004ع.
# [[الجزائر]] — '''الجزائر سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 22–23 مارچ 2005ع.
# [[سوڊان]] — '''خرطوم سربراهي اجلاس''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 28–29 مارچ 2006ع.
# [[سعودي عرب]] — '''رياض سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 28–29 مارچ 2007ع.
# [[شام]] — '''دمشق سربراهي اجلاس''': [[دمشق]]، [[شام]]، 29–30 مارچ 2008ع.
# [[قطر]] — '''دوحا سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 30–31 مارچ 2009ع.
# [[لبيا]] — '''سرت سربراهي اجلاس''': [[سرت]]، [[لبيا]]، 27–28 مارچ 2010ع.{{efn|هن اجلاس کي ''يروشلم جي ثابت قدميءَ جو سربراهي اجلاس'' پڻ سڏيو ويو.}}
# [[عراق]] — '''ٽيويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 27–29 مارچ 2012ع.
# [[قطر]] — '''چوويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 26–27 مارچ 2013ع.
# [[ڪويت]] — '''پنجويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ڪويت شهر]]، [[ڪويت]]، 25–26 مارچ 2014ع.
# [[مصر]] — '''ڇويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 28–29 مارچ 2015ع.
# [[موريتانيا]] — '''ستويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[نواڪشوط]]، [[موريتانيا]]، 25–26 جولاءِ 2016ع.
# [[اردن]] — '''اٺويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، مارچ 2017ع.
# [[سعودي عرب]] — '''اڻٽيهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ظهران]]، [[سعودي عرب]]، 14–15 اپريل 2018ع.
# [[تيونس]] — '''ٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 31 مارچ 2019ع.
# [[سعودي عرب]] — '''مڪي جو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[مڪو]]، [[سعودي عرب]]، 30 مئي 2019ع.
# [[الجزائر]] — '''ايڪٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 1–2 نومبر 2022ع.
# [[سعودي عرب]] — '''ٻٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[جده]]، [[سعودي عرب]]، 19 مئي 2023ع.
# [[بحرين]] — '''ٽيٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[مناما]]، [[بحرين]]، 16 مئي 2024ع.
# [[عراق]] — '''چوٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 17 مئي 2025ع.

=== اقتصادي سربراهي اجلاس ===
عرب ليگ جي سياسي سربراهي اجلاسن کان سواءِ اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي معاملن بابت الڳ سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن.

# [[ڪويت]] — '''[[ڪويت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[ڪويت]]، 19–20 جنوري 2009ع.
# [[مصر]] — '''[[شرم الشيخ اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 19–20 جنوري 2011ع.
# [[سعودي عرب]] — '''[[رياض اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 21–22 جنوري 2013ع.
# [[لبنان]] — '''[[بيروت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 20 جنوري 2019ع.

== تنقيد ==
[[فائل:GazaArabLeague.jpg|thumb|[[ڪارلوس لطوف]] جو 2008ع–2009ع جي [[غزه جنگ (2008–2009)|غزه جنگ]] دوران [[عرب ليگ]] جي ڪردار بابت طنزيه ڪارٽون.]]

[[عرب ليگ]] کي مختلف وقتن تي ٻين ملڪن سان گڏ عرب دنيا اندر پڻ تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو آهي. ان جي ناقدن جو چوڻ آهي ته تنظيم ڪيترن اهم عرب ۽ علائقائي مسئلن جي اثرائتي حل تائين پهچڻ ۾ ناڪام رهي آهي. انهن مسئلن ۾ [[عرب-اسرائيلي تڪرار]]، [[فلسطيني علائقا|فلسطيني علائقن]] تي اسرائيلي قبضي سان لاڳاپيل مسئلا ۽ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي بحران شامل آهن.

تنظيم جي ڪردار تي [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران پڻ تنقيد ڪئي وئي، خاص طور تي ان بحران جي نتيجي ۾ لکين شامين جي بي گهر ٿيڻ، پاڙيسري توڙي ٻين ملڪن ڏانهن پناهگير ٿيڻ ۽ تڪرار جي مختلف ڌرين جي تشدد سبب ٿيندڙ جاني نقصان جي حوالي سان.

عرب ليگ جي ڪجهه بيانن، مذمتي ٺهرائن ۽ سياسي فيصلن تي پڻ ان جي مخالفن اعتراض ڪيو آهي. انهن ناقدن جو الزام رهيو آهي ته تنظيم جا ڪجهه موقف مخصوص ميمبر رياستن، خاص طور تي ڪجهه [[عرب نار جون رياستون|عرب نار جي رياستن]]، جي پاليسين ڏانهن لاڙو رکن ٿا. اهڙيون دعوائون، بهرحال، سياسي اختلاف ۽ تنقيد جو موضوع رهيون آهن ۽ عرب ليگ پاڻ کي ميمبر رياستن جي گڏيل موقف ۽ اتفاق راءِ جي بنياد تي ڪم ڪندڙ علائقائي تنظيم طور پيش ڪري ٿي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>3649o3qmy3h2hlpi8p8ialn57emvsq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413621</id>
      <parentid>413620</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106417" sha1="ju09yk0me5z7d627j1gpvyzkep7egsd" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| conventional_long_name = League of Arab States
| native_name            = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}}
| linking_name           = the Arab League
| image_flag             = Flag of the League of Arab States.svg
| image_map              = Arab League with Observers.svg
| map_width              = 260px &lt;!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--&gt;
| map_caption            = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.
| symbol_type            = Emblem
| image_symbol           = Emblem of the Arab League.svg
| admin_center           = [[Cairo]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| membership             = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title = 23 ميمبر
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&amp;nbsp;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}}
}}
{{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;
  |title =
7 مبصر ملڪ
  |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap;
  |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}}
}}

| official_languages     = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}}
| leader_title1          = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]]
| leader_name1           = [[Ahmed Aboul Gheit]]
| leader_title2          = قانون ساز
| leader_name2           = عرب پارليامينٽ
| leader_title3          = ڪونسل جي صدارت
| leader_name3           = {{flagcountry|Lebanon}}
| legislature            = [[Arab Parliament]]
| established_event1     = [[Alexandria Protocol]]
| established_date1      = 22* March 1945
| area_label             = Total area
| area_km2               = 13333296
| area_sq_mi             = 5148048
| area_label2            = 
| population_estimate    = 400,652,486
| population_estimate_year = 2012
| population_density_km2 = 24.33
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = $9.466 trillion&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year       = 2013
| GDP_PPP_per_capita = $11,895
| GDP_nominal        =
{{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}}
| GDP_nominal_year       = 2013
| GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}}
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 21 currencies
  |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
  | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}}
  | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]]
  | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]]
  | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]]
  | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]]
  | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]]
  | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]]
  | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]]
  | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]]
  | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]]
  | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]]
  | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}}
  | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]]
  | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]]
  | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]]
  | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]]
  | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]]
  | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]]
  | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]]
  | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]]
  | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
  | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone              = 
| utc_offset             = +0 to +4
| official_website       = {{URL|www.lasportal.org/}}
| footnote_a             = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]].
| footnote_b             = Reinstated on May 7, 2023.
|name=عرب ليگ&lt;br&gt;جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع
* مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع
* ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع
* گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع
* 18 جون، 1950ع
* 11 سيپٽمبر، 1965ع
* 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}}
* {{پرچم|سعودي عرب}}
* {{پرچم|شام}}
* {{پرچم|عراق}}
* {{پرچم|لبنان}}
* {{پرچم|مصر}}
* {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}}

 
'''عرب ليگ'''، سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ'''، [[عرب دنيا]] جي ملڪن تي مشتمل هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم آهي. عرب ليگ 22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ قائم ڪئي وئي. ان جا شروعاتي ست ميمبر [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن|ٽرانس اردن]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] هئا.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; وقت سان گڏ ٻين عرب ملڪن جي شموليت کان پوءِ تنظيم جي ميمبرن جو انگ 22 ٿي ويو.

عرب ليگ جي منشور موجب تنظيم جو بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن سياسي پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، گڏيل سهڪار کي هٿي ڏيڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل معاملن ۽ مفادن تي غور ڪرڻ آهي. منشور اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، شهريت، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن تي عملدرآمد، جوابدارن جي حوالگي، سماجي ڀلائي ۽ صحت جي شعبن ۾ پڻ ميمبر ملڪن وچ ۾ تعاون جي وضاحت ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;/&gt;

عرب ليگ جو مستقل مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ آهي. مصر جي رڪنيت معطل ٿيڻ کان پوءِ 1979ع ۾ تنظيم جو مرڪزي دفتر [[تيونس (شهر)|تيونس]] منتقل ڪيو ويو هو؛ مصر جي واپسيءَ کان پوءِ مرڪزي دفتر 1990ع ۾ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو. تنظيم جو موجوده سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[نبيل فهمي]] آهي، جنهن 1 جولاءِ 2026ع تي عهدو سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;Fahmy2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |agency=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ ميمبر رياستن لاءِ گڏيل سياسي معاملن تي صلاح مشوري ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ جو هڪ فورم مهيا ڪري ٿي. ان سان لاڳاپيل ادارا اقتصادي، تعليمي، ثقافتي، سائنسي ۽ سماجي شعبن ۾ علائقائي تعاون کي هٿي ڏين ٿا. انهن ۾ '''[[عرب ليگ جي تعليمي، ثقافتي ۽ سائنسي تنظيم]]''' ۽ عرب اقتصادي تعاون سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Vaidya
 |first=Ashish K.
 |title=Globalization: Encyclopedia of Trade, Labor, and Politics
 |publisher=ABC-CLIO
 |year=2006
 |page=525
 |isbn=9781576078266
}}&lt;/ref&gt; عرب ليگ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن تي بحث، گڏيل دلچسپيءَ وارن معاملن بابت ڪميٽيون قائم ڪرڻ ۽ علائقائي پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

عرب ليگ جي [[عرب ليگ جي ڪائونسل|ڪائونسل]] ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي، ڀلي ان جي نمائندن جو انگ ڪيترو به هجي. منشور جي آرٽيڪل 7 موجب ڪائونسل جا متفقه فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند آهن، جڏهن ته اڪثريت سان منظور ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;/&gt; ڪائونسل جا عام اجلاس سال ۾ ٻه ڀيرا ٿين ٿا، جڏهن ته ضرورت پوڻ تي غيرمعمولي اجلاس پڻ گهرائي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Charter1945&quot;/&gt;

1950ع ۾ ميمبر ملڪن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو، جنهن گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ وڌيڪ ادارياتي بنياد مهيا ڪيو. معاهدي تحت معاهدي ۾ شامل ملڪن گڏيل سلامتي ۽ دفاعي قدمن ۾ تعاون جو اصول اختيار ڪيو.

مارچ 2015ع ۾ [[شرم الشيخ]] ۾ ٿيل 26هين عرب سربراهي اجلاس دوران ميمبر ملڪن هڪ '''گڏيل عرب فوجي قوت''' قائم ڪرڻ جي اصولي منظوري ڏني. تجويز موجب ان ۾ ميمبر رياستن جي شموليت رضاڪارانه هجي ها ۽ ڪنهن ميمبر ملڪ اندر مداخلت ان ملڪ جي درخواست تي ڪئي وڃي ها. ان وقت [[يمن]] ۾ جاري بحران، دهشتگردي ۽ ٻين علائقائي سلامتي خطرن کي تجويز جي اهم پسمنظر طور بيان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;JointArabForce2015&quot;&gt;{{cite news
 |title=Arab League leaders agree to joint, voluntary military force
 |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2015/03/29/Arab-League-leaders-agree-to-joint-voluntary-military-force/8721427635566/
 |agency=United Press International
 |date=29 March 2015
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ان تجويز تي فوجي سربراهن بعد ۾ تنظيم، ڪمانڊ، مالي انتظام ۽ فوج جي استعمال جي طريقيڪار بابت بحث ڪيو، پر اها رٿ مڪمل طور مستقل گڏيل فوج جي صورت ۾ عملي جامو نه پائي سگهي.

اقتصادي تعاون عرب ليگ جي سرگرمين جو هڪ ٻيو اهم شعبو رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اقتصادي ادارن عرب ملڪن ۽ سندن اهم پرڏيهي واپاري ڀائيوارن وچ ۾ گڏيل عرب واپاري چيمبر قائم ڪرڻ جي تصور کي هٿي ڏني، جنهن جو مقصد ٻطرفي واپار، سيڙپڪاري ۽ اقتصادي رابطن کي وڌائڻ هو.

عرب ليگ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارن تعليم، ثقافت، ٻارن ۽ نوجوانن جي ڀلائي، راندين، عرب ثقافتي ورثي جي تحفظ، خواندگيءَ جي واڌاري ۽ ميمبر ملڪن وچ ۾ ثقافتي مٽاسٽا جي شعبن ۾ پڻ پروگرام هلايا آهن. جديد سائنسي ۽ فني اصطلاحن جي عربي صورتن جي تياري ۽ علمي مواد جي ترجمي جهڙيون سرگرميون پڻ علائقائي ثقافتي تعاون جو حصو رهيون آهن.

عرب ليگ جي قيام جو فڪري پسمنظر [[عرب قومپرستي]] ۽ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واري [[نهضت|عرب نهضت]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. ان دور ۾ [[جرجي زيدان]] سميت ڪيترن عرب دانشورن ٻولي، تاريخ ۽ گڏيل عرب ثقافتي سڃاڻپ بابت لکيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Philipp
 |first=Thomas
 |title=Language, History, and Arab National Consciousness in the Thought of Jurji Zaidan (1861–1914)
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=4
 |issue=1
 |pages=3–22
 |year=1973
 |doi=10.1017/S0020743800027240
 |jstor=162222
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي قيام کان اڳ ۽ پوءِ مختلف عرب اڳواڻن عرب ملڪن وچ ۾ موجود تعاون کان وڌيڪ گهري سياسي اتحاد جا مختلف تصور پيش ڪيا. [[عبدالعزيز ابن سعود]]، [[نوري السعيد]]، [[هاشم الاتاسي]]، [[جمال عبدالناصر]]، [[فيصل اول]]، [[انور السادات]]، [[حافظ الاسد]]، [[احمد حسن البڪر]]، [[جعفر نميري]]، [[معمر قذافي]] ۽ [[صدام حسين]] سان مختلف دورن ۾ عرب اتحاد يا ٻن يا وڌيڪ عرب رياستن جي سياسي اتحاد جا منصوبا لاڳاپيل رهيا آهن. انهن تجويزن جي نوعيت هڪجهڙي نه هئي: ڪجهه ٻن رياستن جي اتحاد بابت هيون، ڪجهه وسيع [[عرب وفاق]] يا ڪنفيڊريشن جي تصور تي ٻڌل هيون، جڏهن ته ٻين ۾ عرب ليگ کي وڌيڪ مربوط علائقائي تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جا تصور پيش ڪيا ويا.

== تاريخ ==
{{Main|عرب ليگ جي تاريخ}}

=== قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون ===
[[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]]

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي.

ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو.

وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول ===
{{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}}

[[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]]

25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=7 October 1944
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;

=== عرب ليگ جو قيام ===
[[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]]
22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States
 |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b
 |website=United Nations Treaty Collection
 |publisher=United Nations
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو.

منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charter of Arab League
 |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854
 |website=Refworld
 |publisher=League of Arab States
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.

عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن:
# ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛
# اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛
# عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛
# غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛
# امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون.

=== اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول ===
عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا:
# عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي.
# ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي.
# ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو.
# ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.
# هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن.
# تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو.

=== عرب ليگ جو منشور ===
[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو.

پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو.

22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو.

[[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]]

قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو.

عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي.

=== شروعاتي دور ۽ فلسطين ===
عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا.

1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا.

=== گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار ===
1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League
 |url=https://digitallibrary.un.org/
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=13 April 1950
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رڪنيت جي تاريخي واڌ ===
آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو.

=== سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي ===
1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو.

عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا.

=== عرب-آفريقي سهڪار ===
نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Who We Are
 |url=https://www.badea.org/who-we-are/
 |website=Arab Bank for Economic Development in Africa
 |publisher=BADEA
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي.

=== لبنان جي گهرو ويڙهه ===
[[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Lebanon: A Country Study
 |publisher=Library of Congress
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مصر جي معطلي ===
[[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]]

17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101
 |website=Office of the Historian
 |publisher=United States Department of State
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو.

=== نار جو بحران ===
[[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]]

2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.

=== عرب امن شروعات ===
[[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]]

28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab Peace Initiative
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=28 March 2002
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit
 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/
 |website=United Nations Information System on the Question of Palestine
 |publisher=United Nations
 |date=23 April 2007
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرب احتجاجي لهر ۽ شام ===
2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون.

نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing
 |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/
 |agency=Reuters
 |date=13 November 2011
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1=Lewis
 |first1=Aidan
 |last2=El Safty
 |first2=Sarah
 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise
 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/
 |agency=Reuters
 |date=7 May 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس ===
[[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]]

[[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People
 |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625
 |website=Organisation of Islamic Cooperation
 |date=11 November 2023
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938
 |website=United Nations Digital Library
 |publisher=United Nations
 |date=16 November 2023
 |id=S/2023/885
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2024ع جا فيصلا ===
فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel
 |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415
 |website=WAFA
 |date=15 February 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;WAFA2024&quot;/&gt;

== نالو ==
[[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action
 |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&amp;id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action
 |publisher=Qatar News Agency
 |date=15 May 2024
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]]
[[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]]

[[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي.

عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن.

ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي.

عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا.

هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا.

== رڪنيت ==
[[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو.
{{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}}
{{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]]

عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

=== ميمبر رياستن جي توسيع ===
عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي.
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! ملڪ
! شامل ٿيڻ جي تاريخ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[مصر]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[عراق]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[اردن|ٽرانس اردن]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبنان]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[شام]]
| 22 مارچ 1945ع
| باني ميمبر
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[يمن]]
| 1945ع
| باني ميمبر
|-
| [[لبيا]]
| 28 مارچ 1953ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[سوڊان]]
| 19 جنوري 1956ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[مراڪش]]
| 1 آڪٽوبر 1958ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[تيونس]]
| 1958ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪويت]]
| 20 جولاءِ 1961ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[الجزائر]]
| 16 آگسٽ 1962ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[بحرين]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[قطر]]
| 11 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[عمان]]
| 29 سيپٽمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 6 ڊسمبر 1971ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[موريتانيا]]
| 26 نومبر 1973ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[صوماليا]]
| 14 فيبروري 1974ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[فلسطين]]
| 9 سيپٽمبر 1976ع
| بعد ۾ شامل
|- style=&quot;background:#f2fff6;&quot;
| [[جبوتي]]
| 4 سيپٽمبر 1977ع
| بعد ۾ شامل
|-
| [[ڪوموروس]]
| 20 نومبر 1993ع
| بعد ۾ شامل
|}

=== عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت ===
منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

[[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

=== ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار ===
[[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي.

20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |date=24 July 1961
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Arab League
 |journal=International Organization
 |publisher=Cambridge University Press
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطين جي نمائندگي ===
فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AlexandriaProtocol&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;

بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو.

=== معطلي، عليحدگي ۽ اخراج ===
عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو.

منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Charter&quot;/&gt;


ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.

== عرب ليگ جو انتظامي ڍانچو ==
[[عرب ليگ]] جي منشور ۾ عرب رياستن وچ ۾ گڏيل سهڪار ۽ عرب دنيا جي گڏيل مفادن جي تصور سان گڏ هر ميمبر رياست جي انفرادي [[خودمختياري]] ۽ آزاديءَ جي احترام کي بنيادي اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945
 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp
 |website=The Avalon Project
 |publisher=Yale Law School
 |date=22 March 1945
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ليگ جي ڪائونسل ۽ ان جي ڪميٽين جا اندروني ضابطا آڪٽوبر 1951ع ۾ منظور ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162247/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162241/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته جنرل سيڪريٽريٽ جا اندروني ضابطا مئي 1953ع ۾ منظور ٿيا.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League
 |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |website=Model League of Arab States
 |publisher=Winthrop University
 |date=6 April 1998
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162252/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html
 |archive-date=14 September 2008
 |url-status=dead
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جو ادارياتي نظام هڪ طرف گڏيل عرب ادارن ۽ ٻئي طرف ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي اصول تي ٻڌل آهي. منشور موجب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي تحفظ کي منشور ۾ خاص اهميت ڏني وئي آهي. منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ قائم حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي انهن رياستن جو حق تسليم ڪندي؛ ساڳئي وقت اها اهڙي ڪنهن ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جي پابند آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

عملي طور عرب ليگ جي ادارياتي ترقيءَ ۾ گڏيل فيصلا سازي ۽ ميمبر رياستن جي قومي خودمختياريءَ وچ ۾ توازن هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. ميمبر ملڪن جي سياسي نظامن، اقتصادي حالتن، علائقائي مفادن ۽ پرڏيهي پاليسين ۾ فرق سبب وڌيڪ گهري سياسي يڪجهتيءَ بابت سندن موقف پڻ وقت بوقت مختلف رهيا آهن.

=== مستقل ڪميٽيون ===
عرب ليگ جي منشور جي شق 4 موجب ميمبر رياستن وچ ۾ مختلف شعبن ۾ سهڪار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ خصوصي ڪميٽيون قائم ڪري سگهجن ٿيون. انهن ڪميٽين جو ڪم پنهنجي لاڳاپيل شعبن ۾ سهڪار لاءِ منصوبن، تجويزن ۽ معاهدن جا مسودا تيار ڪري انهن کي ليگ جي ڪائونسل آڏو غور لاءِ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt;

روايتي طور عرب ليگ جي مستقل ۽ خصوصي ڪميٽين جي ڪم ۾ هي شعبا شامل رهيا آهن:
# سياسي معاملن بابت ڪميٽي؛
# اقتصادي ۽ مالي معاملن بابت ڪميٽي؛
# مواصلات ۽ آمدرفت بابت ڪميٽي؛
# [[عرب ليگ جي ثقافتي ڪميٽي|ثقافتي ڪميٽي]]؛
# قانوني ڪميٽي؛
# سماجي معاملن بابت ڪميٽي؛
# صحت بابت ڪميٽي؛
# عرب اطلاعات بابت ڪميٽي؛
# انساني حقن بابت ڪميٽي.

ڪميٽين ۾ عام طور هر لاڳاپيل ميمبر رياست جي نمائندگي هڪ نمائندي ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ هر رياست کي هڪ ووٽ حاصل هوندو آهي. ڪميٽيون فني ۽ تخصصي معاملن تي غور ڪرڻ لاءِ ذيلي ڪميٽيون قائم ڪري سگهن ٿيون ۽ ضرورت پوڻ تي ميمبر رياستن جي ماهرن کان پڻ مدد وٺي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CommitteeRegs&quot;/&gt;

انهن ڪميٽين جو بنيادي ڪردار تياري ۽ مشاورت وارو آهي. انهن پاران تيار ڪيل منصوبن ۽ تجويزن تي آخري ادارياتي غور ليگ جي ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا ضرورت موجب انهن ۾ ترميم ڪري، انهن کي منظور ڪري يا وڌيڪ غور لاءِ واپس موڪلي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;CouncilRegs&quot;/&gt;

قانوني معاملن سان لاڳاپيل ڪميٽين جي ڪم ۾ مختلف دورن دوران [[شهريت]]، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن جي عملدرآمد، قانوني سهڪار ۽ جوابدارن جي حوالگي جهڙا معاملا شامل رهيا آهن.

=== سياسي ڪميٽي ===
عرب ليگ جي سياسي ڪميٽي 30 نومبر 1946ع تي قائم ڪئي وئي. ان وقت [[فلسطين]] جي صورتحال ۽ عرب رياستن وچ ۾ پرڏيهي پاليسيءَ بابت مشاورت ۽ هم آهنگيءَ جي وڌندڙ ضرورت ان جي قيام جي اهم پسمنظرن مان هئي.

شروعات ۾ ڪميٽيءَ جي نمائندگي پرڏيهي وزيرن جي سطح تي مقرر ڪئي وئي. 1951ع ۾ ان جي ڪم ۽ نمائندگيءَ جي دائري کي وڌايو ويو، جنهن سان ضرورت موجب حڪومتن جا سربراهه يا عرب ليگ وٽ ميمبر رياستن جي وفدن جا سربراهه پڻ ان جي ڪم ۾ حصو وٺي سگهيا.

سياسي ڪميٽي عرب ملڪن جي گڏيل سياسي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم فورم طور ڪم ڪندي رهي. ان جي تاريخي سرگرمين ۾ '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جي معاهدي''' جي تياريءَ سان لاڳاپيل ڪم، عرب سربراهي اجلاسن جي ايجنڊائن جي تياري، سربراهي اجلاسن کي رپورٽون پيش ڪرڻ ۽ مختلف بين الاقوامي معاملن بابت ميمبر رياستن جي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ شامل رهيا آهن.

=== جنرل سيڪريٽريٽ ===
عرب ليگ جو [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] تنظيم جو مستقل انتظامي ادارو آهي. ان جي سربراهي [[عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] ڪندو آهي. سيڪريٽريٽ ڪائونسل ۽ ٻين ادارن جي فيصلن سان لاڳاپيل انتظامي ڪم، گڏجاڻين جي تياري، دستاويزن ۽ رپورٽن جي ترتيب ۽ تنظيم جي روزاني ادارياتي معاملن کي سنڀاليندو آهي.&lt;ref name=&quot;SecretariatRegs&quot;/&gt;

منشور جي شق 12 موجب ليگ جي ڪائونسل سيڪريٽري جنرل کي مقرر ڪندي آهي، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل کي پنهنجي اختيار هيٺ معاون سيڪريٽرين ۽ ٻين عملي جي مقرريءَ جا اختيار حاصل آهن.&lt;ref name=&quot;CharterLAS&quot;/&gt; جنرل سيڪريٽريٽ جو مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي.

== عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل ==

[[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو.

1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية
 |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states
 |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general
 |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east
 |work=Arab News
 |agency=AFP
 |date=22 June 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! شمار
! تصوير
! سيڪريٽري جنرل
! ڄمڻ–وفات
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! قوميت
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 1
| —
| '''[[عبدالرحمن عزام]]'''
| 1893ع–1976ع
| 22 مارچ 1945ع
| سيپٽمبر 1952ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 2
| —
| '''[[عبدالخالق حسونه]]'''
| 1898ع–1992ع
| سيپٽمبر 1952ع
| 1 جون 1972ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 3
| [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]]
| '''[[محمود رياض]]'''
| 1917ع–1992ع
| 1 جون 1972ع
| مارچ 1979ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#FFF8E7;&quot;
| 4
| [[File:Chadli klibi.JPG|80px]]
| '''[[شاذلي قليبي]]'''
| 1925ع–2020ع
| مارچ 1979ع
| سيپٽمبر 1990ع
| {{Flagu|تيونس}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 5
| [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]]
| '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]'''
| 1923ع–2013ع
| 15 مئي 1991ع
| 15 مئي 2001ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 6
| [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]]
| '''[[عمرو موسى]]'''
| 1936ع–
| 15 مئي 2001ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#F2FFF6;&quot;
| 7
| [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]]
| '''[[نبيل العربي]]'''
| 1935ع–2024ع
| 1 جولاءِ 2011ع
| 3 جولاءِ 2016ع
| {{Flagu|مصر}}
|-
| 8
| [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]]
| '''[[احمد ابو الغيط]]'''
| 1942ع–
| 3 جولاءِ 2016ع
| 30 جون 2026ع
| {{Flagu|مصر}}
|- style=&quot;background:#D5F5E3;&quot;
| 9
| 
| '''[[نبيل فهمي]]'''
| 1951ع–
| 1 جولاءِ 2026ع
| '''موجوده'''
| {{Flagu|مصر}}
|}

[[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League
 |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/
 |website=State Information Service
 |publisher=Government of Egypt
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو.

22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief
 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580
 |work=Anadolu Agency
 |date=1 July 2026
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
عرب ليگ جا ميمبر ملڪ قدرتي وسيلن سان مالا مال آهن. ڪيترن عرب ملڪن وٽ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪن وٽ وسيع زرعي زمينون پڻ آهن. مثال طور [[سوڊان]] جي زرعي صلاحيت سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''عرب دنيا جي خوراڪ جي ٽوڪري''' پڻ سڏيو ويو آهي.

خطي جي معيشت ۾ [[سياحت]] پڻ اهم شعبو آهي، خاص طور [[سعودي عرب]]، [[مصر]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ [[اردن]] ۾. مواصلات ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جو شعبو پڻ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شعبن مان رهيو آهي. عرب دنيا مان شروع ٿيندڙ ڪيترين ڪمپنين، جهڙوڪ اوراسڪوم ۽ اتصالات، پنهنجي سرگرمين کي ٻين ملڪن تائين وڌايو.

عرب ليگ جي اقتصادي ۽ مواصلاتي معاملن بابت خصوصي ڪميٽين جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ اقتصادي تعاون لاءِ منصوبن ۽ معاهدن جي تياري ڪرڻ هو. عرب اقتصادي ادارن جي قيام سان انهن شعبن جي ادارياتي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي. ڪميٽين ۾ ميمبر ملڪن جا نمائندا شامل هوندا هئا، جڏهن ته عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ سندن انتظامي ۽ فني ڪم ۾ مدد ڪندو هو.

عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي يڪجهتيءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا آهن، پر مختلف ملڪن جي اقتصادي جوڙجڪ، آمدني، قدرتي وسيلن ۽ ترقيءَ جي سطح ۾ وڏي فرق سبب علائقائي اقتصادي انضمام جي رفتار هڪجهڙي نه رهي آهي. عرب ليگ کان سواءِ ننڍين علائقائي تنظيمن، خاص طور [[نار تعاون ڪائونسل]]، پڻ اقتصادي تعاون ۽ گڏيل منڊيءَ سان لاڳاپيل الڳ انتظام قائم ڪيا آهن.

عرب دنيا جي وڏن علائقائي اقتصادي منصوبن ۾ '''[[عرب گئس پائيپ لائين]]''' پڻ شامل آهي، جيڪا مصر مان قدرتي گئس کي اردن، شام ۽ لبنان ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. منصوبي کي مختلف مرحلن ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان کي مستقبل ۾ ٻين علائقائي گئس نيٽ ورڪن سان ڳنڍڻ جون تجويزون پڻ پيش ٿينديون رهيون.

=== وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي ===
عرب ملڪن وچ ۾ واپار وڌائڻ جي اهم منصوبن مان '''[[وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي]]''' آهي. ان جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ واپاري رڪاوٽن ۽ محصولن کي تدريجي طور گهٽائڻ ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ شين جي آزاد واپار کي هٿي ڏيڻ هو. ان منصوبي ذريعي عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل منڊيءَ ڏانهن اڳڀرائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

عرب ملڪن جي اقتصادي ترقيءَ جي سطح ۾ نمايان فرق موجود آهن. [[سعودي عرب]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] جهڙن ملڪن جي معيشتن ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي آمدني اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جڏهن ته [[ڪوموروس]]، [[موريتانيا]] ۽ [[جبوتي]] جهڙن ملڪن وٽ نسبتاً محدود اقتصادي ۽ مالي وسيلا آهن. ان ڪري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جي في فرد آمدني ۽ مجموعي قومي پيداوار ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

عرب ملڪن وچ ۾ ترقياتي مالي سهڪار پڻ علائقائي اقتصادي لاڳاپن جو حصو رهيو آهي. مختلف عرب ترقياتي فنڊن، بئنڪن ۽ مالي ادارن ذريعي گهٽ آمدني وارن ملڪن ۽ ترقياتي منصوبن لاءِ قرض، امداد ۽ سيڙپڪاري مهيا ڪئي ويندي رهي آهي.

=== مجموعي ملڪي پيداوار ===
عرب ليگ جي ميمبر ملڪن جي معيشتن جو قد ۽ في فرد آمدني هڪ ٻئي کان تمام گهڻو مختلف آهن. [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۽ [[خريداري طاقت جي برابري]] جي بنياد تي ڪيل ڀيٽ ۾ تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ ملڪن ۽ وڌيڪ آبادي رکندڙ ملڪن جا اقتصادي نمونا هڪ ٻئي کان مختلف نظر اچن ٿا.

پراڻي شمارياتي جدول ۾ 2007ع جا انگ استعمال ٿيل هئا، جيڪي هاڻوڪي اقتصادي صورتحال جي نمائندگي نٿا ڪن. اهڙي جدول کي مضمون ۾ رکڻ جي صورت ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي تازي '''عالمي اقتصادي منظرنامي''' واري ڊيٽابيس يا [[عالمي بئنڪ]] جي تازي انگن اکرن سان باقاعدي تازه ڪرڻ مناسب آهي.

=== اقتصادي انضمام ۽ سڌارا ===
عرب ليگ جي قيام کان وٺي گڏيل عرب اقتصادي تعاون تنظيم جي اهم مقصدن مان رهيو آهي. مختلف دورن ۾ واپار جي سهولت، محصولن ۾ گهٽتائي، اقتصادي وحدت، گڏيل سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقيءَ لاءِ معاهدا ۽ ادارا قائم ڪيا ويا.

2003ع ۾ [[مصر]] عرب ليگ جي ادارياتي ۽ سياسي سڌارن بابت هڪ تجويز پيش ڪئي. اها تجويز [[عراق جنگ]] ۽ ان کان پوءِ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ سامهون آئي. ان جو مقصد عرب ليگ جي گڏيل عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ ۽ تنظيم جي ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو.

مصري تجويز ۾ ڪيترائي سڌارڪ نقطا شامل هئا، جن ۾ عرب ملڪن وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ گهٽائڻ، عرب ليگ کي گڏيل عرب عمل جي مرڪزي اداري طور مضبوط ڪرڻ، ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، عرب اقتصادي انضمام کي اڳتي وڌائڻ، [[عرب پارليامينٽ]] جي قيام، گڏيل عرب سلامتيءَ جي نظام، خصوصي عرب تنظيمن جي مدد، عرب ليگ ۽ شهري سماج جي ادارن وچ ۾ رابطن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ليگ جي ادارن ۾ ووٽنگ ۽ فيصلا سازيءَ جي طريقيڪار ۾ سڌارا آڻڻ جون تجويزون شامل هيون.

انهن تجويزن جو وسيع مقصد عرب ليگ جي ادارياتي ڍانچي کي تبديل ٿيندڙ علائقائي حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ ۽ سياسي، اقتصادي ۽ سماجي شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ وڌيڪ منظم تعاون پيدا ڪرڻ هو.

== آبادي ==
{{Main|عرب دنيا ۾ زندگي}}

عرب ليگ جون 22 ميمبر رياستون ثقافتي، لساني ۽ نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع آهن، جيتوڻيڪ انهن ملڪن جي آباديءَ جو وڏو حصو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ آباديءَ تي مشتمل آهي. عرب ليگ جي ملڪن جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. آباديءَ جي واڌ جي شرح، شهري آباديءَ ۾ اضافو، نوجوان آباديءَ جو وڏو تناسب ۽ روزگار لاءِ ملڪن وچ ۾ لڏپلاڻ خطي جي اهم آباديائي خصوصيتن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;&gt;{{cite web
 |title=World Population Prospects
 |url=https://population.un.org/wpp/
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ميمبر رياستن جي آباديءَ ۾ وڏو تفاوت آهي. [[مصر]] عرب ليگ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جڏهن ته [[ڪوموروس]] ۽ [[جبوتي]] آباديءَ جي لحاظ کان ننڍين ميمبر رياستن مان آهن.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;

[[عرب نار]] جي ڪيترن ملڪن جي آباديءَ جي جوڙجڪ تي بين الاقوامي لڏپلاڻ جو نمايان اثر آهي. [[گڏيل عرب امارتون]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ ٻين نار ملڪن ۾ پرڏيهي مزدورن ۽ ٻين غير شهري رهواسين جو وڏو انگ موجود آهي. اهي ماڻهو ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ٻين عرب ملڪن ۽ دنيا جي ٻين علائقن مان اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=International Migrant Stock
 |url=https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock
 |website=United Nations
 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرب ليگ جي وڏي ايراضي ريگستاني يا گهٽ آبادي واري هجڻ سبب آبادي هڪجهڙي نموني ورهايل نه آهي. وڏي آبادي درياهن جي ماٿرين، سامونڊي ڪنارن، زرعي علائقن ۽ وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[نيل درياهه]] جي ماٿري ۽ ڊيلٽا، [[زرخيز هلال]]، اتر آفريڪا جا سامونڊي علائقا ۽ عرب نار جا شهري مرڪز گهاٽي آباديءَ وارن علائقن ۾ شامل آهن.

عرب دنيا جي وڏن شهري مرڪزن ۾ [[قاهره]]، [[بغداد]]، [[رياض]]، [[خرطوم]]، [[اليگزينڊريا]]، [[دارالبيضا]]، [[الجزائر]]، [[عمان (شهر)|عمان]]، [[دبئي]]، [[دمشق]]، [[صنعا]]، [[رباط]]، [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[ڪويت شهر]]، [[دوحا]]، [[طرابلس]] ۽ [[مسقط]] شامل آهن.

=== آباديءَ جا انگ اکر ===
هيٺ ڏنل جدول عرب ليگ جي ميمبر رياستن بابت آباديءَ جا انگ ڏيکاري ٿو. مختلف ملڪن جي قومي آدمشماري ۽ بين الاقوامي تخمينن جا حوالا مختلف سالن سان تعلق رکن ٿا، تنهنڪري سڌي ڀيٽ ڪندي انگن جي سال کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align:center; width:100%;&quot;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! شمار
! ملڪ
! آبادي
! آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! حوالو / نوٽ
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| 1
| [[مصر]]
| 103,000,000
| —
| قومي ۽ بين الاقوامي آباديائي انگ اکر
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 2
| [[الجزائر]]
| 44,000,000
| لڳ ڀڳ 18
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 3
| [[سوڊان]]
| 37,289,406
| لڳ ڀڳ 20
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population and Census
 |url=https://cbs.gov.sd/
 |publisher=Central Bureau of Statistics, Sudan
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 4
| [[مراڪش]]
| 36,471,769
| لڳ ڀڳ 82
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population
 |url=https://www.hcp.ma/
 |publisher=High Commission for Planning, Morocco
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 5
| [[سعودي عرب]]
| 32,016,658
| لڳ ڀڳ 15
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 6
| [[عراق]]
| 30,747,000
| لڳ ڀڳ 70
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 7
| [[يمن]]
| 24,969,000
| لڳ ڀڳ 47
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 8
| [[شام]]
| 21,906,000
| لڳ ڀڳ 118
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 9
| [[تيونس]]
| 10,327,800
| لڳ ڀڳ 63
| &lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Statistics Tunisia
 |url=https://www.ins.tn/
 |publisher=National Institute of Statistics, Tunisia
 |access-date=20 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 10
| [[صوماليا]]
| 9,133,000
| لڳ ڀڳ 14
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 11
| [[لبيا]]
| 8,420,000
| لڳ ڀڳ 5
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 12
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| 8,264,070
| لڳ ڀڳ 99
| —
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 13
| [[اردن]]
| 6,316,000
| لڳ ڀڳ 71
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 14
| [[لبنان]]
| 4,224,000
| لڳ ڀڳ 404
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 15
| [[فلسطين]]
| 4,100,000
| لڳ ڀڳ 681
| —
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 16
| [[ڪويت]]
| 3,566,437
| لڳ ڀڳ 200
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 17
| [[موريتانيا]]
| 3,291,000
| لڳ ڀڳ 3
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| 18
| [[عمان]]
| 2,845,000
| لڳ ڀڳ 9
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| 19
| [[قطر]]
| 1,409,000
| لڳ ڀڳ 128
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| 20
| [[بحرين]]
| 1,234,596
| —
| قومي آدمشماريءَ جا انگ
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| 21
| [[جبوتي]]
| 864,000
| لڳ ڀڳ 37
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| 22
| [[ڪوموروس]]
| 676,000
| لڳ ڀڳ 302
| &lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;
|}
{{efn|مٿين جدول جا اصل انگ مختلف سالن جي ذريعن مان ورتل آهن، تنهنڪري انهن کي هڪ ئي سال جي موجوده آباديءَ جي درجه بندي نه سمجهڻ گهرجي. هڪجهڙي ۽ تازه ڀيٽ لاءِ گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو|اقتصادي ۽ سماجي معاملن واري کاتي]] جي ''ورلڊ پاپوليشن پراسپيڪٽس'' جا هڪ ئي سال جا تخمينا استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;UNWPP&quot;/&gt;}}

=== مذهب ===
[[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]]، ٽئي ابراهيمي مذهب، انهن علائقن ۾ وجود ۾ آيا جيڪي اڄ عرب ليگ جي ميمبر رياستن يا انهن جي ڀرپاسي وارن علائقن جو حصو آهن. موجوده عرب دنيا ۾ [[اسلام]] سڀ کان وڌيڪ پيروڪار رکندڙ مذهب آهي، جڏهن ته [[عيسائيت]] خطي جو ٻيو وڏو مذهب آهي.

عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ مسلمانن جي وڏي اڪثريت رهي ٿي، پر مذهبي جوڙجڪ ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن، جڏهن ته [[اباضي]] مسلمان خاص طور [[عمان]] ۾ اهم مذهبي برادري آهن.

عيسائي برادريون خاص طور [[مصر]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]] ۾ تاريخي موجودگي رکن ٿيون. انهن ۾ [[قبطي عيسائيت|قبطي]]، يوناني آرٿوڊوڪس، سرياني، ماروني، آشوري، ڪلڊاني ۽ ٻين عيسائي روايتن سان تعلق رکندڙ برادريون شامل آهن.

عرب دنيا ۾ تاريخي طور وڏيون [[يهودي]] برادريون پڻ موجود رهيون آهن، خاص طور عراق، يمن، مصر ۽ [[مغرب]] جي ملڪن ۾. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ۽ ان کان پوءِ لڏپلاڻ سبب انهن برادرين جو انگ گهڻو گهٽجي ويو، پر [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ ننڍيون يهودي برادريون اڄ به موجود آهن.

خطي ۾ [[دروزي]]، [[بهائي عقيدو|بهائي]] ۽ ٻيون مذهبي برادريون پڻ رهن ٿيون. مذهبي آباديءَ جا صحيح تناسب مقرر ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ميمبر رياستن ۾ مذهب بابت باقاعده ۽ هڪجهڙي طريقي سان آدمشماري جا انگ گڏ نٿا ڪيا وڃن.

عرب ليگ جي علائقي ۾ دنيا جي ڪيترن اهم مذهبي مقدس ماڳن وارا شهر واقع آهن. [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] اسلام جا مقدس ترين شهر آهن، جڏهن ته [[يروشلم]] اسلام، عيسائيت ۽ يهوديت ٽنهي لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ اهم مذهبي برادرين جو عام خاڪو'''
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
! ملڪ
! اڪثريتي مذهب
! اهم مذهبي اقليتون
|- style=&quot;background:#FDFEFE;&quot;
| [[الجزائر]]
| اسلام
| عيسائيت، يهوديت
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[بحرين]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪوموروس]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[جبوتي]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[مصر]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[عراق]]
| اسلام
| عيسائيت، يزيديت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[اردن]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[ڪويت]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[لبنان]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[لبيا]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[موريتانيا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[مراڪش]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[عمان]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[فلسطين]]
| اسلام
| عيسائيت
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[قطر]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[سعودي عرب]]
| اسلام
| پرڏيهي رهواسين جون مختلف مذهبي برادريون
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[صوماليا]]
| اسلام
| ننڍيون غير مسلم برادريون
|- style=&quot;background:#FCF3CF;&quot;
| [[سوڊان]]
| اسلام
| عيسائيت ۽ روايتي عقيدا
|- style=&quot;background:#FDEBD0;&quot;
| [[شام]]
| اسلام
| عيسائيت، دروزي ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#F5EEF8;&quot;
| [[تيونس]]
| اسلام
| يهوديت، عيسائيت
|- style=&quot;background:#D6EAF8;&quot;
| [[گڏيل عرب امارتون]]
| اسلام
| عيسائيت، هندو ڌرم، سکه ڌرم ۽ ٻيا
|- style=&quot;background:#E8F8F5;&quot;
| [[يمن]]
| اسلام
| ننڍيون يهودي ۽ ٻيون مذهبي برادريون
|}

== خواندگي ==
{{Main|خواندگيءَ جي شرح موجب ملڪن جي فهرست}}

خواندگيءَ بابت انگ اکر گڏ ڪرڻ جا طريقا مختلف ملڪن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪيترائي ملڪ پڙهيل لکيل ماڻهن جو تعداد سندن پنهنجي ڏنل معلومات جي بنياد تي تخمينو ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ تعليمي حاصلات کي خواندگيءَ جي متبادل ماپ طور استعمال ڪن ٿا. اسڪول ۾ حاضري يا تعليمي درجي جي مڪمل ٿيڻ جا معيار پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. ملڪن ۾ خواندگيءَ جي وصفن ۽ انگ اکر گڏ ڪرڻ جي طريقن ۾ فرق سبب هيٺ ڏنل شرحن جي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

[[فارسي نار]] واري علائقي ۾ تيل مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ واڌ سان تعليم تي سيڙپڪاري وڌي ۽ ڪيترائي نوان اسڪول ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيون.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ خواندگيءَ جي شرح'''
|- style=&quot;background:#006C35; color:white;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; | درجو
! style=&quot;width:55%;&quot; | ملڪ
! style=&quot;width:35%;&quot; | خواندگيءَ جي شرح
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 1
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Qatar}}
| '''97.3٪'''
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 2
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|State of Palestine}}
| '''96.5٪'''
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 3
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Kuwait}}
| '''96.3٪'''
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Bahrain}}
| '''95.7٪'''
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Jordan}}
| '''95.4٪'''
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Saudi Arabia}}
| '''94.4٪'''
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 7
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Lebanon}}
| '''93.9٪'''
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 8
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|United Arab Emirates}}
| '''93.8٪'''
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| 9
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Oman}}
| '''91.1٪'''
|- style=&quot;background:#FFF9C4;&quot;
| 10
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Libya}}
| '''91.0٪'''
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| 11
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Syria}}
| '''86.4٪'''
|- style=&quot;background:#FFF9C4;&quot;
| 12
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Iraq}}
| '''85.7٪'''
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| 13
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Tunisia}}
| '''81.8٪'''
|- style=&quot;background:#FFF9C4;&quot;
| 14
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Comoros}}
| '''81.8٪'''
|- style=&quot;background:#FFFDE7;&quot;
| 15
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Algeria}}
| '''80.2٪'''
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| 16
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Sudan}}
| '''75.9٪'''
|- style=&quot;background:#FFE0B2;&quot;
| 17
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Egypt}}
| '''73.8٪'''
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| 18
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Yemen}}
| '''70.1٪'''
|- style=&quot;background:#FFE0B2;&quot;
| 19
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Djibouti}}
| '''70.0٪'''
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| 20
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Morocco}}
| '''68.5٪'''
|- style=&quot;background:#FFEBEE;&quot;
| 21
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Mauritania}}
| '''52.1٪'''
|- style=&quot;background:#FFCDD2;&quot;
| 22
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{flagcountry|Somalia}}
| '''44–72٪'''
|}

== عرب سربراهي اجلاسن جي فهرست ==
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946 2.jpg|thumb|[[مصر]] جي انشاص محل ۾ 28 مئي 1946ع تي ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]]
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946-Farouk.jpg|thumb|28 مئي 1946ع تي انشاص محل ۾ ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[فاروق اول]] ڏيکاريل آهي.]]
[[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946.jpg|thumb|انشاص محل ۾ ٿيل 1946ع جي عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]]
[[فائل:Arab League of states first conference - Anchas Palace - Egypt 28-5-1946 King Saud.jpg|thumb|1946ع جي انشاص سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[سعود بن عبدالعزيز آل سعود|سعود بن عبدالعزيز]] ڏيکاريل آهي.]]

[[عرب ليگ]] جي 1945ع ۾ قيام کان پوءِ عرب ملڪن جي سربراهن جا ڪيترائي باقاعده ۽ غيرمعمولي سربراهي اجلاس منعقد ٿيا آهن. ان کان سواءِ اقتصادي ۽ سماجي ترقيءَ بابت الڳ عرب سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن.

# [[مصر]] — '''[[1946ع عرب سربراهي اجلاس (انشاص)|انشاص سربراهي اجلاس]]''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 28–29 مئي 1946ع.{{efn|هي اجلاس [[فاروق اول]] جي دعوت تي ٿيو. اجلاس ۾ فلسطين ڏانهن يهودي لڏپلاڻ روڪڻ، فلسطين جي آزادي ۽ ان جي قانوني رهواسين جي حقن جي تحفظ بابت موقف اختيار ڪيو ويو.}}
# [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 13–15 نومبر 1956ع.
# [[مصر]] — '''[[1964ع عرب سربراهي اجلاس (قاهره)|پهرين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 13–17 جنوري 1964ع.
# [[مصر]] — '''ٻي عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 5–11 سيپٽمبر 1964ع.
# [[مراڪش]] — '''ٽين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 13–17 سيپٽمبر 1965ع.
# [[سوڊان]] — '''[[1967ع عرب سربراهي اجلاس (خرطوم)|چوٿين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 29 آگسٽ–2 سيپٽمبر 1967ع.
# [[مراڪش]] — '''پنجين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 21–23 ڊسمبر 1969ع.
# [[مصر]] — '''پهريون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–27 سيپٽمبر 1970ع.
# [[الجزائر]] — '''ڇهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 26–28 نومبر 1973ع.
# [[مراڪش]] — '''ستين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 26–29 آڪٽوبر 1974ع.
# [[سعودي عرب]] — '''ڇهن ملڪن جو سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، آڪٽوبر 1976ع.
# [[مصر]] — '''اٺين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 25–26 آڪٽوبر 1976ع.{{efn|هي اجلاس رياض ۾ ٿيل ڇهن ملڪن جي سربراهي اجلاس جي تسلسل طور منعقد ٿيو.}}
# [[عراق]] — '''نائين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 2–5 نومبر 1978ع.
# [[تيونس]] — '''ڏهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 20–22 نومبر 1979ع.
# [[اردن]] — '''يارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 25–27 نومبر 1980ع.
# [[مراڪش]] — '''ٻارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 25 نومبر 1981ع.
# [[مراڪش]] — '''ٻيو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 6–9 سيپٽمبر 1982ع.
# [[مراڪش]] — '''ٽيون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 7–9 آگسٽ 1985ع.
# [[اردن]] — '''چوٿون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 8–12 نومبر 1987ع.
# [[الجزائر]] — '''پنجون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 7–9 جون 1988ع.
# [[مراڪش]] — '''ڇهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 23–26 مئي 1989ع.
# [[عراق]] — '''ستون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 28–30 مئي 1990ع.
# [[مصر]] — '''اٺون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 9–10 آگسٽ 1990ع.
# [[مصر]] — '''نائون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 15 آگسٽ 1991ع.{{efn|هي هنگامي اجلاس [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] سان پيدا ٿيل بحران جي پسمنظر ۾ منعقد ٿيو.}}
# [[مصر]] — '''ڏهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 22–23 جون 1996ع.
# [[مصر]] — '''يارهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–22 آڪٽوبر 2000ع.
# [[اردن]] — '''عمان سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 27–30 مارچ 2001ع.
# [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 27–28 مارچ 2002ع.
# [[مصر]] — '''شرم الشيخ سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 1 مارچ 2003ع.
# [[تيونس]] — '''تيونس سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 22–23 مئي 2004ع.
# [[الجزائر]] — '''الجزائر سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 22–23 مارچ 2005ع.
# [[سوڊان]] — '''خرطوم سربراهي اجلاس''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 28–29 مارچ 2006ع.
# [[سعودي عرب]] — '''رياض سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 28–29 مارچ 2007ع.
# [[شام]] — '''دمشق سربراهي اجلاس''': [[دمشق]]، [[شام]]، 29–30 مارچ 2008ع.
# [[قطر]] — '''دوحا سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 30–31 مارچ 2009ع.
# [[لبيا]] — '''سرت سربراهي اجلاس''': [[سرت]]، [[لبيا]]، 27–28 مارچ 2010ع.{{efn|هن اجلاس کي ''يروشلم جي ثابت قدميءَ جو سربراهي اجلاس'' پڻ سڏيو ويو.}}
# [[عراق]] — '''ٽيويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 27–29 مارچ 2012ع.
# [[قطر]] — '''چوويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 26–27 مارچ 2013ع.
# [[ڪويت]] — '''پنجويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ڪويت شهر]]، [[ڪويت]]، 25–26 مارچ 2014ع.
# [[مصر]] — '''ڇويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 28–29 مارچ 2015ع.
# [[موريتانيا]] — '''ستويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[نواڪشوط]]، [[موريتانيا]]، 25–26 جولاءِ 2016ع.
# [[اردن]] — '''اٺويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، مارچ 2017ع.
# [[سعودي عرب]] — '''اڻٽيهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ظهران]]، [[سعودي عرب]]، 14–15 اپريل 2018ع.
# [[تيونس]] — '''ٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 31 مارچ 2019ع.
# [[سعودي عرب]] — '''مڪي جو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[مڪو]]، [[سعودي عرب]]، 30 مئي 2019ع.
# [[الجزائر]] — '''ايڪٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 1–2 نومبر 2022ع.
# [[سعودي عرب]] — '''ٻٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[جده]]، [[سعودي عرب]]، 19 مئي 2023ع.
# [[بحرين]] — '''ٽيٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[مناما]]، [[بحرين]]، 16 مئي 2024ع.
# [[عراق]] — '''چوٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 17 مئي 2025ع.

=== اقتصادي سربراهي اجلاس ===
عرب ليگ جي سياسي سربراهي اجلاسن کان سواءِ اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي معاملن بابت الڳ سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن.

# [[ڪويت]] — '''[[ڪويت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[ڪويت]]، 19–20 جنوري 2009ع.
# [[مصر]] — '''[[شرم الشيخ اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 19–20 جنوري 2011ع.
# [[سعودي عرب]] — '''[[رياض اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 21–22 جنوري 2013ع.
# [[لبنان]] — '''[[بيروت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 20 جنوري 2019ع.

== تنقيد ==
[[فائل:GazaArabLeague.jpg|thumb|[[ڪارلوس لطوف]] جو 2008ع–2009ع جي [[غزه جنگ (2008–2009)|غزه جنگ]] دوران [[عرب ليگ]] جي ڪردار بابت طنزيه ڪارٽون.]]

[[عرب ليگ]] کي مختلف وقتن تي ٻين ملڪن سان گڏ عرب دنيا اندر پڻ تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو آهي. ان جي ناقدن جو چوڻ آهي ته تنظيم ڪيترن اهم عرب ۽ علائقائي مسئلن جي اثرائتي حل تائين پهچڻ ۾ ناڪام رهي آهي. انهن مسئلن ۾ [[عرب-اسرائيلي تڪرار]]، [[فلسطيني علائقا|فلسطيني علائقن]] تي اسرائيلي قبضي سان لاڳاپيل مسئلا ۽ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي بحران شامل آهن.

تنظيم جي ڪردار تي [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران پڻ تنقيد ڪئي وئي، خاص طور تي ان بحران جي نتيجي ۾ لکين شامين جي بي گهر ٿيڻ، پاڙيسري توڙي ٻين ملڪن ڏانهن پناهگير ٿيڻ ۽ تڪرار جي مختلف ڌرين جي تشدد سبب ٿيندڙ جاني نقصان جي حوالي سان.

عرب ليگ جي ڪجهه بيانن، مذمتي ٺهرائن ۽ سياسي فيصلن تي پڻ ان جي مخالفن اعتراض ڪيو آهي. انهن ناقدن جو الزام رهيو آهي ته تنظيم جا ڪجهه موقف مخصوص ميمبر رياستن، خاص طور تي ڪجهه [[عرب نار جون رياستون|عرب نار جي رياستن]]، جي پاليسين ڏانهن لاڙو رکن ٿا. اهڙيون دعوائون، بهرحال، سياسي اختلاف ۽ تنقيد جو موضوع رهيون آهن ۽ عرب ليگ پاڻ کي ميمبر رياستن جي گڏيل موقف ۽ اتفاق راءِ جي بنياد تي ڪم ڪندڙ علائقائي تنظيم طور پيش ڪري ٿي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:عرب تنظيمون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:سياسي تنظيمون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]</text>
      <sha1>ju09yk0me5z7d627j1gpvyzkep7egsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چاڪياڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58026</id>
    <revision>
      <id>413576</id>
      <parentid>412140</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T03:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27204" sha1="gn1yn800lfihu38onww6fdh759egce8" xml:space="preserve">{{Short description|شهدادڪوٽ تعلقي، سنڌ جي يونين ڪائونسل ۽ ڳوٺ}}
{{Infobox settlement
| name                    = چاڪياڻي
| other_name              = چاڪياڻي يونين ڪائونسل
| native_name             = يونين ڪائونسل نمبر 4 چاڪياڻي
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| image_map               = Shahdadkot Taluka.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 240
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|50|07|N|67|58|46|E|region:PK-SD_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
| government_type         = يونين ڪائونسل
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 49
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = موجوده يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 4
}}

'''چاڪياڻي''' [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ هن کي '''يونين ڪائونسل نمبر 4، چاڪياڻي''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي مڪاني حڪومت وارين خالي سيٽن بابت نوٽيفڪيشن
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

چاڪياڻي [[رتوديرو]]–[[شهدادڪوٽ]] واري [[ايم-8 موٽر وي]] جي ويجهو واقع آهي. سنڌ حڪومت جي 2023ع واري ٻوڏ کانپوءِ روڊ بحالي منصوبي ۾ '''رتوديرو–شهدادڪوٽ موٽر وي (ايم-8) کان ڳوٺ چاڪياڻي تائين روڊ''' کي الڳ بحالي منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SFERPRoad&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ برسات ۽ ٻوڏ کان متاثر روڊن جي بحاليءَ جو ماحولياتي ۽ سماجي انتظامي منصوبو
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf
 |publisher=سنڌ حڪومت، سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ
 |date=October 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shahdadkot Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو.]]

== نالو ۽ انتظامي حيثيت ==
سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ڳوٺ جي نالي جون '''Chakyani''' ۽ '''Chakiani''' ٻئي صورتون ملن ٿيون. سنڌ تعليم کاتي ۽ موجوده مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ ''Chakyani'' جو استعمال وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SELDPrimary&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ پرائمري اسڪولن ۽ استادن جو رڪارڊ
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Kambar%20%28PST%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن مڪاني ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ چاڪياڻي کي مختلف يونين ڪائونسل حدن سان ڳنڍيو ويو آهي. مثال طور 2015ع جي سنڌ تعليم کاتي جي معياري امتحاني رڪارڊ ۾ چاڪياڻي، پير نبي شاهه، دريا خان مستوئي ۽ صوبدار مستوئي جا اسڪول '''اعتبار خان چانڊيو يونين ڪائونسل''' هيٺ درج هئا.&lt;ref name=&quot;SAT2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=معياري امتحانن جو شيڊول، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf
 |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ تعليم کاتو
 |year=2015
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

موجوده اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ ۾ چاڪياڻي پاڻ الڳ '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt; تنهنڪري پراڻن مضمونن ۾ استعمال ٿيل '''يو سي 3 چاڪياڻي''' کي موجوده انتظامي نمبر طور لکڻ درست نه آهي.

== جاگرافي ==
چاڪياڻي اتر اولهه سنڌ جي هموار زرعي ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي. کليل جاگرافيائي ڊيٽا موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام تقريباً 27°50′07″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°58′46″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي، جڏهن ته سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 49 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;MapChakyani&quot;&gt;{{cite web
 |title=چاڪياڻي جو نقشو ۽ جاگرافيائي مقام
 |url=https://mapcarta.com/N10600312146
 |website=ميپ ڪارٽا
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

چاڪياڻي جي ڀرپاسي ۾ '''صوبدار خان مستوئي'''، '''دريا خان مستوئي'''، '''پير نبي شاهه'''، '''انگهه''' ۽ ٻيون ننڍيون آباديون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;MapChakyani&quot;/&gt;

'''صوبدار خان مستوئي''' چاڪياڻي جي اتر اولهه طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر کان به گهٽ فاصلي تي واقع آهي، جڏهن ته دريا خان مستوئي لڳ ڀڳ اڍائي ڪلوميٽر اتر اولهه طرف آهي.&lt;ref name=&quot;SobdarMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=صوبدار خان مستوئي جو مقام
 |url=https://mapcarta.com/N10600312145
 |website=ميپ ڪارٽا
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DaryaMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=دريا خان مستوئي جو مقام
 |url=https://mapcarta.com/N10600312147
 |website=ميپ ڪارٽا
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
چاڪياڻي جي موجوده علائقائي اهميت جو هڪ سبب [[ايم-8 موٽر وي]] سان ان جو روڊ رابطو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي رڪارڊ موجب ايم-8، گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جو حصو آهي ۽ خضدار–شهدادڪوٽ سيڪشن ان جي اهم حصن مان آهي.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;&gt;{{cite web
 |title=گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جي خضدار–شهدادڪوٽ سيڪشن بابت نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جو رڪارڊ
 |url=https://www.nha.gov.pk/uploads/topics/16981305789567.pdf
 |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي سرڪاري نقشن ۾ چاڪياڻي کي رتوديرو–شهددادڪوٽ موٽر وي واري پٽيءَ سان ڳنڍيل ڏيکاريو ويو آهي ۽ '''ايم-8 کان ڳوٺ چاڪياڻي تائين لنڪ روڊ''' جي بحالي کي 2022ع جي ٻوڏ کانپوءِ ترقياتي منصوبن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SFERPRoad&quot;/&gt;

[[File:M8 Motorway.jpg|thumb|280px|[[ايم-8 موٽر وي]] جو هڪ منظر؛ چاڪياڻي هن قومي شاهراهه سان لنڪ روڊ وسيلي ڳنڍيل آهي.]]

== آبادي ۽ وسنديون ==
چاڪياڻي يونين ڪائونسل جي موجوده مڪمل آباديءَ جو الڳ تصديق ٿيل انگ پاڪستان شماريات بيورو جي عام آن لائين ضلعي جدولن ۾ صاف صورت ۾ موجود نه آهي؛ تنهنڪري غيرسرڪاري اندازن کي Infobox ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

سنڌ حڪومت جي ڳوٺن ۽ ترقياتي رڪارڊن مان چاڪياڻي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ هي آباديون سڃاڻپ ۾ اچن ٿيون:

* چاڪياڻي
* دريا خان مستوئي
* صوبدار خان مستوئي
* پير نبي شاهه
* امير بخش ڏنگر
* دلاور خان بروهي
* انگهه
* مٺو خان مستوئي
* ٻين ننڍين ڳوٺاڻين آبادين

2013ع جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺن واري ڊائريڪٽري ۾ '''دلاور خان بروهي'''، '''صوبدار مستوئي'''، '''امير بخش ڏنگر''' ۽ '''پير نبي شاهه''' سميت ڪيترن ڳوٺن جا نالا درج آهن.&lt;ref name=&quot;VillageDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺن جي ڊائريڪٽري
 |url=https://www.scribd.com/doc/129529996/The-Villages-Directory-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2013
 |year=2013
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مقامي حڪومت ==
چاڪياڻي سنڌ جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت جي نظام تحت يونين ڪائونسل آهي. موجوده اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ ۾ اها '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' طور شامل آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

يونين ڪائونسل جي ذميوارين ۾ مقامي شهري رڪارڊ، ڄمڻ ۽ وفات جي رجسٽريشن، نڪاح ۽ شاديءَ جا انتظامي رڪارڊ ۽ مقامي ترقياتي معاملن ۾ سهڪار شامل آهن.

2015ع جي مڪاني چونڊن بابت پراڻي نتيجن واري رڪارڊ موجب چاڪياڻي واري يونين ڪائونسل مان مشتاق احمد مستوئي، عرف پهلوان خان، چيئرمين ۽ مجتبى حسين واڍو وائيس چيئرمين طور چونڊيا ويا هئا، جڏهن ته صاحب علي شاهه ضلعي ڪائونسل لاءِ ميمبر چونڊيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Citation
 |title=سنڌ مڪاني حڪومت چونڊون 2015ع جا نتيجا
 |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |accessdate=22 April 2020
 |archive-date=12 August 2020
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |dead-url=yes
}}&lt;/ref&gt;

موجوده مڪاني حدبندي 2015ع واري حدبنديءَ کان مختلف آهي، تنهنڪري پراڻا يونين ڪائونسل نمبر ۽ موجوده نمبر هڪجهڙا نه سمجهڻ گهرجن.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

== تعليم ==
چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليم جون سهولتون موجود آهن.

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي موجوده رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' سيمس ڪوڊ '''427030136''' سان شهدادڪوٽ تعلقي ۽ چاڪياڻي يونين ڪائونسل هيٺ درج آهي.&lt;ref name=&quot;SportsSchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن لاءِ راندين جي سامان واري اسڪول فهرست
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025–26ع جي سنڌ حڪومت جي بجيٽ ۾ پڻ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' لاءِ الڳ آپريٽنگ، فرنيچر، راندين ۽ مرمت جي بجيٽ درج آهي.&lt;ref name=&quot;BudgetGBPS&quot;&gt;{{cite web
 |title=پرائمري تعليم، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ، بجيٽ 2025–26ع
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21189-Primary+%28District+Kambar%29.pdf
 |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' پڻ الڳ اسڪولي اسڪيم طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;BudgetGBPS&quot;/&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي لاءِ هي اسڪول پڻ درج آهن:&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=ضلعي ۽ تعلقي موجب سرڪاري اسڪولن جي ڊائريڪٽري، قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf
 |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ تعليم کاتو
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي
* گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير نبي شاهه
* گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول پير نبي شاهه
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي دريا خان مستوئي
* گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول دريا خان مستوئي
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول صوبدار مستوئي
* گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول صوبدار مستوئي

سنڌ تعليم کاتي جي استاد مقرري واري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول چاڪياڻي''' پڻ شهدادڪوٽ تعلقي ۾ موجود ثانوي ادارو طور درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''427030220''' آهي.&lt;ref name=&quot;GBHS&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جونيئر ايليمينٽري اسڪول استادن جون خالي جايون
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Kambar%20at%20Shahdadkot%20%28JEST%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري پراڻي مسودي جو اهو بيان ته '''چاڪياڻي ۾ سيڪنڊري تعليم جو ڪو بندوبست ناهي''' هاڻي درست نه آهي.

== صحت ==
چاڪياڻي ۾ '''بنيادي صحت يونٽ چاڪياڻي''' موجود آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2025ع ۽ 2026ع واري صحت سهولتن جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي '''بي ايڇ يو چاڪياڻي'''، ڪوڊ '''234043'''، پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BHU2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي 15 ضلعن ۾ بنيادي صحت مرڪزن ۽ رورل هيلٿ سينٽرن جي فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BHU2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي صحت سهولتن جي تازه ڪاري ٿيل فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع واري فهرست ۾ بي ايڇ يو چاڪياڻي کي شهدادڪوٽ تعلقي جي '''اعتبار خان''' واري صحت انتظامي اڪائي هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BHU2026&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح چاڪياڻي ۾ پرائمري صحت جي سرڪاري سهولت موجود آهي؛ پراڻي مضمون ۾ صحت جي مڪمل کوٽ وارو بيان هاڻي درست نه رهيو آهي.

== پيئڻ جو پاڻي ==
چاڪياڻي لاءِ سرڪاري '''پاڻي فراهمي اسڪيم''' پڻ موجود آهي. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي 2024ع واري ضلعي رپورٽ ۾ '''چاڪياڻي واٽر سپلاءِ اسڪيم''' شهدادڪوٽ تعلقي جي پاڻي فراهمي منصوبن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;WaterScheme&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي بابت ماحولياتي ۽ سماجي اسڪريننگ رپورٽ
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf
 |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت
 |date=May 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

رپورٽ ۾ اسڪيم لاءِ بنيادي آبادي 4,000 ڄاڻائي وئي آهي ۽ مستقبل جي منصوبابنديءَ لاءِ 6,390 ماڻهن تائين آباديءَ جو ڪاٿو ڏنو ويو آهي؛ اهي انگ '''پاڻي فراهمي اسڪيم جي خدمت واري آبادي''' آهن، يونين ڪائونسل جي سرڪاري آدمشماري نه آهن.&lt;ref name=&quot;WaterScheme&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري ”پيئڻ لاءِ رڳو جر جو پاڻي ميسر آهي“ وارو پراڻو مطلق بيان هاڻي مناسب نه آهي؛ البت پاڻي جي فراهمي، زميني پاڻي ۽ آبپاشيءَ جي کوٽ علائقي جا اهم مسئلا رهيا آهن.

== زراعت ۽ معيشت ==
چاڪياڻي جي معيشت وڏي حد تائين زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين تي دارومدار رکي ٿي. علائقي ۾ خاص طور [[چانور]] جي پوک اهم آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، چارا ۽ مختلف موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.

2021ع ۾ ''ڊان'' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ آبپاشيءَ جي پاڻي جي شديد کوٽ بابت رپورٽ ڪندي خاص طور '''رتوديرو–خضدار موٽر وي ڀرسان چاڪياڻي ڳوٺ''' جي آبادگارن جو ذڪر ڪيو. رپورٽ موجب پاڻي جي اڻپوري ۽ غيربرابر ورڇ سبب سارين جون نرسريون ۽ نوان پوکيل ٻوٽا متاثر ٿي رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;DawnWater&quot;&gt;{{cite news
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ۾ بدانتظامي ۽ سياسي مداخلت سبب پاڻيءَ جي کوٽ
 |url=https://www.dawn.com/news/1643147/mismanagement-political-interference-cause-water-scarcity-in-qambar-shahdadkot
 |work=[[ڊان]]
 |date=28 August 2021
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

رپورٽ ۾ چاڪياڻي جي هڪ آبادگار ۽ اڳوڻي ضلعي صحت آفيسر ڊاڪٽر عبدالوهاب واڍي جي حوالي سان پڻ فصلن تي پاڻي جي کوٽ جي اثرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnWater&quot;/&gt;

چاڪياڻي جي ڀرپاسي جا رهاڪو زراعت کان سواءِ مال پالڻ، ننڍي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري يا خانگي ملازمتن سان پڻ لاڳاپيل آهن.

== ترقياتي ڪم ==
سنڌ حڪومت جي پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ ڊويزن جي 2015ع واري سرڪاري ٽينڊر رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ دريا خان مستوئي، تعلقو شهدادڪوٽ''' ۾ سيمينٽ ڪنڪريٽ نالين ۽ بلاڪن جي تعمير لاءِ ترقياتي اسڪيم درج آهي.&lt;ref name=&quot;PHED&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڳوٺ دريا خان مستوئي ۾ نالين ۽ سيمنٽ بلاڪن جي تعمير
 |url=https://www.pprasindh.gov.pk/correction/26021XENPHEKamber151215BD.pdf
 |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي
 |year=2015
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ حڪومت چاڪياڻي کي ايم-8 سان ڳنڍيندڙ روڊ جي بحالي پڻ ضلعي جي اهم روڊ منصوبن ۾ شامل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SFERPRoad&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي جون تصديق ٿيل سرڪاري سهولتون'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! شعبو
! سهولت / منصوبو
! سرڪاري حيثيت
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي
| فعال&lt;ref name=&quot;SportsSchools&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي
| فعال&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول چاڪياڻي
| ثانوي اسڪول&lt;ref name=&quot;GBHS&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| صحت
| بنيادي صحت يونٽ چاڪياڻي
| پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ&lt;ref name=&quot;BHU2026&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| پاڻي
| چاڪياڻي پاڻي فراهمي اسڪيم
| سرڪاري اسڪيم&lt;ref name=&quot;WaterScheme&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| روڊ
| ايم-8 کان چاڪياڻي لنڪ روڊ
| ٻوڏ کانپوءِ بحالي منصوبو&lt;ref name=&quot;SFERPRoad&quot;/&gt;
|}

== پير نبي شاهه ۽ تاريخي ورثو ==
چاڪياڻي جي ڏکڻ طرف '''پير نبي شاهه''' نالي پراڻي آبادي ۽ درگاهه واقع آهي. هڪ جديد آثار قديمه واري مطالعي ۾ '''پير سيد نور مُلا نبي شاهه جي درگاهه''' کي ديهه ڪاريو صوبدار، تعلقو شهدادڪوٽ ۾ واقع ڄاڻايو ويو آهي. ان مطالعي موجب چاڪياڻي ان درگاهه کان تقريباً 3 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;LostGlory&quot;&gt;{{cite book
 |last=شاهه
 |first=سيد شاڪر علي
 |title=لاڙڪاڻي جي وڃايل عظمت: قمبر شهدادڪوٽ ضلعي سميت
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf
 |year=2022
 |pages=102
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مطالعي ۾ درگاهه جي عمارت کي چورس بنياد، لڳ ڀڳ 8.70 ميٽر ڊيگهه ۽ ويڪر ۽ تقريباً 12 ميٽر اوچائي واري اڏاوت طور دستاويز ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LostGlory&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|280px|سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو مقام.]]

== سماج ۽ ٻولي ==
چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي ۾ واڍا، مستوئي، بروهي، سيد، سومرا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهن ٿا. جديد سرڪاري آدمشماري ذات يا قبيلي موجب يونين ڪائونسل سطح جا انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو صحيح عددي تناسب بيان نٿو ڪري سگهجي.

سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي جي سماجي جائزي ۾ شهدادڪوٽ واري منصوبي جي علائقي ۾ سنڌي ۽ بلوچي کي مقامي آباديءَ جون اهم ٻوليون ڄاڻايو ويو آهي؛ روزمره رابطي ۽ تعليم ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] غالب آهي.&lt;ref name=&quot;SFERPRoad&quot;/&gt;

يورپي يونين جي غذائيت پروگرام جي مقامي ڪميونٽي ڊائريڪٽري ۾ پڻ '''چاڪياڻي''' کي شهدادڪوٽ تعلقي جي مقامي ڳوٺاڻي تنظيم ۽ '''نگهبان''' نالي مقامي سپورٽ تنظيم سان ڳنڍيل ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CLEW&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ ڪميونٽي لائيو اسٽاڪ ۽ غذائيت ورڪرن جي ڊائريڪٽري
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2020/05/CLEW-Directory.pdf
 |publisher=رورل سپورٽ پروگرامز نيٽ ورڪ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڀرپاسي جون آباديون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''چاڪياڻي ڀرسان اهم آباديون'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! آبادي
! چاڪياڻي سان لاڳاپو
! حوالو
|-
| [[صوبدار خان مستوئي]]
| بلڪل ڀرسان اتر اولهه طرف
| &lt;ref name=&quot;SobdarMap&quot;/&gt;
|-
| [[دريا خان مستوئي]]
| لڳ ڀڳ 2.5 ڪلوميٽر اتر اولهه
| &lt;ref name=&quot;DaryaMap&quot;/&gt;
|-
| [[پير نبي شاهه]]
| ڏکڻ طرف، تقريباً 3 ڪلوميٽر
| &lt;ref name=&quot;LostGlory&quot;/&gt;
|-
| انگهه
| اوڀر ۽ اتر اوڀر واري علائقي ۾
| &lt;ref name=&quot;MapChakyani&quot;/&gt;
|}

== تصويرون ==
وڪيميڊيا ڪامنز تي چاڪياڻي ڳوٺ جي سڌي تصديق ٿيل تصوير هن وقت دستياب نظر نه آئي. مضمون لاءِ هي لاڳاپيل آزاد تصويرون استعمال ڪري سگهجن ٿيون:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Shahdadkot Taluka.jpg|شهدادڪوٽ تعلقي جو نقشو
File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو
File:M8 Motorway.jpg|ايم-8 موٽر وي جو هڪ منظر
File:Pakistan M-8.svg|ايم-8 موٽر وي جو نشان
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[ايم-8 موٽر وي]]
* [[پير نبي شاهه]]
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }}
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }}
* [https://nhsp.gos.pk سنڌ نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام]
* [https://sferp.gos.pk سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]

[[زمرو:شهدادڪوٽ تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>gn1yn800lfihu38onww6fdh759egce8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لالو رائنڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58125</id>
    <revision>
      <id>413570</id>
      <parentid>412081</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17699" sha1="ci51ns565h40u6yyuckqfjbww5mvdrb" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جي وارھ تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ آبادي}}
{{Infobox settlement
| name                    = لالو رائنڪ
| official_name           = يونين ڪائونسل لالو رائنڪ
| native_name             = Lalu Raink 
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ آبادي
| image_skyline           =
| imagesize               = 240px
| image_caption           =
| image_map               =
| mapsize                 = 230px
| map_caption             =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = لالو رائنڪ
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|28|54|N|67|54|31|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[وارھ تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني انتظام --&gt;
| government_type         = يونين ڪائونسل
| established_title       = پراڻو يو سي نمبر
| established_date        = يو سي 29
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = لالو رائنڪ

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 34,144
| population_as_of        = 2017ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;&gt;{{cite web
 |title=Block-wise Provisional Summary Results of 6th Population and Housing Census-2017: Qambar Shahdadkot
 |url=https://www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| blank_name_sec1         = لالو رائنڪ آبادي
| blank_info_sec1         = 16,857 (2017ع)
| blank1_name_sec1        = پوليس حد
| blank1_info_sec1        = لالو رائنڪ ٿاڻو
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''لالو رائنڪ''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جي هڪ يونين ڪائونسل ۽ وڏي ڳوٺاڻي آبادي آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ واري پراڻي بلدياتي حدبندي موجب يونين ڪائونسل جي ڪل آبادي '''34,144''' هئي، جڏهن تہ لالو رائنڪ آباديءَ جي آبادي '''16,857''' درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;/&gt;

پراڻي مڪاني سرشتي ۾ هن کي '''يو سي 29 لالو رائنڪ''' ۽ وارھ تعلقي جي مقامي ترتيب ۾ '''يو سي 2''' پڻ سڏيو ويندو هو. بعد وارين مڪاني حدبندين ۾ يونين ڪائونسلن جا نمبر تبديل ٿيڻ سبب موجوده مضمون ۾ نمبر بدران '''يونين ڪائونسل لالو رائنڪ''' نالو استعمال ڪيو ويو آهي.

لالو رائنڪ وارھ، وڳڻ، قمبر ۽ ٻين ڀرپاسي جي آبادين سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي. گڏيل قومن جي لاجسٽڪس نقشي ۾ لالو رائنڪ کي وارھ ۽ وڳڻ جي اتر-اوڀر واري علائقي ۾ هڪ اهم آبادي طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LogMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan Logistics Map – Sindh
 |url=https://logcluster.org/sites/default/files/public/maps/logclusterpak73a2l_20121109.pdf
 |publisher=Logistics Cluster
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
لالو رائنڪ جي يونين ڪائونسل [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جي ڳوٺاڻن مڪاني ادارن مان هڪ رهي آهي. پراڻي حدبنديءَ موجب ان جي صدر مقام لالو رائنڪ آبادي هئي ۽ ان سان ڪيترائي ڳوٺ ۽ ننڍيون وسنديون لاڳاپيل هيون.

پراڻي 2015ع واري مڪاني چونڊن ۾ هن يونين ڪائونسل مان چيئرمين '''امير علي مغيري''' ۽ وائيس چيئرمين '''مجيد علي تونيو''' چونڊجي آيا هئا، جن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{Citation
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results
 |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |accessdate=2020-05-01
 |archive-date=2020-08-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |dead-url=yes
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي چونڊ ۾ ڳوٺ مڪلاڻي سان تعلق رکندڙ '''لهڻو خان بليدي''' ضلعي ڪائونسل لاءِ هن يونين ڪائونسل مان ميمبر چونڊيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;

== آبادي ۽ وسنديون ==
يونين ڪائونسل ۾ لالو رائنڪ کان سواءِ ڪيترائي ڳوٺ ۽ ننڍيون وسنديون شامل رهيون آهن. پراڻي مڪاني ۽ آبادي رڪارڊ موجب انهن ۾ هي اهم نالا شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لالو رائنڪ يونين ڪائونسل جون چونڊ وسنديون'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! وسندي
! #
! وسندي
|-
| 1 || لالو رائنڪ
| 7 || بستي خدامان
|-
| 2 || پيچوها
| 8 || بستي مومنان
|-
| 3 || ڳوٺ خير محمد وڪو
| 9 || بستي چڪلال
|-
| 4 || ڳوٺ ڌڱاڻو ماڇي
| 10 || ڀولا ڪوٽ
|-
| 5 || ڳوٺ مصري جج
| 11 || قمبر ڪوٽ
|-
| 6 || بستي نوران
| 12 || گوهر ڳوٺ
|}

انهن کان سواءِ مڪلاڻي ۽ ٻيون ننڍيون زرعي وسنديون پڻ يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل رهيون آهن.

== سماج ۽ ٻولي ==
لالو رائنڪ ۽ ڀرپاسي ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ مختلف برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. مقامي طور تونيا، پيچوها، مغيري، ماڇي، سولنگي، وڪا، جج، بليدي ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو.

روزمره رابطي جي غالب ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. جديد آدمشماري ڳوٺ يا يونين ڪائونسل سطح تي ذات يا قبيلي موجب سرڪاري انگ شايع نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

== تعليم ==
لالو رائنڪ ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري سطح جي سرڪاري تعليم موجود آهي.

مختلف تعليم ۽ سماجي ڀلائي واري دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول لالو رائنڪ''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolSurvey&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Schools for Adoption
 |url=https://nishatwelfare.org/docs/nwo_report-survey_of_schools_for_adoption.pdf
 |publisher=Nishat Welfare Organisation
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئنڪ ۽ سرڪاري امدادي ڪيمپن جي پراڻي فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ديا محلا لالو رائنڪ''' پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;CampList&quot;&gt;{{cite web
 |title=Active Campsites List
 |url=https://www.scribd.com/document/518911507/List-EEC2-Campsites-2021-1
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي مقامي صحت رپورٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول لالو رائنڪ''' ۾ هڪ استاد جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان شهر ۾ سيڪنڊري سطح جي سرڪاري اسڪول جي موجودگي جي پڻ تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Malaria&quot;&gt;{{cite web
 |title=Winter malaria surge looms large: Larkana and Qambar Shahdadkot struggle to contain outbreak
 |url=https://loksujag.com/story/malaria-epidemic-sindh-eng
 |website=لوڪ سجاڳ
 |date=12 September 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ بنياد تي پراڻي مسودي جو اهو جملو تہ ''لالو رائنڪ ۾ سيڪنڊري تعليم جي ڪا سهولت ڪانهي'' هاڻي درست ناهي.

== ديني تعليم ==
وفاقي [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف رليجس ايجوڪيشن]] جي رجسٽريءَ ۾ لالو رائنڪ شهر ۾ '''مدرسۃ المدينه فيضانِ عطار''' نالي مدرسو پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;DGRE&quot;&gt;{{cite web
 |title=Registered Madaris
 |url=https://www.dgre.gov.pk/Detail/ZDk0YWE1NjgtN2ZiMS00MTY5LThiMjEtNjcxZmFmZjU3Njc3
 |publisher=ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف رليجس ايجوڪيشن
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
لالو رائنڪ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ بنيادي صحت تائين رسائي محدود هجڻ بابت رپورٽون ملن ٿيون.

2023ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي ضلعن ۾ مليريا جي وڏي پکڙجڻ دوران لالو رائنڪ جي رهواسين کي به بيماريءَ جو منهن ڏسڻو پيو. لوڪ سجاڳ جي رپورٽ موجب لالو رائنڪ جا ڪيترائي رهواسي مليريا ۾ مبتلا ٿيا ۽ ڪجهه دوائن جي کوٽ پڻ رپورٽ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Malaria&quot;/&gt;

ساڳئي رپورٽ موجب ٻوڏ ۽ برسات کان پوءِ بيٺل پاڻي مڇرن جي واڌ جو اهم سبب هو، جنهن سبب قمبر شهدادڪوٽ جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ مليريا جا ڪيس وڌيا.&lt;ref name=&quot;Malaria&quot;/&gt;

== معيشت ==
لالو رائنڪ جي معيشت وڏي حد تائين زرعي پيداوار ۽ ان سان لاڳاپيل واپار تي ٻڌل آهي. ڀرپاسي جون زمينون آبپاشي هيٺ آهن ۽ هتي چانور، ڪڻڪ ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا.

چانورن جي پيداوار سبب شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائيس ملون ۽ زرعي سامان جا دڪان پڻ موجود آهن. پراڻي مقامي مسودي ۾ '''النور رائس مل''' جو نالو اچي ٿو، پر ان جي موجوده ڪاروباري حيثيت لاءِ آزاد معتبر ذريعو نه ملڻ سبب ان کي هتي قطعي موجوده اداري طور بيان نه ڪيو ويو آهي.

لالو رائنڪ جي شاهي بازار ۾ موبائل بئنڪنگ ۽ روزاني واپار جون سهولتون پڻ موجود آهن؛ هڪ تجارتي ڊائريڪٽري لالو رائنڪ شاهي بازار ۾ ايزي پيسا ايجنٽ جي موجودگي درج ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Easypaisa Shop Shahi Bazar Lalu Raink
 |url=https://branches.pk/branch-detail/Easypaisa-Shop-Shahi-Bazar-Lalu-Raink-Kambar-Ali-Khan
 |website=Branches.pk
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پاڻي ۽ بنيادي سهولتون ==
ٻهراڙيءَ جي ڪيترن حصن ۾ پيئڻ لاءِ زيرِ زمين پاڻي اهم ذريعو رهيو آهي. پراڻي مقامي معلومات موجب يونين ڪائونسل جا ڪيترائي ڳوٺ جر جو پاڻي استعمال ڪندا هئا.

ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيڪال، صاف پاڻي ۽ صحت جون سهولتون تاريخي طور محدود رهيون آهن. 2023ع ۾ مليريا جي رپورٽ ۾ به برسات ۽ ٻوڏ کان پوءِ بيٺل پاڻي ۽ صفائي جي مسئلن کي بيمارين جي پکڙجڻ سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;Malaria&quot;/&gt;

== پوليس ۽ انتظامي ادارا ==
لالو رائنڪ ۾ پوليس اسٽيشن موجود هجڻ جو ذڪر مقامي ۽ انتظامي رڪارڊن ۾ ملي ٿو. اها ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ قانون ۽ امن امان جي ذميواري نڀائي ٿي.

== 2018ع جي باهه ==
8 اپريل 2018ع تي لالو رائنڪ ۾ هڪ شديد باهه جو واقعو پيش آيو، جنهن ۾ هڪ ننڍڙي ٻارڙي فوت ٿي وئي ۽ ڪيترائي گهر متاثر ٿيا.

هي واقعو 2022ع ۾ ٻيهر قومي ڌيان هيٺ آيو، جڏهن 2018ع جي لالو رائنڪ باهه سان لاڳاپيل هڪ تصوير کي غلط نموني دادو جي 2022ع واري ڳوٺاڻي باهه سان منسوب ڪيو ويو. سوڇ فيڪٽ چيڪ تحقيق بعد ثابت ڪيو تہ تصوير اصل ۾ 2018ع جي لالو رائنڪ واري باهه جي هئي.&lt;ref name=&quot;Fire2018&quot;&gt;{{cite web
 |title=Viral image of distraught woman is not from 2022 Dadu fire
 |url=https://www.sochfactcheck.com/viral-image-of-distraught-woman-holding-burnt-baby-not-from-dadu-sindh-fire-2022/
 |website=سوڇ فيڪٽ چيڪ
 |date=27 April 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي واقعو ڳوٺاڻن سنڌي آبادين ۾ باهه جي خطري، ڪچن گهرن ۽ هنگامي خدمتن تائين دير سان رسائيءَ جي مسئلن کي به اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Fire2018&quot;/&gt;

== ثقافت ۽ لوڪ ادب ==
لالو رائنڪ جو تعلق سنڌ جي سگهڙائپ ۽ لوڪ ادب واري روايت سان پڻ آهي.

سنڌسلامت ڪتاب گهر ۾ درج سگهڙ '''مولا بخش شيدي''' لالو رائنڪ جو رهواسي ڄاڻايو ويو آهي. هو سنڌي سگهڙائپ ۽ سينگار شاعري سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;MolaBakhsh&quot;&gt;{{cite web
 |title=مولا بخش شيدي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/157/read/7411
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ لالو رائنڪ ۾ سنڌ سگهڙ لوڪ ادب تنظيم طرفان لوڪ ادب سان لاڳاپيل تقريب پڻ منعقد ٿي، جنهن ۾ سگهڙن ۽ لوڪ ادب جي خدمتن کي مڃتا ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=وحدت جي وائي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2527/read/73368
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي ماڳ ==
لالو رائنڪ ۾ '''مهتاب شاهه''' سان منسوب هڪ مقبري جو مقامي طور ذڪر ملي ٿو. هن ماڳ بابت وڌيڪ معتبر تاريخي يا آثار قديمه واري دستاويز جي ضرورت آهي، تنهنڪري ان جي عمر يا تاريخ بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي.

== روڊ ۽ آمدرفت ==
لالو رائنڪ روڊن وسيلي [[وارھ]]، [[وڳڻ]]، [[قمبر]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ڳنڍيل آهي. گڏيل قومن جي لاجسٽڪس ڪلسٽر واري سنڌ نقشي ۾ لالو رائنڪ کي وارھ–وڳڻ واري علائقي ۾ واضح آبادي طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LogMap&quot;/&gt;

== آبادي جا انگ ==
لالو رائنڪ بابت شهر/ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسل جا انگ الڳ رکڻ ضروري آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لالو رائنڪ جي آبادي، 2017ع'''
|- style=&quot;background:#d8eadf;&quot;
! انتظامي اڪائي
! آبادي
! وضاحت
|-
| لالو رائنڪ آبادي
| '''16,857'''
| ڳوٺ/مکيه آبادي
|-
| يونين ڪائونسل لالو رائنڪ
| '''34,144'''
| پراڻي يو سي حدن جي ڪل آبادي
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو، 2017ع بلاڪ-وائز آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

اهي ٻئي انگ هڪ ٻئي جي متبادل ناهن؛ 34,144 سڄي يونين ڪائونسل ۽ 16,857 فقط مکيه آباديءَ سان لاڳاپيل آهن.


== پڻ ڏسو ==
* [[وارھ تعلقو]]
* [[وارھ]]
* [[وڳڻ]]
* [[گاجي کهاوڙ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }}
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }}
* [https://www.dgre.gov.pk ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف رليجس ايجوڪيشن]

[[زمرو:لالو رائنڪ]]
[[زمرو:وارھ تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>ci51ns565h40u6yyuckqfjbww5mvdrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير بخش ڀٽو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58186</id>
    <revision>
      <id>413575</id>
      <parentid>411437</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T02:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19509" sha1="394x6zbisokyud6bawphcyc8qq0ci2q" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = پير بخش ڀٽو
| other_name              = ميرپور ڀٽو
| native_name             = پير بخش ڀٽو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|45|23|N|68|19|53|E|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type3       = تعلقو
| subdivision_name3       = [[رتوديرو تعلقو]]
| seat_type               = مرڪزي وسندي
| seat                    = ميرپور ڀٽو
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 23,860
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''پير بخش ڀٽو'''، جنهن جي مرڪزي وسندي '''ميرپور ڀٽو''' آهي، [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جي هڪ ڳوٺاڻي انتظامي ۽ شمارياتي ايراضي آهي. مقامي حڪومت جي مختلف رڪارڊن ۾ هي علائقو '''يونين ڪائونسل پير بخش ڀٽو''' جي نالي سان ڄاڻايل آهي، جڏهن ته پراڻن مقامي رڪارڊن ۽ استعمال ۾ ان لاءِ '''خان واهه''' جو نالو پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AGP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Audit Report on the Accounts of District Government Larkana
 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UA%20Report%20larkana%202013-14.pdf
 |publisher=Auditor-General of Pakistan
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري آدمشماريءَ ۾ هي علائقو '''خان واهه ٽي سي''' جي نالي سان درج آهي، جنهن ۾ خان واهه، پنجون ڪنارو، پير بخش ڀٽو ۽ وسند جيهو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 23 – Selected Population Statistics of Rural Localities, Population Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07823.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;/&gt;

[[File:Sindh Dist Larkana.svg|thumb|left|250px|[[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام.]]

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==
'''پير بخش ڀٽو''' سرڪاري زميني رڪارڊ ۾ [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جي هڪ ديهه طور موجود آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري گزيٽ ۾ رتوديرو تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ ''Pir Bux Bhutto'' جو نالو پڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Gazette&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Sindh Government Gazette – List of Dehs
 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/Publications_SindhCode/PUB-16-000578.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور پير بخش ڀٽو واري مرڪزي ڳوٺ کي هاڻي '''ميرپور ڀٽو''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ڀٽو خاندان بابت شايع ٿيل تاريخي مواد موجب پير بخش ڀٽو جي وسندي جو نالو وقت سان ميرپور ڀٽو طور مشهور ٿيو ۽ ڀٽو خاندان جون ڪيتريون پراڻيون حويليون ۽ قبرون هتي موجود رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;SonDesert&quot;&gt;{{cite book
 |last=Siddiqui
 |first=Habibullah
 |title=Son of the Desert: A Biography of Zulfikar Ali Bhutto
 |url=https://bhutto.org/wp-content/uploads/2021/01/Son_of_the_Desert-Dr_Habibullah_Siddiqui_2010_cs.pdf
 |year=2010
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
پير بخش ڀٽو رتوديرو تعلقي جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ذريعن موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27°45′ اتر ۽ 68°20′ اوڀر تي آهي ۽ اهو [[رتوديرو]] جي ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pir Bakhsh Bhutto Map
 |url=https://mapcarta.com/14681500
 |website=Mapcarta
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن علائقي جي ڀرپاسي ۾ [[ڳڙهي خدابخش]]، [[نئون ديرو]]، رتوديرو ۽ بنگل ديرو جهڙيون وسنديون واقع آهن. ميرپور ڀٽو ڳڙهي خدابخش کان اولهه ۽ اتر اولهه واري ڳوٺاڻي خطي ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

[[File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|250px|ويجهي [[ڳڙهي خدابخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو.]]

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ موجب خان واهه ٽي سي، جنهن ۾ پير بخش ڀٽو سميت چار ديهون شامل هيون، جي ڪل آبادي '''21,087''' هئي. ان ۾ 10,662 مرد، 10,421 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ساڳئي خان واهه ٽي سي جي ڪل آبادي وڌي '''23,860''' ٿي وئي، جنهن ۾ 12,445 مرد، 11,414 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''خان واهه ٽي سي / پير بخش ڀٽو علائقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#315b7d; color:white;&quot;
! علائقو
! 2017ع
! 2023ع
! 2017ع–2023ع واڌ
|- style=&quot;background:#e9f3f8;&quot;
| '''خان واهه ٽي سي'''
| '''21,087'''
| '''23,860'''
| '''13.2٪'''
|- style=&quot;background:#fff4d6;&quot;
| خان واهه
| 5,198
| 5,447
| 4.8٪
|- style=&quot;background:#e9f3f8;&quot;
| پنجون ڪنارو
| 2,916
| 4,012
| 37.6٪
|- style=&quot;background:#fff4d6;&quot;
| پير بخش ڀٽو
| 10,749
| 12,039
| 12.0٪
|- style=&quot;background:#e9f3f8;&quot;
| وسند جيهو
| 2,224
| 2,362
| 6.2٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== خواندگي ===
2017ع ۾ خان واهه ٽي سي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح 56.68 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 71.91 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 41.61 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

2023ع ۾ مجموعي خواندگي شرح 59.5 سيڪڙو ٿي وئي. مردن ۾ خواندگي 72.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 45.9 سيڪڙو درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;/&gt;

پير بخش ڀٽو ديهه اندر 2023ع ۾ خواندگي شرح 52.5 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 62.6 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 41.4 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023deh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي رهائشي آدمشماري موجب خان واهه ٽي سي ۾ ڪل '''4,398 گهر''' هئا. انهن مان 591 پڪا، 1,331 نيم پڪا ۽ 2,476 ڪچا گهر درج ڪيا ويا. 4,341 گهرن لاءِ پيئڻ جو پاڻي موجود هجڻ درج ڪيو ويو، جڏهن ته 3,162 گهرن وٽ بجلي ۽ 1,980 گهرن وٽ گئس جي سهولت درج هئي.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32 – Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

صرف پير بخش ڀٽو ديهه ۾ 2023ع دوران 2,122 گهر ڳڻيا ويا، جن مان 144 پڪا، 476 نيم پڪا ۽ 1,502 ڪچا هئا. 2,100 گهرن لاءِ پيئڻ جي پاڻي، 1,757 لاءِ بجلي ۽ 904 لاءِ گئس جي سهولت درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''2023ع ۾ رهائشي سهولتون'''
|- style=&quot;background:#496f5d; color:white;&quot;
! علائقو
! گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
! پيئڻ جو پاڻي
! بجلي
! گئس
|- style=&quot;background:#edf7f1;&quot;
| خان واهه ٽي سي
| 4,398
| 591
| 1,331
| 2,476
| 4,341
| 3,162
| 1,980
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| پير بخش ڀٽو
| 2,122
| 144
| 476
| 1,502
| 2,100
| 1,757
| 904
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== آباديون ==
سرڪاري آدمشماريءَ ۾ هن شمارياتي علائقي جون چار مکيه ديهون هي آهن:&lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;/&gt;

* [[خان واهه]]
* [[پنجون ڪنارو]]
* پير بخش ڀٽو
* وسند جيهو

مقامي ڳوٺن ۽ آبادين ۾ ميرپور ڀٽو، آباد ڀٽو، خان واهه، جهان خان جروار، يار محمد جيهو، حاڪم علي جيهو ۽ کوکر سميت ٻيون ننڍيون وسنديون شامل آهن. سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري اسڪول رڪارڊ ۾ آباد ڀٽو، جهان خان جروار، خان واهه ۽ پير بخش ڀٽو الڳ ڳوٺاڻن اسڪولي مرڪزن طور پڻ درج آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolList&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Larkana – Government Schools
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Larkana%20%28PST%29.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ميرپور ڀٽو ۽ ڀٽو خاندان ==
ميرپور ڀٽو سنڌ جي مشهور سياسي ڀٽو خاندان جي اهم اباڻين وسندين مان هڪ آهي. اڳوڻو سنڌ جو وڏو وزير ۽ گورنر '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' 28 نومبر 1933ع تي ميرپور ڀٽو ۾ ڄائو هو.&lt;ref name=&quot;DawnMumtaz&quot;&gt;{{cite news
 |title=Veteran politician Mumtaz Bhutto passes away in Karachi
 |url=https://www.dawn.com/news/1635945
 |work=Dawn
 |date=19 July 2021
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ممتاز علي ڀٽو 2021ع ۾ وفات کان پوءِ پنهنجي اباڻي قبرستان ميرپور ڀٽو ۾ دفن ڪيو ويو. هو [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جو سئوٽ، [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي شروعاتي اڳواڻن مان هڪ ۽ سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير هو.&lt;ref name=&quot;DawnMumtaz&quot;/&gt;

ڀٽو خاندان جي تاريخ بابت هڪ سوانحي ماخذ موجب دودي خان ڀٽو، امير بخش ڀٽو، رسول بخش ڀٽو ۽ احمد خان ڀٽو سميت خاندان جي ڪيترن اڳوڻن فردن جون قبرون ميرپور ڀٽو ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SonDesert&quot;/&gt;

== تعليم ==
پير بخش ڀٽو واري علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ پير بخش ڀٽو يونين ڪائونسل لاءِ مهر شر، پاڳارو ڀٽو، جهان خان جروار، احمد پور ۽ ٻين آبادين جا پرائمري اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolList&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع بجيٽ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول پير بخش ڀٽو''' لاءِ باقاعده بجيٽ رکي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PrimaryBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Primary Education – District Larkana, Budget 2025–26
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21185-Primary+%28District+Larkana%29.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول آباد ڀٽو''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خان واهه''' پڻ سنڌ حڪومت جي بجيٽ رڪارڊ ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;PrimaryBudget&quot;/&gt;

ثانوي تعليم لاءِ ميرپور ڀٽو ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرپور ڀٽو''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري ثانوي تعليم جي بجيٽ ۾ هن اسڪول لاءِ 5.210 ملين رپين جي بجيٽ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SecondaryBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education III – Budget 2025–26
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21204-Secondary+-+III.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي اڳوڻي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرپور ڀٽو جو سيمس ڪوڊ 413030366 ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JST&quot;&gt;{{cite web
 |title=Release of Salaries of JSTs – District Larkana
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/Release%20of%20salaries%20JST%20Larkana.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
پير بخش ڀٽو ۾ '''بنيادي صحت مرڪز پير بخش ڀٽو''' قائم آهي. پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ جي رڪارڊ موجب هن بنيادي صحت مرڪز ۾ غذائيت جي علاج لاءِ ٻاهرين مريضن وارو غذائي پروگرام پڻ هلندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;PPHI&quot;&gt;{{cite web
 |title=Treating Malnutrition, Restoring Happiness
 |url=https://pphisindh.org/home/success-story.php?id=3
 |publisher=PPHI Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پي پي ايڇ آءِ جي رپورٽ موجب هن مرڪز ۾ شديد غذائي کوٽ وارن ٻارن جي تشخيص ۽ غذائي بحالي جون خدمتون فراهم ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PPHI&quot;/&gt;

== مقامي حڪومت ==
پير بخش ڀٽو هڪ يونين ڪائونسل طور لاڙڪاڻي ضلعي جي مقامي حڪومتي نظام جو حصو رهي آهي. آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي 2012–13ع واري آڊٽ رڪارڊ ۾ '''يونين ڪائونسل پير بخش ڀٽو''' لاءِ عملي جي منظور ٿيل تعداد، ڪائونسل بجيٽ، خرچ، سرٽيفڪيٽن مان گڏ ڪيل فيسن ۽ عملي جي سروس رڪارڊ بابت آڊٽ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;AGP&quot;/&gt;

2015ع جي بلدياتي چونڊن جي موجود دستاويزن موجب فياض حسين ڀٽو چيئرمين ۽ عبدالقيوم جروار وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا؛ ٻئي آزاد اميدوار هئا.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results
 |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |website=PakVoter
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |archive-date=12 August 2020
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي نتيجا 2015ع جي چونڊيل ڪائونسل سان لاڳاپيل تاريخي انگ آهن ۽ موجوده ڪائونسل جي قيادت جي نمائندگي نٿا ڪن.

== رستا ۽ ترقياتي ڪم ==
سنڌ حڪومت جي 2023–24ع واري ترقياتي بجيٽ ۾ [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جي مختلف يونين ڪائونسلن جي رستن جي تعمير ۽ بحالي لاءِ گڏيل ترقياتي اسڪيم شامل ڪئي وئي، جنهن ۾ پير بخش ڀٽو، سعيدو ديرو، عزت جي وانڍ، بنگل ديرو ۽ ڳڙهي خدابخش جون يونين ڪائونسلون شامل هيون. ان اسڪيم لاءِ 75 ملين رپيا رکيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Roads&quot;&gt;{{cite web
 |title=Works and Services Development Budget 2023–24
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-23-24%2FVOLUME_VI%2FVI-PART-B.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

علائقائي روڊ ميرپور ڀٽو کي رتوديرو، ڳڙهي خدابخش، نئون ديرو ۽ ڀرپاسي جي ٻين ڳوٺن سان ڳنڍين ٿا.

== معيشت ==
پير بخش ڀٽو ۽ خان واهه وارو علائقو بنيادي طور زرعي آهي. آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن آبادين ۾ رهي ٿو ۽ زمين جو استعمال وڏي پيماني تي زراعت سان لاڳاپيل آهي. مقامي معيشت ۾ فصلن جي پوک، مال پالڻ، ننڍو واپار، سرڪاري ملازمت ۽ زرعي مزدوري اهم حيثيت رکن ٿا.

== ويجها هنڌ ==
پير بخش ڀٽو جي چوڌاري ڪيترائي تاريخي ۽ آباديءَ وارا مرڪز موجود آهن، جن ۾:

* [[ڳڙهي خدابخش]]
* [[نئون ديرو]]
* [[رتوديرو]]
* [[بنگل ديرو]]
* خان واهه
* پنجون ڪنارو

[[ڳڙهي خدابخش]] ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، [[بينظير ڀٽو]] ۽ ڀٽو خاندان جي ٻين شخصيتن جو مشهور مقبرو واقع آهي، جيڪو ميرپور ڀٽو جي ڀرپاسي واري علائقي جي اهم تاريخي ماڳن مان هڪ آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[رتوديرو]]
* [[ڳڙهي خدابخش]]
* [[نئون ديرو]]
* [[بنگل ديرو]]
* [[ممتاز علي ڀٽو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي ڊپارٽمينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }}
* [https://pphisindh.org پي پي ايڇ آءِ سنڌ]

[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>394x6zbisokyud6bawphcyc8qq0ci2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ھندوڌرم ۽ سماج</title>
    <ns>14</ns>
    <id>58303</id>
    <revision>
      <id>413499</id>
      <parentid>192698</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:هندومت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="ha2ridp5x1sizvv22ehooskgljc3q2a" xml:space="preserve">[[زمرو:مذھب ۽ سماج]]
[[زمرو:هندومت]]</text>
      <sha1>ha2ridp5x1sizvv22ehooskgljc3q2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مسقط</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76055</id>
    <revision>
      <id>413571</id>
      <parentid>350965</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T02:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56441" sha1="7tp6p8nw45t5hly1vworwkinh8eveqc" xml:space="preserve">{{short description|Capital and largest city of Oman}}
{{about|اومان جي راڄڌاني|انگور|مسقطي انگور|ٻيئن استعمال لاء}}
{{Infobox settlement
| official_name = {{lang|ar|مَسْقَط}} ([[عربي ٻولي|عربي]])
| native_name = Muscat
| native_name_lang = ar
| settlement_type = [[راڄڌاني|راڄڌاني شهر ۽ ميٽروپولس]]
| image_skyline = {{multiple image
|perrow = 1/2/2/1
|border = infobox
|total_width = 300
|image1 = Nábřeží Matry.jpg
|caption1 = مطرح جو ڏيک 
|image2 = Al_Alam_Palace.jpg
|caption2 = شاهي محل، &quot;قصر العالم&quot; 
|image3 = Central_Business_District,_Muscat,_Oman.jpg
|caption3 = [[جامع مسجد سلطان قابوس]]
|image4 = Sultan Qaboos Street in Muscat 2019-11-30.jpg
|caption4 = شاهراهه سلطان قابوس
|image5 = Old Muscat City View, Muscat, Oman3.jpg
|caption5 = مسقط، پراڻو شهر 
}}
| image_blank_emblem = Emblem of Muscat.png
| blank_emblem_type = نشان
| nickname = &quot;عربستان جو موتي&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncusar.org/blog/2016/05/oman-pearl-of-arabia/ |title=Oman, the Pearl of Arabia |date=3 May 2016 |access-date=2023-04-13 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413220056/https://ncusar.org/blog/2016/05/oman-pearl-of-arabia/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| coordinates = {{coord|23|35|20|N|58|24|30|E|region:OM|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Oman}}
| subdivision_type1 = [[صوبو|گورنريٽ]]
| subdivision_name1 = مسقط گورنريٽ
| government_type = [[بادشاهت]]
| leader_title = [[بادشاهه|سلطان]]
| leader_name = هيثم بن طارق السعيد
| area_footnotes = 
| area_magnitude = 
| area_land_km2 = 6500
| area_metro_km2 = 
| population_as_of = 2023ع
| population_density_km2 = 491
| population_density_sq_mi = 
| population_total = 1,720,000 (urban area)&lt;ref name=&quot;National Centre for Statistics and Information&quot;/&gt;&lt;br /&gt;
31,409 (Old Muscat Wilayat)&lt;ref name=&quot;National Centre for Statistics and Information&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.gov.om/OMPOP2016/population|title=Population|author=National Centre for Statistics and Information|access-date=March 7, 2022|archive-date=April 23, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423172856/https://data.gov.om/OMPOP2016/population|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_metro = 1,720,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=OMAN|title=UNdata - country profile - Oman|access-date=2016-06-30|archive-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126184914/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Oman|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| website = {{URL|http://www.mm.gov.om/Default.aspx|mm.gov.om}}
| footnotes = 
| utc_offset = +04:00
| timezone = [[گلف معياري وقت|GST]]
| name = مسقط
| blank_emblem_size = 90px
}}
'''مسقط''' (Mascut؛ عربي: مَسْقَط)، [[اومان]]، سلطنت عمان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. اهو مسقط جي گورنريٽ جو مرڪز آهي. شماريات ۽ اطلاعات جي قومي مرڪز (NCSI) جي مطابق، 2022ع ۾ مسقط گورنريٽ جي آبادي 17 لک 20 هزار هئي.&lt;ref name=&quot;ncsi.gov.om2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ncsi.gov.om/News/Pages/NewsCT_20150628133452428.aspx|title=The population of the Sultanate by the end of May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804014554/https://www.ncsi.gov.om/News/Pages/NewsCT_20150628133452428.aspx|archive-date=2017-08-04|access-date=2015-07-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ڇهه صوبا شامل آهن ۽ تقريبن 6,500 چورس ڪلوميٽر (2,500 چورس ميل) تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=الدراسات الاجتماعية|publisher=Ministry of Education, Sultanate of Oman}}&lt;/ref&gt; 

پهرين صدي عيسوي جي شروعات کان وٺي اولهه ۽ اوڀر جي وچ ۾ واپار لاءِ هڪ اهم بندرگاهه جي طور تي سڃاتو وڃي ٿو، مسقط تي مختلف مقامي قبيلن، گڏوگڏ فارسي، پرتگالي سلطنت ۽ عثماني سلطنت جهڙين پرڏيهي طاقتن پاران مسلسل حڪومت ڪئي وئي. 18هين صدي ۾، مسقط هڪ علائقائي فوجي طاقت هئي: ان جو اثر اوڀر آفريڪا ۽ زنجبار تائين وڌي ويو هو. عمان جي نار ۾ هڪ اهم بندرگاهه شهر جي طور تي، مسقط پرڏيهي واپارين ۽ آبادگارن جهڙوڪ فارسي، بلوچ ۽ سنڌين کي راغب ڪيو. سال 1970ع ۾ شروع ٿيندڙ، قابوس بن سعيد جي عمان جي سلطان طور الحاق کان پوءِ، مسقط تيزيءَ سان بنيادي ڍانچي جي ترقي جو تجربو ڪيو؛ ۽ هڪ متحرڪ معيشت ترقي ڪئي ۽ هڪ گهڻ نسلي سماج بڻجي ويو. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ مسقط کي بيٽا سطح جي گلوبل سٽي جي طور تي درجه بندي ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=الدراسات الاجتماعية|publisher=Ministry of Education, Sultanate of Oman}}&lt;/ref&gt;

مسقط شهر جي ڏيک تي جبل الحجر حاوي آهي. هي شهر عربي سمنڊ تي، عمان جي نار سان گڏ، هرمز جي اسٽريٽجڪ طور تي اهم ساموندي گذرگاهه جي ويجهو واقع آهي. هيٺاهين اڇيون عمارتون ان جي فن تعمير جي هڪ عام خاصيت آهن. شهر جو بندرگاهه ضلعو، &quot;مطرح&quot;، ان جي ڪارنيچ ۽ بندرگاهه سان، شهر جي اتر اوڀر ڪنڊ تي آهي. مسقط جي معيشت تي واپار، پيٽروليم، مائع قدرتي گئس ۽ بندرگاهه اچ وڃ حاوي آهي.

==نالو ۽ اصل==
[[بطليموس]] جو عربي نقشو ڪرپٽس پورٽس&lt;ref name=&quot;Foster 1844, p.2312&quot;&gt;Forster (1844), p.231.&lt;/ref&gt; ۽ موشا پورٽس جي علائقن جي سڃاڻپ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Forster (1844), p.241.&lt;/ref&gt; عالمن جي راءِ ۾ ورهايل آهي ته ٻنهي مان ڪهڙو مسقط شهر سان لاڳاپيل آهي. ساڳئي طرح، [[آريانوس]] ويج آف نيئرچس ۾ اومانا ۽ موشا جو حوالو ڏئي ٿو. وليم ونسنٽ ۽ جين بيپٽسٽ بورگينن ڊي اينويل پاران آريانوس جي ڪم جي تشريح، اهو نتيجو ڪڍي ٿو ته اومانا عمان جو حوالو هو، جڏهن ته موشا مسقط جو حوالو ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;Forster (1844), p.241.&lt;/ref&gt; ساڳئي طرح، ٻيا عالم [[پلينيوس|پليني دي ايلڊر]] جي اميتوسڪوٽا جي حوالي کي مسقط طور سڃاڻن ٿا.&lt;ref name=&quot;Foster 1844, p.2313&quot;&gt;Forster (1844), p.231.&lt;/ref&gt;

لفظ مسقط جي اصليت تي تڪرار آهي، ڪجهه ليکڪ دعويٰ ڪن ٿا ته لفظ جي اصل [[عربي ٻولي|عربي]] لفظ موسقا معنيٰ هڪ ڀريل چمڙو يا چمڙي مان آهي.&lt;ref&gt;Forster (1844), Vol.2, p.174&lt;/ref&gt; ٻيا ليکڪ دعويٰ ڪن ٿا &lt;ref&gt;Forster (1844), Vol.2, p.174&lt;/ref&gt; ته مسقط نالي جو مطلب ٻيڙين جو لنگر يا &quot;لنگر کي ڪرڻ جي جاءِ&quot; آهي. ٻين خيالن ۾ مسقط پراڻي [[فارسي ٻولي|فارسي]] لفظ مان آهي، جن جو معنيٰ تيز خوشبوءِ وارو آهي&lt;ref&gt;Forster (1844), Vol.2, p.174&lt;/ref&gt; يا عربي لفظ سقط مان آهي جن جا معنيٰ گرڻ واري جاءِ يا لڪيل آهي.&lt;ref&gt;Forster (1844), Vol.2, p.174&lt;/ref&gt; اصطلاح &quot;ڪرپٽس پورٽس&quot; (&quot;لڪيل زمين&quot;) عمان جو مترادف آهي. پر &quot;او-مان&quot; (عمان) ۽ پراڻو سميري نالو ماگان (ما-کان) جا معني عربي ٻولي ۾ سمنڊ جا ماڻهو آهي. شهر جي هڪ رهواسي کي مسقطي يا مسقطر سڏيو ويندو آھي. 1793ع ۾ گاديءَ جو هنڌ رستاق کان مسقط منتقل ڪيو ويو.

==تاريخ==
مسقط جي آس پاس جي علائقي ۾ اجتماعي سرگرمين جا ثبوت ڇهين صدي قبل مسيح ۾ راس الحمرا ۾ ملن ٿا، جتي مڇي مارن واري ماڻهن جي دفن جون جڳھون مليون آهن. قبرون چڱي طرح ٺهيل نظر اچن ٿيون ۽ ڪفن دفن جي رسمن جي وجود کي ظاهر ڪن ٿيون. مسقط جي ڏکڻ ۾، [[هڙپا]] جي ٿانون جا باقيات [[سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب|سنڌو ماٿري جي تهذيب]] سان ڪجهه سطح جي رابطي جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Rice (1994), p.255-256&lt;/ref&gt; مسقط جي بندرگاهه جي طور تي مشهوري، جاگرافيدان بطليموس طرفان پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ تسليم ڪئي وئي، جنهن ان کي ڪرپٽس پورٽس (لڪيل بندرگاهه) سڏيو ۽ پليني دي ايلڊر پاران، جنهن ان کي اميتوسڪوٽا سڏيو.&lt;ref&gt;Rice (1994), p.255-256&lt;/ref&gt;

بندرگاه جا حڪمران 3هين صدي عيسوي ۾، شاپور پهرين جي حڪمراني هيٺ، ساساني حملي ۾ شڪست کاڌي.&lt;ref&gt;Rice (1994), p.255-256&lt;/ref&gt;[[اسلام]] جو غلبو7هين صدي دوران ٿيو. مسقط جي اهميت، واپار جي بندرگاهه جي طور تي، صدين ۾ وڌندي رهي. ان کان پوءِ، ازد خاندان، هڪ مقامي قبيلي جي اثر هيٺ، 9هين صدي ۾ پهرين امامت جو قيام، عبادي رياست جي جهنڊي هيٺ مختلف عماني قبائلي ڌڙن کي مضبوط ڪرڻ جو پهريون قدم هو. بهرحال، قبائلي جهڙپون جاري رهيون، جيڪيون [[بغداد]] جي [[عباسي خلافت|عباسي]] [[عباسي خلافت|خلافت]] جي عمان کي فتح تي ختم ٿيون. 11هين صدي تائين علائقي تي عباسي خلافت جو قبضو رهيو، جيستائين انهن کي مقامي يهمد قبيلي پاران ڪڍيو ويو. عمان تي حڪمراني يهمد قبيلي کان ازدي نباهينه قبيلي ڏانهن منتقل ٿي، جنهن جي حڪمراني دوران، ساحلي بندرگاهن، جهڙوڪ مسقط جا ماڻهو سمندري واپار ذريعي ترقي ڪيا.

The [[Portuguese empire|Portuguese]] admiral [[Afonso de Albuquerque]] sailed to Muscat in 1507, in an attempt to establish trade relations. As he approached the harbour, his ships were fired on. He then decided to conquer Muscat. Most of the city burned to the ground during and after the fighting. The Portuguese maintained a hold on Muscat for over a century, despite challenges from [[Persia]] and a bombardment of the town by the [[Ottoman Empire|Ottoman Turks]] in 1546.&lt;ref&gt;Miles (1997), p.167&lt;/ref&gt; The Turks twice captured Muscat from the Portuguese, in the [[Capture of Muscat (1552)]] and 1581–88. 
[[File:MASCATE António Bocarro.png|thumb|upright=1.15|Muscat (Mascate) Portuguese Fortress in the 17th century. António Bocarro Book of Fortress.]] The election of [[Nasir bin Murshid|Nasir bin Murshid Al-Ya'rubi]] as Imam of Oman in 1624 changed the balance of power again in the region, from the Persians and the Portuguese to local Omanis. Among the most important castles and forts in Muscat, the [[Al Jalali Fort]] and the [[Al-Mirani Fort]] are the most prominent buildings left by the Portuguese. On August 16, 1648, the Imam dispatched an army to Muscat, which captured and demolished the high towers of the Portuguese, weakening their grip over the town. Decisively, in 1650, a small but determined body of the Imam's troops attacked the port at night, forcing an eventual Portuguese surrender on January 23, 1650.&lt;ref&gt;Miles (1997), p. 196.&lt;/ref&gt; A civil war and repeated incursions by the Persian king [[Nader Shah]] in the 18th century destabilised the region, and further strained relations between the interior and Muscat. This power vacuum in Oman led to the emergence of the [[Al Bu Sa'id Dynasty|Al Bu Sa‘id dynasty]], which has ruled Oman ever since.&lt;ref&gt;Miles (1997), p.256.&lt;/ref&gt;

{{quote box
| width = 23em|&quot;Muscat is a large and very populous town, flanked on both sides with high mountains and the front is close to the water's edge; behind, towards the interior, there is a plain as large as the square of Lisbon, all covered with salt pans. [T]here are orchards, gardens, and palm groves with wells for watering them by means of swipes and other engines. The harbour is small, shaped like a horse-shoe and sheltered from every wind.&quot;|—[[Afonso de Albuquerque]], after the fall of Muscat, in 1507.&lt;ref name=&quot;Miles 1997, p.147&quot;&gt;Miles (1997), p.147.&lt;/ref&gt;
}}

Muscat's naval and military supremacy was re-established in the 19th century by [[Said bin Sultan]], who signed a treaty with U.S. President [[Andrew Jackson]]'s representative [[Edmund Roberts (diplomat)|Edmund Roberts]] on September 21, 1833.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cotheal |first=Alexander I. |date=1854 |title=Treaty between the United States of America and the Sultân of Masḳaṭ: The Arabic Text |journal=[[Journal of the American Oriental Society]] |url=https://www.jstor.org/stable/592284 |volume=4 |pages=341, 343–356; here: 341–343 |format=free |jstor=592284 |access-date=2020-09-27 |archive-date=2020-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828021312/https://www.jstor.org/stable/592284 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Having gained control over [[Zanzibar]], in 1840 Said moved his capital to [[Stone Town]], the ancient quarter of [[Zanzibar City]]; however, after his death in 1856, control over Zanzibar was lost when it became an independent sultanate under his sixth son, [[Majid bin Said]] (1834/5–1870), while the third son, [[Thuwaini bin Said]], became the Sultan of Oman.
[[File:The Persian problem; an examination of the rival positions of Russia and Great Britain in Persia, with some account of the Persian gulf and the Bagdad railway (1903) (14577292147) (cropped).jpg|thumb|upright=1.7|A view of Muscat, ca. 1902]]

By the 19th century, a large Hindu merchant community in the port city dominated its commercial life. It is argued that their settlement began in the fifteenth century; the Portuguese relied heavily on them to secure a trade monopoly in the Indian Ocean and Persian Gulf area. The [[Sindhis]] were amongst the first during this era, followed by the [[Kutchi people|Kutchis]]. The merchant community played an important role in expelling the Europeans in 1650. They were not affected by civil war that established the [[Al Bu Sa'id Dynasty|Al Bu Sa‘id dynasty]] and continued to prosper under [[Ahmad bin Said al-Busaidi]]. Important trade existed between the city and [[Thatta]], and later, [[Kutch district|Kutch]], expanding to other parts of India.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Allen |first=Calvin H. |date=1981 |title=The Indian merchant community of Masqaṭ |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0041977X00104392/type/journal_article |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |language=en |volume=44 |issue=1 |pages=39–53 |doi=10.1017/S0041977X00104392 |issn=0041-977X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
[[File:Muscat harbor.jpg|thumb|left|Muscat harbour, ca. 1903. Visible in the background is [[Fort Al Jalali]].]]
During the second half of the 19th century, the fortunes of the Al Bu Sa‘id declined and friction with the Imams of the interior resurfaced. Muscat and [[Muttrah]] were attacked by tribes from the interior in 1895 and again in 1915.&lt;ref&gt;JE Peterson's Britannica entry (1990), p.6.&lt;/ref&gt; A tentative ceasefire was brokered by the [[British East India|British]], which gave the interior more autonomy. However, conflicts among the disparate tribes of the interior, and with the Sultan of [[Muscat and Oman]] continued into the 1950s, and eventually escalated into the [[Dhofar Rebellion]] (1962). The rebellion forced the Sultan [[Said bin Taimur]] to seek the assistance of the British in quelling the uprisings from the interior. The failed assassination attempt of April 26, 1966 on Said bin Taimur led to the further isolation of the Sultan, who had moved his residence from Muscat to [[Salalah]] amidst the conflict. On July 23, 1970, [[Qaboos bin Said]], son of the Sultan, staged a bloodless&lt;ref&gt;Long (2007), p.188.&lt;/ref&gt; ''[[coup d'état]]'' in the Salalah palace with the assistance of the British, and took over as ruler.
[[File:WH1-Effo080a.jpg|thumb|Muscat harbour during [[World War I]]]]
With the assistance of the British, Qaboos bin Said put an end to the Dhofar uprising and consolidated disparate tribal territories. He renamed the country the ''[[Sultanate of Oman]]'' (called ''Muscat and Oman'' hitherto), in an attempt to end to the interior's isolation from Muscat. Qaboos enlisted the services of capable Omanis to fill positions in his new government,&lt;ref&gt;Middle East Policy (2004), p.126.&lt;/ref&gt; drawing from such corporations as [[Petroleum Development Oman]]. New ministries for social services such as health and education were established. The construction of [[Mina Qaboos]], a new port conceived initially by Sa‘id bin Taimur, was developed during the early days of Qaboos' rule. Similarly, a [[Muscat International Airport|new international airport]] was developed in Muscat's [[Seeb]] district. A complex of offices, warehouses, shops and homes transformed the old village of [[Ruwi]] in Muttrah into a commercial district.&lt;ref&gt;Middle East Policy (2004), p.128&lt;/ref&gt; The first five-year development plan in 1976 emphasised infrastructural development of Muscat, which provided new opportunities for trade and tourism in the 1980s–1990s, attracting migrants from around the region. On June 6, 2007, [[Cyclone Gonu]] hit Muscat causing extensive damage to property, infrastructure and commercial activity.

Early photographs of the city and harbour, taken in the early 20th century by German explorer and photographer, [[Hermann Burchardt]], are now held at the [[Ethnological Museum of Berlin]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ansicht der Stadt &amp; Stadtmauer von der Landseite|publisher=Staatliche Museen zu Berlin|website=Ethnologisches Museum|url=https://recherche.smb.museum/detail/626045|access-date=2023-03-11|language=de|archive-date=2023-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162729/https://recherche.smb.museum/detail/626045|url-status=live}}{{pb}}{{Cite web
|language=de
|title=Tor nach der Landseite hin
|publisher=Staatliche Museen zu Berlin
|website=Ethnologisches Museum
|url=https://recherche.smb.museum/detail/626041
|access-date=2023-05-31
|archive-date=2023-05-31
|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531143823/https://recherche.smb.museum/detail/626041
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي ۽ ارضيات==

[[File:Road towards Qantab, Muscat.jpg|thumb|Muscat's rugged terrain, with plutonic [[Central Hajar Mountains]] dotting the landscape]]
[[File:Muscat SPOT 1089.jpg|thumb|Muscat by SPOT Satellite]]

Muscat is located in northeast Oman. The [[Tropic of Cancer]] passes south of the area. It is bordered to its west by the plains of the [[Al Batinah Region]] and to its east by [[Ash Sharqiyah Region (Oman)|Ash Sharqiyah Region]]. The interior plains of [[Ad Dakhiliyah Region]] border Muscat to the south, while the [[Gulf of Oman]] forms the northern and western periphery of the city. The water along the coast of Muscat runs deep, forming two natural [[harbour]]s, in [[Muttrah]] and Muscat. The [[Central Hajar Mountains]]&lt;ref name=&quot;OmanTourism&quot;&gt;{{cite web |title=Mountains in Oman |url=http://www.omantourism.gov.om/wps/portal/mot/tourism/oman/home/experiences/nature/mountains |publisher=Ministry of Tourism, Sultanate of Oman |access-date=2020-02-06 |archive-date=2011-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715202249/http://www.omantourism.gov.om/wps/portal/mot/tourism/oman/home/experiences/nature/mountains |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BradtOman2010&quot;&gt;{{cite book |last=Darke |first=Diane |author-link=Diana Darke |title=Oman: The Brad Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=J6QKSXYG5tYC&amp;q=oldest+mosque+oman+sumail&amp;pg=PA189 |publisher=[[Bradt Travel Guides]] |year=2010 |access-date=15 March 2015 |isbn=9781841623320 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630150558/https://books.google.com/books?id=J6QKSXYG5tYC&amp;q=oldest+mosque+oman+sumail&amp;pg=PA189 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; run through the northern coastline of the city.

[[Volcanic rock]]s, predominantly serpentinite and [[diorite]] are apparent in the Muscat area and extend along the Gulf of Oman coast for ten or twelve {{convert|16|km|mi}} from the district of Darsait to Yiti.&lt;ref&gt;Miles (1997), p. 399.&lt;/ref&gt; [[Pluton]]ic rocks constitute the hills and mountains of Muscat and span approximately {{convert|30|mi|km}} from Darsait to Ras Jissah. These [[igneous rock]]s consists of [[serpentinite]], [[Greenschist|greenstone]], and [[basalt]], typical of rocks in southeastern regions of the [[Arabian Peninsula]]. South of Muscat, the volcanic rock strata are broken up and distorted, rising to a maximum height of {{convert|6000|ft|m}} in [[Ad Dakhiliyah Region|Al-Dakhiliyah]], a region which includes [[Jebel Akhdar (Oman)|Jebel Akhdar]], the country's highest range. The hills in Muscat are mostly devoid of vegetation but are rich in [[iron]].{{citation needed|date=February 2020}}

The [[halophytic]] ''[[sabkha]]'' type desert vegetation is predominant in Muscat.&lt;ref&gt;Ghazanfar (1998), p. 80.&lt;/ref&gt; The [[Qurum]] Nature Reserve contains plants such as the ''Arthrocnemum Macrostachyum'' and ''[[halophyte|Halopeplis Perfoliata]]''. [[Coral reef]]s are common in Muscat. ''[[Acropora]]'' reefs exist in the sheltered bays of the satellite towns of Jussah and Khairan.&lt;ref&gt;Salm (1993), p. 52&lt;/ref&gt; Additionally, smaller ''[[Porites]]'' reef colonies exist in Khairan, which have fused to form a flat-top pavement that is visible at low tide. [[Crab]]s and [[crayfish|spiny crayfish]] are found in the waters of the Muscat area, as are [[sardine]]s and [[bonito]].&lt;ref&gt;Miles (1997), p. 410.&lt;/ref&gt; [[Asiatic glassfish|Glassfish]] are common in freshwater [[estuary|estuaries]], such as the Qurum Nature Reserve.&lt;ref&gt;Barth (2002), p. 292.&lt;/ref&gt;

The [[N5 road (Oman)|Sultan Qaboos Street]] forms the main artery of Muscat, running west-to-east through the city. The street eventually becomes Al Nahdah Street near Al Wattayah. Several inter-city roads such as Nizwa Road and Al Amrat Road, intersect with Al Sultan Qaboos Road (in Rusail and [[Ruwi]], respectively). [[Muttrah]], with the Muscat Harbour, [[Corniche]], and [[Mina Qaboos]], is located in the north-eastern coastline of the city, adjacent to the Gulf of Oman. Other coastal districts of Muscat include [[Darsait]], [[Mina Al Fahal]], Ras Al Hamar, [[Al Qurum]] Heights, Al Khuwair, and [[Seeb, Oman|Al Seeb]]. Residential and commercial districts further inland include [[Al Hamriyah]], [[Wadi Kabir|Al Wadi Al Kabir]], [[Ruwi]], Al Wattayah, [[Madinat Qaboos]], Al Azaiba and [[Al Ghubra]].

===Climate===
{{Main|Climate of Muscat}}

Muscat features a hot, [[arid climate]] ([[Köppen climate classification]] ''BWh'') with long, sweltering summers and warm winters. Annual [[rainfall]] in Muscat is about {{convert|10|cm|in|0|disp=or}}, falling mostly from December to April. In general, precipitation is scarce in Muscat, with the months May to November typically receiving only a trace of rainfall. However, in recent years, heavy precipitation events from tropical systems originating in the Arabian Sea have struck the city. [[Cyclone Gonu]] in June 2007 and [[Cyclone Phet]] in June 2010 affected the city with damaging winds and rainfall amounts exceeding {{convert|100|mm|in|0|disp=or}} in just a single day. The climate generally is very hot and also very humid in the summer, with temperatures sometimes reaching as high as {{convert|45|°C|°F|disp=or}}.

{{Weather box|width=auto
| location = Muscat ([[Muscat International Airport]]) (1991–2020 normals, extremes 1961–1990)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed = yes
| Jan record high C = 34.6
| Feb record high C = 38.2
| Mar record high C = 41.5
| Apr record high C = 44.9
| May record high C = 48.3
| Jun record high C = 48.5
| Jul record high C = 49.1
| Aug record high C = 49.2
| Sep record high C = 47.2
| Oct record high C = 43.6
| Nov record high C = 39.4
| Dec record high C = 37.8
| Jan high C = 25.1
| Feb high C = 26.3
| Mar high C = 29.4
| Apr high C = 34.6
| May high C = 39.5
| Jun high C = 39.4
| Jul high C = 37.3
| Aug high C = 35.9
| Sep high C = 35.5
| Oct high C = 34.6
| Nov high C = 29.9
| Dec high C = 26.6
| Jan mean C = 21.1
| Feb mean C = 22.2
| Mar mean C = 24.9
| Apr mean C = 29.5
| May mean C = 34.2
| Jun mean C = 34.8
| Jul mean C = 33.2
| Aug mean C = 31.6
| Sep mean C = 30.8
| Oct mean C = 29.4
| Nov mean C = 25.7
| Dec mean C = 22.5
| year mean C = 
| Jan low C = 16.7
| Feb low C = 17.8
| Mar low C = 20.3
| Apr low C = 24.7
| May low C = 29.1
| Jun low C = 30.4
| Jul low C = 30.0
| Aug low C = 28.4
| Sep low C = 27.1
| Oct low C = 24.7
| Nov low C = 21.0
| Dec low C = 17.9
| Jan record low C = 1.6
| Feb record low C = 2.3
| Mar record low C = 7.0
| Apr record low C = 10.3
| May record low C = 17.2
| Jun record low C = 21.6
| Jul record low C = 23.5
| Aug record low C = 21.3
| Sep record low C = 19.0
| Oct record low C = 14.3
| Nov record low C = 9.4
| Dec record low C = 4.5
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 14.3
| Feb precipitation mm = 6.5
| Mar precipitation mm = 11.5
| Apr precipitation mm = 11.4
| May precipitation mm = 2.5
| Jun precipitation mm = 7.0
| Jul precipitation mm = 1.7
| Aug precipitation mm = 0.7
| Sep precipitation mm = 0.1
| Oct precipitation mm = 0.9
| Nov precipitation mm = 6.9
| Dec precipitation mm = 9.8
| Jan humidity = 63
| Feb humidity = 64
| Mar humidity = 58
| Apr humidity = 45
| May humidity = 42
| Jun humidity = 49
| Jul humidity = 60
| Aug humidity = 67
| Sep humidity = 63
| Oct humidity = 55
| Nov humidity = 60
| Dec humidity = 65
| Jan sun = 268.6
| Feb sun = 244.8
| Mar sun = 278.3
| Apr sun = 292.5
| May sun = 347.4
| Jun sun = 325.7
| Jul sun = 277.7
| Aug sun = 278.6
| Sep sun = 303.9
| Oct sun = 316.9
| Nov sun = 291.9
| Dec sun = 267.0
| source 1 = NOAA (humidity and sun 1991–1960)&lt;ref name=NOAA&gt;{{Cite FTP |url=ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-II/OM/41256.TXT |server=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |url-status=dead |title=Seeb Climate Normals 1961–1990 |access-date=December 19, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WMONormals&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Oman/CSV/Muscat_Int_41256.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=January 4, 2024}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Starlings Roost Weather&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&amp;code=41256
|title= MUSCAT INT'L AIRPORT Climate: 1991–2020
|publisher=Starlings Roost Weather
|access-date= 25 December 2024}}&lt;/ref&gt;
}}

==معيشت==
[[File:Land Rover and Extreme Sailing Series™ enjoy thrill of Stadium Racing in Muscat (13346080234).jpg|thumb|Offshore Sailing in Muscat]]

Muscat's economy, like that of Oman, is dominated by trade. The more traditional exports of the city included [[Date (fruit)|dates]], [[mother of pearl]], and fish. Many of the [[souk]]s of Muttrah sell these items and traditional [[Oman|Omani]] artefacts. [[Petroleum Development Oman]] has been central to Muscat's economy since at least 1962 and is the country's second largest employer, after the government. Its major shareholders include [[Shell plc|Shell]], Total, and Partex and its production is estimated to be about {{convert|720000|oilbbl/d|m3/d}}. 

The [[Muscat Securities Market]] is the principal stock exchange of Oman. It is located in Central Business District of Muscat and it was established in 1988, and has since distinguished itself as a pioneer among its regional peers in terms of transparency and disclosure regulations and requirements.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muscat Stock Exchange (MSX) – Arab Federation of Capital Markets |url=https://arab-exchanges.org/member/muscat-securities-market-msm/ |access-date=2022-09-13 |language=en-US |archive-date=2022-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913195907/https://arab-exchanges.org/member/muscat-securities-market-msm/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|Ruwi, the main business district of Muscat]]
Mina'a Sultan Qaboos, Muscat's main trading port, is a trading hub between the [[Persian Gulf]], the [[Indian subcontinent]] and the Far East with an annual volume of about 1.6 million tons. However, the emergence of the [[Jebel Ali Free Zone]] in neighboring [[Dubai]], [[United Arab Emirates]], has made that port the premier maritime trading port of the region with about 44 million tons traded in cargo annually. 

Many infrastructural facilities are owned and operated by the government of Oman. [[Omantel]] is the major telecommunications organization in Oman and provides local, long-distance and international dialing facilities and operates as the country's only [[Internet service provider]]. Recent liberalization of the mobile telephone market has seen the establishment of a second provider, [[Ooredoo]].{{Citation needed|date=December 2010}}

Muscat is home to multibillion-dollar conglomerate CK Industries with their headquarters located in [[Ruwi]].&lt;ref name=&quot;amtek.ae&quot;&gt;{{cite web |url=http://amtek.ae/about.html |title=Amtek |publisher=Amtek.ae |access-date=2014-02-18 |archive-date=2013-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205259/http://www.amtek.ae/about.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Ajman]] based Amtek Industries also have a couple of offices around the city.&lt;ref name=&quot;amtek.ae&quot; /&gt; 

The airline [[Oman Air]] has its head office on the grounds of [[Muscat International Airport]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.omanair.com/wy/about-us/global-offices |title=Contact Us |publisher=Omanair.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120074026/http://www.omanair.com/wy/about-us/global-offices |archive-date=2012-11-20 }}&lt;/ref&gt; The private Health Care sector of Muscat, Oman has numerous hospitals and clinics.

==آباديات==
According to the 2003 [[census]] conducted by the Oman Ministry of National Economy, the population of Muscat is over 630,000, which included 370,000 males and 260,000 females.&lt;ref name=&quot;Oman Census 2003, p.6&quot;&gt;Oman Census (2003), p.6.&lt;/ref&gt; Muscat formed the second largest governorate in the country, after [[Al Batinah Region|Al Batinah]], accounting for 27% of the total population of Oman. As of 2003, [[Demographics of Oman|Omani]]s constituted 60% of the total population of Muscat, while expatriates accounted for about 40%.&lt;ref&gt;Oman Census (2003), p.9.&lt;/ref&gt; The [[population density]] of the city was 162.1 per km{{sup|2}}.{{Citation needed|date=October 2014}}
[[File:Shangri La resort in Muscat.jpg|thumb|218x218px|Shangri la in Muscat]]
The governorate of Muscat comprises six {{Transliteration|ar|[[wilayat]]}}: [[Muttrah]], Bawshar, [[Seeb]], Al Amrat, Muscat and [[Qurayyat, Oman|Qurayyat]]. Seeb, located in the western section of the governorate, was the most populous (with over 220,000 residents), while Muttrah had the highest number of expatriates (with over 100,000).&lt;ref name=&quot;Oman Census 2003, p.6&quot; /&gt; Approximately 71% of the population was within the 15–64 age group, with the average Omani age being 23 years.&lt;ref&gt;Oman Census(2003), Data and Other Indicators&lt;/ref&gt; About 10% of the population is [[literacy rate|illiterate]], an improvement when compared to the 18% illiteracy rate recorded during the 1993 census. Expatriates accounted for over 60% of the [[labour force]], dominated by males, who accounted for 80% of the city's total labour. A majority of expatriates (34%) was in engineering-related occupations, while most Omanis worked in engineering, clerical, scientific or technical fields. The [[Royal Army of Oman|defense]] sector was the largest employer for Omanis, while construction, [[wholesale]] and [[retail]] trade employed the largest number of expatriates.

The ethnic makeup of Muscat has historically been influenced by people not native to the Arabian Peninsula. [[British Parliament]]ary papers dating back to the 19th century indicate the presence of a significant [[Hindu people|Hindu]] [[Gujarat]]i [[merchant]]s in the city.&lt;ref&gt;British Parliamentary Papers (1876), p. 189.&lt;/ref&gt; Indeed, four [[Hinduism|Hindu]] [[Hindu temple|temples]] existed in Muscat ca. 1760.&lt;ref&gt;Kechichian (1995), p. 215.&lt;/ref&gt; [[Christianity]] flourished in Oman (Bēṯ Mazūnāyē &quot;land of the Maganites&quot;; a name deriving from its Sumerian designation) from the late 4th century to the 7th century. Missionary activity by the [[Assyrian People|Assyrians]] of the [[Church of the East]] resulted in a significant Christian population living in the region, with a bishop being attested by 424 AD under the Metropolitan of Fars and Arabia. The rise of Islam saw the [[Syriac language|Syriac]] and Arabic-speaking Christian population eventually disappear. It is thought to have been brought back in by the [[Portuguese Empire|Portuguese]] in 1507.&lt;ref&gt;Fahlbusch (1999), p. 829.&lt;/ref&gt;{{Unreliable source?|date=September 2022}} [[Protestant]] [[missionaries]] established a hospital in Muscat in the 19th century.

Like the rest of Oman, [[Arabic (language)|Arabic]] is the predominant language of the city. In addition, [[English (language)|English]], [[Balochi language|Balochi]], [[Sindhi language|Sindhi]], [[Swahili language|Swahili]] and [[India]]n languages such as [[Bengali language|Bengali]], [[Gujarati language|Gujarati]], [[Hindi]], [[Konkani language|Konkani]], [[Malayalam]], [[Marathi language|Marathi]], [[Odia language|Odia]], [[Tamil language|Tamil]], [[Tulu language|Tulu]], [[Telugu language|Telugu]] and [[Urdu]]&lt;ref&gt;Peterson (2004), p. 34.&lt;/ref&gt; are spoken by the residents of Muscat.

[[Islam]] is the predominant religion in the city, with most followers being [[Ibadi]] [[Muslim]]s. Non-Muslims are allowed to practise their religion, but may not [[proselytize]] publicly or distribute religious literature. In 2017 the Sultanate of Oman unveiled the ''Mushaf Muscat'', an [[Interactive computing|interactive]] [[Calligraphy#Islamic world|calligraphic]] Quran following a brief from the [[Omani Ministry of Endowments and Religious Affairs]].&lt;ref&gt;[[Martin Lejeune]], 15 June 2017, [https://www.aa.com.tr/en/middle-east/oman-unveils-world-s-1st-interactive-calligraphic-quran/842512 Oman unveils world’s 1st interactive calligraphic Quran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523075112/https://www.aa.com.tr/en/middle-east/oman-unveils-world-s-1st-interactive-calligraphic-quran/842512 |date=2021-05-23 }}&lt;/ref&gt;

==قابل ذڪر نشان==
[[File:Riyam Park with incense burner Mabkhara (47954080007).jpg|thumb|Riyam Park with Incense Burner]]
The city has numerous mosques including the [[Sultan Qaboos Grand Mosque]], Ruwi Mosque, Saeed bin Taimoor and [[Zawawi Mosque]]. A few Shi'ite mosques also exist here. Muscat has a number of museums. These include [[Museum of Omani Heritage]], [[National Museum of Oman]], [[Oman Children's Museum]], [[Bait Al Zubair]], [[Oman Oil and Gas Exhibition Centre]], [[Omani French Museum]], [[Sultan's Armed Forces Museum]] and the [[Omani Aquarium and Marine Science and Fisheries Centre]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.omanet.om/english/tourism/entert/museums.asp?cat=tour&amp;subcat=entert1 |title=Museums |publisher=Omanet.om |access-date=January 18, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201084319/http://www.omanet.om/english/tourism/entert/museums.asp?cat=tour&amp;subcat=entert1 |archive-date=February 1, 2009 }}&lt;/ref&gt; The Bait Al Falaj Fort played an important role in Muscat's military history.

[[File:Oman State Audit Institution with Oman Al Bustan Palace Roundabout in foreground.jpg|thumb|Oman State Audit Institution Building near Al Bustan Palace Roundabout]]

Recent projects include an [[Royal Opera House Muscat|opera house]] which opened on October 14, 2011. One of the most notable new projects is the Oman National Museum. It is expected to be an architectural jewel along with the [[Sultan Qaboos Grand Mosque]]. Visitors are also encouraged{{who|date=April 2019}} to visit [[Old Muscat]] and the Old Palace. The main shopping district is situated in [[Al Qurum]] Commercial Area. However, shopping malls are found throughout the city. One of the largest malls in Oman is [[Oman Avenues Mall]], located in Ghubra. The fourth largest mall is in [[Seeb]], near the international airport, called [[City Centre Muscat]], housing all major international brands and the largest [[Carrefour]] hypermarket. Two new megamalls opened during 2019 and 2020: in the Mabela area of Muscat are Al Araimi Boulevard and Mall of Muscat.{{citation needed|date=April 2019}} The Mall of Muscat is also home to the Oman Aquarium. [[Mall Of Oman]], the largest shopping mall in Oman was opened in Summer 2021 housing over 100+ stores including [[Snow Oman]],&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Your Full Guide of Snow Oman - Information &amp; Tickets {{!}} Snow Oman | url=https://www.skidxb.com/en-om/snow-oman/plan-your-visit/your-guide | access-date=2025-07-18 | website=www.skidxb.com}}&lt;/ref&gt; [[Vox Cinemas]], an arcade (Magic Planet) and various food chains.
The Al Khuwair Square Flagpole, which was inaugurated on 22 May 2025, is [[List of flagpoles by height|the 13th tallest flagpole in the world]], standing at 126 metres into the sky, the equivalent of a 40-storey building.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thearabianstories.com/2025/05/22/oman-unveils-tallest-flagpole-in-landmark-moment-at-al-khuwair-square/|title=Oman unveils tallest flagpole in landmark moment at Al Khuwair Square|date=22 May 2025|website=thearabianstories.com|access-date=22 May 2025}}&lt;/ref&gt; This monumental structure now stands as the highest man-made feature in the country.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://omannews.gov.om/topics/en/79/show/122484|title=Al-Khuwair Square Project Inaugurated in Muscat's Ministries Project|date=22 May 2025|website=omannews.gov.om|access-date=22 May 2025}}&lt;/ref&gt;

==ٽرانسپورٽ==
;Waterways
[[File:Costa Victoria in Port Sultan Qaboos, Muscat, Oman 20120408 1.jpg|thumb|The Port Sultan Qaboos]]
[[Port Sultan Qaboos]] serves as one of the most important ports of [[Muscat Governorate]]. [[Dhow]]s, the traditional boats of the Arabian Peninsula, can be seen in the harbor. This port has been a commercial and financial center of international maritime trade for many centuries.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web |title=History of PSQ |url=http://www.pscoman.com/tabid/156/Default.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006055850/http://www.pscoman.com/tabid/156/Default.aspx |archive-date=6 October 2014 |accessdate=4 June 2014 |publisher=Port Services Corporation (S.A.O.G.)}}&lt;/ref&gt;

;Airport
The main [[airport]] is [[Muscat International Airport]] (formerly known as Seeb International Airport)&lt;ref name=&quot;omanairports.co.om&quot;&gt;{{cite web |title=Oman Airports |url=https://www.omanairports.co.om/Page.aspx?MID=38&amp;PGID=21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827001956/https://www.omanairports.co.om/Page.aspx?MID=38&amp;PGID=21 |archive-date=27 August 2017 |access-date=13 June 2015 |website=www.omanairports.co.om}}&lt;/ref&gt; around {{convert|25|km|abbr=on}} from the city's business district of Ruwi and 15 to 20&amp;nbsp;km from the main residential localities of Al-Khuwair, Madinat Al Sultan Qaboos, Shati Al-Qurm and Al-Qurm. Muscat is the headquarters for the local [[Oman Air]], which flies to several destinations within the [[Middle East]], the Indian Subcontinent, East Africa and Europe.
[[File:New terminal under construction at Muscat Airport.jpg|left|thumb|[[Muscat International Airport]]]]

;Road transportation
The Muscat area is well serviced by paved roads and [[dual-carriageway]] connects most major cities and towns in the country. 
[[File:Oman-Muscat-Muttrah-21-Marina.JPG|thumb|Mutrah]]
Since November 2015, Public transportation in Muscat has been revamped with a bus network connecting most important parts of the city with a fleet of modern Mwasalat (earlier Oman National Transport Company buses. 
Mwasalat buses procured from VDL of the Netherlands and MAN of Germany have several hi-tech features, including free Wi-Fi. 
* Route 1 (Ruwi-Mabela) serves people travelling major shopping destinations (Oman Avenues Mall, Muscat Grand Mall, Qurum City Centre, Muscat City Centre, Markaz al Bhaja) and Muscat Airport.
* Route 2 (Ruwi-Wadi Kabir) serves the residential and industrial district of [[Wadi Kabir]].
* Route 3 (Ruwi-Wadi Adei) serves the downmarket residential belt of Wadi Adei.
* Route 4 (Ruwi-Mattrah) serves the tourist destination of Muttrah Corniche, Al Alam Palace, Muttrah Fort, National Museum and Port Sultan Qaboos and churches/temples.
* Route 5 (Ruwi-Amerat) serves the rapidly developing Amerat suburb.
* Route 6 (Ruwi-SQU&amp;KOM) serves the student community of Sultan Qaboos University (SQU) and the office commuters of Knowledge Oasis Muscat (KOM).
* Route 7 serves the three major malls in Muscat – Al Araimi Boulevard, Mall of Muscat and Markaz al Bhaja and Muscat City Centre.
* Route 8 serves Al Khuwair and Al Mouj Integrated Complex
* Route 9 serves Ansab and Misfah industrial area.
* Route 10 serves Seeb Souq and Mawelah Vegetable Market.
* Route 12 serves Oman Convention and Exhibition, Ghala areas.
* Route 14 serves Petroleum Development Oman, Qurm Natural Park, Qurm City Centre, Khoula Hospital.
* Routes 1b and 1A are special buses to Muscat International Airport.

Several forms of public transport are popular in Oman. Most popular are the &quot;Baiza&quot; buses, so named for the lower denomination of the [[Omani rial]], the baiza (an adaptation of the [[India]]n lower denomination [[paisa]]). These are relatively inexpensive and service all major roadways, as well as a wide and loose network of smaller byways in the greater Muscat metropolitan area, opportunistically dropping off and picking up passengers at any location. Less popular and slightly more expensive are large public buses, coloured red and green, whose service is limited to major roadways and point-to-point travel routes between Oman's major cities and towns. Taxis, also colour-coded orange and white, provide semi-personal transportation in the form of both individual hire and the same opportunistic roadway service as Baiza buses.

Baiza buses and colour-coded orange-and-white taxis are unmetered, after several government initiatives to introduce meters were rejected. The fare is set by way of [[negotiation]], although taxi drivers usually adhere to certain unwritten rules for fares within the city. In many countries, one is advised to negotiate a fare with the driver before getting into a taxi. However, in Oman, asking for the fare beforehand often demonstrates a passenger's newness and unfamiliarity with the area. One should always find out the normally accepted fare for one's journey from one's hotel or host before looking for a taxi. Taxis also generally take passengers to locations out of the city, including [[Sohar]], [[Buraimi]] and [[Dubai]].

==ثقافت==
{{main|Culture of Oman}}

[[File:DhowMuscat.jpg|thumb|The traditional [[Dhow]], an enduring symbol of Oman&lt;ref name=&quot;coosoo&quot;&gt;{{cite web|title=Culture of Oman|url=http://www.omansultanate.com/culture.htm|publisher=Sultanate of Oman|access-date=2018-09-12|archive-date=2022-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206045024/http://www.omansultanate.com/culture.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

Outwardly, Oman shares many of the cultural characteristics of its Arab neighbours, particularly those in the [[Gulf Cooperation Council]].&lt;ref name=&quot;kcom&quot; /&gt; Despite these similarities, important factors make Oman unique in the Middle East.&lt;ref name=&quot;kcom&quot; /&gt; These result as much from geography and history as from culture and economics.&lt;ref name=&quot;kcom&quot;&gt;{{cite web|last=Common|first=Richard K.|title=Barriers To Developing 'Leadership' In The Sultanate Of Oman|url=http://www.regent.edu/acad/global/publications/ijls/new/vol6iss2/3_Common_pp215-229_jm.pdf|publisher=International Journal of Leadership Studies|access-date=2018-09-12|archive-date=2018-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409204103/https://www.regent.edu/acad/global/publications/ijls/new/vol6iss2/3_Common_pp215-229_jm.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The relatively recent and artificial nature of the [[state (polity)|state]] of Oman makes it difficult to describe a national culture;&lt;ref name=&quot;kcom&quot; /&gt; however, sufficient cultural heterogeneity exists within its national boundaries to make Oman distinct from other Arab States of the Persian Gulf.&lt;ref name=&quot;kcom&quot; /&gt; Oman's cultural diversity is greater than that of its Arab neighbours, given its historical expansion to the Swahili Coast and the Indian Ocean.&lt;ref name=&quot;kcom&quot; /&gt;

Oman has a long tradition of shipbuilding, as maritime travel played a major role in the Omanis' ability to stay in contact with the civilisations of the ancient world. [[Sur, Oman|Sur]] was one of the most famous shipbuilding cities of the Indian Ocean. The Al Ghanja ship takes one whole year to build. Other types of Omani ship include As Sunbouq and Al Badan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Ship Building Industry|url=http://www.omantourism.gov.om/wps/portal/mot/tourism/oman/detailsp/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3j_oMBgNz9XEwODED9zA09PE3MTLxdjYzcnE_2CbEdFANHQ-q8!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/mot_english_lib/mot/experience/culture/crafts/ship+building|publisher=Ministry of Tourism, Sultanate of Oman|access-date=2018-09-12|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301092624/https://www.omantourism.gov.om/wps/portal/mot/tourism/oman/detailsp/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3j_oMBgNz9XEwODED9zA09PE3MTLxdjYzcnE_2CbEdFANHQ-q8!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/mot_english_lib/mot/experience/culture/crafts/ship+building|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;[[File:Qasr Al Alam Royal Palace (4).JPG|thumb|Oman Council building in Muscat]]In March 2016, archaeologists working off Al-Hallaniyah Island identified a shipwreck believed to be that of the ''Esmeralda'' from [[Vasco da Gama]]'s 1502–1503 fleet. The wreck was initially discovered in 1998. Later underwater excavations took place between 2013 and 2015 through a partnership between the Oman Ministry of Heritage and Culture and [[Blue Water Recoveries]] Ltd., a shipwreck recovery company. The vessel was identified through such artifacts as a &quot;Portuguese coin minted for trade with India (one of only two coins of this type known to exist) and stone cannonballs engraved with what appear to be the initials of Vincente Sodré, da Gama's maternal uncle and the commander of the ''Esmeralda''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last1=Romey|first1=Kristin|title=Shipwreck Discovered from Explorer Vasco da Gama's Fleet|url=http://news.nationalgeographic.com/2016/03/20160314-oman-shipwreck-explorer-vasco-da-gama-age-of-exploration-india-route/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316022757/http://news.nationalgeographic.com/2016/03/20160314-oman-shipwreck-explorer-vasco-da-gama-age-of-exploration-india-route/|url-status=dead|archive-date=March 16, 2016|access-date=15 March 2016|magazine=National Geographic|date=14 March 2016}}&lt;/ref&gt;

==قابل ذڪر ماڻهو ۽ عورتون==
*محمد البرواني (پيدائش 1952)، ارب پتي ۽ ايم بي هولڊنگ جو باني 
*علي الحبشي (پيدائش 1981)، پيشه ور فٽبالر، اومان جي قومي ٽيم جو ڪپتان ۽ سعودي ڪلب الهلال جو گول ڪيپر
* عماد الحسني (پيدائش 1984)، پيشه ور فٽبالر
* احمد الحارثي (پيدائش 1981)، ريس ڪار ڊرائيور 
* فاطمه النبهاني (پيدائش 1991)، ٽينس پليئر 
* شمع محمد (1958–2022)، ٽيليويزن اداڪار 
* علي بن مسعود السنيدي (پيدائش 1964)، اڳوڻي اوماني وزير واپار ۽ صنعت
* سنيحه الال (پيدائش 1987)، هندستاني بالي ووڊ اداڪاره، هن مسقط جي انڊين اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي
* نتيا ودياساگر (پيدائش 1985)، آمريڪي اداڪارا 
* الفيصل الزبير (پيدائش 1998)، ريس ڪار ڊرائيور
* حامد الوهبي (پيدائش 1968)، ريلي ڊرائيور 
* مزنا المصفر (پيدائش 1987) عمان ۾ پهرين عورت فلم ڊائريڪٽر
* اويسي (1989–2018)، سويڊني ميوزڪ پروڊيوسر ۽ ڊي جي، مسقط هلز ۾ فوت ٿي وئي 
* مهيش ڀوپاٽي (پيدائش 1974)، هندستاني ٽينس پليئر، هن انڊين اسڪول، مسقط ۾ تعليم حاصل ڪئي.
* سارا-جين ڊياس (پيدائش 1974)، هندستاني اداڪارا، هن انڊين اسڪول، مسقط ۾ تعليم حاصل ڪئي.
*اسلا فشر (پيدائش 1976)، آسٽريليا جي اداڪارا، اسڪاٽ والدين جي گهر مسقط ۾ پيدا ٿي ۽ آسٽريليا ۾ رهندي هئي
* ٽيٽ ميڪ ري (پيدائش 2003)، ڪينيڊين ڳائڻي-گيت نگار، آمريڪي انٽرنيشنل اسڪول مسقط ۾ تعليم حاصل ڪئي.

==پڻ ڏسو==
{{portal|وچ اوڀر }}
*
* [[عمان جي نار]]
* [[سلطان قابوس جي وڏي مسجد|جامع مسجد سلطان قابوس]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ڪتابيات==
*{{Cite book|author=Barth, Hans-Jörg|author2=Benno Böer|title=Sabkha Ecosystems: The Arabian Peninsula and Adjacent Countries|publisher=Springer|year=2002|url=https://books.google.com/books?id=O7fIy_Rwgc8C&amp;pg=PA99|isbn=978-1-4020-0504-6}}
*{{Cite book|author=Fahlbusch, Erwin|author2=Geoffrey William Bromiley |author3=David B. Barrett |title=The Encyclopedia of Christianity|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=7ly4DgtT3LkC&amp;pg=PA829|isbn=978-0-8028-2415-8}}
* [https://archive.org/stream/ForsterCTheHistoricalGeographyOfArabiaOrThePatriarchalEvidencesOfRevealedReligionVol11844/Forster%20C%20-%20The%20Historical%20Geography%20of%20Arabia%2C%20or%2C%20The%20Patriarchal%20Evidences%20of%20Revealed%20Religion%20Vol%201%20-%201844#page/n5/mode/2up Forster, Charles, ''The Historical Geography of Arabia: Or, The Patriarchal Evidences of Revealed Religion: a Memoir,'' Duncan and Malcolm, 1844, Vol.1]
* [https://archive.org/details/ForsterCTheHistoricalGeographyOfArabiaOrThePatriarchalEvidencesOfRevealedReligionVol21844  Forster, Charles, ''The Historical Geography of Arabia: Or, The Patriarchal Evidences of Revealed Religion: a Memoir,'' Duncan and Malcolm, 1844, Vol.2]
*{{Cite book |author=Ghazanfar |first1=Shahina A. |last2=Fisher |first2=Martin |title=Vegetation of the Arabian Peninsula |publisher=Springer |year=1998 |author-link=Shahina A. Ghazanfar |url=https://books.google.com/books?id=OPniyjxTu-UC |isbn=978-0-7923-5015-6}}
*{{cite book |last1=Hailman |first1=John R. |title=Thomas Jefferson on Wine |date=2006 |publisher=Univ. Press of Mississippi |isbn=978-1-57806-841-8 |url=https://books.google.com/books?id=7bIfz0aP0cYC&amp;pg=PA49 |language=en}}
*{{Cite book|author=Kechichian, Joseph A.|title=Oman and the World: The Emergence of an Independent Foreign Policy|publisher=RAND Corporation|year=1995|location=Great Britain|url=https://books.google.com/books?id=SIns4vhNgRkC|isbn=978-0-8330-2332-2}}
*{{Cite book|author=Long, David E.|author2=Reich, Bernard |author3=Gasiorowski, Mark |title=The Government and Politics of the Middle East and North Africa|publisher=Westview Press|year=2007|url=https://books.google.com/books?id=LpGGbueEuXsC|isbn=978-0-8133-4361-7}}
*{{Cite book|author=Miles, Samuel Barrett|author-link=Samuel Barrett Miles|author2=Robin Bidwell |author-link2=Robin Leonard Bidwell |title=The Countries and Tribes of the Persian Gulf|publisher=Garnet &amp; Ithaca Press}}
* {{cite book|author=Peterson, J. E.|title=Historical Muscat |year=2007|publisher=Brill |isbn=978-90-04-15266-3 |chapter=Chronology |url= https://books.google.com/books?id=gNu4_uHo7CQC |page=117+ 
|ref= {{harvid|Peterson|2007}}
}}
*{{Cite book|author=Phillips, Wendell|title=Unknown Oman|publisher=D. McKay Co.|year=1966|page=4}}
*{{Cite book|author=Potter, Lawrence|author2=Sick, Gary|title=Security in the Persian Gulf|publisher=Macmillan|year=2002|url=https://books.google.com/books?id=nYphS6AV8OwC|isbn=978-0-312-23950-3}}
*{{Cite book|author=Rice, Michael|title=The Archeology of the Arabian Gulf|publisher=[[Routledge]]|year=1994|url=https://books.google.com/books?id=kWRfe7AdVaYC|isbn=978-0-415-03268-1}}
*{{Cite book|author=Room, Adrian|title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for Over 5000 Natural Features, Countries, Capitals, Territories, Cities and Historic Sites|publisher=McFarland|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=PzIer-wYbnQC&amp;pg=PA246|isbn=978-0-7864-1814-5}}
*{{Cite book|author=Salm, Rodney V.|author2=Rolf A.C. Jensen |author3=Vassili Papastavrou |title=Marine Fauna of Oman|publisher=IUCN|year=1993|url=https://books.google.com/books?id=OPniyjxTu-UC|isbn=978-2-8317-0180-6}}

==وڌيڪ اڀياس ==
{{See also|Timeline of Muscat, Oman#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Muscat, Oman}}
*[https://web.archive.org/web/20110304135525/http://www.omancensus.net/new/images/stories/docs/2010_Preliminary_Results.pdf omancensus.net] (PDF)
*[https://web.archive.org/web/20110304135525/http://www.omancensus.net/new/images/stories/docs/2010_Preliminary_Results.pdf 2010 Preliminary Results] (PDF)
*{{cite web|url=http://www.omancensus.net/english/pdf_files/final_results.pdf |title=Final Results of the Census 2003 |access-date=2008-09-17 |author=Census Administration |publisher=Ministry of the National Economy, Government of Oman |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003062038/http://www.omancensus.net/english/pdf_files/final_results.pdf |archive-date=October 3, 2008 }} 
*{{cite web|url=http://www.omancensus.net/english/selected_data_population_muscat.asp|title=Data &amp; Indicators of the Population|access-date=2008-09-17|author=Census Administration|publisher=Ministry of the National Economy, Government of Oman |archive-url = https://web.archive.org/web/20080613154426/http://www.omancensus.net/english/selected_data_population_muscat.asp &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archive-date = 2008-06-13}}
*{{Cite book|publisher=United Kingdom Parliament|title=Parliamentary Papers|year=1876|location=London|url=https://books.google.com/books?id=-UMTAAAAYAAJ&amp;pg=PA181}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons}}
{{Wikivoyage|Muscat}}
*[http://www.mofa.gov.om Ministry of Foreign Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207021009/http://www.mofa.gov.om/ |date=2006-02-07 }}
*[http://www.omantourism.gov.om/ Official Ministry Of Tourism site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228174320/http://www.omantourism.gov.om/ |date=2009-02-28 }}
*[https://web.archive.org/web/20110304135525/http://www.omancensus.net/new/images/stories/docs/2010_Preliminary_Results.pdf omancensus.net] (PDF; archived)

{{Authority control}}
[[زمرو:اڳوڻي پرتگالي ڪالونيون]]
[[زمرو:اومان]]
[[زمرو:اومان ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:ٻي صدي ۾ قائم ٿيندڙ آبادي واريون جڳهيون]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:عربستان ۾ بندرگاهه شهر]]
[[زمرو:عمان جي نار]]
[[زمرو:مسقط]]</text>
      <sha1>7tp6p8nw45t5hly1vworwkinh8eveqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قديم يونان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79114</id>
    <revision>
      <id>413440</id>
      <parentid>406204</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="633" sha1="g482qxbih4c0133fs33bcto3k0manyz" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:قديم تهذيبون|قديم يونان]]
[[زمرو:يونان]]
[[زمرو:قديم تاريخ|قديم يونان]]
[[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم يونان]]
[[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|يونان]]
[[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]]
[[زمرو:ڪانسي واري دور جون تهذيبون|قديم يونان]]
[[زمرو:قديم يونان جي تاريخ]]
[[زمرو:لوهه جي دور جون تهذيبون|قديم يونان]]
[[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم يونان]]</text>
      <sha1>g482qxbih4c0133fs33bcto3k0manyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قديم يونان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79211</id>
    <revision>
      <id>413444</id>
      <parentid>406206</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>413444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4276" sha1="m88wn1qw22sphqgne6mbvvacq9jgvd8" xml:space="preserve">[[File:Carte Grece antique 02.jpg|thumb|قديم يونان: 1100 ق.م کان 30 ق.م تائين]]
'''قديم يونان''' (&lt;small&gt;Ancient&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Greece&lt;/small&gt;)، هڪ اتر-اوڀر [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ]] جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م. جي يوناني اونداهي دور کان وٺي قديم عھد تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ شھري رياستون ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو &lt;small&gt;13&lt;/small&gt; سالن جي لاءِ [[سڪندر اعظم]] جي حڪمراني ھيٺ [[مقدونيا (قديم رياست)|قديم مقدونيا]] ۾ گڏ رھيا ھئا.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Paths from ancient Greece |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-08846-7 |pages=27 کان 50}}&lt;/ref&gt;

ماهر قديم يونان جي شروعات &quot;مائيسيني يونان&quot; (&lt;small&gt;Mycenaean&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Greece&lt;/small&gt;) واري دور مان مڃين ٿا، جنهن جو زوال تقريباً &lt;small&gt;1100&lt;/small&gt; قبل مسيح ۾ &quot;[[ڪانسي جو دور|ڪانسي واري دور]]&quot; جي خاتمي دوران ٿيو. ان کان ٽي صديون پوءِ، يعني اٺين صدي قبل مسيح ۾، يوناني شهري رياستون (جن کي &quot;پولس&quot; چيو ويندو هو) وجود ۾ اچڻ شروع ٿيون؛ ان سان گڏ ئي &quot;آرڪيڪ دور&quot; (&lt;small&gt;Archaic&lt;/small&gt;) ۽ بحرِ روم جي علائقي ۾ يوناني نوآبادين جي قيام جو سلسلو شروع ٿيو. ان کان پوءِ قديم يونان جي &quot;ڪلاسڪي دور&quot; (&lt;small&gt;Classical&lt;/small&gt;) ۾ ذهني ۽ فڪري عروج جو زمانو آيو، جنهن جو دائرو يوناني-فارسي جنگين کان وٺي &lt;small&gt;323&lt;/small&gt; قبل مسيح ۾ سڪندرِ اعظم جي وفات تائين پکڙيل هو. هن دور ۾ ايٿنس جو &quot;سونهري دور&quot;، ايٿنس ۽ اسپارٽا وچ ۾ &quot;پيلوپونيسين جنگ&quot;، اسپارٽا ۽ ٿيبس جي مختصر مدي واري بالادستي، ميسيڊونيا جي فلپ ٻئي جي اڳواڻي ۾ ”هيلينڪ ليگ“ جو قيام ۽ ان کان پوءِ سندس پٽ سڪندرِ اعظم پاران فارس جي [[هخامنشي سلطنت]] (&lt;small&gt;Achaemenid&lt;/small&gt;) جي فتح شامل هئا. سڪندر جي علائقائي فتوحات جي نتيجي ۾ قديم يوناني ثقافت [[اتر آفريڪا]] ۽ [[اولهه ايشيا]] تائين پکڙجي وئي؛ ان دور کي هيلينڪ دور&quot; (&lt;small&gt;Hellenistic&lt;/small&gt;) چيو وڃي ٿو، جيڪو تقريباً &lt;small&gt;30&lt;/small&gt; قبل مسيح ۾ ان وقت ختم ٿيو جڏهن [[اسڪندريه|اسڪندريا]] مرڪز واري [[قديم مصر|مصر]] جي &quot;ٽوليمي بادشاهت&quot; (&lt;small&gt;Ptolemaic&lt;/small&gt;) کي [[رومي سلطنت|روم]] پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ورتو.   

ڪلاسڪي يوناني ثقافت، خاص طور تي يوناني فلسفي، قديم روم تي گهرو اثر وڌو، جنهن ان ثقافت جي مختلف شڪلين کي بحرِ روم ۽ يورپ جي وڏي حصي تائين ڦهلايو. ان ئي سبب ڪري، ڪلاسڪي يونان کي عام طور تي مغربي تهذيب جو گهوارو يا بنيادي مرڪز سمجهيو ويندو آهي؛ اها ئي بنيادي ثقافت آهي جتان جديد مغرب سياست، فلسفي، سائنس ۽ فن جي شعبي ۾ پنهنجا ڪيترائي بنيادي اصول ۽ خيال حاصل ڪري ٿو. 

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:قديم تهذيبون|قديم يونان]]
[[زمرو:قديم تاريخ|قديم يونان]]
[[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم يونان]]
[[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|يونان]]
[[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]]
[[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم يونان]]
[[زمرو:ڪانسي واري دور جون تهذيبون|قديم يونان]]
[[زمرو:لوهه جي دور جون تهذيبون|قديم يونان]]</text>
      <sha1>m88wn1qw22sphqgne6mbvvacq9jgvd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غير ڪرنگھيدار جانور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80273</id>
    <revision>
      <id>413470</id>
      <parentid>405380</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T13:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27625" sha1="d8k1l66ke4pe2vea4u1lg400xhd1gyi" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}}

{{Paraphyletic group
| name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| image = Invertebrate montage (2022).jpg
| image_upright = 1.2
| image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع
| image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]).
| auto = yes
| parent = Animalia
| includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه
| excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]]
| excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين
}}

'''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (Invertebrates) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جو ستون]] (عام طور ''ريڙهه'' يا ''ڪرنگهو'' سڏيو ويندو آهي) نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪ]]، [[اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. باقي مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن.

جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;isbn0-412-15220-7&quot;&gt;{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}&lt;/ref&gt;{{page number needed|date=June 2026}} ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اهي 10 [[مائڪرو ميٽر|μm]] (0.0004 انچ)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}&lt;/ref&gt; جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي 9–10 ميٽر (30–33 فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Roper, C.F.E. &amp; P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb &amp; C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.&lt;/ref&gt;

ڪجهه اهڙا جانور جن کي ڪرنگهي کان سواءِ جانور چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائيلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي.

== لفظي بڻ بڻياد ==

انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني &quot;ڦرڻ&quot;، مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Latin Tucker&quot;&gt;{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}&lt;/ref&gt; اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ &quot;نه&quot; يا &quot;کان سواءِ&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}&lt;/ref&gt;

== ٽيڪسانامي اهميت ==

''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. &quot;انورٽيبراتا&quot; سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو &quot;ورٽيبراتا&quot; ۽ &quot;انورٽيبراتا&quot; ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن&lt;ref name=&quot; Pech&quot;&gt;{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}&lt;/ref&gt; يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}&lt;/ref&gt;

ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;isbn0-19-861271-0&quot;&gt;{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}&lt;/ref&gt; ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Agassiz2013&quot;&gt;{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&amp;pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}&lt;/ref&gt; پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن.

== موجود نسلن جو انگ ==

بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=IUCN1014&gt;The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه
! فائيلم
! تصوير
! بيان ڪيل نسلن جو&lt;br /&gt;اندازي مطابق انگ&lt;ref name=IUCN1014 /&gt;
|-
| [[جيت]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]]
| align=right | 1,000,000
|-
| [[اراڪنڊ]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]]
| align=right | 102,248
|-
| [[گيسٽروپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]]
| align=right | 85,000
|-
| [[ڪرسٽيشين]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]]
| align=right | 47,000
|-
| [[بائيوالو]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]]
| align=right | 20,000
|-
| [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،&lt;br/&gt;مرجان، سامونڊي قلم]]
| [[نائڊيريا]]
| [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]]
| align=right | 2,175
|-
| [[سيفالوپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]]
| align=right | 900
|-
| [[ويلويٽ ورم]]
| [[اونيڪوفورا]]
| [[File:Velvet worm.jpg|100px]]
| align=right | 165
|-
| [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]]
| align=right | 4
|-
| ٻيا&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،&lt;br/&gt;[[اسپنج]] وغيره&lt;/small&gt;
| —
| —
| align=right | 68,658
|-
|
|
! align=right | ڪُل:
! align=right | ~1,300,000
|}

[[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،&lt;ref name=IUCN1014 /&gt; جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن.

== خاصيتون ==

سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي.

=== جسماني بناوت ۽ هم آهنگي ===

گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.&lt;ref name=&quot;gastropod development&quot;&gt;{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،&lt;ref name=Columbia&gt;[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).&lt;/ref&gt; جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا.

==== اعصابي سرشتو ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.&lt;ref name=&quot;Nicholls and Baylor, 1968&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pastor et al., 1996&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Byrne et al., 1978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castellucci et al., 1970&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fischer et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}&lt;/ref&gt; مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Illich and Walters, 1997&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469&lt;/ref&gt;

نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Eismann et al., 1984&quot;&gt;Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). &quot;Do insects feel pain? — A biological view&quot;. Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John Smith and Lewis, 2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}&lt;/ref&gt;

==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ====

[[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]]
[[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In &quot;Microscopic Anatomy of Invertebrates&quot;. Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.&lt;/ref&gt; جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== ٻڌڻ ====

{{excerpt|ڪن|ڪرنگهي کان سواءِ جانور}}

=== نسل وڌائڻ ===

ڪرنگهي وارن جانورن وانگر، ڪرنگهي کان سواءِ گهڻا جانور گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي ۾ [[جنسي نسل وڌائڻ]] وسيلي نسل وڌائين ٿا. اهي خاص [[گيميٽوگونيم|توليدي گهرڙا]] پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[ميئوسس]] مان گذري ننڍا ۽ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرم]] يا وڏا ۽ غيرحرڪتي [[بيضو|بيضا]] پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Schwartz|first=Jill|title=Master the GED 2011 (w/CD)|year=2010|publisher=Peterson's|isbn=978-0-7689-2885-3|page=[h</text>
      <sha1>d8k1l66ke4pe2vea4u1lg400xhd1gyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413471</id>
      <parentid>413470</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T13:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31026" sha1="n4t8yiua20vq0s10fhn17vm1v7f3vc8" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}}

{{Paraphyletic group
| name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| image = Invertebrate montage (2022).jpg
| image_upright = 1.2
| image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع
| image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]).
| auto = yes
| parent = Animalia
| includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه
| excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]]
| excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين
}}

'''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (Invertebrates) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جو ستون]] (عام طور ''ريڙهه'' يا ''ڪرنگهو'' سڏيو ويندو آهي) نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪ]]، [[اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. باقي مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن.

جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;isbn0-412-15220-7&quot;&gt;{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}&lt;/ref&gt;{{page number needed|date=June 2026}} ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اهي 10 [[مائڪرو ميٽر|μm]] (0.0004 انچ)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}&lt;/ref&gt; جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي 9–10 ميٽر (30–33 فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Roper, C.F.E. &amp; P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb &amp; C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.&lt;/ref&gt;

ڪجهه اهڙا جانور جن کي ڪرنگهي کان سواءِ جانور چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائيلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي.

== لفظي بڻ بڻياد ==

انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني &quot;ڦرڻ&quot;، مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Latin Tucker&quot;&gt;{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}&lt;/ref&gt; اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ &quot;نه&quot; يا &quot;کان سواءِ&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}&lt;/ref&gt;

== ٽيڪسانامي اهميت ==

''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. &quot;انورٽيبراتا&quot; سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو &quot;ورٽيبراتا&quot; ۽ &quot;انورٽيبراتا&quot; ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن&lt;ref name=&quot; Pech&quot;&gt;{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}&lt;/ref&gt; يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}&lt;/ref&gt;

ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;isbn0-19-861271-0&quot;&gt;{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}&lt;/ref&gt; ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Agassiz2013&quot;&gt;{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&amp;pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}&lt;/ref&gt; پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن.

== موجود نسلن جو انگ ==

بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=IUCN1014&gt;The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه
! فائيلم
! تصوير
! بيان ڪيل نسلن جو&lt;br /&gt;اندازي مطابق انگ&lt;ref name=IUCN1014 /&gt;
|-
| [[جيت]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]]
| align=right | 1,000,000
|-
| [[اراڪنڊ]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]]
| align=right | 102,248
|-
| [[گيسٽروپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]]
| align=right | 85,000
|-
| [[ڪرسٽيشين]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]]
| align=right | 47,000
|-
| [[بائيوالو]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]]
| align=right | 20,000
|-
| [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،&lt;br/&gt;مرجان، سامونڊي قلم]]
| [[نائڊيريا]]
| [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]]
| align=right | 2,175
|-
| [[سيفالوپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]]
| align=right | 900
|-
| [[ويلويٽ ورم]]
| [[اونيڪوفورا]]
| [[File:Velvet worm.jpg|100px]]
| align=right | 165
|-
| [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]]
| align=right | 4
|-
| ٻيا&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،&lt;br/&gt;[[اسپنج]] وغيره&lt;/small&gt;
| —
| —
| align=right | 68,658
|-
|
|
! align=right | ڪُل:
! align=right | ~1,300,000
|}

[[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،&lt;ref name=IUCN1014 /&gt; جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن.

== خاصيتون ==

سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي.

=== جسماني بناوت ۽ هم آهنگي ===

گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.&lt;ref name=&quot;gastropod development&quot;&gt;{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،&lt;ref name=Columbia&gt;[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).&lt;/ref&gt; جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا.

==== اعصابي سرشتو ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.&lt;ref name=&quot;Nicholls and Baylor, 1968&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pastor et al., 1996&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Byrne et al., 1978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castellucci et al., 1970&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fischer et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}&lt;/ref&gt; مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Illich and Walters, 1997&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469&lt;/ref&gt;

نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Eismann et al., 1984&quot;&gt;Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). &quot;Do insects feel pain? — A biological view&quot;. Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John Smith and Lewis, 2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}&lt;/ref&gt;

==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ====

[[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]]
[[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In &quot;Microscopic Anatomy of Invertebrates&quot;. Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.&lt;/ref&gt; جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== ٻڌڻ ====

رڳو [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] ۾ ڪن هوندا آهن، پر ڪيترائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] ٻين قسمن جي حسي عضون وسيلي آواز محسوس ڪن ٿا. [[جيت|جيتن]] ۾ پري کان ايندڙ آواز ٻڌڻ لاءِ [[ٽيمپينل عضوو|ٽيمپينل عضوا]] استعمال ٿين ٿا. جيت جي خاندان موجب اهي عضوا مٿي يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي تي موجود ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Yack, JE; Fullard, JH (1993). &quot;What is an insect ear?&quot;. ''Ann. Entomol. Soc. Am.'' 86 (6): 677–682. doi:10.1093/aesa/86.6.677.&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن جا ٽيمپينل عضوا انتهائي حساس هوندا آهن، جنهن سبب اهي آواز کي تمام گهڻي حساسيت سان محسوس ڪري سگهن ٿا.

مادي تڏ مک ''[[اورميا اوڪريشيا]]'' (''Ormia ochracea'') جي پيٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽيمپينل عضوا هوندا آهن. اهي ٻاهرئين ڍانچي جي هڪ سنهي پل وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ ننڍڙن ڪن جي پردن وانگر ڪم ڪندا آهن. پاڻ ۾ ڳنڍيل هجڻ سبب اهي آواز جي رخ بابت تمام درست معلومات مهيا ڪن ٿا. هي مک انهن حسي عضون وسيلي پنهنجي ميزبان نر [[تڏ (جيت)|تڏ]] جو آواز معلوم ڪري ٿي. تڏ جو آواز ڪهڙي طرف کان اچي ٿو، ان موجب مک جي ٻڌڻ وارن عضون ۾ پيدا ٿيندڙ ارتعاش جي وقت ۾ تمام معمولي فرق ٿئي ٿو. اهو فرق رڳو سيڪنڊ جي 50 اربين حصي جيترو به ٿي سگهي ٿو، پر مک لاءِ ڳائيندڙ نر تڏ جي رخ جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي، جنهن کان پوءِ اها ان تي طفيلي عمل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Piper, Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press.&lt;/ref&gt;

وڌيڪ سادي حسي بناوتون ٻين [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] کي ويجهي فاصلي تي پيدا ٿيندڙ آوازي ارتعاش محسوس ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مثال طور [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙن]] ۽ [[ڪاڪروچ|ڪاڪروچن]] جي ٽنگن تي حسي وار هوندا آهن، جيڪي اهڙن ارتعاشن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

[[موناَرڪ پوپٽ]] جي سنڍين ۾ هوا وسيلي منتقل ٿيندڙ ارتعاشن، يعني آواز، جي جواب ۾ رويو تبديل ٿيندي ڏٺو ويو آهي. تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته آواز محسوس ڪرڻ ۾ سندن اڳئين ڇاتيءَ جي مٿئين حصي تي موجود لڳ ڀڳ 450 مائڪرو ميٽر ڊگهن وارن جو هڪ جوڙو ڪردار ادا ڪري ٿو، جن کي [[ٽرائيڪوئڊ سينسيلا]] چيو وڃي ٿو. انهن سنڍين ۾ شڪاري ۽ [[طفيلي جاندار|طفيلي]] جيتن جي اڏام دوران پيدا ٿيندڙ آوازن جي جواب ۾ ردعمل پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;Taylor, Chantel J.; Yack, Jayne E. (1 January 2019). &quot;Hearing in Caterpillars of the Monarch Butterfly (''Danaus plexippus'')&quot;. ''Journal of Experimental Biology''. doi:10.1242/jeb.211862.&lt;/ref&gt;

=== نسل وڌائڻ ===

ڪرنگهي وارن جانورن وانگر، ڪرنگهي کان سواءِ گهڻا جانور گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي ۾ [[جنسي نسل وڌائڻ]] وسيلي نسل وڌائين ٿا. اهي خاص [[گيميٽوگونيم|توليدي گهرڙا]] پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[ميئوسس]] مان گذري ننڍا ۽ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرم]] يا وڏا ۽ غيرحرڪتي [[بيضو|بيضا]] پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Schwartz|first=Jill|title=Master the GED 2011 (w/CD)|year=2010|publisher=Peterson's|isbn=978-0-7689-2885-3|page=[h</text>
      <sha1>n4t8yiua20vq0s10fhn17vm1v7f3vc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413472</id>
      <parentid>413471</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T14:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61326" sha1="72jrca7cext6t6qsihooid53eltrkxc" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}}

{{Paraphyletic group
| name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| image = Invertebrate montage (2022).jpg
| image_upright = 1.2
| image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع
| image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]).
| auto = yes
| parent = Animalia
| includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه
| excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]]
| excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين
}}

'''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (Invertebrates) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جو ستون]] (عام طور ''ريڙهه'' يا ''ڪرنگهو'' سڏيو ويندو آهي) نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪ]]، [[اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. باقي مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن.

جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;isbn0-412-15220-7&quot;&gt;{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}&lt;/ref&gt;{{page number needed|date=June 2026}} ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اهي 10 [[مائڪرو ميٽر|μm]] (0.0004 انچ)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}&lt;/ref&gt; جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي 9–10 ميٽر (30–33 فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Roper, C.F.E. &amp; P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb &amp; C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.&lt;/ref&gt;

ڪجهه اهڙا جانور جن کي ڪرنگهي کان سواءِ جانور چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائيلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي.

== لفظي بڻ بڻياد ==

انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني &quot;ڦرڻ&quot;، مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Latin Tucker&quot;&gt;{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}&lt;/ref&gt; اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ &quot;نه&quot; يا &quot;کان سواءِ&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}&lt;/ref&gt;

== ٽيڪسانامي اهميت ==

''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. &quot;انورٽيبراتا&quot; سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو &quot;ورٽيبراتا&quot; ۽ &quot;انورٽيبراتا&quot; ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن&lt;ref name=&quot; Pech&quot;&gt;{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}&lt;/ref&gt; يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}&lt;/ref&gt;

ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;isbn0-19-861271-0&quot;&gt;{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}&lt;/ref&gt; ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Agassiz2013&quot;&gt;{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&amp;pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}&lt;/ref&gt; پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن.

== موجود نسلن جو انگ ==

بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=IUCN1014&gt;The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه
! فائيلم
! تصوير
! بيان ڪيل نسلن جو&lt;br /&gt;اندازي مطابق انگ&lt;ref name=IUCN1014 /&gt;
|-
| [[جيت]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]]
| align=right | 1,000,000
|-
| [[اراڪنڊ]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]]
| align=right | 102,248
|-
| [[گيسٽروپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]]
| align=right | 85,000
|-
| [[ڪرسٽيشين]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]]
| align=right | 47,000
|-
| [[بائيوالو]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]]
| align=right | 20,000
|-
| [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،&lt;br/&gt;مرجان، سامونڊي قلم]]
| [[نائڊيريا]]
| [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]]
| align=right | 2,175
|-
| [[سيفالوپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]]
| align=right | 900
|-
| [[ويلويٽ ورم]]
| [[اونيڪوفورا]]
| [[File:Velvet worm.jpg|100px]]
| align=right | 165
|-
| [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]]
| align=right | 4
|-
| ٻيا&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،&lt;br/&gt;[[اسپنج]] وغيره&lt;/small&gt;
| —
| —
| align=right | 68,658
|-
|
|
! align=right | ڪُل:
! align=right | ~1,300,000
|}

[[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،&lt;ref name=IUCN1014 /&gt; جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن.

== خاصيتون ==

سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي.

=== جسماني بناوت ۽ هم آهنگي ===

گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.&lt;ref name=&quot;gastropod development&quot;&gt;{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،&lt;ref name=Columbia&gt;[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).&lt;/ref&gt; جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا.

==== اعصابي سرشتو ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.&lt;ref name=&quot;Nicholls and Baylor, 1968&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pastor et al., 1996&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Byrne et al., 1978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castellucci et al., 1970&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fischer et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}&lt;/ref&gt; مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Illich and Walters, 1997&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469&lt;/ref&gt;

نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Eismann et al., 1984&quot;&gt;Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). &quot;Do insects feel pain? — A biological view&quot;. Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John Smith and Lewis, 2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}&lt;/ref&gt;

==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ====

[[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]]
[[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In &quot;Microscopic Anatomy of Invertebrates&quot;. Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.&lt;/ref&gt; جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== ٻڌڻ ====

رڳو [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] ۾ ڪن هوندا آهن، پر ڪيترائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] ٻين قسمن جي حسي عضون وسيلي آواز محسوس ڪن ٿا. [[جيت|جيتن]] ۾ پري کان ايندڙ آواز ٻڌڻ لاءِ [[ٽيمپينل عضوو|ٽيمپينل عضوا]] استعمال ٿين ٿا. جيت جي خاندان موجب اهي عضوا مٿي يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي تي موجود ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Yack, JE; Fullard, JH (1993). &quot;What is an insect ear?&quot;. ''Ann. Entomol. Soc. Am.'' 86 (6): 677–682. doi:10.1093/aesa/86.6.677.&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن جا ٽيمپينل عضوا انتهائي حساس هوندا آهن، جنهن سبب اهي آواز کي تمام گهڻي حساسيت سان محسوس ڪري سگهن ٿا.

مادي تڏ مک ''[[اورميا اوڪريشيا]]'' (''Ormia ochracea'') جي پيٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽيمپينل عضوا هوندا آهن. اهي ٻاهرئين ڍانچي جي هڪ سنهي پل وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ ننڍڙن ڪن جي پردن وانگر ڪم ڪندا آهن. پاڻ ۾ ڳنڍيل هجڻ سبب اهي آواز جي رخ بابت تمام درست معلومات مهيا ڪن ٿا. هي مک انهن حسي عضون وسيلي پنهنجي ميزبان نر [[تڏ (جيت)|تڏ]] جو آواز معلوم ڪري ٿي. تڏ جو آواز ڪهڙي طرف کان اچي ٿو، ان موجب مک جي ٻڌڻ وارن عضون ۾ پيدا ٿيندڙ ارتعاش جي وقت ۾ تمام معمولي فرق ٿئي ٿو. اهو فرق رڳو سيڪنڊ جي 50 اربين حصي جيترو به ٿي سگهي ٿو، پر مک لاءِ ڳائيندڙ نر تڏ جي رخ جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي، جنهن کان پوءِ اها ان تي طفيلي عمل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Piper, Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press.&lt;/ref&gt;

وڌيڪ سادي حسي بناوتون ٻين [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] کي ويجهي فاصلي تي پيدا ٿيندڙ آوازي ارتعاش محسوس ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مثال طور [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙن]] ۽ [[ڪاڪروچ|ڪاڪروچن]] جي ٽنگن تي حسي وار هوندا آهن، جيڪي اهڙن ارتعاشن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

[[موناَرڪ پوپٽ]] جي سنڍين ۾ هوا وسيلي منتقل ٿيندڙ ارتعاشن، يعني آواز، جي جواب ۾ رويو تبديل ٿيندي ڏٺو ويو آهي. تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته آواز محسوس ڪرڻ ۾ سندن اڳئين ڇاتيءَ جي مٿئين حصي تي موجود لڳ ڀڳ 450 مائڪرو ميٽر ڊگهن وارن جو هڪ جوڙو ڪردار ادا ڪري ٿو، جن کي [[ٽرائيڪوئڊ سينسيلا]] چيو وڃي ٿو. انهن سنڍين ۾ شڪاري ۽ [[طفيلي جاندار|طفيلي]] جيتن جي اڏام دوران پيدا ٿيندڙ آوازن جي جواب ۾ ردعمل پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;Taylor, Chantel J.; Yack, Jayne E. (1 January 2019). &quot;Hearing in Caterpillars of the Monarch Butterfly (''Danaus plexippus'')&quot;. ''Journal of Experimental Biology''. doi:10.1242/jeb.211862.&lt;/ref&gt;

==== توليدي نظام ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ توليدي نظام تمام گهڻا ۽ مختلف قسم جا ٿين ٿا. انهن ۾ هڪ عام ڳالهه اها آهي ته اهي آنا ڏين ٿا. سيفالوپوڊن ۽ آرٿروپوڊن کان سواءِ، ڪرنگهي کان سواءِ ٻين لڳ ڀڳ سڀني جانورن ۾ ڀاڻجڻ جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو.


=== سماجي لاڳاپا ===
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سماجي رويو عام آهي، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، مَهُو، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، ماکيءَ جون مکيون، [[پاساليڊائي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref name=ChoeCrespi1997&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521589772}}&lt;/ref&gt; سماجي لاڳاپا خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] جنسن ۾ نمايان هوندا آهن، پر اهي ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ڏٺا وڃن ٿا.

جيت هڪ ٻئي جي موڪليل ڄاڻ کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏيئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riley&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.1038/nature03526| pmid = 15889092| year = 2005| last1 = Riley | first1 = J.| last2 = Greggers | first2 = U.| last3 = Smith | first3 = A.| last4 = Reynolds | first4 = D.| last5 = Menzel | first5 = R.| title = The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance| volume = 435| issue = 7039| pages = 205–7| journal = Nature |bibcode = 2005Natur.435..205R | s2cid = 4413962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Seeley T.D. |author2=Visscher P.K. |author3=Passino K.M. | year = 2006 | title = Group decision making in honey bee swarms | journal = American Scientist | volume = 94 | issue = 3| pages = 220–9 | doi=10.1511/2006.3.220|doi-broken-date=1 July 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frisch1967&quot;&gt;Frisch, Karl von. (1967) The Dance Language and Orientation of Bees. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

=== فائلم ===

[[File:Cladocora.jpg|right|thumb|[[سائپرس]] جي [[پليوسين]] دور مان مليل ''[[ڪلاڊوڪورا]]'' جو پنڊ پهڻ]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ڪيترائي فائلم شامل آهن. انهن مان هڪ [[پوريفرا|اسپنج]] آهن. گهڻي عرصي تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي ٻين جانورن کان ارتقائي لحاظ کان تمام شروعاتي دور ۾ الڳ ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Introduction to Porifera|year=2003|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|isbn=978-81-261-0675-2|author=Bhamrah, H. S.|author2=Kavita Juneja|page=58}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ٻين گهڻن فائلم ۾ ملندڙ پيچيده جسماني تنظيم موجود نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sumich|first=James L.|title=Laboratory and Field Investigations in Marine Life|year=2008|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-5730-4|page=67}}&lt;/ref&gt; انهن جا خلوي قسم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن، پر اڪثر حالتن ۾ اهي واضح بافتن جي صورت ۾ منظم نه هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jessop|first=Nancy Meyer|title=Biosphere; a study of life|year=1970|publisher=Prentice-Hall|page=428}}&lt;/ref&gt; اسپنج عام طور پنهنجي سوراخن مان پاڻي اندر ڇڪي خوراڪ حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=N. S.|title=Continuity And Evolution Of Animals|year=2005|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8293-018-6|page=106}}&lt;/ref&gt; ڪجهه تحقيقن موجب اسپنج لازمي طور ابتدائي بناوت وارا جانور نه آهن، پر ممڪن آهي ته ارتقائي عمل دوران سندن جسماني بناوت ثانوي طور سادي ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dunn |first1=Casey W. |last2=Hejnol |first2=Andreas |last3=Matus |first3=David Q. |last4=Pang |first4=Kevin |last5=Browne |first5=William E. |last6=Smith |first6=Stephen A. |last7=Seaver |first7=Elaine |last8=Rouse |first8=Greg W. |last9=Obst |first9=Matthias |last10=Edgecombe |first10=Gregory D. |last11=Sørensen |first11=Martin V. |last12=Haddock |first12=Steven H. D. |last13=Schmidt-Rhaesa |first13=Andreas |last14=Okusu |first14=Akiko |last15=Kristensen |first15=Reinhardt Møbjerg |date=April 2008 |title=Broad phylogenomic sampling improves resolution of the animal tree of life |url=https://www.nature.com/articles/nature06614 |journal=Nature |language=en |volume=452 |issue=7188 |pages=745–9 |doi=10.1038/nature06614 |pmid=18322464 |bibcode=2008Natur.452..745D |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

[[ڪٽينوفورا]] ۽ [[نائڊيريا]]، جن ۾ [[سامونڊي گل]]، [[مرجان]] ۽ [[جيلي فش]] شامل آهن، شعاعي هم آهنگي رکن ٿا. انهن ۾ هاضمي لاءِ هڪ خانو هوندو آهي، جنهن جو رڳو هڪ ئي منهن هوندو آهي ۽ اهو ئي وات ۽ مقعد ٻنهي جو ڪم ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A living bay: the underwater world of Monterey Bay|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22149-9|author=Langstroth, Lovell|author2=Libby Langstroth|author3=Todd Newberry|author4=Monterey Bay Aquarium|page=[https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244 244]|url=https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244}}&lt;/ref&gt; ٻنهي ۾ الڳ بافتون هونديون آهن، پر اهي [[عضوو|عضون]] جي صورت ۾ منظم نه هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Safra|first=Jacob E.|title=The New Encyclopædia Britannica, Volume 16|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-961-6|page=523}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ بنيادي طور رڳو ٻه جنيني پرت، [[ايڪٽوڊرم]] ۽ [[اينڊوڊرم]]، هوندا آهن ۽ انهن جي وچ ۾ ڪجهه ڇڙوڇڙ خليا موجود هوندا آهن. انهيءَ ڪري انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ٻه پرت وارا جانور]] به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kotpal|first=R. L.|title=Modern Text Book of Zoology: Invertebrates|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-903-7|page=184|year=2012}}&lt;/ref&gt;

[[ايڪائنوڊرميٽا]] شعاعي هم آهنگي رکندڙ جانور آهن ۽ رڳو سمنڊن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ [[سامونڊي تارو|سامونڊي تارا]]، سامونڊي ارچن، [[ڀرڀرا تارا]]، [[سامونڊي کيرا]] ۽ [[پنکن وارا تارا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Alcamo|first=Edward|title=Biology Coloring Workbook|year=1998|publisher=The Princeton Review|isbn=978-0-679-77884-4|page=220}}&lt;/ref&gt;

جانورن جو سڀ کان وڏو فائلم [[آرٿروپوڊا]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شامل آهي. هن فائلم ۾ جيت، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙا]] ۽ انهن جا ويجها مائٽ شامل آهن. انهن سڀني جو جسم ورجائجندڙ حصن ۾ ورهايل هوندو آهي ۽ عام طور هر حصي سان جوڙن جي صورت ۾ ضميما لڳل هوندا آهن. انهن جي جسم جي ٻاهرئين پاسي سخت ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي، جيڪو واڌ دوران وقت بوقت لهي ويندو آهي.&lt;ref name=forensic&gt;{{cite book|last=Gunn|first=Alan|page=214|title=Essential forensic biology|publisher=John Wiley and Sons|year=2009|isbn=978-0-470-75804-5}}&lt;/ref&gt;

ٻه ننڍا فائلم، [[اونيڪوفورا]] ۽ [[ٽارڊيگريڊا]]، آرٿروپوڊن جا ويجها مائٽ آهن ۽ انهن سان ڪيتريون خاصيتون مشترڪ رکن ٿا، پر انهن ۾ سخت ٻاهريون ڍانچو موجود نه هوندو آهي. [[نيمٽوڊا]]، يعني گول ڪيڙا، ممڪن طور جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهن ۽ اهي پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن. گول ڪيڙا عام طور خوردبيني جسامت جا هوندا آهن ۽ تقريباً هر اهڙي ماحول ۾ ملن ٿا، جتي پاڻي موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=BioInquiry: making connections in biology|year=2003|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-20228-8|author=Prewitt, Nancy L.|author2=Larry S. Underwood|author3=William Surver|page=[https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289 289]|url=https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي اهم طفيلي آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Parasites in social insects|year=1998|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05924-2|last=Schmid-Hempel|first=Paul|page=75}}&lt;/ref&gt; انهن سان لاڳاپيل ننڍن فائلم ۾ [[ڪينورينڪا]]، [[پرياپوليڊا]] ۽ [[لوريڪيفرا]] شامل آهن. انهن گروهن ۾ جسماني خانو گهٽ ترقي يافته هوندو آهي، جنهن کي ڇدمي سيلوم چيو وڃي ٿو. ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نيمرٽيا]]، يعني پٽي جهڙا ڪيڙا، ۽ [[سائپنڪيولا]] شامل آهن.

هڪ ٻيو فائلم [[پليٽي هيلمينٿس]]، يعني چپٽا ڪيڙا، آهي.&lt;ref name=Gilson&gt;{{cite book|last=Gilson|first=Étienne|title=El espíritu de la filosofía medieval|year=2004|publisher=Ediciones Rialp|isbn=978-84-321-3492-0|page=384}}&lt;/ref&gt; اڳ انهن کي ارتقائي لحاظ کان ابتدائي جانور سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي موجود ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي وڌيڪ پيچيده ابن ڏاڏن مان ارتقا پذير ٿيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ruiz-Trillo |first1=Iñaki |last2=Riutort |first2=Marta |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |last4=Herniou |first4=Elisabeth A. |last5=Baguñà |first5=Jaume |date=March 1999 |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–23 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |pmid=10082465 |issn=0036-8075 |bibcode=1999Sci...283.1919R |s2cid=6079655 }}&lt;/ref&gt; چپٽن ڪيڙن ۾ [[سيلوم|جسماني خانو]] نه هوندو آهي؛ اها خاصيت انهن جي ويجهن مائٽن، خوردبيني [[گيسٽروٽرائڪا]]، ۾ پڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;umodena&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |access-date=2008-01-26 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena &amp; Reggio Emilia |archive-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002033954/http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[روٽيفرا]]، يعني روٽيفر، آبي ماحول ۾ عام آهن. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[ايڪينٿوسيفالا]]، [[گناٿوسٽوميوليڊا]]، [[مائڪروگناٿوزوا]] ۽ [[سائڪليوفورا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IntroCyclio&quot;&gt;{{cite journal |last=Kristensen |first= Reinhardt Møbjerg |date=July 2002 |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi =10.1093/icb/42.3.641 |pmid=21708760|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

جانورن جا ٻه وڏا ۽ گهڻن جنسن وارا فائلم، [[مولسڪا]] ۽ [[اينيليڊا]]، پڻ هن گروهه ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca|access-date=2007-11-19 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-url = https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |archive-date = 2006-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES |date = 2000 }}&lt;/ref&gt; مولسڪا، بيان ڪيل جنسن جي انگ موجب جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهي، جنهن ۾ [[گهونگهو|گهونگها]]، [[ڪليم]] ۽ [[اسڪوئڊ]] جهڙا جانور شامل آهن. اينيليڊا ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل ڪيڙا، جهڙوڪ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جا ڪيڙا]] ۽ [[ڄؤرون]]، شامل آهن. [[ٽروڪوفور]] لاروا جي گڏيل موجودگيءَ سبب گهڻي عرصي تائين انهن ٻنهي گروهن کي ويجها مائٽ سمجهيو ويندو رهيو. ساڳئي وقت جسم جي ٽڪرن ۾ ورهايل هجڻ سبب اينيليڊن کي آرٿروپوڊن جي وڌيڪ ويجهو پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eernisse|first1=Douglas J. |last2=Albert|first2=James S. |last3=Anderson|first3=Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology | journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | date=1 September 1992 | doi=10.2307/2992569 | issn=1063-5157| jstor=2992569 }}&lt;/ref&gt; هاڻي ٻنهي فائلم ۾ موجود ڪيترن بناوتي ۽ جينياتي فرقن جي بنياد تي اهڙي مشابهت کي عام طور [[هم رخ ارتقا]] جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Eernisse, Douglas J. |author2=Kim, Chang Bae |author3=Moon, Seung Yeo |author4=Gelder, Stuart R. |author5=Kim, Won |title=Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=43 |issue=3 |pages=207–215 |date=September 1996 |doi=10.1007/PL00006079 |pmid=8703086 |bibcode=1996JMolE..43..207K }}&lt;/ref&gt;

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسبتاً ننڍن فائلم ۾ [[هيمي ڪارڊيٽا]]، يعني بلوط جهڙا ڪيڙا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Asking about life|year=2005|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-40653-0|author=Tobin, Allan J.|author2=Jennie Dusheck|page=497}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪيٽوگناٿا]]، يعني تير جهڙا ڪيڙا، شامل آهن. ٻين فائلم ۾ [[ايڪويلومورفا]]، [[براڪيوپوڊا]]، [[برايوزوا]]، [[اينٽوپروڪٽا]]، [[فورونيڊا]] ۽ [[زينوٽربيلڊا]] شامل آهن.

== درجابندي ==

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي ڪيترن وڏن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه جديد [[حياتياتي درجابندي]] موجب پراڻا يا بحث هيٺ آهن، پر سهولت لاءِ اهي نالا اڃا به استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| title=What Are the Main Groups of Invertebrates?| date=4 August 2015| access-date=17 January 2019| archive-date=17 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190117070101/https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[اسپنج]] (پوريفرا)
* [[ڪنگهي جيلي]] (ڪٽينوفورا)
* [[ميڊوسوزوا|ميڊوسوزوا ۽ مرجان]] (نائڊيريا)
* [[زينوڪوئلومورفا|ايڪوئل]] (زينوڪوئلومورفا)
* [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] (پليٽي هيلمينٿس)
* [[اينيليڊ|برسل ڪيڙا، ڌرتيءَ جا ڪيڙا ۽ ڄؤرون]] (اينيليڊا)
* [[آرٿروپوڊ|جيت، اسپرنگ ٽيل، ڪرسٽيشين، مائرياپوڊ ۽ ڪيليسريٽ]] (آرٿروپوڊا)
* [[مولسڪا|ڪائٽن، گهونگها، سلگ، بائيوالو، ٽسڪ شيل ۽ سيفالوپوڊ]] (مولسڪا)
* [[نيمٽوڊ|گول يا ڌاڳي جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽوڊا)
* [[روٽيفر]] (روٽيفرا)
* [[ٽارڊيگريڊ]] (ٽارڊيگريڊا)
* [[اسڪيليڊوفورا|اسڪيليڊوفوران]] (اسڪيليڊوفورا)
* [[لوفوفوراٽا]]
* [[مخمل جهڙا ڪيڙا]] (اونيڪوفورا)
* [[تير جهڙا ڪيڙا]] (ڪيٽوگناٿا)
* [[نيمٽومورفا|گورڊين يا گهوڙي جي وار جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽومورفا)
* [[نيمرٽيا|پٽي جهڙا ڪيڙا]] (نيمرٽيا)
* [[پليڪوزوا]]
* [[لوريڪيفرا]]
* [[ايڪائنوڊرم|سامونڊي تارا، سامونڊي ارچن، سامونڊي کيرا، سامونڊي للي ۽ ڀرڀرا تارا]] (ايڪائنوڊرميٽا)
* [[هيمي ڪارڊيٽا|بلوط جهڙا ڪيڙا، سيفالوڊسڪس ۽ گريپٽولائٽ]] (هيمي ڪارڊيٽا)
* [[ايمفيوڪسيفارمز|لينسليٽ]] (ايمفيوڪسيفارمز)
* [[ٽيونيڪيٽ|سالپ، پائروسوم، ڊوليولڊ، لارواسيئن ۽ سامونڊي اسڪوئرٽ]] (ٽيونيڪاٽا)
* [[سمبيون|سائڪليوفورا]]
* [[ايڪينٿوسيفالا]]
* [[برايوزوا]]
* [[پرياپوليڊا]]
* [[براڪيوپوڊا]]
* [[ڊائيسيئميڊا]]
* [[اينٽوپروڪٽا]]
* [[گناٿوسٽوميوليڊا]]
* [[لوبوپوڊيا]]
* [[ڪينورينڪا]]
* [[مائڪروگناٿوزوا]]
* [[آرٿونيڪٽيدا]]
* [[پيٽالونامي]]
* [[فورونيڊا]]
* [[پروآرٽيڪيولاٽا]]
* [[سيڪوريٽيڊا]]
* [[گيسٽروٽرائڪا]]
* [[ٽرائيلوبوزوا]]
* [[ويٽوليڪوليا]]
* [[ليمنوگناٿيا]] (مائڪروگناٿوزوا)

{{Anchor|Microinvertebrate}}سهولت لاءِ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي غير رسمي طور ٻن گروهن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي: وڏا ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجن ٿا، ۽ خوردبيني ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي بنا ڪنهن اوزار جي اک سان نظر نٿا اچن. ٻنهي جي وچ واري حد روايتي طور لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر جسامت تي مقرر ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;Michaluk, Sonja. &quot;macroinvertebrate&quot;. Encyclopedia Britannica, 27 Nov. 2025, https://www.britannica.com/animal/macroinvertebrate. Accessed 4 December 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; microinvertebrate. Oxford Reference. Retrieved 4 Dec. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105410141. &lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

جانورن جا سڀ کان پراڻا ڄاتل پنڊ پهڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا آهن. ڏکڻ آسٽريليا جي اولهه-مرڪزي فلينڊرز واري علائقي ۾ ٽريزونا فارميشن مان مليل لڳ ڀڳ 665 ملين سال پراڻن پنڊ پهڻن کي شروعاتي اسپنجن جا آثار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;roseMaloof&quot;&gt;{{cite journal | author1= Maloof, Adam C. |author2= Rose, Catherine V. |author3= Beach, Robert |author4= Samuels, Bradley M. |author5= Calmet, Claire C. |author6= Erwin, Douglas H. |author7= Poirier, Gerald R. |author8= Yao, Nan |author9= Simons, Frederik J.|title= Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia |journal= Nature Geoscience | volume= 3 | page= 653 |date= 17 August 2010 |doi=10.1038/ngeo934 | issue= 9 | bibcode=2010NatGe...3..653M }}&lt;/ref&gt; ڪجهه قديم حياتيات جا ماهر سمجهن ٿا ته جانور ان کان به گهڻو اڳ، ممڪن طور هڪ ارب سال اڳ، وجود ۾ اچي چڪا هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Biology|year=2005|publisher=Pearson, Benjamin Cummings|isbn=978-0-8053-7171-0|author=Campbell. Neil A.|edition=7|author2=Jane B. Reece|page=526}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گهڻ خلوي صورت شايد [[ٽونين]] دور ۾ وجود ۾ آئي. آخري [[نيوپروٽيروزوئڪ]] دور مان مليل هلڻ ۽ ٻرن ٺاهڻ جا [[اثري پنڊ پهڻ]] اهڙن [[ٽي جنيني پرت وارا جانور|ٽي جنيني پرت وارن]] ڪيڙن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي جسامت ۽ پيچيدگيءَ ۾ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جي ڪيڙن]] جهڙا ۽ لڳ ڀڳ 5 ملي ميٽر ويڪرا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1998&quot;&gt;{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | journal=Science | volume=282 | pages=80–83 | date=October 1998 | last1=Seilacher|first1=A. | last2=Bose |first2=P.K. | last3=Pflüger |first3=F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | issue=5386 |bibcode = 1998Sci...282...80S }}&lt;/ref&gt;

لڳ ڀڳ 453 ملين سال اڳ جانورن ۾ وڏي پيماني تي تنوع پيدا ٿيڻ لڳو ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي اهم گروهه هڪ ٻئي کان ارتقائي طور الڳ ٿيا. انهن جا پنڊ پهڻ [[فينيروزوئڪ]] دؤر جي مختلف رسوبي تهن مان ملن ٿا.&lt;ref name=clarkson&gt;{{cite book |last=Clarkson |first=Euan Neilson Kerr |title=Invertebrate palaeontology and evolution |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0-632-05238-7 |year=1998}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا پنڊ پهڻ تهه نگاريءَ ۾ پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=Kummel&gt;{{cite book |last=Kummel |first=Bernhard |title=Status of invertebrate paleontology, 1953 |page=93 |isbn=978-0-405-12715-1 |year=1954 |publisher=Ayer Publishing}}&lt;/ref&gt;

=== درجابندي جي تاريخ ===

[[ڪارل لنيئس]] انهن جانورن کي رڳو ٻن گروهن، جيتن ۽ هاڻي متروڪ [[ورميز|ورميز (ڪيڙن)]]، ۾ ورهايو هو. [[ژان-باپتست لامارڪ]]، جنهن کي 1793ع ۾ [[ميوزيم ناسيونال ڊي هسٽوئر نيچرل]] ۾ جيتن ۽ ورميز جو نگران مقرر ڪيو ويو، اهڙن جانورن لاءِ ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ وارو اصطلاح متعارف ڪرايو. هن اڳوڻن ٻن گروهن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو؛ لنيئس جي جيتن مان اراڪنڊا ۽ ڪرسٽيشيا کي الڳ ڪيو، جڏهن ته ورميز مان مولسڪا، اينيليڊا، سيريپيڊيا، ريڊيئٽا، ڪوئلينٽريٽا ۽ انفيوسوريا کي الڳ گروهن طور رکيو. هاڻي انهن جانورن کي 30 کان وڌيڪ [[فائلم|فائلمَن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ نسبتاً سادي بناوت وارا [[سامونڊي اسپنج]] ۽ [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] کان وٺي وڌيڪ پيچيده آرٿروپوڊ ۽ مولسڪ شامل آهن.

==== اصطلاح جي اهميت ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانور اهي جانور آهن، جن ۾ ڪرنگهي جي هڏي موجود نه هوندي آهي. تاريخي طور جانورن کي ”ڪرنگهي وارا“ ۽ ”ڪرنگهي کان سواءِ“ ٻن گروهن ۾ ورهائڻ سبب ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ بنيادي معيار طور ڏسڻ جو رجحان پيدا ٿيو. اهڙي سوچ جو هڪ سبب اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته لامارڪ جهڙن شروعاتي محققن ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ قسم جي معياري صورت طور ڏٺو. لامارڪ جي ارتقائي نظريي ۾ ارتقا کي رڳو بقا سان نه، پر وڌيڪ ”اعليٰ صورت“ ڏانهن اڳڀرائي سان پڻ ڳنڍيو ويو هو، جنهن ۾ انسان ۽ ٻيا ڪرنگهي وارا جانور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها سمجهيا ويندا هئا. جديد حياتيات اهڙي مقصد ڏانهن ويندڙ ارتقا واري تصور کي قبول نٿي ڪري، پر ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي وچ ۾ روايتي فرق اڃا تائين استعمال ٿئي ٿو. ان جو هڪ سبب لامارڪ کان پوءِ قائم ٿيل درجابنديءَ جي روايت پڻ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=rskbarnes&gt;{{cite book|last=Barnes|first=Richard Stephen Kent|title=The Invertebrates: A Synthesis|isbn=978-0-632-04761-1|publisher=Wiley-Blackwell|year=2001|page=3}}&lt;/ref&gt;

1968ع جي ''Invertebrate Zoology'' ۾ جانورن جي بادشاهت کي ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ورهائڻ کي مصنوعي ورهاست قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو ته اها انسان جي پنهنجن ويجهن حيواني مائٽن ڏانهن تاريخي ڌيان جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪتاب اهو پڻ واضح ڪري ٿو ته ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ تمام وڏي تعداد ۾ مختلف جنسن کي گڏ ڪري ٿو، تنهنڪري ڪا هڪ جسماني خاصيت، ڪرنگهي جي غير موجودگيءَ کان سواءِ، انهن سڀني جي گڏيل سڃاڻپ نٿي بڻجي. ان کان سواءِ، هن اصطلاح هيٺ شامل ڪجهه جانور ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جا وڌيڪ ويجها ارتقائي مائٽ آهن (ڏسو: [[پيرافائلي]]).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Barnes |first=Robert D.|year=1968|title=Invertebrate Zoology|edition=2nd|publisher=W.B. Saunders|oclc=173898}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۾ ==

ڪيترين صدين تائين حياتياتي تحقيق ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڏن ڪرنگهي وارن، انساني استعمال وارن يا وڌيڪ نمايان جانورن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حياتيات ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ۽ [[ژان-باپتست لامارڪ|لامارڪ]] جي ڪم تائين تحقيق جو وڏو الڳ شعبو نه بڻجي سگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;&gt;{{cite web |url=http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |title=Why study invertebrates? A philosophical argument from Aristotle |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=2015 |website=No Bones (Smithsonian Institution website) |access-date=15 July 2015 |archive-date=15 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175131/http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ دوران ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حيوانيات قدرتي سائنسن جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي وئي ۽ طب، جينيات، قديم حياتيات ۽ ماحوليات ۾ ڪيترين اهم دريافتن ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; انهن جانورن جي مطالعي مان عدالتي تحقيق کي پڻ فائدو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آرٿروپوڊ، خاص طور جيت، عدالتي جاچ لاءِ اهم معلومات جو ذريعو ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=forensic /&gt;

اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار|نمونائي جاندارن]] مان ٻه [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] آهن: ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ۽ نيميٽوڊ ''[[سينورهبڊائٽس ايليگنس]]''. اهي ڊگهي عرصي کان سڀ کان وڌيڪ تفصيلي اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار]] رهيا آهن ۽ انهن جو شمار انهن شروعاتي جاندارن ۾ ٿئي ٿو، جن جي جينياتي ترتيب معلوم ڪئي وئي. سندن [[جينوم|جينومن]] جي تمام گهڻي گهٽايل حالت ان عمل کي آسان بڻايو، پر ان دوران ڪيترائي [[جين]]، [[انٽرون]] ۽ [[جينياتي ڳانڍاپو|جينياتي ڳانڍاپا]] وڃائجي ويا آهن. [[اسٽارليٽ سامونڊي گل]] جي جينوم جي تجزيي مان جانورن لاءِ مخصوص 1,500 اباڻي جينن جي وجود ۾ اچڻ جي وضاحت ڪرڻ ۾ اسپنجن، پلاڪوزوئن ۽ [[ڪوانوفليجيليٽ|ڪوانوفليجيليٽن]] جي اهميت نمايان ٿي آهي، جن جي جينياتي ترتيب پڻ معلوم ڪئي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=N.H. Putnam |date=July 2007 |title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]]|volume=31 |issue=5834 |pages=86–94 |doi=10.1126/science.1139158 |pmid=17615350|first1=N.H.|last2=Srivastava |first2=M.|last3=Hellsten |first3=U. |last4=Dirks |first4=B.|last5=Chapman|first5=J.|last6=Salamov |first6=A.|last7=Terry |first7=A.|last8=Shapiro |first8=H. |last9=Lindquist |first9=E.|last10=Kapitonov|first11=J.|last12=Genikhovich|first12=G. |last13=Grigoriev|first13=I.V. |last14=Lucas|first14=S.M.|last15=Steele |first15=R.E.|last16=Finnerty |first16=J.R.|last17=Technau |first17=U.|last18=Martindale |first18=M.Q.|last19=Rokhsar |first19=D.S. |first10=V. V. |last11=Jurka |bibcode=2007Sci...317...86P |osti=910591 |s2cid=9868191 |display-authors=3 |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |access-date=21 January 2019 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213038/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سائنسدان [[آبي حياتياتي نگراني]] جي شعبي ۾ پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي پاڻيءَ جي گدلاڻ ۽ [[موسمي تبديلي]] جي اثرن جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lawrence|first1=J.E. |first2=K.B.|last2=Lunde |first3=R.D. |last3=Mazor |first4=L.A.|last4=Bêche |first5=E.P.|last5=McElravy |first6=V.H.|last6=Resh | title = Long-Term Macroinvertebrate Responses to Climate Change: Implications for Biological Assessment in Mediterranean-Climate Streams | journal = Journal of the North American Benthological Society | volume =29 | pages =1424–40 | year = 2010| doi= 10.1899/09-178.1 | issue =4 |s2cid=84679634 }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي حيوانيات]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي قديم حياتيات]]
* [[سامونڊي غير ڪرنگھيدار جانور]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ سور]]

==حوالا==</text>
      <sha1>72jrca7cext6t6qsihooid53eltrkxc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413481</id>
      <parentid>413472</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61438" sha1="soxj22zhceebscbxpa7vijmyc6rmm1q" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}}

{{Paraphyletic group
| name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| image = Invertebrate montage (2022).jpg
| image_upright = 1.2
| image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع
| image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]).
| auto = yes
| parent = Animalia
| includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه
| excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]]
| excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين
}}

'''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (&lt;small&gt;Invertebrates&lt;/small&gt;) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جو ستون]] (عام طور ''ريڙهه'' يا ''ڪرنگهو'' سڏيو ويندو آهي) نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪورڊيٽا|ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم|ذيلي فائلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اناليڊا|اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. باقي مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[اڪينوڊرمز|ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيريا|نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن.

جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;isbn0-412-15220-7&quot;&gt;{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اهي 10 [[مائڪرو ميٽر|μm]] (0.0004 انچ)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}&lt;/ref&gt; جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي 9–10 ميٽر (30–33 فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Roper, C.F.E. &amp; P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb &amp; C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.&lt;/ref&gt;

ڪجهه اهڙا جانور جن کي &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; (&lt;small&gt;invertebrates&lt;/small&gt;) چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي واري جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي.

== لفظي بڻ بڻياد ==

انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني &quot;ڦرڻ&quot;، مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Latin Tucker&quot;&gt;{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}&lt;/ref&gt; اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ &quot;نه&quot; يا &quot;کان سواءِ&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}&lt;/ref&gt;

== ٽيڪسانامي اهميت ==

''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. &quot;انورٽيبراتا&quot; سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو &quot;ورٽيبراتا&quot; ۽ &quot;انورٽيبراتا&quot; ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن&lt;ref name=&quot; Pech&quot;&gt;{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}&lt;/ref&gt; يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}&lt;/ref&gt;

ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;isbn0-19-861271-0&quot;&gt;{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}&lt;/ref&gt; ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Agassiz2013&quot;&gt;{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&amp;pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}&lt;/ref&gt; پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن.

== موجود نسلن جو انگ ==

بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IUCN1014&quot;&gt;The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه
! فائيلم
! تصوير
! بيان ڪيل نسلن جو&lt;br /&gt;اندازي مطابق انگ&lt;ref name=IUCN1014 /&gt;
|-
| [[جيت]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]]
| align=right | 1,000,000
|-
| [[اراڪنڊ]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]]
| align=right | 102,248
|-
| [[گيسٽروپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]]
| align=right | 85,000
|-
| [[ڪرسٽيشين]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]]
| align=right | 47,000
|-
| [[بائيوالو]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]]
| align=right | 20,000
|-
| [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،&lt;br/&gt;مرجان، سامونڊي قلم]]
| [[نائڊيريا]]
| [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]]
| align=right | 2,175
|-
| [[سيفالوپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]]
| align=right | 900
|-
| [[ويلويٽ ورم]]
| [[اونيڪوفورا]]
| [[File:Velvet worm.jpg|100px]]
| align=right | 165
|-
| [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]]
| align=right | 4
|-
| ٻيا&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،&lt;br/&gt;[[اسپنج]] وغيره&lt;/small&gt;
| —
| —
| align=right | 68,658
|-
|
|
! align=right | ڪُل:
! align=right | ~1,300,000
|}

[[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،&lt;ref name=IUCN1014 /&gt; جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن.

== خاصيتون ==

سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي.

=== جسماني بناوت ۽ هم آهنگي ===

گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.&lt;ref name=&quot;gastropod development&quot;&gt;{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).&lt;/ref&gt; جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا.

==== اعصابي سرشتو ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.&lt;ref name=&quot;Nicholls and Baylor, 1968&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pastor et al., 1996&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Byrne et al., 1978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castellucci et al., 1970&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fischer et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}&lt;/ref&gt; مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Illich and Walters, 1997&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469&lt;/ref&gt;

نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Eismann et al., 1984&quot;&gt;Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). &quot;Do insects feel pain? — A biological view&quot;. Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John Smith and Lewis, 2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}&lt;/ref&gt;

==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ====

[[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]]
[[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In &quot;Microscopic Anatomy of Invertebrates&quot;. Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.&lt;/ref&gt; جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== ٻڌڻ ====

رڳو [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] ۾ ڪن هوندا آهن، پر ڪيترائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] ٻين قسمن جي حسي عضون وسيلي آواز محسوس ڪن ٿا. [[جيت|جيتن]] ۾ پري کان ايندڙ آواز ٻڌڻ لاءِ [[ٽيمپينل عضوو|ٽيمپينل عضوا]] استعمال ٿين ٿا. جيت جي خاندان موجب اهي عضوا مٿي يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي تي موجود ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Yack, JE; Fullard, JH (1993). &quot;What is an insect ear?&quot;. ''Ann. Entomol. Soc. Am.'' 86 (6): 677–682. doi:10.1093/aesa/86.6.677.&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن جا ٽيمپينل عضوا انتهائي حساس هوندا آهن، جنهن سبب اهي آواز کي تمام گهڻي حساسيت سان محسوس ڪري سگهن ٿا.

مادي تڏ مک ''[[اورميا اوڪريشيا]]'' (''Ormia ochracea'') جي پيٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽيمپينل عضوا هوندا آهن. اهي ٻاهرئين ڍانچي جي هڪ سنهي پل وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ ننڍڙن ڪن جي پردن وانگر ڪم ڪندا آهن. پاڻ ۾ ڳنڍيل هجڻ سبب اهي آواز جي رخ بابت تمام درست معلومات مهيا ڪن ٿا. هي مک انهن حسي عضون وسيلي پنهنجي ميزبان نر [[تڏ (جيت)|تڏ]] جو آواز معلوم ڪري ٿي. تڏ جو آواز ڪهڙي طرف کان اچي ٿو، ان موجب مک جي ٻڌڻ وارن عضون ۾ پيدا ٿيندڙ ارتعاش جي وقت ۾ تمام معمولي فرق ٿئي ٿو. اهو فرق رڳو سيڪنڊ جي 50 اربين حصي جيترو به ٿي سگهي ٿو، پر مک لاءِ ڳائيندڙ نر تڏ جي رخ جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي، جنهن کان پوءِ اها ان تي طفيلي عمل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Piper, Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press.&lt;/ref&gt;

وڌيڪ سادي حسي بناوتون ٻين [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] کي ويجهي فاصلي تي پيدا ٿيندڙ آوازي ارتعاش محسوس ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مثال طور [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙن]] ۽ [[ڪاڪروچ|ڪاڪروچن]] جي ٽنگن تي حسي وار هوندا آهن، جيڪي اهڙن ارتعاشن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

[[موناَرڪ پوپٽ]] جي سنڍين ۾ هوا وسيلي منتقل ٿيندڙ ارتعاشن، يعني آواز، جي جواب ۾ رويو تبديل ٿيندي ڏٺو ويو آهي. تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته آواز محسوس ڪرڻ ۾ سندن اڳئين ڇاتيءَ جي مٿئين حصي تي موجود لڳ ڀڳ 450 مائڪرو ميٽر ڊگهن وارن جو هڪ جوڙو ڪردار ادا ڪري ٿو، جن کي [[ٽرائيڪوئڊ سينسيلا]] چيو وڃي ٿو. انهن سنڍين ۾ شڪاري ۽ [[طفيلي جاندار|طفيلي]] جيتن جي اڏام دوران پيدا ٿيندڙ آوازن جي جواب ۾ ردعمل پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;Taylor, Chantel J.; Yack, Jayne E. (1 January 2019). &quot;Hearing in Caterpillars of the Monarch Butterfly (''Danaus plexippus'')&quot;. ''Journal of Experimental Biology''. doi:10.1242/jeb.211862.&lt;/ref&gt;

==== توليدي نظام ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ توليدي نظام تمام گهڻا ۽ مختلف قسم جا ٿين ٿا. انهن ۾ هڪ عام ڳالهه اها آهي ته اهي آنا ڏين ٿا. سيفالوپوڊن ۽ آرٿروپوڊن کان سواءِ، ڪرنگهي کان سواءِ ٻين لڳ ڀڳ سڀني جانورن ۾ ڀاڻجڻ جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو.


=== سماجي لاڳاپا ===
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سماجي رويو عام آهي، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، مَهُو، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، ماکيءَ جون مکيون، [[پاساليڊائي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref name=ChoeCrespi1997&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521589772}}&lt;/ref&gt; سماجي لاڳاپا خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] جنسن ۾ نمايان هوندا آهن، پر اهي ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ڏٺا وڃن ٿا.

جيت هڪ ٻئي جي موڪليل ڄاڻ کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏيئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riley&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.1038/nature03526| pmid = 15889092| year = 2005| last1 = Riley | first1 = J.| last2 = Greggers | first2 = U.| last3 = Smith | first3 = A.| last4 = Reynolds | first4 = D.| last5 = Menzel | first5 = R.| title = The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance| volume = 435| issue = 7039| pages = 205–7| journal = Nature |bibcode = 2005Natur.435..205R | s2cid = 4413962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Seeley T.D. |author2=Visscher P.K. |author3=Passino K.M. | year = 2006 | title = Group decision making in honey bee swarms | journal = American Scientist | volume = 94 | issue = 3| pages = 220–9 | doi=10.1511/2006.3.220|doi-broken-date=1 July 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frisch1967&quot;&gt;Frisch, Karl von. (1967) The Dance Language and Orientation of Bees. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

=== فائلم ===

[[File:Cladocora.jpg|right|thumb|[[سائپرس]] جي [[پليوسين]] دور مان مليل ''[[ڪلاڊوڪورا]]'' جو پنڊ پهڻ]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ڪيترائي فائلم شامل آهن. انهن مان هڪ [[پوريفرا|اسپنج]] آهن. گهڻي عرصي تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي ٻين جانورن کان ارتقائي لحاظ کان تمام شروعاتي دور ۾ الڳ ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Introduction to Porifera|year=2003|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|isbn=978-81-261-0675-2|author=Bhamrah, H. S.|author2=Kavita Juneja|page=58}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ٻين گهڻن فائلم ۾ ملندڙ پيچيده جسماني تنظيم موجود نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sumich|first=James L.|title=Laboratory and Field Investigations in Marine Life|year=2008|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-5730-4|page=67}}&lt;/ref&gt; انهن جا خلوي قسم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن، پر اڪثر حالتن ۾ اهي واضح بافتن جي صورت ۾ منظم نه هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jessop|first=Nancy Meyer|title=Biosphere; a study of life|year=1970|publisher=Prentice-Hall|page=428}}&lt;/ref&gt; اسپنج عام طور پنهنجي سوراخن مان پاڻي اندر ڇڪي خوراڪ حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=N. S.|title=Continuity And Evolution Of Animals|year=2005|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8293-018-6|page=106}}&lt;/ref&gt; ڪجهه تحقيقن موجب اسپنج لازمي طور ابتدائي بناوت وارا جانور نه آهن، پر ممڪن آهي ته ارتقائي عمل دوران سندن جسماني بناوت ثانوي طور سادي ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dunn |first1=Casey W. |last2=Hejnol |first2=Andreas |last3=Matus |first3=David Q. |last4=Pang |first4=Kevin |last5=Browne |first5=William E. |last6=Smith |first6=Stephen A. |last7=Seaver |first7=Elaine |last8=Rouse |first8=Greg W. |last9=Obst |first9=Matthias |last10=Edgecombe |first10=Gregory D. |last11=Sørensen |first11=Martin V. |last12=Haddock |first12=Steven H. D. |last13=Schmidt-Rhaesa |first13=Andreas |last14=Okusu |first14=Akiko |last15=Kristensen |first15=Reinhardt Møbjerg |date=April 2008 |title=Broad phylogenomic sampling improves resolution of the animal tree of life |url=https://www.nature.com/articles/nature06614 |journal=Nature |language=en |volume=452 |issue=7188 |pages=745–9 |doi=10.1038/nature06614 |pmid=18322464 |bibcode=2008Natur.452..745D |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

[[ڪٽينوفورا]] ۽ [[نائڊيريا]]، جن ۾ [[سامونڊي گل]]، [[مرجان]] ۽ [[جيلي فش]] شامل آهن، شعاعي هم آهنگي رکن ٿا. انهن ۾ هاضمي لاءِ هڪ خانو هوندو آهي، جنهن جو رڳو هڪ ئي منهن هوندو آهي ۽ اهو ئي وات ۽ مقعد ٻنهي جو ڪم ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A living bay: the underwater world of Monterey Bay|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22149-9|author=Langstroth, Lovell|author2=Libby Langstroth|author3=Todd Newberry|author4=Monterey Bay Aquarium|page=[https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244 244]|url=https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244}}&lt;/ref&gt; ٻنهي ۾ الڳ بافتون هونديون آهن، پر اهي [[عضوو|عضون]] جي صورت ۾ منظم نه هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Safra|first=Jacob E.|title=The New Encyclopædia Britannica, Volume 16|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-961-6|page=523}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ بنيادي طور رڳو ٻه جنيني پرت، [[ايڪٽوڊرم]] ۽ [[اينڊوڊرم]]، هوندا آهن ۽ انهن جي وچ ۾ ڪجهه ڇڙوڇڙ خليا موجود هوندا آهن. انهيءَ ڪري انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ٻه پرت وارا جانور]] به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kotpal|first=R. L.|title=Modern Text Book of Zoology: Invertebrates|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-903-7|page=184|year=2012}}&lt;/ref&gt;

[[ايڪائنوڊرميٽا]] شعاعي هم آهنگي رکندڙ جانور آهن ۽ رڳو سمنڊن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ [[سامونڊي تارو|سامونڊي تارا]]، سامونڊي ارچن، [[ڀرڀرا تارا]]، [[سامونڊي کيرا]] ۽ [[پنکن وارا تارا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Alcamo|first=Edward|title=Biology Coloring Workbook|year=1998|publisher=The Princeton Review|isbn=978-0-679-77884-4|page=220}}&lt;/ref&gt;

جانورن جو سڀ کان وڏو فائلم [[آرٿروپوڊا]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شامل آهي. هن فائلم ۾ جيت، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙا]] ۽ انهن جا ويجها مائٽ شامل آهن. انهن سڀني جو جسم ورجائجندڙ حصن ۾ ورهايل هوندو آهي ۽ عام طور هر حصي سان جوڙن جي صورت ۾ ضميما لڳل هوندا آهن. انهن جي جسم جي ٻاهرئين پاسي سخت ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي، جيڪو واڌ دوران وقت بوقت لهي ويندو آهي.&lt;ref name=forensic&gt;{{cite book|last=Gunn|first=Alan|page=214|title=Essential forensic biology|publisher=John Wiley and Sons|year=2009|isbn=978-0-470-75804-5}}&lt;/ref&gt;

ٻه ننڍا فائلم، [[اونيڪوفورا]] ۽ [[ٽارڊيگريڊا]]، آرٿروپوڊن جا ويجها مائٽ آهن ۽ انهن سان ڪيتريون خاصيتون مشترڪ رکن ٿا، پر انهن ۾ سخت ٻاهريون ڍانچو موجود نه هوندو آهي. [[نيمٽوڊا]]، يعني گول ڪيڙا، ممڪن طور جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهن ۽ اهي پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن. گول ڪيڙا عام طور خوردبيني جسامت جا هوندا آهن ۽ تقريباً هر اهڙي ماحول ۾ ملن ٿا، جتي پاڻي موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=BioInquiry: making connections in biology|year=2003|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-20228-8|author=Prewitt, Nancy L.|author2=Larry S. Underwood|author3=William Surver|page=[https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289 289]|url=https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي اهم طفيلي آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Parasites in social insects|year=1998|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05924-2|last=Schmid-Hempel|first=Paul|page=75}}&lt;/ref&gt; انهن سان لاڳاپيل ننڍن فائلم ۾ [[ڪينورينڪا]]، [[پرياپوليڊا]] ۽ [[لوريڪيفرا]] شامل آهن. انهن گروهن ۾ جسماني خانو گهٽ ترقي يافته هوندو آهي، جنهن کي ڇدمي سيلوم چيو وڃي ٿو. ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نيمرٽيا]]، يعني پٽي جهڙا ڪيڙا، ۽ [[سائپنڪيولا]] شامل آهن.

هڪ ٻيو فائلم [[پليٽي هيلمينٿس]]، يعني چپٽا ڪيڙا، آهي.&lt;ref name=Gilson&gt;{{cite book|last=Gilson|first=Étienne|title=El espíritu de la filosofía medieval|year=2004|publisher=Ediciones Rialp|isbn=978-84-321-3492-0|page=384}}&lt;/ref&gt; اڳ انهن کي ارتقائي لحاظ کان ابتدائي جانور سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي موجود ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي وڌيڪ پيچيده ابن ڏاڏن مان ارتقا پذير ٿيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ruiz-Trillo |first1=Iñaki |last2=Riutort |first2=Marta |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |last4=Herniou |first4=Elisabeth A. |last5=Baguñà |first5=Jaume |date=March 1999 |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–23 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |pmid=10082465 |issn=0036-8075 |bibcode=1999Sci...283.1919R |s2cid=6079655 }}&lt;/ref&gt; چپٽن ڪيڙن ۾ [[سيلوم|جسماني خانو]] نه هوندو آهي؛ اها خاصيت انهن جي ويجهن مائٽن، خوردبيني [[گيسٽروٽرائڪا]]، ۾ پڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;umodena&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |access-date=2008-01-26 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena &amp; Reggio Emilia |archive-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002033954/http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[روٽيفرا]]، يعني روٽيفر، آبي ماحول ۾ عام آهن. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[ايڪينٿوسيفالا]]، [[گناٿوسٽوميوليڊا]]، [[مائڪروگناٿوزوا]] ۽ [[سائڪليوفورا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IntroCyclio&quot;&gt;{{cite journal |last=Kristensen |first= Reinhardt Møbjerg |date=July 2002 |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi =10.1093/icb/42.3.641 |pmid=21708760|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

جانورن جا ٻه وڏا ۽ گهڻن جنسن وارا فائلم، [[مولسڪا]] ۽ [[اينيليڊا]]، پڻ هن گروهه ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca|access-date=2007-11-19 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-url = https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |archive-date = 2006-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES |date = 2000 }}&lt;/ref&gt; مولسڪا، بيان ڪيل جنسن جي انگ موجب جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهي، جنهن ۾ [[گهونگهو|گهونگها]]، [[ڪليم]] ۽ [[اسڪوئڊ]] جهڙا جانور شامل آهن. اينيليڊا ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل ڪيڙا، جهڙوڪ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جا ڪيڙا]] ۽ [[ڄؤرون]]، شامل آهن. [[ٽروڪوفور]] لاروا جي گڏيل موجودگيءَ سبب گهڻي عرصي تائين انهن ٻنهي گروهن کي ويجها مائٽ سمجهيو ويندو رهيو. ساڳئي وقت جسم جي ٽڪرن ۾ ورهايل هجڻ سبب اينيليڊن کي آرٿروپوڊن جي وڌيڪ ويجهو پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eernisse|first1=Douglas J. |last2=Albert|first2=James S. |last3=Anderson|first3=Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology | journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | date=1 September 1992 | doi=10.2307/2992569 | issn=1063-5157| jstor=2992569 }}&lt;/ref&gt; هاڻي ٻنهي فائلم ۾ موجود ڪيترن بناوتي ۽ جينياتي فرقن جي بنياد تي اهڙي مشابهت کي عام طور [[هم رخ ارتقا]] جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Eernisse, Douglas J. |author2=Kim, Chang Bae |author3=Moon, Seung Yeo |author4=Gelder, Stuart R. |author5=Kim, Won |title=Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=43 |issue=3 |pages=207–215 |date=September 1996 |doi=10.1007/PL00006079 |pmid=8703086 |bibcode=1996JMolE..43..207K }}&lt;/ref&gt;

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسبتاً ننڍن فائلم ۾ [[هيمي ڪارڊيٽا]]، يعني بلوط جهڙا ڪيڙا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Asking about life|year=2005|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-40653-0|author=Tobin, Allan J.|author2=Jennie Dusheck|page=497}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪيٽوگناٿا]]، يعني تير جهڙا ڪيڙا، شامل آهن. ٻين فائلم ۾ [[ايڪويلومورفا]]، [[براڪيوپوڊا]]، [[برايوزوا]]، [[اينٽوپروڪٽا]]، [[فورونيڊا]] ۽ [[زينوٽربيلڊا]] شامل آهن.

== درجابندي ==

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي ڪيترن وڏن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه جديد [[حياتياتي درجابندي]] موجب پراڻا يا بحث هيٺ آهن، پر سهولت لاءِ اهي نالا اڃا به استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| title=What Are the Main Groups of Invertebrates?| date=4 August 2015| access-date=17 January 2019| archive-date=17 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190117070101/https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[اسپنج]] (پوريفرا)
* [[ڪنگهي جيلي]] (ڪٽينوفورا)
* [[ميڊوسوزوا|ميڊوسوزوا ۽ مرجان]] (نائڊيريا)
* [[زينوڪوئلومورفا|ايڪوئل]] (زينوڪوئلومورفا)
* [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] (پليٽي هيلمينٿس)
* [[اينيليڊ|برسل ڪيڙا، ڌرتيءَ جا ڪيڙا ۽ ڄؤرون]] (اينيليڊا)
* [[آرٿروپوڊ|جيت، اسپرنگ ٽيل، ڪرسٽيشين، مائرياپوڊ ۽ ڪيليسريٽ]] (آرٿروپوڊا)
* [[مولسڪا|ڪائٽن، گهونگها، سلگ، بائيوالو، ٽسڪ شيل ۽ سيفالوپوڊ]] (مولسڪا)
* [[نيمٽوڊ|گول يا ڌاڳي جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽوڊا)
* [[روٽيفر]] (روٽيفرا)
* [[ٽارڊيگريڊ]] (ٽارڊيگريڊا)
* [[اسڪيليڊوفورا|اسڪيليڊوفوران]] (اسڪيليڊوفورا)
* [[لوفوفوراٽا]]
* [[مخمل جهڙا ڪيڙا]] (اونيڪوفورا)
* [[تير جهڙا ڪيڙا]] (ڪيٽوگناٿا)
* [[نيمٽومورفا|گورڊين يا گهوڙي جي وار جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽومورفا)
* [[نيمرٽيا|پٽي جهڙا ڪيڙا]] (نيمرٽيا)
* [[پليڪوزوا]]
* [[لوريڪيفرا]]
* [[ايڪائنوڊرم|سامونڊي تارا، سامونڊي ارچن، سامونڊي کيرا، سامونڊي للي ۽ ڀرڀرا تارا]] (ايڪائنوڊرميٽا)
* [[هيمي ڪارڊيٽا|بلوط جهڙا ڪيڙا، سيفالوڊسڪس ۽ گريپٽولائٽ]] (هيمي ڪارڊيٽا)
* [[ايمفيوڪسيفارمز|لينسليٽ]] (ايمفيوڪسيفارمز)
* [[ٽيونيڪيٽ|سالپ، پائروسوم، ڊوليولڊ، لارواسيئن ۽ سامونڊي اسڪوئرٽ]] (ٽيونيڪاٽا)
* [[سمبيون|سائڪليوفورا]]
* [[ايڪينٿوسيفالا]]
* [[برايوزوا]]
* [[پرياپوليڊا]]
* [[براڪيوپوڊا]]
* [[ڊائيسيئميڊا]]
* [[اينٽوپروڪٽا]]
* [[گناٿوسٽوميوليڊا]]
* [[لوبوپوڊيا]]
* [[ڪينورينڪا]]
* [[مائڪروگناٿوزوا]]
* [[آرٿونيڪٽيدا]]
* [[پيٽالونامي]]
* [[فورونيڊا]]
* [[پروآرٽيڪيولاٽا]]
* [[سيڪوريٽيڊا]]
* [[گيسٽروٽرائڪا]]
* [[ٽرائيلوبوزوا]]
* [[ويٽوليڪوليا]]
* [[ليمنوگناٿيا]] (مائڪروگناٿوزوا)

{{Anchor|Microinvertebrate}}سهولت لاءِ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي غير رسمي طور ٻن گروهن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي: وڏا ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجن ٿا، ۽ خوردبيني ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي بنا ڪنهن اوزار جي اک سان نظر نٿا اچن. ٻنهي جي وچ واري حد روايتي طور لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر جسامت تي مقرر ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;Michaluk, Sonja. &quot;macroinvertebrate&quot;. Encyclopedia Britannica, 27 Nov. 2025, https://www.britannica.com/animal/macroinvertebrate. Accessed 4 December 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; microinvertebrate. Oxford Reference. Retrieved 4 Dec. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105410141. &lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

جانورن جا سڀ کان پراڻا ڄاتل پنڊ پهڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا آهن. ڏکڻ آسٽريليا جي اولهه-مرڪزي فلينڊرز واري علائقي ۾ ٽريزونا فارميشن مان مليل لڳ ڀڳ 665 ملين سال پراڻن پنڊ پهڻن کي شروعاتي اسپنجن جا آثار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;roseMaloof&quot;&gt;{{cite journal | author1= Maloof, Adam C. |author2= Rose, Catherine V. |author3= Beach, Robert |author4= Samuels, Bradley M. |author5= Calmet, Claire C. |author6= Erwin, Douglas H. |author7= Poirier, Gerald R. |author8= Yao, Nan |author9= Simons, Frederik J.|title= Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia |journal= Nature Geoscience | volume= 3 | page= 653 |date= 17 August 2010 |doi=10.1038/ngeo934 | issue= 9 | bibcode=2010NatGe...3..653M }}&lt;/ref&gt; ڪجهه قديم حياتيات جا ماهر سمجهن ٿا ته جانور ان کان به گهڻو اڳ، ممڪن طور هڪ ارب سال اڳ، وجود ۾ اچي چڪا هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Biology|year=2005|publisher=Pearson, Benjamin Cummings|isbn=978-0-8053-7171-0|author=Campbell. Neil A.|edition=7|author2=Jane B. Reece|page=526}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گهڻ خلوي صورت شايد [[ٽونين]] دور ۾ وجود ۾ آئي. آخري [[نيوپروٽيروزوئڪ]] دور مان مليل هلڻ ۽ ٻرن ٺاهڻ جا [[اثري پنڊ پهڻ]] اهڙن [[ٽي جنيني پرت وارا جانور|ٽي جنيني پرت وارن]] ڪيڙن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي جسامت ۽ پيچيدگيءَ ۾ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جي ڪيڙن]] جهڙا ۽ لڳ ڀڳ 5 ملي ميٽر ويڪرا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1998&quot;&gt;{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | journal=Science | volume=282 | pages=80–83 | date=October 1998 | last1=Seilacher|first1=A. | last2=Bose |first2=P.K. | last3=Pflüger |first3=F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | issue=5386 |bibcode = 1998Sci...282...80S }}&lt;/ref&gt;

لڳ ڀڳ 453 ملين سال اڳ جانورن ۾ وڏي پيماني تي تنوع پيدا ٿيڻ لڳو ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي اهم گروهه هڪ ٻئي کان ارتقائي طور الڳ ٿيا. انهن جا پنڊ پهڻ [[فينيروزوئڪ]] دؤر جي مختلف رسوبي تهن مان ملن ٿا.&lt;ref name=clarkson&gt;{{cite book |last=Clarkson |first=Euan Neilson Kerr |title=Invertebrate palaeontology and evolution |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0-632-05238-7 |year=1998}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا پنڊ پهڻ تهه نگاريءَ ۾ پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=Kummel&gt;{{cite book |last=Kummel |first=Bernhard |title=Status of invertebrate paleontology, 1953 |page=93 |isbn=978-0-405-12715-1 |year=1954 |publisher=Ayer Publishing}}&lt;/ref&gt;

=== درجابندي جي تاريخ ===

[[ڪارل لنيئس]] انهن جانورن کي رڳو ٻن گروهن، جيتن ۽ هاڻي متروڪ [[ورميز|ورميز (ڪيڙن)]]، ۾ ورهايو هو. [[ژان-باپتست لامارڪ]]، جنهن کي 1793ع ۾ [[ميوزيم ناسيونال ڊي هسٽوئر نيچرل]] ۾ جيتن ۽ ورميز جو نگران مقرر ڪيو ويو، اهڙن جانورن لاءِ ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ وارو اصطلاح متعارف ڪرايو. هن اڳوڻن ٻن گروهن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو؛ لنيئس جي جيتن مان اراڪنڊا ۽ ڪرسٽيشيا کي الڳ ڪيو، جڏهن ته ورميز مان مولسڪا، اينيليڊا، سيريپيڊيا، ريڊيئٽا، ڪوئلينٽريٽا ۽ انفيوسوريا کي الڳ گروهن طور رکيو. هاڻي انهن جانورن کي 30 کان وڌيڪ [[فائلم|فائلمَن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ نسبتاً سادي بناوت وارا [[سامونڊي اسپنج]] ۽ [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] کان وٺي وڌيڪ پيچيده آرٿروپوڊ ۽ مولسڪ شامل آهن.

==== اصطلاح جي اهميت ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانور اهي جانور آهن، جن ۾ ڪرنگهي جي هڏي موجود نه هوندي آهي. تاريخي طور جانورن کي ”ڪرنگهي وارا“ ۽ ”ڪرنگهي کان سواءِ“ ٻن گروهن ۾ ورهائڻ سبب ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ بنيادي معيار طور ڏسڻ جو رجحان پيدا ٿيو. اهڙي سوچ جو هڪ سبب اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته لامارڪ جهڙن شروعاتي محققن ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ قسم جي معياري صورت طور ڏٺو. لامارڪ جي ارتقائي نظريي ۾ ارتقا کي رڳو بقا سان نه، پر وڌيڪ ”اعليٰ صورت“ ڏانهن اڳڀرائي سان پڻ ڳنڍيو ويو هو، جنهن ۾ انسان ۽ ٻيا ڪرنگهي وارا جانور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها سمجهيا ويندا هئا. جديد حياتيات اهڙي مقصد ڏانهن ويندڙ ارتقا واري تصور کي قبول نٿي ڪري، پر ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي وچ ۾ روايتي فرق اڃا تائين استعمال ٿئي ٿو. ان جو هڪ سبب لامارڪ کان پوءِ قائم ٿيل درجابنديءَ جي روايت پڻ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=rskbarnes&gt;{{cite book|last=Barnes|first=Richard Stephen Kent|title=The Invertebrates: A Synthesis|isbn=978-0-632-04761-1|publisher=Wiley-Blackwell|year=2001|page=3}}&lt;/ref&gt;

1968ع جي ''Invertebrate Zoology'' ۾ جانورن جي بادشاهت کي ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ورهائڻ کي مصنوعي ورهاست قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو ته اها انسان جي پنهنجن ويجهن حيواني مائٽن ڏانهن تاريخي ڌيان جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪتاب اهو پڻ واضح ڪري ٿو ته ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ تمام وڏي تعداد ۾ مختلف جنسن کي گڏ ڪري ٿو، تنهنڪري ڪا هڪ جسماني خاصيت، ڪرنگهي جي غير موجودگيءَ کان سواءِ، انهن سڀني جي گڏيل سڃاڻپ نٿي بڻجي. ان کان سواءِ، هن اصطلاح هيٺ شامل ڪجهه جانور ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جا وڌيڪ ويجها ارتقائي مائٽ آهن (ڏسو: [[پيرافائلي]]).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Barnes |first=Robert D.|year=1968|title=Invertebrate Zoology|edition=2nd|publisher=W.B. Saunders|oclc=173898}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۾ ==

ڪيترين صدين تائين حياتياتي تحقيق ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڏن ڪرنگهي وارن، انساني استعمال وارن يا وڌيڪ نمايان جانورن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حياتيات ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ۽ [[ژان-باپتست لامارڪ|لامارڪ]] جي ڪم تائين تحقيق جو وڏو الڳ شعبو نه بڻجي سگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;&gt;{{cite web |url=http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |title=Why study invertebrates? A philosophical argument from Aristotle |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=2015 |website=No Bones (Smithsonian Institution website) |access-date=15 July 2015 |archive-date=15 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175131/http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ دوران ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حيوانيات قدرتي سائنسن جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي وئي ۽ طب، جينيات، قديم حياتيات ۽ ماحوليات ۾ ڪيترين اهم دريافتن ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; انهن جانورن جي مطالعي مان عدالتي تحقيق کي پڻ فائدو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آرٿروپوڊ، خاص طور جيت، عدالتي جاچ لاءِ اهم معلومات جو ذريعو ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=forensic /&gt;

اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار|نمونائي جاندارن]] مان ٻه [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] آهن: ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ۽ نيميٽوڊ ''[[سينورهبڊائٽس ايليگنس]]''. اهي ڊگهي عرصي کان سڀ کان وڌيڪ تفصيلي اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار]] رهيا آهن ۽ انهن جو شمار انهن شروعاتي جاندارن ۾ ٿئي ٿو، جن جي جينياتي ترتيب معلوم ڪئي وئي. سندن [[جينوم|جينومن]] جي تمام گهڻي گهٽايل حالت ان عمل کي آسان بڻايو، پر ان دوران ڪيترائي [[جين]]، [[انٽرون]] ۽ [[جينياتي ڳانڍاپو|جينياتي ڳانڍاپا]] وڃائجي ويا آهن. [[اسٽارليٽ سامونڊي گل]] جي جينوم جي تجزيي مان جانورن لاءِ مخصوص 1,500 اباڻي جينن جي وجود ۾ اچڻ جي وضاحت ڪرڻ ۾ اسپنجن، پلاڪوزوئن ۽ [[ڪوانوفليجيليٽ|ڪوانوفليجيليٽن]] جي اهميت نمايان ٿي آهي، جن جي جينياتي ترتيب پڻ معلوم ڪئي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=N.H. Putnam |date=July 2007 |title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]]|volume=31 |issue=5834 |pages=86–94 |doi=10.1126/science.1139158 |pmid=17615350|first1=N.H.|last2=Srivastava |first2=M.|last3=Hellsten |first3=U. |last4=Dirks |first4=B.|last5=Chapman|first5=J.|last6=Salamov |first6=A.|last7=Terry |first7=A.|last8=Shapiro |first8=H. |last9=Lindquist |first9=E.|last10=Kapitonov|first11=J.|last12=Genikhovich|first12=G. |last13=Grigoriev|first13=I.V. |last14=Lucas|first14=S.M.|last15=Steele |first15=R.E.|last16=Finnerty |first16=J.R.|last17=Technau |first17=U.|last18=Martindale |first18=M.Q.|last19=Rokhsar |first19=D.S. |first10=V. V. |last11=Jurka |bibcode=2007Sci...317...86P |osti=910591 |s2cid=9868191 |display-authors=3 |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |access-date=21 January 2019 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213038/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سائنسدان [[آبي حياتياتي نگراني]] جي شعبي ۾ پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي پاڻيءَ جي گدلاڻ ۽ [[موسمي تبديلي]] جي اثرن جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lawrence|first1=J.E. |first2=K.B.|last2=Lunde |first3=R.D. |last3=Mazor |first4=L.A.|last4=Bêche |first5=E.P.|last5=McElravy |first6=V.H.|last6=Resh | title = Long-Term Macroinvertebrate Responses to Climate Change: Implications for Biological Assessment in Mediterranean-Climate Streams | journal = Journal of the North American Benthological Society | volume =29 | pages =1424–40 | year = 2010| doi= 10.1899/09-178.1 | issue =4 |s2cid=84679634 }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي حيوانيات]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي قديم حياتيات]]
* [[سامونڊي غير ڪرنگھيدار جانور]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ سور]]

==حوالا==</text>
      <sha1>soxj22zhceebscbxpa7vijmyc6rmm1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413482</id>
      <parentid>413481</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61318" sha1="nl363w6xqqwnsnwsu3kwkn4qwljdw1p" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}}

{{Paraphyletic group
| name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| image = Invertebrate montage (2022).jpg
| image_upright = 1.2
| image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع
| image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]).
| auto = yes
| parent = Animalia
| includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه
| excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]]
| excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين
}}

'''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (&lt;small&gt;Invertebrates&lt;/small&gt;) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ ''ڪرنگهj'' نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪورڊيٽا|ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم|ذيلي فائلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اناليڊا|اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. باقي مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[اڪينوڊرمز|ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيريا|نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن.

جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;isbn0-412-15220-7&quot;&gt;{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اهي 10 [[مائڪرو ميٽر|μm]] (0.0004 انچ)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}&lt;/ref&gt; جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي 9–10 ميٽر (30–33 فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Roper, C.F.E. &amp; P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb &amp; C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.&lt;/ref&gt;

ڪجهه اهڙا جانور جن کي &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; (&lt;small&gt;invertebrates&lt;/small&gt;) چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي واري جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي.

== لفظي بڻ بڻياد ==

انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني &quot;ڦرڻ&quot;، مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Latin Tucker&quot;&gt;{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}&lt;/ref&gt; اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ &quot;نه&quot; يا &quot;کان سواءِ&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}&lt;/ref&gt;

== ٽيڪسانامي اهميت ==

''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. &quot;انورٽيبراتا&quot; سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو &quot;ورٽيبراتا&quot; ۽ &quot;انورٽيبراتا&quot; ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن&lt;ref name=&quot; Pech&quot;&gt;{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}&lt;/ref&gt; يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}&lt;/ref&gt;

ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;isbn0-19-861271-0&quot;&gt;{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}&lt;/ref&gt; ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Agassiz2013&quot;&gt;{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&amp;pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}&lt;/ref&gt; پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن.

== موجود نسلن جو انگ ==

بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IUCN1014&quot;&gt;The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه
! فائيلم
! تصوير
! بيان ڪيل نسلن جو&lt;br /&gt;اندازي مطابق انگ&lt;ref name=IUCN1014 /&gt;
|-
| [[جيت]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]]
| align=right | 1,000,000
|-
| [[اراڪنڊ]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]]
| align=right | 102,248
|-
| [[گيسٽروپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]]
| align=right | 85,000
|-
| [[ڪرسٽيشين]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]]
| align=right | 47,000
|-
| [[بائيوالو]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]]
| align=right | 20,000
|-
| [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،&lt;br/&gt;مرجان، سامونڊي قلم]]
| [[نائڊيريا]]
| [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]]
| align=right | 2,175
|-
| [[سيفالوپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]]
| align=right | 900
|-
| [[ويلويٽ ورم]]
| [[اونيڪوفورا]]
| [[File:Velvet worm.jpg|100px]]
| align=right | 165
|-
| [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]]
| align=right | 4
|-
| ٻيا&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،&lt;br/&gt;[[اسپنج]] وغيره&lt;/small&gt;
| —
| —
| align=right | 68,658
|-
|
|
! align=right | ڪُل:
! align=right | ~1,300,000
|}

[[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،&lt;ref name=IUCN1014 /&gt; جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن.

== خاصيتون ==

سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي.

=== جسماني بناوت ۽ هم آهنگي ===

گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.&lt;ref name=&quot;gastropod development&quot;&gt;{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).&lt;/ref&gt; جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا.

==== اعصابي سرشتو ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.&lt;ref name=&quot;Nicholls and Baylor, 1968&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pastor et al., 1996&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Byrne et al., 1978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castellucci et al., 1970&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fischer et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}&lt;/ref&gt; مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Illich and Walters, 1997&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469&lt;/ref&gt;

نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Eismann et al., 1984&quot;&gt;Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). &quot;Do insects feel pain? — A biological view&quot;. Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John Smith and Lewis, 2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}&lt;/ref&gt;

==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ====

[[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]]
[[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In &quot;Microscopic Anatomy of Invertebrates&quot;. Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.&lt;/ref&gt; جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== ٻڌڻ ====

رڳو [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] ۾ ڪن هوندا آهن، پر ڪيترائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] ٻين قسمن جي حسي عضون وسيلي آواز محسوس ڪن ٿا. [[جيت|جيتن]] ۾ پري کان ايندڙ آواز ٻڌڻ لاءِ [[ٽيمپينل عضوو|ٽيمپينل عضوا]] استعمال ٿين ٿا. جيت جي خاندان موجب اهي عضوا مٿي يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي تي موجود ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Yack, JE; Fullard, JH (1993). &quot;What is an insect ear?&quot;. ''Ann. Entomol. Soc. Am.'' 86 (6): 677–682. doi:10.1093/aesa/86.6.677.&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن جا ٽيمپينل عضوا انتهائي حساس هوندا آهن، جنهن سبب اهي آواز کي تمام گهڻي حساسيت سان محسوس ڪري سگهن ٿا.

مادي تڏ مک ''[[اورميا اوڪريشيا]]'' (''Ormia ochracea'') جي پيٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽيمپينل عضوا هوندا آهن. اهي ٻاهرئين ڍانچي جي هڪ سنهي پل وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ ننڍڙن ڪن جي پردن وانگر ڪم ڪندا آهن. پاڻ ۾ ڳنڍيل هجڻ سبب اهي آواز جي رخ بابت تمام درست معلومات مهيا ڪن ٿا. هي مک انهن حسي عضون وسيلي پنهنجي ميزبان نر [[تڏ (جيت)|تڏ]] جو آواز معلوم ڪري ٿي. تڏ جو آواز ڪهڙي طرف کان اچي ٿو، ان موجب مک جي ٻڌڻ وارن عضون ۾ پيدا ٿيندڙ ارتعاش جي وقت ۾ تمام معمولي فرق ٿئي ٿو. اهو فرق رڳو سيڪنڊ جي 50 اربين حصي جيترو به ٿي سگهي ٿو، پر مک لاءِ ڳائيندڙ نر تڏ جي رخ جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي، جنهن کان پوءِ اها ان تي طفيلي عمل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Piper, Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press.&lt;/ref&gt;

وڌيڪ سادي حسي بناوتون ٻين [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] کي ويجهي فاصلي تي پيدا ٿيندڙ آوازي ارتعاش محسوس ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مثال طور [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙن]] ۽ [[ڪاڪروچ|ڪاڪروچن]] جي ٽنگن تي حسي وار هوندا آهن، جيڪي اهڙن ارتعاشن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

[[موناَرڪ پوپٽ]] جي سنڍين ۾ هوا وسيلي منتقل ٿيندڙ ارتعاشن، يعني آواز، جي جواب ۾ رويو تبديل ٿيندي ڏٺو ويو آهي. تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته آواز محسوس ڪرڻ ۾ سندن اڳئين ڇاتيءَ جي مٿئين حصي تي موجود لڳ ڀڳ 450 مائڪرو ميٽر ڊگهن وارن جو هڪ جوڙو ڪردار ادا ڪري ٿو، جن کي [[ٽرائيڪوئڊ سينسيلا]] چيو وڃي ٿو. انهن سنڍين ۾ شڪاري ۽ [[طفيلي جاندار|طفيلي]] جيتن جي اڏام دوران پيدا ٿيندڙ آوازن جي جواب ۾ ردعمل پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;Taylor, Chantel J.; Yack, Jayne E. (1 January 2019). &quot;Hearing in Caterpillars of the Monarch Butterfly (''Danaus plexippus'')&quot;. ''Journal of Experimental Biology''. doi:10.1242/jeb.211862.&lt;/ref&gt;

==== توليدي نظام ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ توليدي نظام تمام گهڻا ۽ مختلف قسم جا ٿين ٿا. انهن ۾ هڪ عام ڳالهه اها آهي ته اهي آنا ڏين ٿا. سيفالوپوڊن ۽ آرٿروپوڊن کان سواءِ، ڪرنگهي کان سواءِ ٻين لڳ ڀڳ سڀني جانورن ۾ ڀاڻجڻ جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو.


=== سماجي لاڳاپا ===
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سماجي رويو عام آهي، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، مَهُو، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، ماکيءَ جون مکيون، [[پاساليڊائي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref name=ChoeCrespi1997&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521589772}}&lt;/ref&gt; سماجي لاڳاپا خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] جنسن ۾ نمايان هوندا آهن، پر اهي ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ڏٺا وڃن ٿا.

جيت هڪ ٻئي جي موڪليل ڄاڻ کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏيئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riley&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.1038/nature03526| pmid = 15889092| year = 2005| last1 = Riley | first1 = J.| last2 = Greggers | first2 = U.| last3 = Smith | first3 = A.| last4 = Reynolds | first4 = D.| last5 = Menzel | first5 = R.| title = The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance| volume = 435| issue = 7039| pages = 205–7| journal = Nature |bibcode = 2005Natur.435..205R | s2cid = 4413962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Seeley T.D. |author2=Visscher P.K. |author3=Passino K.M. | year = 2006 | title = Group decision making in honey bee swarms | journal = American Scientist | volume = 94 | issue = 3| pages = 220–9 | doi=10.1511/2006.3.220|doi-broken-date=1 July 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frisch1967&quot;&gt;Frisch, Karl von. (1967) The Dance Language and Orientation of Bees. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

=== فائلم ===

[[File:Cladocora.jpg|right|thumb|[[سائپرس]] جي [[پليوسين]] دور مان مليل ''[[ڪلاڊوڪورا]]'' جو پنڊ پهڻ]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ڪيترائي فائلم شامل آهن. انهن مان هڪ [[پوريفرا|اسپنج]] آهن. گهڻي عرصي تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي ٻين جانورن کان ارتقائي لحاظ کان تمام شروعاتي دور ۾ الڳ ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Introduction to Porifera|year=2003|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|isbn=978-81-261-0675-2|author=Bhamrah, H. S.|author2=Kavita Juneja|page=58}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ٻين گهڻن فائلم ۾ ملندڙ پيچيده جسماني تنظيم موجود نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sumich|first=James L.|title=Laboratory and Field Investigations in Marine Life|year=2008|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-5730-4|page=67}}&lt;/ref&gt; انهن جا خلوي قسم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن، پر اڪثر حالتن ۾ اهي واضح بافتن جي صورت ۾ منظم نه هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jessop|first=Nancy Meyer|title=Biosphere; a study of life|year=1970|publisher=Prentice-Hall|page=428}}&lt;/ref&gt; اسپنج عام طور پنهنجي سوراخن مان پاڻي اندر ڇڪي خوراڪ حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=N. S.|title=Continuity And Evolution Of Animals|year=2005|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8293-018-6|page=106}}&lt;/ref&gt; ڪجهه تحقيقن موجب اسپنج لازمي طور ابتدائي بناوت وارا جانور نه آهن، پر ممڪن آهي ته ارتقائي عمل دوران سندن جسماني بناوت ثانوي طور سادي ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dunn |first1=Casey W. |last2=Hejnol |first2=Andreas |last3=Matus |first3=David Q. |last4=Pang |first4=Kevin |last5=Browne |first5=William E. |last6=Smith |first6=Stephen A. |last7=Seaver |first7=Elaine |last8=Rouse |first8=Greg W. |last9=Obst |first9=Matthias |last10=Edgecombe |first10=Gregory D. |last11=Sørensen |first11=Martin V. |last12=Haddock |first12=Steven H. D. |last13=Schmidt-Rhaesa |first13=Andreas |last14=Okusu |first14=Akiko |last15=Kristensen |first15=Reinhardt Møbjerg |date=April 2008 |title=Broad phylogenomic sampling improves resolution of the animal tree of life |url=https://www.nature.com/articles/nature06614 |journal=Nature |language=en |volume=452 |issue=7188 |pages=745–9 |doi=10.1038/nature06614 |pmid=18322464 |bibcode=2008Natur.452..745D |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

[[ڪٽينوفورا]] ۽ [[نائڊيريا]]، جن ۾ [[سامونڊي گل]]، [[مرجان]] ۽ [[جيلي فش]] شامل آهن، شعاعي هم آهنگي رکن ٿا. انهن ۾ هاضمي لاءِ هڪ خانو هوندو آهي، جنهن جو رڳو هڪ ئي منهن هوندو آهي ۽ اهو ئي وات ۽ مقعد ٻنهي جو ڪم ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A living bay: the underwater world of Monterey Bay|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22149-9|author=Langstroth, Lovell|author2=Libby Langstroth|author3=Todd Newberry|author4=Monterey Bay Aquarium|page=[https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244 244]|url=https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244}}&lt;/ref&gt; ٻنهي ۾ الڳ بافتون هونديون آهن، پر اهي [[عضوو|عضون]] جي صورت ۾ منظم نه هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Safra|first=Jacob E.|title=The New Encyclopædia Britannica, Volume 16|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-961-6|page=523}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ بنيادي طور رڳو ٻه جنيني پرت، [[ايڪٽوڊرم]] ۽ [[اينڊوڊرم]]، هوندا آهن ۽ انهن جي وچ ۾ ڪجهه ڇڙوڇڙ خليا موجود هوندا آهن. انهيءَ ڪري انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ٻه پرت وارا جانور]] به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kotpal|first=R. L.|title=Modern Text Book of Zoology: Invertebrates|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-903-7|page=184|year=2012}}&lt;/ref&gt;

[[ايڪائنوڊرميٽا]] شعاعي هم آهنگي رکندڙ جانور آهن ۽ رڳو سمنڊن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ [[سامونڊي تارو|سامونڊي تارا]]، سامونڊي ارچن، [[ڀرڀرا تارا]]، [[سامونڊي کيرا]] ۽ [[پنکن وارا تارا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Alcamo|first=Edward|title=Biology Coloring Workbook|year=1998|publisher=The Princeton Review|isbn=978-0-679-77884-4|page=220}}&lt;/ref&gt;

جانورن جو سڀ کان وڏو فائلم [[آرٿروپوڊا]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شامل آهي. هن فائلم ۾ جيت، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙا]] ۽ انهن جا ويجها مائٽ شامل آهن. انهن سڀني جو جسم ورجائجندڙ حصن ۾ ورهايل هوندو آهي ۽ عام طور هر حصي سان جوڙن جي صورت ۾ ضميما لڳل هوندا آهن. انهن جي جسم جي ٻاهرئين پاسي سخت ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي، جيڪو واڌ دوران وقت بوقت لهي ويندو آهي.&lt;ref name=forensic&gt;{{cite book|last=Gunn|first=Alan|page=214|title=Essential forensic biology|publisher=John Wiley and Sons|year=2009|isbn=978-0-470-75804-5}}&lt;/ref&gt;

ٻه ننڍا فائلم، [[اونيڪوفورا]] ۽ [[ٽارڊيگريڊا]]، آرٿروپوڊن جا ويجها مائٽ آهن ۽ انهن سان ڪيتريون خاصيتون مشترڪ رکن ٿا، پر انهن ۾ سخت ٻاهريون ڍانچو موجود نه هوندو آهي. [[نيمٽوڊا]]، يعني گول ڪيڙا، ممڪن طور جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهن ۽ اهي پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن. گول ڪيڙا عام طور خوردبيني جسامت جا هوندا آهن ۽ تقريباً هر اهڙي ماحول ۾ ملن ٿا، جتي پاڻي موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=BioInquiry: making connections in biology|year=2003|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-20228-8|author=Prewitt, Nancy L.|author2=Larry S. Underwood|author3=William Surver|page=[https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289 289]|url=https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي اهم طفيلي آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Parasites in social insects|year=1998|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05924-2|last=Schmid-Hempel|first=Paul|page=75}}&lt;/ref&gt; انهن سان لاڳاپيل ننڍن فائلم ۾ [[ڪينورينڪا]]، [[پرياپوليڊا]] ۽ [[لوريڪيفرا]] شامل آهن. انهن گروهن ۾ جسماني خانو گهٽ ترقي يافته هوندو آهي، جنهن کي ڇدمي سيلوم چيو وڃي ٿو. ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نيمرٽيا]]، يعني پٽي جهڙا ڪيڙا، ۽ [[سائپنڪيولا]] شامل آهن.

هڪ ٻيو فائلم [[پليٽي هيلمينٿس]]، يعني چپٽا ڪيڙا، آهي.&lt;ref name=Gilson&gt;{{cite book|last=Gilson|first=Étienne|title=El espíritu de la filosofía medieval|year=2004|publisher=Ediciones Rialp|isbn=978-84-321-3492-0|page=384}}&lt;/ref&gt; اڳ انهن کي ارتقائي لحاظ کان ابتدائي جانور سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي موجود ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي وڌيڪ پيچيده ابن ڏاڏن مان ارتقا پذير ٿيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ruiz-Trillo |first1=Iñaki |last2=Riutort |first2=Marta |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |last4=Herniou |first4=Elisabeth A. |last5=Baguñà |first5=Jaume |date=March 1999 |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–23 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |pmid=10082465 |issn=0036-8075 |bibcode=1999Sci...283.1919R |s2cid=6079655 }}&lt;/ref&gt; چپٽن ڪيڙن ۾ [[سيلوم|جسماني خانو]] نه هوندو آهي؛ اها خاصيت انهن جي ويجهن مائٽن، خوردبيني [[گيسٽروٽرائڪا]]، ۾ پڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;umodena&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |access-date=2008-01-26 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena &amp; Reggio Emilia |archive-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002033954/http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[روٽيفرا]]، يعني روٽيفر، آبي ماحول ۾ عام آهن. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[ايڪينٿوسيفالا]]، [[گناٿوسٽوميوليڊا]]، [[مائڪروگناٿوزوا]] ۽ [[سائڪليوفورا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IntroCyclio&quot;&gt;{{cite journal |last=Kristensen |first= Reinhardt Møbjerg |date=July 2002 |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi =10.1093/icb/42.3.641 |pmid=21708760|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

جانورن جا ٻه وڏا ۽ گهڻن جنسن وارا فائلم، [[مولسڪا]] ۽ [[اينيليڊا]]، پڻ هن گروهه ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca|access-date=2007-11-19 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-url = https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |archive-date = 2006-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES |date = 2000 }}&lt;/ref&gt; مولسڪا، بيان ڪيل جنسن جي انگ موجب جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهي، جنهن ۾ [[گهونگهو|گهونگها]]، [[ڪليم]] ۽ [[اسڪوئڊ]] جهڙا جانور شامل آهن. اينيليڊا ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل ڪيڙا، جهڙوڪ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جا ڪيڙا]] ۽ [[ڄؤرون]]، شامل آهن. [[ٽروڪوفور]] لاروا جي گڏيل موجودگيءَ سبب گهڻي عرصي تائين انهن ٻنهي گروهن کي ويجها مائٽ سمجهيو ويندو رهيو. ساڳئي وقت جسم جي ٽڪرن ۾ ورهايل هجڻ سبب اينيليڊن کي آرٿروپوڊن جي وڌيڪ ويجهو پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eernisse|first1=Douglas J. |last2=Albert|first2=James S. |last3=Anderson|first3=Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology | journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | date=1 September 1992 | doi=10.2307/2992569 | issn=1063-5157| jstor=2992569 }}&lt;/ref&gt; هاڻي ٻنهي فائلم ۾ موجود ڪيترن بناوتي ۽ جينياتي فرقن جي بنياد تي اهڙي مشابهت کي عام طور [[هم رخ ارتقا]] جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Eernisse, Douglas J. |author2=Kim, Chang Bae |author3=Moon, Seung Yeo |author4=Gelder, Stuart R. |author5=Kim, Won |title=Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=43 |issue=3 |pages=207–215 |date=September 1996 |doi=10.1007/PL00006079 |pmid=8703086 |bibcode=1996JMolE..43..207K }}&lt;/ref&gt;

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسبتاً ننڍن فائلم ۾ [[هيمي ڪارڊيٽا]]، يعني بلوط جهڙا ڪيڙا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Asking about life|year=2005|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-40653-0|author=Tobin, Allan J.|author2=Jennie Dusheck|page=497}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪيٽوگناٿا]]، يعني تير جهڙا ڪيڙا، شامل آهن. ٻين فائلم ۾ [[ايڪويلومورفا]]، [[براڪيوپوڊا]]، [[برايوزوا]]، [[اينٽوپروڪٽا]]، [[فورونيڊا]] ۽ [[زينوٽربيلڊا]] شامل آهن.

== درجابندي ==

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي ڪيترن وڏن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه جديد [[حياتياتي درجابندي]] موجب پراڻا يا بحث هيٺ آهن، پر سهولت لاءِ اهي نالا اڃا به استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| title=What Are the Main Groups of Invertebrates?| date=4 August 2015| access-date=17 January 2019| archive-date=17 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190117070101/https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[اسپنج]] (پوريفرا)
* [[ڪنگهي جيلي]] (ڪٽينوفورا)
* [[ميڊوسوزوا|ميڊوسوزوا ۽ مرجان]] (نائڊيريا)
* [[زينوڪوئلومورفا|ايڪوئل]] (زينوڪوئلومورفا)
* [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] (پليٽي هيلمينٿس)
* [[اينيليڊ|برسل ڪيڙا، ڌرتيءَ جا ڪيڙا ۽ ڄؤرون]] (اينيليڊا)
* [[آرٿروپوڊ|جيت، اسپرنگ ٽيل، ڪرسٽيشين، مائرياپوڊ ۽ ڪيليسريٽ]] (آرٿروپوڊا)
* [[مولسڪا|ڪائٽن، گهونگها، سلگ، بائيوالو، ٽسڪ شيل ۽ سيفالوپوڊ]] (مولسڪا)
* [[نيمٽوڊ|گول يا ڌاڳي جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽوڊا)
* [[روٽيفر]] (روٽيفرا)
* [[ٽارڊيگريڊ]] (ٽارڊيگريڊا)
* [[اسڪيليڊوفورا|اسڪيليڊوفوران]] (اسڪيليڊوفورا)
* [[لوفوفوراٽا]]
* [[مخمل جهڙا ڪيڙا]] (اونيڪوفورا)
* [[تير جهڙا ڪيڙا]] (ڪيٽوگناٿا)
* [[نيمٽومورفا|گورڊين يا گهوڙي جي وار جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽومورفا)
* [[نيمرٽيا|پٽي جهڙا ڪيڙا]] (نيمرٽيا)
* [[پليڪوزوا]]
* [[لوريڪيفرا]]
* [[ايڪائنوڊرم|سامونڊي تارا، سامونڊي ارچن، سامونڊي کيرا، سامونڊي للي ۽ ڀرڀرا تارا]] (ايڪائنوڊرميٽا)
* [[هيمي ڪارڊيٽا|بلوط جهڙا ڪيڙا، سيفالوڊسڪس ۽ گريپٽولائٽ]] (هيمي ڪارڊيٽا)
* [[ايمفيوڪسيفارمز|لينسليٽ]] (ايمفيوڪسيفارمز)
* [[ٽيونيڪيٽ|سالپ، پائروسوم، ڊوليولڊ، لارواسيئن ۽ سامونڊي اسڪوئرٽ]] (ٽيونيڪاٽا)
* [[سمبيون|سائڪليوفورا]]
* [[ايڪينٿوسيفالا]]
* [[برايوزوا]]
* [[پرياپوليڊا]]
* [[براڪيوپوڊا]]
* [[ڊائيسيئميڊا]]
* [[اينٽوپروڪٽا]]
* [[گناٿوسٽوميوليڊا]]
* [[لوبوپوڊيا]]
* [[ڪينورينڪا]]
* [[مائڪروگناٿوزوا]]
* [[آرٿونيڪٽيدا]]
* [[پيٽالونامي]]
* [[فورونيڊا]]
* [[پروآرٽيڪيولاٽا]]
* [[سيڪوريٽيڊا]]
* [[گيسٽروٽرائڪا]]
* [[ٽرائيلوبوزوا]]
* [[ويٽوليڪوليا]]
* [[ليمنوگناٿيا]] (مائڪروگناٿوزوا)

{{Anchor|Microinvertebrate}}سهولت لاءِ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي غير رسمي طور ٻن گروهن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي: وڏا ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجن ٿا، ۽ خوردبيني ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي بنا ڪنهن اوزار جي اک سان نظر نٿا اچن. ٻنهي جي وچ واري حد روايتي طور لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر جسامت تي مقرر ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;Michaluk, Sonja. &quot;macroinvertebrate&quot;. Encyclopedia Britannica, 27 Nov. 2025, https://www.britannica.com/animal/macroinvertebrate. Accessed 4 December 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; microinvertebrate. Oxford Reference. Retrieved 4 Dec. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105410141. &lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

جانورن جا سڀ کان پراڻا ڄاتل پنڊ پهڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا آهن. ڏکڻ آسٽريليا جي اولهه-مرڪزي فلينڊرز واري علائقي ۾ ٽريزونا فارميشن مان مليل لڳ ڀڳ 665 ملين سال پراڻن پنڊ پهڻن کي شروعاتي اسپنجن جا آثار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;roseMaloof&quot;&gt;{{cite journal | author1= Maloof, Adam C. |author2= Rose, Catherine V. |author3= Beach, Robert |author4= Samuels, Bradley M. |author5= Calmet, Claire C. |author6= Erwin, Douglas H. |author7= Poirier, Gerald R. |author8= Yao, Nan |author9= Simons, Frederik J.|title= Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia |journal= Nature Geoscience | volume= 3 | page= 653 |date= 17 August 2010 |doi=10.1038/ngeo934 | issue= 9 | bibcode=2010NatGe...3..653M }}&lt;/ref&gt; ڪجهه قديم حياتيات جا ماهر سمجهن ٿا ته جانور ان کان به گهڻو اڳ، ممڪن طور هڪ ارب سال اڳ، وجود ۾ اچي چڪا هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Biology|year=2005|publisher=Pearson, Benjamin Cummings|isbn=978-0-8053-7171-0|author=Campbell. Neil A.|edition=7|author2=Jane B. Reece|page=526}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گهڻ خلوي صورت شايد [[ٽونين]] دور ۾ وجود ۾ آئي. آخري [[نيوپروٽيروزوئڪ]] دور مان مليل هلڻ ۽ ٻرن ٺاهڻ جا [[اثري پنڊ پهڻ]] اهڙن [[ٽي جنيني پرت وارا جانور|ٽي جنيني پرت وارن]] ڪيڙن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي جسامت ۽ پيچيدگيءَ ۾ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جي ڪيڙن]] جهڙا ۽ لڳ ڀڳ 5 ملي ميٽر ويڪرا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1998&quot;&gt;{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | journal=Science | volume=282 | pages=80–83 | date=October 1998 | last1=Seilacher|first1=A. | last2=Bose |first2=P.K. | last3=Pflüger |first3=F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | issue=5386 |bibcode = 1998Sci...282...80S }}&lt;/ref&gt;

لڳ ڀڳ 453 ملين سال اڳ جانورن ۾ وڏي پيماني تي تنوع پيدا ٿيڻ لڳو ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي اهم گروهه هڪ ٻئي کان ارتقائي طور الڳ ٿيا. انهن جا پنڊ پهڻ [[فينيروزوئڪ]] دؤر جي مختلف رسوبي تهن مان ملن ٿا.&lt;ref name=clarkson&gt;{{cite book |last=Clarkson |first=Euan Neilson Kerr |title=Invertebrate palaeontology and evolution |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0-632-05238-7 |year=1998}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا پنڊ پهڻ تهه نگاريءَ ۾ پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=Kummel&gt;{{cite book |last=Kummel |first=Bernhard |title=Status of invertebrate paleontology, 1953 |page=93 |isbn=978-0-405-12715-1 |year=1954 |publisher=Ayer Publishing}}&lt;/ref&gt;

=== درجابندي جي تاريخ ===

[[ڪارل لنيئس]] انهن جانورن کي رڳو ٻن گروهن، جيتن ۽ هاڻي متروڪ [[ورميز|ورميز (ڪيڙن)]]، ۾ ورهايو هو. [[ژان-باپتست لامارڪ]]، جنهن کي 1793ع ۾ [[ميوزيم ناسيونال ڊي هسٽوئر نيچرل]] ۾ جيتن ۽ ورميز جو نگران مقرر ڪيو ويو، اهڙن جانورن لاءِ ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ وارو اصطلاح متعارف ڪرايو. هن اڳوڻن ٻن گروهن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو؛ لنيئس جي جيتن مان اراڪنڊا ۽ ڪرسٽيشيا کي الڳ ڪيو، جڏهن ته ورميز مان مولسڪا، اينيليڊا، سيريپيڊيا، ريڊيئٽا، ڪوئلينٽريٽا ۽ انفيوسوريا کي الڳ گروهن طور رکيو. هاڻي انهن جانورن کي 30 کان وڌيڪ [[فائلم|فائلمَن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ نسبتاً سادي بناوت وارا [[سامونڊي اسپنج]] ۽ [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] کان وٺي وڌيڪ پيچيده آرٿروپوڊ ۽ مولسڪ شامل آهن.

==== اصطلاح جي اهميت ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانور اهي جانور آهن، جن ۾ ڪرنگهي جي هڏي موجود نه هوندي آهي. تاريخي طور جانورن کي ”ڪرنگهي وارا“ ۽ ”ڪرنگهي کان سواءِ“ ٻن گروهن ۾ ورهائڻ سبب ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ بنيادي معيار طور ڏسڻ جو رجحان پيدا ٿيو. اهڙي سوچ جو هڪ سبب اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته لامارڪ جهڙن شروعاتي محققن ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ قسم جي معياري صورت طور ڏٺو. لامارڪ جي ارتقائي نظريي ۾ ارتقا کي رڳو بقا سان نه، پر وڌيڪ ”اعليٰ صورت“ ڏانهن اڳڀرائي سان پڻ ڳنڍيو ويو هو، جنهن ۾ انسان ۽ ٻيا ڪرنگهي وارا جانور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها سمجهيا ويندا هئا. جديد حياتيات اهڙي مقصد ڏانهن ويندڙ ارتقا واري تصور کي قبول نٿي ڪري، پر ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي وچ ۾ روايتي فرق اڃا تائين استعمال ٿئي ٿو. ان جو هڪ سبب لامارڪ کان پوءِ قائم ٿيل درجابنديءَ جي روايت پڻ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=rskbarnes&gt;{{cite book|last=Barnes|first=Richard Stephen Kent|title=The Invertebrates: A Synthesis|isbn=978-0-632-04761-1|publisher=Wiley-Blackwell|year=2001|page=3}}&lt;/ref&gt;

1968ع جي ''Invertebrate Zoology'' ۾ جانورن جي بادشاهت کي ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ورهائڻ کي مصنوعي ورهاست قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو ته اها انسان جي پنهنجن ويجهن حيواني مائٽن ڏانهن تاريخي ڌيان جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪتاب اهو پڻ واضح ڪري ٿو ته ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ تمام وڏي تعداد ۾ مختلف جنسن کي گڏ ڪري ٿو، تنهنڪري ڪا هڪ جسماني خاصيت، ڪرنگهي جي غير موجودگيءَ کان سواءِ، انهن سڀني جي گڏيل سڃاڻپ نٿي بڻجي. ان کان سواءِ، هن اصطلاح هيٺ شامل ڪجهه جانور ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جا وڌيڪ ويجها ارتقائي مائٽ آهن (ڏسو: [[پيرافائلي]]).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Barnes |first=Robert D.|year=1968|title=Invertebrate Zoology|edition=2nd|publisher=W.B. Saunders|oclc=173898}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۾ ==

ڪيترين صدين تائين حياتياتي تحقيق ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڏن ڪرنگهي وارن، انساني استعمال وارن يا وڌيڪ نمايان جانورن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حياتيات ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ۽ [[ژان-باپتست لامارڪ|لامارڪ]] جي ڪم تائين تحقيق جو وڏو الڳ شعبو نه بڻجي سگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;&gt;{{cite web |url=http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |title=Why study invertebrates? A philosophical argument from Aristotle |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=2015 |website=No Bones (Smithsonian Institution website) |access-date=15 July 2015 |archive-date=15 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175131/http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ دوران ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حيوانيات قدرتي سائنسن جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي وئي ۽ طب، جينيات، قديم حياتيات ۽ ماحوليات ۾ ڪيترين اهم دريافتن ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; انهن جانورن جي مطالعي مان عدالتي تحقيق کي پڻ فائدو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آرٿروپوڊ، خاص طور جيت، عدالتي جاچ لاءِ اهم معلومات جو ذريعو ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=forensic /&gt;

اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار|نمونائي جاندارن]] مان ٻه [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] آهن: ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ۽ نيميٽوڊ ''[[سينورهبڊائٽس ايليگنس]]''. اهي ڊگهي عرصي کان سڀ کان وڌيڪ تفصيلي اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار]] رهيا آهن ۽ انهن جو شمار انهن شروعاتي جاندارن ۾ ٿئي ٿو، جن جي جينياتي ترتيب معلوم ڪئي وئي. سندن [[جينوم|جينومن]] جي تمام گهڻي گهٽايل حالت ان عمل کي آسان بڻايو، پر ان دوران ڪيترائي [[جين]]، [[انٽرون]] ۽ [[جينياتي ڳانڍاپو|جينياتي ڳانڍاپا]] وڃائجي ويا آهن. [[اسٽارليٽ سامونڊي گل]] جي جينوم جي تجزيي مان جانورن لاءِ مخصوص 1,500 اباڻي جينن جي وجود ۾ اچڻ جي وضاحت ڪرڻ ۾ اسپنجن، پلاڪوزوئن ۽ [[ڪوانوفليجيليٽ|ڪوانوفليجيليٽن]] جي اهميت نمايان ٿي آهي، جن جي جينياتي ترتيب پڻ معلوم ڪئي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=N.H. Putnam |date=July 2007 |title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]]|volume=31 |issue=5834 |pages=86–94 |doi=10.1126/science.1139158 |pmid=17615350|first1=N.H.|last2=Srivastava |first2=M.|last3=Hellsten |first3=U. |last4=Dirks |first4=B.|last5=Chapman|first5=J.|last6=Salamov |first6=A.|last7=Terry |first7=A.|last8=Shapiro |first8=H. |last9=Lindquist |first9=E.|last10=Kapitonov|first11=J.|last12=Genikhovich|first12=G. |last13=Grigoriev|first13=I.V. |last14=Lucas|first14=S.M.|last15=Steele |first15=R.E.|last16=Finnerty |first16=J.R.|last17=Technau |first17=U.|last18=Martindale |first18=M.Q.|last19=Rokhsar |first19=D.S. |first10=V. V. |last11=Jurka |bibcode=2007Sci...317...86P |osti=910591 |s2cid=9868191 |display-authors=3 |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |access-date=21 January 2019 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213038/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سائنسدان [[آبي حياتياتي نگراني]] جي شعبي ۾ پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي پاڻيءَ جي گدلاڻ ۽ [[موسمي تبديلي]] جي اثرن جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lawrence|first1=J.E. |first2=K.B.|last2=Lunde |first3=R.D. |last3=Mazor |first4=L.A.|last4=Bêche |first5=E.P.|last5=McElravy |first6=V.H.|last6=Resh | title = Long-Term Macroinvertebrate Responses to Climate Change: Implications for Biological Assessment in Mediterranean-Climate Streams | journal = Journal of the North American Benthological Society | volume =29 | pages =1424–40 | year = 2010| doi= 10.1899/09-178.1 | issue =4 |s2cid=84679634 }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي حيوانيات]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي قديم حياتيات]]
* [[سامونڊي غير ڪرنگھيدار جانور]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ سور]]

==حوالا==</text>
      <sha1>nl363w6xqqwnsnwsu3kwkn4qwljdw1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413483</id>
      <parentid>413482</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61367" sha1="oo6t0n572rhjl4cpi6joenpp839tgi2" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}}

{{Paraphyletic group
| name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| image = Invertebrate montage (2022).jpg
| image_upright = 1.2
| image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع
| image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]).
| auto = yes
| parent = Animalia
| includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه
| excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]]
| excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين
}}

'''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (&lt;small&gt;Invertebrates&lt;/small&gt;) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ ''[[ڪرنگھو|ڪرنگهو]]'' (&lt;small&gt;spinal column&lt;/small&gt;) نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪورڊيٽا|ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم|ذيلي فائلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اناليڊا|اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. باقي مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[اڪينوڊرمز|ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيريا|نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن.

جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;isbn0-412-15220-7&quot;&gt;{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اهي 10 [[مائڪرو ميٽر|μm]] (0.0004 انچ)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}&lt;/ref&gt; جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي 9–10 ميٽر (30–33 فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Roper, C.F.E. &amp; P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb &amp; C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.&lt;/ref&gt;

ڪجهه اهڙا جانور جن کي &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; (&lt;small&gt;invertebrates&lt;/small&gt;) چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي واري جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي.

== لفظي بڻ بڻياد ==

انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني &quot;ڦرڻ&quot;، مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Latin Tucker&quot;&gt;{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}&lt;/ref&gt; اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ &quot;نه&quot; يا &quot;کان سواءِ&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}&lt;/ref&gt;

== ٽيڪسانامي اهميت ==

''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. &quot;انورٽيبراتا&quot; سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو &quot;ورٽيبراتا&quot; ۽ &quot;انورٽيبراتا&quot; ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن&lt;ref name=&quot; Pech&quot;&gt;{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}&lt;/ref&gt; يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}&lt;/ref&gt;

ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;isbn0-19-861271-0&quot;&gt;{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}&lt;/ref&gt; ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Agassiz2013&quot;&gt;{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&amp;pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}&lt;/ref&gt; پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن.

== موجود نسلن جو انگ ==

بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IUCN1014&quot;&gt;The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه
! فائيلم
! تصوير
! بيان ڪيل نسلن جو&lt;br /&gt;اندازي مطابق انگ&lt;ref name=IUCN1014 /&gt;
|-
| [[جيت]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]]
| align=right | 1,000,000
|-
| [[اراڪنڊ]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]]
| align=right | 102,248
|-
| [[گيسٽروپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]]
| align=right | 85,000
|-
| [[ڪرسٽيشين]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]]
| align=right | 47,000
|-
| [[بائيوالو]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]]
| align=right | 20,000
|-
| [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،&lt;br/&gt;مرجان، سامونڊي قلم]]
| [[نائڊيريا]]
| [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]]
| align=right | 2,175
|-
| [[سيفالوپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]]
| align=right | 900
|-
| [[ويلويٽ ورم]]
| [[اونيڪوفورا]]
| [[File:Velvet worm.jpg|100px]]
| align=right | 165
|-
| [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]]
| align=right | 4
|-
| ٻيا&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،&lt;br/&gt;[[اسپنج]] وغيره&lt;/small&gt;
| —
| —
| align=right | 68,658
|-
|
|
! align=right | ڪُل:
! align=right | ~1,300,000
|}

[[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،&lt;ref name=IUCN1014 /&gt; جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن.

== خاصيتون ==

سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي.

=== جسماني بناوت ۽ هم آهنگي ===

گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.&lt;ref name=&quot;gastropod development&quot;&gt;{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).&lt;/ref&gt; جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا.

==== اعصابي سرشتو ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.&lt;ref name=&quot;Nicholls and Baylor, 1968&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pastor et al., 1996&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Byrne et al., 1978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castellucci et al., 1970&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fischer et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}&lt;/ref&gt; مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Illich and Walters, 1997&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469&lt;/ref&gt;

نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Eismann et al., 1984&quot;&gt;Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). &quot;Do insects feel pain? — A biological view&quot;. Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John Smith and Lewis, 2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}&lt;/ref&gt;

==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ====

[[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]]
[[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In &quot;Microscopic Anatomy of Invertebrates&quot;. Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.&lt;/ref&gt; جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== ٻڌڻ ====

رڳو [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] ۾ ڪن هوندا آهن، پر ڪيترائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] ٻين قسمن جي حسي عضون وسيلي آواز محسوس ڪن ٿا. [[جيت|جيتن]] ۾ پري کان ايندڙ آواز ٻڌڻ لاءِ [[ٽيمپينل عضوو|ٽيمپينل عضوا]] استعمال ٿين ٿا. جيت جي خاندان موجب اهي عضوا مٿي يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي تي موجود ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Yack, JE; Fullard, JH (1993). &quot;What is an insect ear?&quot;. ''Ann. Entomol. Soc. Am.'' 86 (6): 677–682. doi:10.1093/aesa/86.6.677.&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن جا ٽيمپينل عضوا انتهائي حساس هوندا آهن، جنهن سبب اهي آواز کي تمام گهڻي حساسيت سان محسوس ڪري سگهن ٿا.

مادي تڏ مک ''[[اورميا اوڪريشيا]]'' (''Ormia ochracea'') جي پيٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽيمپينل عضوا هوندا آهن. اهي ٻاهرئين ڍانچي جي هڪ سنهي پل وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ ننڍڙن ڪن جي پردن وانگر ڪم ڪندا آهن. پاڻ ۾ ڳنڍيل هجڻ سبب اهي آواز جي رخ بابت تمام درست معلومات مهيا ڪن ٿا. هي مک انهن حسي عضون وسيلي پنهنجي ميزبان نر [[تڏ (جيت)|تڏ]] جو آواز معلوم ڪري ٿي. تڏ جو آواز ڪهڙي طرف کان اچي ٿو، ان موجب مک جي ٻڌڻ وارن عضون ۾ پيدا ٿيندڙ ارتعاش جي وقت ۾ تمام معمولي فرق ٿئي ٿو. اهو فرق رڳو سيڪنڊ جي 50 اربين حصي جيترو به ٿي سگهي ٿو، پر مک لاءِ ڳائيندڙ نر تڏ جي رخ جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي، جنهن کان پوءِ اها ان تي طفيلي عمل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Piper, Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press.&lt;/ref&gt;

وڌيڪ سادي حسي بناوتون ٻين [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] کي ويجهي فاصلي تي پيدا ٿيندڙ آوازي ارتعاش محسوس ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مثال طور [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙن]] ۽ [[ڪاڪروچ|ڪاڪروچن]] جي ٽنگن تي حسي وار هوندا آهن، جيڪي اهڙن ارتعاشن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

[[موناَرڪ پوپٽ]] جي سنڍين ۾ هوا وسيلي منتقل ٿيندڙ ارتعاشن، يعني آواز، جي جواب ۾ رويو تبديل ٿيندي ڏٺو ويو آهي. تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته آواز محسوس ڪرڻ ۾ سندن اڳئين ڇاتيءَ جي مٿئين حصي تي موجود لڳ ڀڳ 450 مائڪرو ميٽر ڊگهن وارن جو هڪ جوڙو ڪردار ادا ڪري ٿو، جن کي [[ٽرائيڪوئڊ سينسيلا]] چيو وڃي ٿو. انهن سنڍين ۾ شڪاري ۽ [[طفيلي جاندار|طفيلي]] جيتن جي اڏام دوران پيدا ٿيندڙ آوازن جي جواب ۾ ردعمل پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;Taylor, Chantel J.; Yack, Jayne E. (1 January 2019). &quot;Hearing in Caterpillars of the Monarch Butterfly (''Danaus plexippus'')&quot;. ''Journal of Experimental Biology''. doi:10.1242/jeb.211862.&lt;/ref&gt;

==== توليدي نظام ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ توليدي نظام تمام گهڻا ۽ مختلف قسم جا ٿين ٿا. انهن ۾ هڪ عام ڳالهه اها آهي ته اهي آنا ڏين ٿا. سيفالوپوڊن ۽ آرٿروپوڊن کان سواءِ، ڪرنگهي کان سواءِ ٻين لڳ ڀڳ سڀني جانورن ۾ ڀاڻجڻ جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو.


=== سماجي لاڳاپا ===
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سماجي رويو عام آهي، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، مَهُو، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، ماکيءَ جون مکيون، [[پاساليڊائي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref name=ChoeCrespi1997&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521589772}}&lt;/ref&gt; سماجي لاڳاپا خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] جنسن ۾ نمايان هوندا آهن، پر اهي ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ڏٺا وڃن ٿا.

جيت هڪ ٻئي جي موڪليل ڄاڻ کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏيئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riley&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.1038/nature03526| pmid = 15889092| year = 2005| last1 = Riley | first1 = J.| last2 = Greggers | first2 = U.| last3 = Smith | first3 = A.| last4 = Reynolds | first4 = D.| last5 = Menzel | first5 = R.| title = The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance| volume = 435| issue = 7039| pages = 205–7| journal = Nature |bibcode = 2005Natur.435..205R | s2cid = 4413962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Seeley T.D. |author2=Visscher P.K. |author3=Passino K.M. | year = 2006 | title = Group decision making in honey bee swarms | journal = American Scientist | volume = 94 | issue = 3| pages = 220–9 | doi=10.1511/2006.3.220|doi-broken-date=1 July 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frisch1967&quot;&gt;Frisch, Karl von. (1967) The Dance Language and Orientation of Bees. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

=== فائلم ===

[[File:Cladocora.jpg|right|thumb|[[سائپرس]] جي [[پليوسين]] دور مان مليل ''[[ڪلاڊوڪورا]]'' جو پنڊ پهڻ]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ڪيترائي فائلم شامل آهن. انهن مان هڪ [[پوريفرا|اسپنج]] آهن. گهڻي عرصي تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي ٻين جانورن کان ارتقائي لحاظ کان تمام شروعاتي دور ۾ الڳ ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Introduction to Porifera|year=2003|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|isbn=978-81-261-0675-2|author=Bhamrah, H. S.|author2=Kavita Juneja|page=58}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ٻين گهڻن فائلم ۾ ملندڙ پيچيده جسماني تنظيم موجود نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sumich|first=James L.|title=Laboratory and Field Investigations in Marine Life|year=2008|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-5730-4|page=67}}&lt;/ref&gt; انهن جا خلوي قسم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن، پر اڪثر حالتن ۾ اهي واضح بافتن جي صورت ۾ منظم نه هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jessop|first=Nancy Meyer|title=Biosphere; a study of life|year=1970|publisher=Prentice-Hall|page=428}}&lt;/ref&gt; اسپنج عام طور پنهنجي سوراخن مان پاڻي اندر ڇڪي خوراڪ حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=N. S.|title=Continuity And Evolution Of Animals|year=2005|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8293-018-6|page=106}}&lt;/ref&gt; ڪجهه تحقيقن موجب اسپنج لازمي طور ابتدائي بناوت وارا جانور نه آهن، پر ممڪن آهي ته ارتقائي عمل دوران سندن جسماني بناوت ثانوي طور سادي ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dunn |first1=Casey W. |last2=Hejnol |first2=Andreas |last3=Matus |first3=David Q. |last4=Pang |first4=Kevin |last5=Browne |first5=William E. |last6=Smith |first6=Stephen A. |last7=Seaver |first7=Elaine |last8=Rouse |first8=Greg W. |last9=Obst |first9=Matthias |last10=Edgecombe |first10=Gregory D. |last11=Sørensen |first11=Martin V. |last12=Haddock |first12=Steven H. D. |last13=Schmidt-Rhaesa |first13=Andreas |last14=Okusu |first14=Akiko |last15=Kristensen |first15=Reinhardt Møbjerg |date=April 2008 |title=Broad phylogenomic sampling improves resolution of the animal tree of life |url=https://www.nature.com/articles/nature06614 |journal=Nature |language=en |volume=452 |issue=7188 |pages=745–9 |doi=10.1038/nature06614 |pmid=18322464 |bibcode=2008Natur.452..745D |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

[[ڪٽينوفورا]] ۽ [[نائڊيريا]]، جن ۾ [[سامونڊي گل]]، [[مرجان]] ۽ [[جيلي فش]] شامل آهن، شعاعي هم آهنگي رکن ٿا. انهن ۾ هاضمي لاءِ هڪ خانو هوندو آهي، جنهن جو رڳو هڪ ئي منهن هوندو آهي ۽ اهو ئي وات ۽ مقعد ٻنهي جو ڪم ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A living bay: the underwater world of Monterey Bay|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22149-9|author=Langstroth, Lovell|author2=Libby Langstroth|author3=Todd Newberry|author4=Monterey Bay Aquarium|page=[https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244 244]|url=https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244}}&lt;/ref&gt; ٻنهي ۾ الڳ بافتون هونديون آهن، پر اهي [[عضوو|عضون]] جي صورت ۾ منظم نه هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Safra|first=Jacob E.|title=The New Encyclopædia Britannica, Volume 16|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-961-6|page=523}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ بنيادي طور رڳو ٻه جنيني پرت، [[ايڪٽوڊرم]] ۽ [[اينڊوڊرم]]، هوندا آهن ۽ انهن جي وچ ۾ ڪجهه ڇڙوڇڙ خليا موجود هوندا آهن. انهيءَ ڪري انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ٻه پرت وارا جانور]] به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kotpal|first=R. L.|title=Modern Text Book of Zoology: Invertebrates|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-903-7|page=184|year=2012}}&lt;/ref&gt;

[[ايڪائنوڊرميٽا]] شعاعي هم آهنگي رکندڙ جانور آهن ۽ رڳو سمنڊن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ [[سامونڊي تارو|سامونڊي تارا]]، سامونڊي ارچن، [[ڀرڀرا تارا]]، [[سامونڊي کيرا]] ۽ [[پنکن وارا تارا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Alcamo|first=Edward|title=Biology Coloring Workbook|year=1998|publisher=The Princeton Review|isbn=978-0-679-77884-4|page=220}}&lt;/ref&gt;

جانورن جو سڀ کان وڏو فائلم [[آرٿروپوڊا]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شامل آهي. هن فائلم ۾ جيت، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙا]] ۽ انهن جا ويجها مائٽ شامل آهن. انهن سڀني جو جسم ورجائجندڙ حصن ۾ ورهايل هوندو آهي ۽ عام طور هر حصي سان جوڙن جي صورت ۾ ضميما لڳل هوندا آهن. انهن جي جسم جي ٻاهرئين پاسي سخت ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي، جيڪو واڌ دوران وقت بوقت لهي ويندو آهي.&lt;ref name=forensic&gt;{{cite book|last=Gunn|first=Alan|page=214|title=Essential forensic biology|publisher=John Wiley and Sons|year=2009|isbn=978-0-470-75804-5}}&lt;/ref&gt;

ٻه ننڍا فائلم، [[اونيڪوفورا]] ۽ [[ٽارڊيگريڊا]]، آرٿروپوڊن جا ويجها مائٽ آهن ۽ انهن سان ڪيتريون خاصيتون مشترڪ رکن ٿا، پر انهن ۾ سخت ٻاهريون ڍانچو موجود نه هوندو آهي. [[نيمٽوڊا]]، يعني گول ڪيڙا، ممڪن طور جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهن ۽ اهي پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن. گول ڪيڙا عام طور خوردبيني جسامت جا هوندا آهن ۽ تقريباً هر اهڙي ماحول ۾ ملن ٿا، جتي پاڻي موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=BioInquiry: making connections in biology|year=2003|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-20228-8|author=Prewitt, Nancy L.|author2=Larry S. Underwood|author3=William Surver|page=[https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289 289]|url=https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي اهم طفيلي آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Parasites in social insects|year=1998|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05924-2|last=Schmid-Hempel|first=Paul|page=75}}&lt;/ref&gt; انهن سان لاڳاپيل ننڍن فائلم ۾ [[ڪينورينڪا]]، [[پرياپوليڊا]] ۽ [[لوريڪيفرا]] شامل آهن. انهن گروهن ۾ جسماني خانو گهٽ ترقي يافته هوندو آهي، جنهن کي ڇدمي سيلوم چيو وڃي ٿو. ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نيمرٽيا]]، يعني پٽي جهڙا ڪيڙا، ۽ [[سائپنڪيولا]] شامل آهن.

هڪ ٻيو فائلم [[پليٽي هيلمينٿس]]، يعني چپٽا ڪيڙا، آهي.&lt;ref name=Gilson&gt;{{cite book|last=Gilson|first=Étienne|title=El espíritu de la filosofía medieval|year=2004|publisher=Ediciones Rialp|isbn=978-84-321-3492-0|page=384}}&lt;/ref&gt; اڳ انهن کي ارتقائي لحاظ کان ابتدائي جانور سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي موجود ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي وڌيڪ پيچيده ابن ڏاڏن مان ارتقا پذير ٿيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ruiz-Trillo |first1=Iñaki |last2=Riutort |first2=Marta |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |last4=Herniou |first4=Elisabeth A. |last5=Baguñà |first5=Jaume |date=March 1999 |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–23 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |pmid=10082465 |issn=0036-8075 |bibcode=1999Sci...283.1919R |s2cid=6079655 }}&lt;/ref&gt; چپٽن ڪيڙن ۾ [[سيلوم|جسماني خانو]] نه هوندو آهي؛ اها خاصيت انهن جي ويجهن مائٽن، خوردبيني [[گيسٽروٽرائڪا]]، ۾ پڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;umodena&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |access-date=2008-01-26 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena &amp; Reggio Emilia |archive-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002033954/http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[روٽيفرا]]، يعني روٽيفر، آبي ماحول ۾ عام آهن. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[ايڪينٿوسيفالا]]، [[گناٿوسٽوميوليڊا]]، [[مائڪروگناٿوزوا]] ۽ [[سائڪليوفورا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IntroCyclio&quot;&gt;{{cite journal |last=Kristensen |first= Reinhardt Møbjerg |date=July 2002 |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi =10.1093/icb/42.3.641 |pmid=21708760|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

جانورن جا ٻه وڏا ۽ گهڻن جنسن وارا فائلم، [[مولسڪا]] ۽ [[اينيليڊا]]، پڻ هن گروهه ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca|access-date=2007-11-19 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-url = https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |archive-date = 2006-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES |date = 2000 }}&lt;/ref&gt; مولسڪا، بيان ڪيل جنسن جي انگ موجب جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهي، جنهن ۾ [[گهونگهو|گهونگها]]، [[ڪليم]] ۽ [[اسڪوئڊ]] جهڙا جانور شامل آهن. اينيليڊا ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل ڪيڙا، جهڙوڪ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جا ڪيڙا]] ۽ [[ڄؤرون]]، شامل آهن. [[ٽروڪوفور]] لاروا جي گڏيل موجودگيءَ سبب گهڻي عرصي تائين انهن ٻنهي گروهن کي ويجها مائٽ سمجهيو ويندو رهيو. ساڳئي وقت جسم جي ٽڪرن ۾ ورهايل هجڻ سبب اينيليڊن کي آرٿروپوڊن جي وڌيڪ ويجهو پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eernisse|first1=Douglas J. |last2=Albert|first2=James S. |last3=Anderson|first3=Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology | journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | date=1 September 1992 | doi=10.2307/2992569 | issn=1063-5157| jstor=2992569 }}&lt;/ref&gt; هاڻي ٻنهي فائلم ۾ موجود ڪيترن بناوتي ۽ جينياتي فرقن جي بنياد تي اهڙي مشابهت کي عام طور [[هم رخ ارتقا]] جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Eernisse, Douglas J. |author2=Kim, Chang Bae |author3=Moon, Seung Yeo |author4=Gelder, Stuart R. |author5=Kim, Won |title=Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=43 |issue=3 |pages=207–215 |date=September 1996 |doi=10.1007/PL00006079 |pmid=8703086 |bibcode=1996JMolE..43..207K }}&lt;/ref&gt;

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسبتاً ننڍن فائلم ۾ [[هيمي ڪارڊيٽا]]، يعني بلوط جهڙا ڪيڙا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Asking about life|year=2005|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-40653-0|author=Tobin, Allan J.|author2=Jennie Dusheck|page=497}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪيٽوگناٿا]]، يعني تير جهڙا ڪيڙا، شامل آهن. ٻين فائلم ۾ [[ايڪويلومورفا]]، [[براڪيوپوڊا]]، [[برايوزوا]]، [[اينٽوپروڪٽا]]، [[فورونيڊا]] ۽ [[زينوٽربيلڊا]] شامل آهن.

== درجابندي ==

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي ڪيترن وڏن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه جديد [[حياتياتي درجابندي]] موجب پراڻا يا بحث هيٺ آهن، پر سهولت لاءِ اهي نالا اڃا به استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| title=What Are the Main Groups of Invertebrates?| date=4 August 2015| access-date=17 January 2019| archive-date=17 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190117070101/https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[اسپنج]] (پوريفرا)
* [[ڪنگهي جيلي]] (ڪٽينوفورا)
* [[ميڊوسوزوا|ميڊوسوزوا ۽ مرجان]] (نائڊيريا)
* [[زينوڪوئلومورفا|ايڪوئل]] (زينوڪوئلومورفا)
* [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] (پليٽي هيلمينٿس)
* [[اينيليڊ|برسل ڪيڙا، ڌرتيءَ جا ڪيڙا ۽ ڄؤرون]] (اينيليڊا)
* [[آرٿروپوڊ|جيت، اسپرنگ ٽيل، ڪرسٽيشين، مائرياپوڊ ۽ ڪيليسريٽ]] (آرٿروپوڊا)
* [[مولسڪا|ڪائٽن، گهونگها، سلگ، بائيوالو، ٽسڪ شيل ۽ سيفالوپوڊ]] (مولسڪا)
* [[نيمٽوڊ|گول يا ڌاڳي جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽوڊا)
* [[روٽيفر]] (روٽيفرا)
* [[ٽارڊيگريڊ]] (ٽارڊيگريڊا)
* [[اسڪيليڊوفورا|اسڪيليڊوفوران]] (اسڪيليڊوفورا)
* [[لوفوفوراٽا]]
* [[مخمل جهڙا ڪيڙا]] (اونيڪوفورا)
* [[تير جهڙا ڪيڙا]] (ڪيٽوگناٿا)
* [[نيمٽومورفا|گورڊين يا گهوڙي جي وار جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽومورفا)
* [[نيمرٽيا|پٽي جهڙا ڪيڙا]] (نيمرٽيا)
* [[پليڪوزوا]]
* [[لوريڪيفرا]]
* [[ايڪائنوڊرم|سامونڊي تارا، سامونڊي ارچن، سامونڊي کيرا، سامونڊي للي ۽ ڀرڀرا تارا]] (ايڪائنوڊرميٽا)
* [[هيمي ڪارڊيٽا|بلوط جهڙا ڪيڙا، سيفالوڊسڪس ۽ گريپٽولائٽ]] (هيمي ڪارڊيٽا)
* [[ايمفيوڪسيفارمز|لينسليٽ]] (ايمفيوڪسيفارمز)
* [[ٽيونيڪيٽ|سالپ، پائروسوم، ڊوليولڊ، لارواسيئن ۽ سامونڊي اسڪوئرٽ]] (ٽيونيڪاٽا)
* [[سمبيون|سائڪليوفورا]]
* [[ايڪينٿوسيفالا]]
* [[برايوزوا]]
* [[پرياپوليڊا]]
* [[براڪيوپوڊا]]
* [[ڊائيسيئميڊا]]
* [[اينٽوپروڪٽا]]
* [[گناٿوسٽوميوليڊا]]
* [[لوبوپوڊيا]]
* [[ڪينورينڪا]]
* [[مائڪروگناٿوزوا]]
* [[آرٿونيڪٽيدا]]
* [[پيٽالونامي]]
* [[فورونيڊا]]
* [[پروآرٽيڪيولاٽا]]
* [[سيڪوريٽيڊا]]
* [[گيسٽروٽرائڪا]]
* [[ٽرائيلوبوزوا]]
* [[ويٽوليڪوليا]]
* [[ليمنوگناٿيا]] (مائڪروگناٿوزوا)

{{Anchor|Microinvertebrate}}سهولت لاءِ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي غير رسمي طور ٻن گروهن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي: وڏا ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجن ٿا، ۽ خوردبيني ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي بنا ڪنهن اوزار جي اک سان نظر نٿا اچن. ٻنهي جي وچ واري حد روايتي طور لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر جسامت تي مقرر ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;Michaluk, Sonja. &quot;macroinvertebrate&quot;. Encyclopedia Britannica, 27 Nov. 2025, https://www.britannica.com/animal/macroinvertebrate. Accessed 4 December 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; microinvertebrate. Oxford Reference. Retrieved 4 Dec. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105410141. &lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

جانورن جا سڀ کان پراڻا ڄاتل پنڊ پهڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا آهن. ڏکڻ آسٽريليا جي اولهه-مرڪزي فلينڊرز واري علائقي ۾ ٽريزونا فارميشن مان مليل لڳ ڀڳ 665 ملين سال پراڻن پنڊ پهڻن کي شروعاتي اسپنجن جا آثار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;roseMaloof&quot;&gt;{{cite journal | author1= Maloof, Adam C. |author2= Rose, Catherine V. |author3= Beach, Robert |author4= Samuels, Bradley M. |author5= Calmet, Claire C. |author6= Erwin, Douglas H. |author7= Poirier, Gerald R. |author8= Yao, Nan |author9= Simons, Frederik J.|title= Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia |journal= Nature Geoscience | volume= 3 | page= 653 |date= 17 August 2010 |doi=10.1038/ngeo934 | issue= 9 | bibcode=2010NatGe...3..653M }}&lt;/ref&gt; ڪجهه قديم حياتيات جا ماهر سمجهن ٿا ته جانور ان کان به گهڻو اڳ، ممڪن طور هڪ ارب سال اڳ، وجود ۾ اچي چڪا هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Biology|year=2005|publisher=Pearson, Benjamin Cummings|isbn=978-0-8053-7171-0|author=Campbell. Neil A.|edition=7|author2=Jane B. Reece|page=526}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گهڻ خلوي صورت شايد [[ٽونين]] دور ۾ وجود ۾ آئي. آخري [[نيوپروٽيروزوئڪ]] دور مان مليل هلڻ ۽ ٻرن ٺاهڻ جا [[اثري پنڊ پهڻ]] اهڙن [[ٽي جنيني پرت وارا جانور|ٽي جنيني پرت وارن]] ڪيڙن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي جسامت ۽ پيچيدگيءَ ۾ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جي ڪيڙن]] جهڙا ۽ لڳ ڀڳ 5 ملي ميٽر ويڪرا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1998&quot;&gt;{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | journal=Science | volume=282 | pages=80–83 | date=October 1998 | last1=Seilacher|first1=A. | last2=Bose |first2=P.K. | last3=Pflüger |first3=F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | issue=5386 |bibcode = 1998Sci...282...80S }}&lt;/ref&gt;

لڳ ڀڳ 453 ملين سال اڳ جانورن ۾ وڏي پيماني تي تنوع پيدا ٿيڻ لڳو ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي اهم گروهه هڪ ٻئي کان ارتقائي طور الڳ ٿيا. انهن جا پنڊ پهڻ [[فينيروزوئڪ]] دؤر جي مختلف رسوبي تهن مان ملن ٿا.&lt;ref name=clarkson&gt;{{cite book |last=Clarkson |first=Euan Neilson Kerr |title=Invertebrate palaeontology and evolution |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0-632-05238-7 |year=1998}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا پنڊ پهڻ تهه نگاريءَ ۾ پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=Kummel&gt;{{cite book |last=Kummel |first=Bernhard |title=Status of invertebrate paleontology, 1953 |page=93 |isbn=978-0-405-12715-1 |year=1954 |publisher=Ayer Publishing}}&lt;/ref&gt;

=== درجابندي جي تاريخ ===

[[ڪارل لنيئس]] انهن جانورن کي رڳو ٻن گروهن، جيتن ۽ هاڻي متروڪ [[ورميز|ورميز (ڪيڙن)]]، ۾ ورهايو هو. [[ژان-باپتست لامارڪ]]، جنهن کي 1793ع ۾ [[ميوزيم ناسيونال ڊي هسٽوئر نيچرل]] ۾ جيتن ۽ ورميز جو نگران مقرر ڪيو ويو، اهڙن جانورن لاءِ ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ وارو اصطلاح متعارف ڪرايو. هن اڳوڻن ٻن گروهن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو؛ لنيئس جي جيتن مان اراڪنڊا ۽ ڪرسٽيشيا کي الڳ ڪيو، جڏهن ته ورميز مان مولسڪا، اينيليڊا، سيريپيڊيا، ريڊيئٽا، ڪوئلينٽريٽا ۽ انفيوسوريا کي الڳ گروهن طور رکيو. هاڻي انهن جانورن کي 30 کان وڌيڪ [[فائلم|فائلمَن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ نسبتاً سادي بناوت وارا [[سامونڊي اسپنج]] ۽ [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] کان وٺي وڌيڪ پيچيده آرٿروپوڊ ۽ مولسڪ شامل آهن.

==== اصطلاح جي اهميت ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانور اهي جانور آهن، جن ۾ ڪرنگهي جي هڏي موجود نه هوندي آهي. تاريخي طور جانورن کي ”ڪرنگهي وارا“ ۽ ”ڪرنگهي کان سواءِ“ ٻن گروهن ۾ ورهائڻ سبب ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ بنيادي معيار طور ڏسڻ جو رجحان پيدا ٿيو. اهڙي سوچ جو هڪ سبب اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته لامارڪ جهڙن شروعاتي محققن ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ قسم جي معياري صورت طور ڏٺو. لامارڪ جي ارتقائي نظريي ۾ ارتقا کي رڳو بقا سان نه، پر وڌيڪ ”اعليٰ صورت“ ڏانهن اڳڀرائي سان پڻ ڳنڍيو ويو هو، جنهن ۾ انسان ۽ ٻيا ڪرنگهي وارا جانور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها سمجهيا ويندا هئا. جديد حياتيات اهڙي مقصد ڏانهن ويندڙ ارتقا واري تصور کي قبول نٿي ڪري، پر ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي وچ ۾ روايتي فرق اڃا تائين استعمال ٿئي ٿو. ان جو هڪ سبب لامارڪ کان پوءِ قائم ٿيل درجابنديءَ جي روايت پڻ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=rskbarnes&gt;{{cite book|last=Barnes|first=Richard Stephen Kent|title=The Invertebrates: A Synthesis|isbn=978-0-632-04761-1|publisher=Wiley-Blackwell|year=2001|page=3}}&lt;/ref&gt;

1968ع جي ''Invertebrate Zoology'' ۾ جانورن جي بادشاهت کي ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ورهائڻ کي مصنوعي ورهاست قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو ته اها انسان جي پنهنجن ويجهن حيواني مائٽن ڏانهن تاريخي ڌيان جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪتاب اهو پڻ واضح ڪري ٿو ته ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ تمام وڏي تعداد ۾ مختلف جنسن کي گڏ ڪري ٿو، تنهنڪري ڪا هڪ جسماني خاصيت، ڪرنگهي جي غير موجودگيءَ کان سواءِ، انهن سڀني جي گڏيل سڃاڻپ نٿي بڻجي. ان کان سواءِ، هن اصطلاح هيٺ شامل ڪجهه جانور ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جا وڌيڪ ويجها ارتقائي مائٽ آهن (ڏسو: [[پيرافائلي]]).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Barnes |first=Robert D.|year=1968|title=Invertebrate Zoology|edition=2nd|publisher=W.B. Saunders|oclc=173898}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۾ ==

ڪيترين صدين تائين حياتياتي تحقيق ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڏن ڪرنگهي وارن، انساني استعمال وارن يا وڌيڪ نمايان جانورن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حياتيات ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ۽ [[ژان-باپتست لامارڪ|لامارڪ]] جي ڪم تائين تحقيق جو وڏو الڳ شعبو نه بڻجي سگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;&gt;{{cite web |url=http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |title=Why study invertebrates? A philosophical argument from Aristotle |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=2015 |website=No Bones (Smithsonian Institution website) |access-date=15 July 2015 |archive-date=15 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175131/http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ دوران ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حيوانيات قدرتي سائنسن جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي وئي ۽ طب، جينيات، قديم حياتيات ۽ ماحوليات ۾ ڪيترين اهم دريافتن ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; انهن جانورن جي مطالعي مان عدالتي تحقيق کي پڻ فائدو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آرٿروپوڊ، خاص طور جيت، عدالتي جاچ لاءِ اهم معلومات جو ذريعو ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=forensic /&gt;

اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار|نمونائي جاندارن]] مان ٻه [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] آهن: ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ۽ نيميٽوڊ ''[[سينورهبڊائٽس ايليگنس]]''. اهي ڊگهي عرصي کان سڀ کان وڌيڪ تفصيلي اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار]] رهيا آهن ۽ انهن جو شمار انهن شروعاتي جاندارن ۾ ٿئي ٿو، جن جي جينياتي ترتيب معلوم ڪئي وئي. سندن [[جينوم|جينومن]] جي تمام گهڻي گهٽايل حالت ان عمل کي آسان بڻايو، پر ان دوران ڪيترائي [[جين]]، [[انٽرون]] ۽ [[جينياتي ڳانڍاپو|جينياتي ڳانڍاپا]] وڃائجي ويا آهن. [[اسٽارليٽ سامونڊي گل]] جي جينوم جي تجزيي مان جانورن لاءِ مخصوص 1,500 اباڻي جينن جي وجود ۾ اچڻ جي وضاحت ڪرڻ ۾ اسپنجن، پلاڪوزوئن ۽ [[ڪوانوفليجيليٽ|ڪوانوفليجيليٽن]] جي اهميت نمايان ٿي آهي، جن جي جينياتي ترتيب پڻ معلوم ڪئي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=N.H. Putnam |date=July 2007 |title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]]|volume=31 |issue=5834 |pages=86–94 |doi=10.1126/science.1139158 |pmid=17615350|first1=N.H.|last2=Srivastava |first2=M.|last3=Hellsten |first3=U. |last4=Dirks |first4=B.|last5=Chapman|first5=J.|last6=Salamov |first6=A.|last7=Terry |first7=A.|last8=Shapiro |first8=H. |last9=Lindquist |first9=E.|last10=Kapitonov|first11=J.|last12=Genikhovich|first12=G. |last13=Grigoriev|first13=I.V. |last14=Lucas|first14=S.M.|last15=Steele |first15=R.E.|last16=Finnerty |first16=J.R.|last17=Technau |first17=U.|last18=Martindale |first18=M.Q.|last19=Rokhsar |first19=D.S. |first10=V. V. |last11=Jurka |bibcode=2007Sci...317...86P |osti=910591 |s2cid=9868191 |display-authors=3 |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |access-date=21 January 2019 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213038/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سائنسدان [[آبي حياتياتي نگراني]] جي شعبي ۾ پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي پاڻيءَ جي گدلاڻ ۽ [[موسمي تبديلي]] جي اثرن جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lawrence|first1=J.E. |first2=K.B.|last2=Lunde |first3=R.D. |last3=Mazor |first4=L.A.|last4=Bêche |first5=E.P.|last5=McElravy |first6=V.H.|last6=Resh | title = Long-Term Macroinvertebrate Responses to Climate Change: Implications for Biological Assessment in Mediterranean-Climate Streams | journal = Journal of the North American Benthological Society | volume =29 | pages =1424–40 | year = 2010| doi= 10.1899/09-178.1 | issue =4 |s2cid=84679634 }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي حيوانيات]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي قديم حياتيات]]
* [[سامونڊي غير ڪرنگھيدار جانور]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ سور]]

==حوالا==</text>
      <sha1>oo6t0n572rhjl4cpi6joenpp839tgi2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413484</id>
      <parentid>413483</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61366" sha1="rgwswd4a5sh5phurg45nvjtwn206kqs" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}}

{{Paraphyletic group
| name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| image = Invertebrate montage (2022).jpg
| image_upright = 1.2
| image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع
| image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]).
| auto = yes
| parent = Animalia
| includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه
| excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]]
| excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين
}}

'''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (&lt;small&gt;Invertebrates&lt;/small&gt;) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ ''[[ڪرنگھو|ڪرنگهو]]'' (&lt;small&gt;spinal column&lt;/small&gt;) نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪورڊيٽا|ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم|ذيلي فائلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اناليڊا|اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. باقي مشهور ڪرنگهي کانسواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[اڪينوڊرمز|ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيريا|نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن.

جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;isbn0-412-15220-7&quot;&gt;{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اهي 10 [[مائڪرو ميٽر|μm]] (0.0004 انچ)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}&lt;/ref&gt; جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي 9–10 ميٽر (30–33 فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Roper, C.F.E. &amp; P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb &amp; C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.&lt;/ref&gt;

ڪجهه اهڙا جانور جن کي &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; (&lt;small&gt;invertebrates&lt;/small&gt;) چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي واري جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي.

== لفظي بڻ بڻياد ==

انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني &quot;ڦرڻ&quot;، مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Latin Tucker&quot;&gt;{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}&lt;/ref&gt; اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ &quot;نه&quot; يا &quot;کان سواءِ&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}&lt;/ref&gt;

== ٽيڪسانامي اهميت ==

''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. &quot;انورٽيبراتا&quot; سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو &quot;ورٽيبراتا&quot; ۽ &quot;انورٽيبراتا&quot; ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن&lt;ref name=&quot; Pech&quot;&gt;{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}&lt;/ref&gt; يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}&lt;/ref&gt;

ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;isbn0-19-861271-0&quot;&gt;{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}&lt;/ref&gt; ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Agassiz2013&quot;&gt;{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&amp;pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}&lt;/ref&gt; پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن.

== موجود نسلن جو انگ ==

بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IUCN1014&quot;&gt;The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه
! فائيلم
! تصوير
! بيان ڪيل نسلن جو&lt;br /&gt;اندازي مطابق انگ&lt;ref name=IUCN1014 /&gt;
|-
| [[جيت]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]]
| align=right | 1,000,000
|-
| [[اراڪنڊ]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]]
| align=right | 102,248
|-
| [[گيسٽروپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]]
| align=right | 85,000
|-
| [[ڪرسٽيشين]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]]
| align=right | 47,000
|-
| [[بائيوالو]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]]
| align=right | 20,000
|-
| [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،&lt;br/&gt;مرجان، سامونڊي قلم]]
| [[نائڊيريا]]
| [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]]
| align=right | 2,175
|-
| [[سيفالوپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]]
| align=right | 900
|-
| [[ويلويٽ ورم]]
| [[اونيڪوفورا]]
| [[File:Velvet worm.jpg|100px]]
| align=right | 165
|-
| [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]]
| align=right | 4
|-
| ٻيا&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،&lt;br/&gt;[[اسپنج]] وغيره&lt;/small&gt;
| —
| —
| align=right | 68,658
|-
|
|
! align=right | ڪُل:
! align=right | ~1,300,000
|}

[[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،&lt;ref name=IUCN1014 /&gt; جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن.

== خاصيتون ==

سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي.

=== جسماني بناوت ۽ هم آهنگي ===

گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.&lt;ref name=&quot;gastropod development&quot;&gt;{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).&lt;/ref&gt; جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا.

==== اعصابي سرشتو ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.&lt;ref name=&quot;Nicholls and Baylor, 1968&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pastor et al., 1996&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Byrne et al., 1978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castellucci et al., 1970&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fischer et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}&lt;/ref&gt; مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Illich and Walters, 1997&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469&lt;/ref&gt;

نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Eismann et al., 1984&quot;&gt;Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). &quot;Do insects feel pain? — A biological view&quot;. Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John Smith and Lewis, 2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}&lt;/ref&gt;

==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ====

[[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]]
[[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In &quot;Microscopic Anatomy of Invertebrates&quot;. Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.&lt;/ref&gt; جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== ٻڌڻ ====

رڳو [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] ۾ ڪن هوندا آهن، پر ڪيترائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] ٻين قسمن جي حسي عضون وسيلي آواز محسوس ڪن ٿا. [[جيت|جيتن]] ۾ پري کان ايندڙ آواز ٻڌڻ لاءِ [[ٽيمپينل عضوو|ٽيمپينل عضوا]] استعمال ٿين ٿا. جيت جي خاندان موجب اهي عضوا مٿي يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي تي موجود ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Yack, JE; Fullard, JH (1993). &quot;What is an insect ear?&quot;. ''Ann. Entomol. Soc. Am.'' 86 (6): 677–682. doi:10.1093/aesa/86.6.677.&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن جا ٽيمپينل عضوا انتهائي حساس هوندا آهن، جنهن سبب اهي آواز کي تمام گهڻي حساسيت سان محسوس ڪري سگهن ٿا.

مادي تڏ مک ''[[اورميا اوڪريشيا]]'' (''Ormia ochracea'') جي پيٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽيمپينل عضوا هوندا آهن. اهي ٻاهرئين ڍانچي جي هڪ سنهي پل وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ ننڍڙن ڪن جي پردن وانگر ڪم ڪندا آهن. پاڻ ۾ ڳنڍيل هجڻ سبب اهي آواز جي رخ بابت تمام درست معلومات مهيا ڪن ٿا. هي مک انهن حسي عضون وسيلي پنهنجي ميزبان نر [[تڏ (جيت)|تڏ]] جو آواز معلوم ڪري ٿي. تڏ جو آواز ڪهڙي طرف کان اچي ٿو، ان موجب مک جي ٻڌڻ وارن عضون ۾ پيدا ٿيندڙ ارتعاش جي وقت ۾ تمام معمولي فرق ٿئي ٿو. اهو فرق رڳو سيڪنڊ جي 50 اربين حصي جيترو به ٿي سگهي ٿو، پر مک لاءِ ڳائيندڙ نر تڏ جي رخ جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي، جنهن کان پوءِ اها ان تي طفيلي عمل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Piper, Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press.&lt;/ref&gt;

وڌيڪ سادي حسي بناوتون ٻين [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] کي ويجهي فاصلي تي پيدا ٿيندڙ آوازي ارتعاش محسوس ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مثال طور [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙن]] ۽ [[ڪاڪروچ|ڪاڪروچن]] جي ٽنگن تي حسي وار هوندا آهن، جيڪي اهڙن ارتعاشن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

[[موناَرڪ پوپٽ]] جي سنڍين ۾ هوا وسيلي منتقل ٿيندڙ ارتعاشن، يعني آواز، جي جواب ۾ رويو تبديل ٿيندي ڏٺو ويو آهي. تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته آواز محسوس ڪرڻ ۾ سندن اڳئين ڇاتيءَ جي مٿئين حصي تي موجود لڳ ڀڳ 450 مائڪرو ميٽر ڊگهن وارن جو هڪ جوڙو ڪردار ادا ڪري ٿو، جن کي [[ٽرائيڪوئڊ سينسيلا]] چيو وڃي ٿو. انهن سنڍين ۾ شڪاري ۽ [[طفيلي جاندار|طفيلي]] جيتن جي اڏام دوران پيدا ٿيندڙ آوازن جي جواب ۾ ردعمل پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;Taylor, Chantel J.; Yack, Jayne E. (1 January 2019). &quot;Hearing in Caterpillars of the Monarch Butterfly (''Danaus plexippus'')&quot;. ''Journal of Experimental Biology''. doi:10.1242/jeb.211862.&lt;/ref&gt;

==== توليدي نظام ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ توليدي نظام تمام گهڻا ۽ مختلف قسم جا ٿين ٿا. انهن ۾ هڪ عام ڳالهه اها آهي ته اهي آنا ڏين ٿا. سيفالوپوڊن ۽ آرٿروپوڊن کان سواءِ، ڪرنگهي کان سواءِ ٻين لڳ ڀڳ سڀني جانورن ۾ ڀاڻجڻ جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو.


=== سماجي لاڳاپا ===
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سماجي رويو عام آهي، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، مَهُو، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، ماکيءَ جون مکيون، [[پاساليڊائي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref name=ChoeCrespi1997&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521589772}}&lt;/ref&gt; سماجي لاڳاپا خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] جنسن ۾ نمايان هوندا آهن، پر اهي ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ڏٺا وڃن ٿا.

جيت هڪ ٻئي جي موڪليل ڄاڻ کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏيئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riley&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.1038/nature03526| pmid = 15889092| year = 2005| last1 = Riley | first1 = J.| last2 = Greggers | first2 = U.| last3 = Smith | first3 = A.| last4 = Reynolds | first4 = D.| last5 = Menzel | first5 = R.| title = The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance| volume = 435| issue = 7039| pages = 205–7| journal = Nature |bibcode = 2005Natur.435..205R | s2cid = 4413962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Seeley T.D. |author2=Visscher P.K. |author3=Passino K.M. | year = 2006 | title = Group decision making in honey bee swarms | journal = American Scientist | volume = 94 | issue = 3| pages = 220–9 | doi=10.1511/2006.3.220|doi-broken-date=1 July 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frisch1967&quot;&gt;Frisch, Karl von. (1967) The Dance Language and Orientation of Bees. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

=== فائلم ===

[[File:Cladocora.jpg|right|thumb|[[سائپرس]] جي [[پليوسين]] دور مان مليل ''[[ڪلاڊوڪورا]]'' جو پنڊ پهڻ]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ڪيترائي فائلم شامل آهن. انهن مان هڪ [[پوريفرا|اسپنج]] آهن. گهڻي عرصي تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي ٻين جانورن کان ارتقائي لحاظ کان تمام شروعاتي دور ۾ الڳ ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Introduction to Porifera|year=2003|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|isbn=978-81-261-0675-2|author=Bhamrah, H. S.|author2=Kavita Juneja|page=58}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ٻين گهڻن فائلم ۾ ملندڙ پيچيده جسماني تنظيم موجود نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sumich|first=James L.|title=Laboratory and Field Investigations in Marine Life|year=2008|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-5730-4|page=67}}&lt;/ref&gt; انهن جا خلوي قسم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن، پر اڪثر حالتن ۾ اهي واضح بافتن جي صورت ۾ منظم نه هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jessop|first=Nancy Meyer|title=Biosphere; a study of life|year=1970|publisher=Prentice-Hall|page=428}}&lt;/ref&gt; اسپنج عام طور پنهنجي سوراخن مان پاڻي اندر ڇڪي خوراڪ حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=N. S.|title=Continuity And Evolution Of Animals|year=2005|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8293-018-6|page=106}}&lt;/ref&gt; ڪجهه تحقيقن موجب اسپنج لازمي طور ابتدائي بناوت وارا جانور نه آهن، پر ممڪن آهي ته ارتقائي عمل دوران سندن جسماني بناوت ثانوي طور سادي ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dunn |first1=Casey W. |last2=Hejnol |first2=Andreas |last3=Matus |first3=David Q. |last4=Pang |first4=Kevin |last5=Browne |first5=William E. |last6=Smith |first6=Stephen A. |last7=Seaver |first7=Elaine |last8=Rouse |first8=Greg W. |last9=Obst |first9=Matthias |last10=Edgecombe |first10=Gregory D. |last11=Sørensen |first11=Martin V. |last12=Haddock |first12=Steven H. D. |last13=Schmidt-Rhaesa |first13=Andreas |last14=Okusu |first14=Akiko |last15=Kristensen |first15=Reinhardt Møbjerg |date=April 2008 |title=Broad phylogenomic sampling improves resolution of the animal tree of life |url=https://www.nature.com/articles/nature06614 |journal=Nature |language=en |volume=452 |issue=7188 |pages=745–9 |doi=10.1038/nature06614 |pmid=18322464 |bibcode=2008Natur.452..745D |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

[[ڪٽينوفورا]] ۽ [[نائڊيريا]]، جن ۾ [[سامونڊي گل]]، [[مرجان]] ۽ [[جيلي فش]] شامل آهن، شعاعي هم آهنگي رکن ٿا. انهن ۾ هاضمي لاءِ هڪ خانو هوندو آهي، جنهن جو رڳو هڪ ئي منهن هوندو آهي ۽ اهو ئي وات ۽ مقعد ٻنهي جو ڪم ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A living bay: the underwater world of Monterey Bay|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22149-9|author=Langstroth, Lovell|author2=Libby Langstroth|author3=Todd Newberry|author4=Monterey Bay Aquarium|page=[https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244 244]|url=https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244}}&lt;/ref&gt; ٻنهي ۾ الڳ بافتون هونديون آهن، پر اهي [[عضوو|عضون]] جي صورت ۾ منظم نه هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Safra|first=Jacob E.|title=The New Encyclopædia Britannica, Volume 16|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-961-6|page=523}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ بنيادي طور رڳو ٻه جنيني پرت، [[ايڪٽوڊرم]] ۽ [[اينڊوڊرم]]، هوندا آهن ۽ انهن جي وچ ۾ ڪجهه ڇڙوڇڙ خليا موجود هوندا آهن. انهيءَ ڪري انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ٻه پرت وارا جانور]] به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kotpal|first=R. L.|title=Modern Text Book of Zoology: Invertebrates|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-903-7|page=184|year=2012}}&lt;/ref&gt;

[[ايڪائنوڊرميٽا]] شعاعي هم آهنگي رکندڙ جانور آهن ۽ رڳو سمنڊن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ [[سامونڊي تارو|سامونڊي تارا]]، سامونڊي ارچن، [[ڀرڀرا تارا]]، [[سامونڊي کيرا]] ۽ [[پنکن وارا تارا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Alcamo|first=Edward|title=Biology Coloring Workbook|year=1998|publisher=The Princeton Review|isbn=978-0-679-77884-4|page=220}}&lt;/ref&gt;

جانورن جو سڀ کان وڏو فائلم [[آرٿروپوڊا]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شامل آهي. هن فائلم ۾ جيت، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙا]] ۽ انهن جا ويجها مائٽ شامل آهن. انهن سڀني جو جسم ورجائجندڙ حصن ۾ ورهايل هوندو آهي ۽ عام طور هر حصي سان جوڙن جي صورت ۾ ضميما لڳل هوندا آهن. انهن جي جسم جي ٻاهرئين پاسي سخت ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي، جيڪو واڌ دوران وقت بوقت لهي ويندو آهي.&lt;ref name=forensic&gt;{{cite book|last=Gunn|first=Alan|page=214|title=Essential forensic biology|publisher=John Wiley and Sons|year=2009|isbn=978-0-470-75804-5}}&lt;/ref&gt;

ٻه ننڍا فائلم، [[اونيڪوفورا]] ۽ [[ٽارڊيگريڊا]]، آرٿروپوڊن جا ويجها مائٽ آهن ۽ انهن سان ڪيتريون خاصيتون مشترڪ رکن ٿا، پر انهن ۾ سخت ٻاهريون ڍانچو موجود نه هوندو آهي. [[نيمٽوڊا]]، يعني گول ڪيڙا، ممڪن طور جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهن ۽ اهي پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن. گول ڪيڙا عام طور خوردبيني جسامت جا هوندا آهن ۽ تقريباً هر اهڙي ماحول ۾ ملن ٿا، جتي پاڻي موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=BioInquiry: making connections in biology|year=2003|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-20228-8|author=Prewitt, Nancy L.|author2=Larry S. Underwood|author3=William Surver|page=[https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289 289]|url=https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي اهم طفيلي آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Parasites in social insects|year=1998|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05924-2|last=Schmid-Hempel|first=Paul|page=75}}&lt;/ref&gt; انهن سان لاڳاپيل ننڍن فائلم ۾ [[ڪينورينڪا]]، [[پرياپوليڊا]] ۽ [[لوريڪيفرا]] شامل آهن. انهن گروهن ۾ جسماني خانو گهٽ ترقي يافته هوندو آهي، جنهن کي ڇدمي سيلوم چيو وڃي ٿو. ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نيمرٽيا]]، يعني پٽي جهڙا ڪيڙا، ۽ [[سائپنڪيولا]] شامل آهن.

هڪ ٻيو فائلم [[پليٽي هيلمينٿس]]، يعني چپٽا ڪيڙا، آهي.&lt;ref name=Gilson&gt;{{cite book|last=Gilson|first=Étienne|title=El espíritu de la filosofía medieval|year=2004|publisher=Ediciones Rialp|isbn=978-84-321-3492-0|page=384}}&lt;/ref&gt; اڳ انهن کي ارتقائي لحاظ کان ابتدائي جانور سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي موجود ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي وڌيڪ پيچيده ابن ڏاڏن مان ارتقا پذير ٿيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ruiz-Trillo |first1=Iñaki |last2=Riutort |first2=Marta |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |last4=Herniou |first4=Elisabeth A. |last5=Baguñà |first5=Jaume |date=March 1999 |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–23 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |pmid=10082465 |issn=0036-8075 |bibcode=1999Sci...283.1919R |s2cid=6079655 }}&lt;/ref&gt; چپٽن ڪيڙن ۾ [[سيلوم|جسماني خانو]] نه هوندو آهي؛ اها خاصيت انهن جي ويجهن مائٽن، خوردبيني [[گيسٽروٽرائڪا]]، ۾ پڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;umodena&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |access-date=2008-01-26 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena &amp; Reggio Emilia |archive-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002033954/http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[روٽيفرا]]، يعني روٽيفر، آبي ماحول ۾ عام آهن. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[ايڪينٿوسيفالا]]، [[گناٿوسٽوميوليڊا]]، [[مائڪروگناٿوزوا]] ۽ [[سائڪليوفورا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IntroCyclio&quot;&gt;{{cite journal |last=Kristensen |first= Reinhardt Møbjerg |date=July 2002 |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi =10.1093/icb/42.3.641 |pmid=21708760|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

جانورن جا ٻه وڏا ۽ گهڻن جنسن وارا فائلم، [[مولسڪا]] ۽ [[اينيليڊا]]، پڻ هن گروهه ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca|access-date=2007-11-19 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-url = https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |archive-date = 2006-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES |date = 2000 }}&lt;/ref&gt; مولسڪا، بيان ڪيل جنسن جي انگ موجب جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهي، جنهن ۾ [[گهونگهو|گهونگها]]، [[ڪليم]] ۽ [[اسڪوئڊ]] جهڙا جانور شامل آهن. اينيليڊا ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل ڪيڙا، جهڙوڪ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جا ڪيڙا]] ۽ [[ڄؤرون]]، شامل آهن. [[ٽروڪوفور]] لاروا جي گڏيل موجودگيءَ سبب گهڻي عرصي تائين انهن ٻنهي گروهن کي ويجها مائٽ سمجهيو ويندو رهيو. ساڳئي وقت جسم جي ٽڪرن ۾ ورهايل هجڻ سبب اينيليڊن کي آرٿروپوڊن جي وڌيڪ ويجهو پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eernisse|first1=Douglas J. |last2=Albert|first2=James S. |last3=Anderson|first3=Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology | journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | date=1 September 1992 | doi=10.2307/2992569 | issn=1063-5157| jstor=2992569 }}&lt;/ref&gt; هاڻي ٻنهي فائلم ۾ موجود ڪيترن بناوتي ۽ جينياتي فرقن جي بنياد تي اهڙي مشابهت کي عام طور [[هم رخ ارتقا]] جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Eernisse, Douglas J. |author2=Kim, Chang Bae |author3=Moon, Seung Yeo |author4=Gelder, Stuart R. |author5=Kim, Won |title=Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=43 |issue=3 |pages=207–215 |date=September 1996 |doi=10.1007/PL00006079 |pmid=8703086 |bibcode=1996JMolE..43..207K }}&lt;/ref&gt;

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسبتاً ننڍن فائلم ۾ [[هيمي ڪارڊيٽا]]، يعني بلوط جهڙا ڪيڙا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Asking about life|year=2005|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-40653-0|author=Tobin, Allan J.|author2=Jennie Dusheck|page=497}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪيٽوگناٿا]]، يعني تير جهڙا ڪيڙا، شامل آهن. ٻين فائلم ۾ [[ايڪويلومورفا]]، [[براڪيوپوڊا]]، [[برايوزوا]]، [[اينٽوپروڪٽا]]، [[فورونيڊا]] ۽ [[زينوٽربيلڊا]] شامل آهن.

== درجابندي ==

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي ڪيترن وڏن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه جديد [[حياتياتي درجابندي]] موجب پراڻا يا بحث هيٺ آهن، پر سهولت لاءِ اهي نالا اڃا به استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| title=What Are the Main Groups of Invertebrates?| date=4 August 2015| access-date=17 January 2019| archive-date=17 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190117070101/https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[اسپنج]] (پوريفرا)
* [[ڪنگهي جيلي]] (ڪٽينوفورا)
* [[ميڊوسوزوا|ميڊوسوزوا ۽ مرجان]] (نائڊيريا)
* [[زينوڪوئلومورفا|ايڪوئل]] (زينوڪوئلومورفا)
* [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] (پليٽي هيلمينٿس)
* [[اينيليڊ|برسل ڪيڙا، ڌرتيءَ جا ڪيڙا ۽ ڄؤرون]] (اينيليڊا)
* [[آرٿروپوڊ|جيت، اسپرنگ ٽيل، ڪرسٽيشين، مائرياپوڊ ۽ ڪيليسريٽ]] (آرٿروپوڊا)
* [[مولسڪا|ڪائٽن، گهونگها، سلگ، بائيوالو، ٽسڪ شيل ۽ سيفالوپوڊ]] (مولسڪا)
* [[نيمٽوڊ|گول يا ڌاڳي جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽوڊا)
* [[روٽيفر]] (روٽيفرا)
* [[ٽارڊيگريڊ]] (ٽارڊيگريڊا)
* [[اسڪيليڊوفورا|اسڪيليڊوفوران]] (اسڪيليڊوفورا)
* [[لوفوفوراٽا]]
* [[مخمل جهڙا ڪيڙا]] (اونيڪوفورا)
* [[تير جهڙا ڪيڙا]] (ڪيٽوگناٿا)
* [[نيمٽومورفا|گورڊين يا گهوڙي جي وار جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽومورفا)
* [[نيمرٽيا|پٽي جهڙا ڪيڙا]] (نيمرٽيا)
* [[پليڪوزوا]]
* [[لوريڪيفرا]]
* [[ايڪائنوڊرم|سامونڊي تارا، سامونڊي ارچن، سامونڊي کيرا، سامونڊي للي ۽ ڀرڀرا تارا]] (ايڪائنوڊرميٽا)
* [[هيمي ڪارڊيٽا|بلوط جهڙا ڪيڙا، سيفالوڊسڪس ۽ گريپٽولائٽ]] (هيمي ڪارڊيٽا)
* [[ايمفيوڪسيفارمز|لينسليٽ]] (ايمفيوڪسيفارمز)
* [[ٽيونيڪيٽ|سالپ، پائروسوم، ڊوليولڊ، لارواسيئن ۽ سامونڊي اسڪوئرٽ]] (ٽيونيڪاٽا)
* [[سمبيون|سائڪليوفورا]]
* [[ايڪينٿوسيفالا]]
* [[برايوزوا]]
* [[پرياپوليڊا]]
* [[براڪيوپوڊا]]
* [[ڊائيسيئميڊا]]
* [[اينٽوپروڪٽا]]
* [[گناٿوسٽوميوليڊا]]
* [[لوبوپوڊيا]]
* [[ڪينورينڪا]]
* [[مائڪروگناٿوزوا]]
* [[آرٿونيڪٽيدا]]
* [[پيٽالونامي]]
* [[فورونيڊا]]
* [[پروآرٽيڪيولاٽا]]
* [[سيڪوريٽيڊا]]
* [[گيسٽروٽرائڪا]]
* [[ٽرائيلوبوزوا]]
* [[ويٽوليڪوليا]]
* [[ليمنوگناٿيا]] (مائڪروگناٿوزوا)

{{Anchor|Microinvertebrate}}سهولت لاءِ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي غير رسمي طور ٻن گروهن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي: وڏا ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجن ٿا، ۽ خوردبيني ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي بنا ڪنهن اوزار جي اک سان نظر نٿا اچن. ٻنهي جي وچ واري حد روايتي طور لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر جسامت تي مقرر ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;Michaluk, Sonja. &quot;macroinvertebrate&quot;. Encyclopedia Britannica, 27 Nov. 2025, https://www.britannica.com/animal/macroinvertebrate. Accessed 4 December 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; microinvertebrate. Oxford Reference. Retrieved 4 Dec. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105410141. &lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

جانورن جا سڀ کان پراڻا ڄاتل پنڊ پهڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا آهن. ڏکڻ آسٽريليا جي اولهه-مرڪزي فلينڊرز واري علائقي ۾ ٽريزونا فارميشن مان مليل لڳ ڀڳ 665 ملين سال پراڻن پنڊ پهڻن کي شروعاتي اسپنجن جا آثار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;roseMaloof&quot;&gt;{{cite journal | author1= Maloof, Adam C. |author2= Rose, Catherine V. |author3= Beach, Robert |author4= Samuels, Bradley M. |author5= Calmet, Claire C. |author6= Erwin, Douglas H. |author7= Poirier, Gerald R. |author8= Yao, Nan |author9= Simons, Frederik J.|title= Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia |journal= Nature Geoscience | volume= 3 | page= 653 |date= 17 August 2010 |doi=10.1038/ngeo934 | issue= 9 | bibcode=2010NatGe...3..653M }}&lt;/ref&gt; ڪجهه قديم حياتيات جا ماهر سمجهن ٿا ته جانور ان کان به گهڻو اڳ، ممڪن طور هڪ ارب سال اڳ، وجود ۾ اچي چڪا هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Biology|year=2005|publisher=Pearson, Benjamin Cummings|isbn=978-0-8053-7171-0|author=Campbell. Neil A.|edition=7|author2=Jane B. Reece|page=526}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گهڻ خلوي صورت شايد [[ٽونين]] دور ۾ وجود ۾ آئي. آخري [[نيوپروٽيروزوئڪ]] دور مان مليل هلڻ ۽ ٻرن ٺاهڻ جا [[اثري پنڊ پهڻ]] اهڙن [[ٽي جنيني پرت وارا جانور|ٽي جنيني پرت وارن]] ڪيڙن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي جسامت ۽ پيچيدگيءَ ۾ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جي ڪيڙن]] جهڙا ۽ لڳ ڀڳ 5 ملي ميٽر ويڪرا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1998&quot;&gt;{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | journal=Science | volume=282 | pages=80–83 | date=October 1998 | last1=Seilacher|first1=A. | last2=Bose |first2=P.K. | last3=Pflüger |first3=F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | issue=5386 |bibcode = 1998Sci...282...80S }}&lt;/ref&gt;

لڳ ڀڳ 453 ملين سال اڳ جانورن ۾ وڏي پيماني تي تنوع پيدا ٿيڻ لڳو ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي اهم گروهه هڪ ٻئي کان ارتقائي طور الڳ ٿيا. انهن جا پنڊ پهڻ [[فينيروزوئڪ]] دؤر جي مختلف رسوبي تهن مان ملن ٿا.&lt;ref name=clarkson&gt;{{cite book |last=Clarkson |first=Euan Neilson Kerr |title=Invertebrate palaeontology and evolution |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0-632-05238-7 |year=1998}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا پنڊ پهڻ تهه نگاريءَ ۾ پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=Kummel&gt;{{cite book |last=Kummel |first=Bernhard |title=Status of invertebrate paleontology, 1953 |page=93 |isbn=978-0-405-12715-1 |year=1954 |publisher=Ayer Publishing}}&lt;/ref&gt;

=== درجابندي جي تاريخ ===

[[ڪارل لنيئس]] انهن جانورن کي رڳو ٻن گروهن، جيتن ۽ هاڻي متروڪ [[ورميز|ورميز (ڪيڙن)]]، ۾ ورهايو هو. [[ژان-باپتست لامارڪ]]، جنهن کي 1793ع ۾ [[ميوزيم ناسيونال ڊي هسٽوئر نيچرل]] ۾ جيتن ۽ ورميز جو نگران مقرر ڪيو ويو، اهڙن جانورن لاءِ ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ وارو اصطلاح متعارف ڪرايو. هن اڳوڻن ٻن گروهن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو؛ لنيئس جي جيتن مان اراڪنڊا ۽ ڪرسٽيشيا کي الڳ ڪيو، جڏهن ته ورميز مان مولسڪا، اينيليڊا، سيريپيڊيا، ريڊيئٽا، ڪوئلينٽريٽا ۽ انفيوسوريا کي الڳ گروهن طور رکيو. هاڻي انهن جانورن کي 30 کان وڌيڪ [[فائلم|فائلمَن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ نسبتاً سادي بناوت وارا [[سامونڊي اسپنج]] ۽ [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] کان وٺي وڌيڪ پيچيده آرٿروپوڊ ۽ مولسڪ شامل آهن.

==== اصطلاح جي اهميت ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانور اهي جانور آهن، جن ۾ ڪرنگهي جي هڏي موجود نه هوندي آهي. تاريخي طور جانورن کي ”ڪرنگهي وارا“ ۽ ”ڪرنگهي کان سواءِ“ ٻن گروهن ۾ ورهائڻ سبب ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ بنيادي معيار طور ڏسڻ جو رجحان پيدا ٿيو. اهڙي سوچ جو هڪ سبب اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته لامارڪ جهڙن شروعاتي محققن ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ قسم جي معياري صورت طور ڏٺو. لامارڪ جي ارتقائي نظريي ۾ ارتقا کي رڳو بقا سان نه، پر وڌيڪ ”اعليٰ صورت“ ڏانهن اڳڀرائي سان پڻ ڳنڍيو ويو هو، جنهن ۾ انسان ۽ ٻيا ڪرنگهي وارا جانور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها سمجهيا ويندا هئا. جديد حياتيات اهڙي مقصد ڏانهن ويندڙ ارتقا واري تصور کي قبول نٿي ڪري، پر ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي وچ ۾ روايتي فرق اڃا تائين استعمال ٿئي ٿو. ان جو هڪ سبب لامارڪ کان پوءِ قائم ٿيل درجابنديءَ جي روايت پڻ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=rskbarnes&gt;{{cite book|last=Barnes|first=Richard Stephen Kent|title=The Invertebrates: A Synthesis|isbn=978-0-632-04761-1|publisher=Wiley-Blackwell|year=2001|page=3}}&lt;/ref&gt;

1968ع جي ''Invertebrate Zoology'' ۾ جانورن جي بادشاهت کي ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ورهائڻ کي مصنوعي ورهاست قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو ته اها انسان جي پنهنجن ويجهن حيواني مائٽن ڏانهن تاريخي ڌيان جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪتاب اهو پڻ واضح ڪري ٿو ته ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ تمام وڏي تعداد ۾ مختلف جنسن کي گڏ ڪري ٿو، تنهنڪري ڪا هڪ جسماني خاصيت، ڪرنگهي جي غير موجودگيءَ کان سواءِ، انهن سڀني جي گڏيل سڃاڻپ نٿي بڻجي. ان کان سواءِ، هن اصطلاح هيٺ شامل ڪجهه جانور ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جا وڌيڪ ويجها ارتقائي مائٽ آهن (ڏسو: [[پيرافائلي]]).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Barnes |first=Robert D.|year=1968|title=Invertebrate Zoology|edition=2nd|publisher=W.B. Saunders|oclc=173898}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۾ ==

ڪيترين صدين تائين حياتياتي تحقيق ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڏن ڪرنگهي وارن، انساني استعمال وارن يا وڌيڪ نمايان جانورن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حياتيات ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ۽ [[ژان-باپتست لامارڪ|لامارڪ]] جي ڪم تائين تحقيق جو وڏو الڳ شعبو نه بڻجي سگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;&gt;{{cite web |url=http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |title=Why study invertebrates? A philosophical argument from Aristotle |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=2015 |website=No Bones (Smithsonian Institution website) |access-date=15 July 2015 |archive-date=15 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175131/http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ دوران ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حيوانيات قدرتي سائنسن جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي وئي ۽ طب، جينيات، قديم حياتيات ۽ ماحوليات ۾ ڪيترين اهم دريافتن ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; انهن جانورن جي مطالعي مان عدالتي تحقيق کي پڻ فائدو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آرٿروپوڊ، خاص طور جيت، عدالتي جاچ لاءِ اهم معلومات جو ذريعو ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=forensic /&gt;

اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار|نمونائي جاندارن]] مان ٻه [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] آهن: ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ۽ نيميٽوڊ ''[[سينورهبڊائٽس ايليگنس]]''. اهي ڊگهي عرصي کان سڀ کان وڌيڪ تفصيلي اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار]] رهيا آهن ۽ انهن جو شمار انهن شروعاتي جاندارن ۾ ٿئي ٿو، جن جي جينياتي ترتيب معلوم ڪئي وئي. سندن [[جينوم|جينومن]] جي تمام گهڻي گهٽايل حالت ان عمل کي آسان بڻايو، پر ان دوران ڪيترائي [[جين]]، [[انٽرون]] ۽ [[جينياتي ڳانڍاپو|جينياتي ڳانڍاپا]] وڃائجي ويا آهن. [[اسٽارليٽ سامونڊي گل]] جي جينوم جي تجزيي مان جانورن لاءِ مخصوص 1,500 اباڻي جينن جي وجود ۾ اچڻ جي وضاحت ڪرڻ ۾ اسپنجن، پلاڪوزوئن ۽ [[ڪوانوفليجيليٽ|ڪوانوفليجيليٽن]] جي اهميت نمايان ٿي آهي، جن جي جينياتي ترتيب پڻ معلوم ڪئي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=N.H. Putnam |date=July 2007 |title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]]|volume=31 |issue=5834 |pages=86–94 |doi=10.1126/science.1139158 |pmid=17615350|first1=N.H.|last2=Srivastava |first2=M.|last3=Hellsten |first3=U. |last4=Dirks |first4=B.|last5=Chapman|first5=J.|last6=Salamov |first6=A.|last7=Terry |first7=A.|last8=Shapiro |first8=H. |last9=Lindquist |first9=E.|last10=Kapitonov|first11=J.|last12=Genikhovich|first12=G. |last13=Grigoriev|first13=I.V. |last14=Lucas|first14=S.M.|last15=Steele |first15=R.E.|last16=Finnerty |first16=J.R.|last17=Technau |first17=U.|last18=Martindale |first18=M.Q.|last19=Rokhsar |first19=D.S. |first10=V. V. |last11=Jurka |bibcode=2007Sci...317...86P |osti=910591 |s2cid=9868191 |display-authors=3 |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |access-date=21 January 2019 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213038/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سائنسدان [[آبي حياتياتي نگراني]] جي شعبي ۾ پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي پاڻيءَ جي گدلاڻ ۽ [[موسمي تبديلي]] جي اثرن جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lawrence|first1=J.E. |first2=K.B.|last2=Lunde |first3=R.D. |last3=Mazor |first4=L.A.|last4=Bêche |first5=E.P.|last5=McElravy |first6=V.H.|last6=Resh | title = Long-Term Macroinvertebrate Responses to Climate Change: Implications for Biological Assessment in Mediterranean-Climate Streams | journal = Journal of the North American Benthological Society | volume =29 | pages =1424–40 | year = 2010| doi= 10.1899/09-178.1 | issue =4 |s2cid=84679634 }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي حيوانيات]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي قديم حياتيات]]
* [[سامونڊي غير ڪرنگھيدار جانور]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ سور]]

==حوالا==</text>
      <sha1>rgwswd4a5sh5phurg45nvjtwn206kqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413485</id>
      <parentid>413484</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61357" sha1="cqcw6sed02oovl627hbs6z8sv54lxrs" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}}

{{Paraphyletic group
| name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| image = Invertebrate montage (2022).jpg
| image_upright = 1.2
| image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع
| image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]).
| auto = yes
| parent = Animalia
| includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه
| excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]]
| excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين
}}

'''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (&lt;small&gt;Invertebrates&lt;/small&gt;) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ ''[[ڪرنگھو|ڪرنگهو]]'' (&lt;small&gt;spinal column&lt;/small&gt;) نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪورڊيٽا|ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم|ذيلي فائلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اناليڊا|اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. مشهور ڪرنگهي کانسواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[اڪينوڊرمز|ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيريا|نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن.

جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;isbn0-412-15220-7&quot;&gt;{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اهي 10 [[مائڪرو ميٽر|μm]] (0.0004 انچ)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}&lt;/ref&gt; جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي 9–10 ميٽر (30–33 فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Roper, C.F.E. &amp; P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb &amp; C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.&lt;/ref&gt;

ڪجهه اهڙا جانور جن کي &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; (&lt;small&gt;invertebrates&lt;/small&gt;) چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي واري جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي.

== لفظي بڻ بڻياد ==

انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني &quot;ڦرڻ&quot;، مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Latin Tucker&quot;&gt;{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}&lt;/ref&gt; اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ &quot;نه&quot; يا &quot;کان سواءِ&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}&lt;/ref&gt;

== ٽيڪسانامي اهميت ==

''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. &quot;انورٽيبراتا&quot; سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو &quot;ورٽيبراتا&quot; ۽ &quot;انورٽيبراتا&quot; ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن&lt;ref name=&quot; Pech&quot;&gt;{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}&lt;/ref&gt; يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}&lt;/ref&gt;

ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;isbn0-19-861271-0&quot;&gt;{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}&lt;/ref&gt; ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Agassiz2013&quot;&gt;{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&amp;pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}&lt;/ref&gt; پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن.

== موجود نسلن جو انگ ==

بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IUCN1014&quot;&gt;The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه
! فائيلم
! تصوير
! بيان ڪيل نسلن جو&lt;br /&gt;اندازي مطابق انگ&lt;ref name=IUCN1014 /&gt;
|-
| [[جيت]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]]
| align=right | 1,000,000
|-
| [[اراڪنڊ]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]]
| align=right | 102,248
|-
| [[گيسٽروپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]]
| align=right | 85,000
|-
| [[ڪرسٽيشين]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]]
| align=right | 47,000
|-
| [[بائيوالو]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]]
| align=right | 20,000
|-
| [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،&lt;br/&gt;مرجان، سامونڊي قلم]]
| [[نائڊيريا]]
| [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]]
| align=right | 2,175
|-
| [[سيفالوپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]]
| align=right | 900
|-
| [[ويلويٽ ورم]]
| [[اونيڪوفورا]]
| [[File:Velvet worm.jpg|100px]]
| align=right | 165
|-
| [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]]
| align=right | 4
|-
| ٻيا&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،&lt;br/&gt;[[اسپنج]] وغيره&lt;/small&gt;
| —
| —
| align=right | 68,658
|-
|
|
! align=right | ڪُل:
! align=right | ~1,300,000
|}

[[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،&lt;ref name=IUCN1014 /&gt; جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن.

== خاصيتون ==

سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي.

=== جسماني بناوت ۽ هم آهنگي ===

گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.&lt;ref name=&quot;gastropod development&quot;&gt;{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).&lt;/ref&gt; جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا.

==== اعصابي سرشتو ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.&lt;ref name=&quot;Nicholls and Baylor, 1968&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pastor et al., 1996&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Byrne et al., 1978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castellucci et al., 1970&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fischer et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}&lt;/ref&gt; مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Illich and Walters, 1997&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469&lt;/ref&gt;

نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Eismann et al., 1984&quot;&gt;Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). &quot;Do insects feel pain? — A biological view&quot;. Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John Smith and Lewis, 2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}&lt;/ref&gt;

==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ====

[[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]]
[[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In &quot;Microscopic Anatomy of Invertebrates&quot;. Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.&lt;/ref&gt; جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== ٻڌڻ ====

رڳو [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] ۾ ڪن هوندا آهن، پر ڪيترائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] ٻين قسمن جي حسي عضون وسيلي آواز محسوس ڪن ٿا. [[جيت|جيتن]] ۾ پري کان ايندڙ آواز ٻڌڻ لاءِ [[ٽيمپينل عضوو|ٽيمپينل عضوا]] استعمال ٿين ٿا. جيت جي خاندان موجب اهي عضوا مٿي يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي تي موجود ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Yack, JE; Fullard, JH (1993). &quot;What is an insect ear?&quot;. ''Ann. Entomol. Soc. Am.'' 86 (6): 677–682. doi:10.1093/aesa/86.6.677.&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن جا ٽيمپينل عضوا انتهائي حساس هوندا آهن، جنهن سبب اهي آواز کي تمام گهڻي حساسيت سان محسوس ڪري سگهن ٿا.

مادي تڏ مک ''[[اورميا اوڪريشيا]]'' (''Ormia ochracea'') جي پيٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽيمپينل عضوا هوندا آهن. اهي ٻاهرئين ڍانچي جي هڪ سنهي پل وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ ننڍڙن ڪن جي پردن وانگر ڪم ڪندا آهن. پاڻ ۾ ڳنڍيل هجڻ سبب اهي آواز جي رخ بابت تمام درست معلومات مهيا ڪن ٿا. هي مک انهن حسي عضون وسيلي پنهنجي ميزبان نر [[تڏ (جيت)|تڏ]] جو آواز معلوم ڪري ٿي. تڏ جو آواز ڪهڙي طرف کان اچي ٿو، ان موجب مک جي ٻڌڻ وارن عضون ۾ پيدا ٿيندڙ ارتعاش جي وقت ۾ تمام معمولي فرق ٿئي ٿو. اهو فرق رڳو سيڪنڊ جي 50 اربين حصي جيترو به ٿي سگهي ٿو، پر مک لاءِ ڳائيندڙ نر تڏ جي رخ جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي، جنهن کان پوءِ اها ان تي طفيلي عمل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Piper, Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press.&lt;/ref&gt;

وڌيڪ سادي حسي بناوتون ٻين [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] کي ويجهي فاصلي تي پيدا ٿيندڙ آوازي ارتعاش محسوس ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مثال طور [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙن]] ۽ [[ڪاڪروچ|ڪاڪروچن]] جي ٽنگن تي حسي وار هوندا آهن، جيڪي اهڙن ارتعاشن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

[[موناَرڪ پوپٽ]] جي سنڍين ۾ هوا وسيلي منتقل ٿيندڙ ارتعاشن، يعني آواز، جي جواب ۾ رويو تبديل ٿيندي ڏٺو ويو آهي. تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته آواز محسوس ڪرڻ ۾ سندن اڳئين ڇاتيءَ جي مٿئين حصي تي موجود لڳ ڀڳ 450 مائڪرو ميٽر ڊگهن وارن جو هڪ جوڙو ڪردار ادا ڪري ٿو، جن کي [[ٽرائيڪوئڊ سينسيلا]] چيو وڃي ٿو. انهن سنڍين ۾ شڪاري ۽ [[طفيلي جاندار|طفيلي]] جيتن جي اڏام دوران پيدا ٿيندڙ آوازن جي جواب ۾ ردعمل پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;Taylor, Chantel J.; Yack, Jayne E. (1 January 2019). &quot;Hearing in Caterpillars of the Monarch Butterfly (''Danaus plexippus'')&quot;. ''Journal of Experimental Biology''. doi:10.1242/jeb.211862.&lt;/ref&gt;

==== توليدي نظام ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ توليدي نظام تمام گهڻا ۽ مختلف قسم جا ٿين ٿا. انهن ۾ هڪ عام ڳالهه اها آهي ته اهي آنا ڏين ٿا. سيفالوپوڊن ۽ آرٿروپوڊن کان سواءِ، ڪرنگهي کان سواءِ ٻين لڳ ڀڳ سڀني جانورن ۾ ڀاڻجڻ جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو.


=== سماجي لاڳاپا ===
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سماجي رويو عام آهي، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، مَهُو، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، ماکيءَ جون مکيون، [[پاساليڊائي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref name=ChoeCrespi1997&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521589772}}&lt;/ref&gt; سماجي لاڳاپا خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] جنسن ۾ نمايان هوندا آهن، پر اهي ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ڏٺا وڃن ٿا.

جيت هڪ ٻئي جي موڪليل ڄاڻ کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏيئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riley&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.1038/nature03526| pmid = 15889092| year = 2005| last1 = Riley | first1 = J.| last2 = Greggers | first2 = U.| last3 = Smith | first3 = A.| last4 = Reynolds | first4 = D.| last5 = Menzel | first5 = R.| title = The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance| volume = 435| issue = 7039| pages = 205–7| journal = Nature |bibcode = 2005Natur.435..205R | s2cid = 4413962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Seeley T.D. |author2=Visscher P.K. |author3=Passino K.M. | year = 2006 | title = Group decision making in honey bee swarms | journal = American Scientist | volume = 94 | issue = 3| pages = 220–9 | doi=10.1511/2006.3.220|doi-broken-date=1 July 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frisch1967&quot;&gt;Frisch, Karl von. (1967) The Dance Language and Orientation of Bees. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

=== فائلم ===

[[File:Cladocora.jpg|right|thumb|[[سائپرس]] جي [[پليوسين]] دور مان مليل ''[[ڪلاڊوڪورا]]'' جو پنڊ پهڻ]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ڪيترائي فائلم شامل آهن. انهن مان هڪ [[پوريفرا|اسپنج]] آهن. گهڻي عرصي تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي ٻين جانورن کان ارتقائي لحاظ کان تمام شروعاتي دور ۾ الڳ ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Introduction to Porifera|year=2003|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|isbn=978-81-261-0675-2|author=Bhamrah, H. S.|author2=Kavita Juneja|page=58}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ٻين گهڻن فائلم ۾ ملندڙ پيچيده جسماني تنظيم موجود نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sumich|first=James L.|title=Laboratory and Field Investigations in Marine Life|year=2008|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-5730-4|page=67}}&lt;/ref&gt; انهن جا خلوي قسم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن، پر اڪثر حالتن ۾ اهي واضح بافتن جي صورت ۾ منظم نه هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jessop|first=Nancy Meyer|title=Biosphere; a study of life|year=1970|publisher=Prentice-Hall|page=428}}&lt;/ref&gt; اسپنج عام طور پنهنجي سوراخن مان پاڻي اندر ڇڪي خوراڪ حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=N. S.|title=Continuity And Evolution Of Animals|year=2005|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8293-018-6|page=106}}&lt;/ref&gt; ڪجهه تحقيقن موجب اسپنج لازمي طور ابتدائي بناوت وارا جانور نه آهن، پر ممڪن آهي ته ارتقائي عمل دوران سندن جسماني بناوت ثانوي طور سادي ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dunn |first1=Casey W. |last2=Hejnol |first2=Andreas |last3=Matus |first3=David Q. |last4=Pang |first4=Kevin |last5=Browne |first5=William E. |last6=Smith |first6=Stephen A. |last7=Seaver |first7=Elaine |last8=Rouse |first8=Greg W. |last9=Obst |first9=Matthias |last10=Edgecombe |first10=Gregory D. |last11=Sørensen |first11=Martin V. |last12=Haddock |first12=Steven H. D. |last13=Schmidt-Rhaesa |first13=Andreas |last14=Okusu |first14=Akiko |last15=Kristensen |first15=Reinhardt Møbjerg |date=April 2008 |title=Broad phylogenomic sampling improves resolution of the animal tree of life |url=https://www.nature.com/articles/nature06614 |journal=Nature |language=en |volume=452 |issue=7188 |pages=745–9 |doi=10.1038/nature06614 |pmid=18322464 |bibcode=2008Natur.452..745D |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

[[ڪٽينوفورا]] ۽ [[نائڊيريا]]، جن ۾ [[سامونڊي گل]]، [[مرجان]] ۽ [[جيلي فش]] شامل آهن، شعاعي هم آهنگي رکن ٿا. انهن ۾ هاضمي لاءِ هڪ خانو هوندو آهي، جنهن جو رڳو هڪ ئي منهن هوندو آهي ۽ اهو ئي وات ۽ مقعد ٻنهي جو ڪم ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A living bay: the underwater world of Monterey Bay|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22149-9|author=Langstroth, Lovell|author2=Libby Langstroth|author3=Todd Newberry|author4=Monterey Bay Aquarium|page=[https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244 244]|url=https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244}}&lt;/ref&gt; ٻنهي ۾ الڳ بافتون هونديون آهن، پر اهي [[عضوو|عضون]] جي صورت ۾ منظم نه هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Safra|first=Jacob E.|title=The New Encyclopædia Britannica, Volume 16|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-961-6|page=523}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ بنيادي طور رڳو ٻه جنيني پرت، [[ايڪٽوڊرم]] ۽ [[اينڊوڊرم]]، هوندا آهن ۽ انهن جي وچ ۾ ڪجهه ڇڙوڇڙ خليا موجود هوندا آهن. انهيءَ ڪري انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ٻه پرت وارا جانور]] به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kotpal|first=R. L.|title=Modern Text Book of Zoology: Invertebrates|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-903-7|page=184|year=2012}}&lt;/ref&gt;

[[ايڪائنوڊرميٽا]] شعاعي هم آهنگي رکندڙ جانور آهن ۽ رڳو سمنڊن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ [[سامونڊي تارو|سامونڊي تارا]]، سامونڊي ارچن، [[ڀرڀرا تارا]]، [[سامونڊي کيرا]] ۽ [[پنکن وارا تارا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Alcamo|first=Edward|title=Biology Coloring Workbook|year=1998|publisher=The Princeton Review|isbn=978-0-679-77884-4|page=220}}&lt;/ref&gt;

جانورن جو سڀ کان وڏو فائلم [[آرٿروپوڊا]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شامل آهي. هن فائلم ۾ جيت، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙا]] ۽ انهن جا ويجها مائٽ شامل آهن. انهن سڀني جو جسم ورجائجندڙ حصن ۾ ورهايل هوندو آهي ۽ عام طور هر حصي سان جوڙن جي صورت ۾ ضميما لڳل هوندا آهن. انهن جي جسم جي ٻاهرئين پاسي سخت ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي، جيڪو واڌ دوران وقت بوقت لهي ويندو آهي.&lt;ref name=forensic&gt;{{cite book|last=Gunn|first=Alan|page=214|title=Essential forensic biology|publisher=John Wiley and Sons|year=2009|isbn=978-0-470-75804-5}}&lt;/ref&gt;

ٻه ننڍا فائلم، [[اونيڪوفورا]] ۽ [[ٽارڊيگريڊا]]، آرٿروپوڊن جا ويجها مائٽ آهن ۽ انهن سان ڪيتريون خاصيتون مشترڪ رکن ٿا، پر انهن ۾ سخت ٻاهريون ڍانچو موجود نه هوندو آهي. [[نيمٽوڊا]]، يعني گول ڪيڙا، ممڪن طور جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهن ۽ اهي پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن. گول ڪيڙا عام طور خوردبيني جسامت جا هوندا آهن ۽ تقريباً هر اهڙي ماحول ۾ ملن ٿا، جتي پاڻي موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=BioInquiry: making connections in biology|year=2003|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-20228-8|author=Prewitt, Nancy L.|author2=Larry S. Underwood|author3=William Surver|page=[https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289 289]|url=https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي اهم طفيلي آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Parasites in social insects|year=1998|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05924-2|last=Schmid-Hempel|first=Paul|page=75}}&lt;/ref&gt; انهن سان لاڳاپيل ننڍن فائلم ۾ [[ڪينورينڪا]]، [[پرياپوليڊا]] ۽ [[لوريڪيفرا]] شامل آهن. انهن گروهن ۾ جسماني خانو گهٽ ترقي يافته هوندو آهي، جنهن کي ڇدمي سيلوم چيو وڃي ٿو. ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نيمرٽيا]]، يعني پٽي جهڙا ڪيڙا، ۽ [[سائپنڪيولا]] شامل آهن.

هڪ ٻيو فائلم [[پليٽي هيلمينٿس]]، يعني چپٽا ڪيڙا، آهي.&lt;ref name=Gilson&gt;{{cite book|last=Gilson|first=Étienne|title=El espíritu de la filosofía medieval|year=2004|publisher=Ediciones Rialp|isbn=978-84-321-3492-0|page=384}}&lt;/ref&gt; اڳ انهن کي ارتقائي لحاظ کان ابتدائي جانور سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي موجود ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي وڌيڪ پيچيده ابن ڏاڏن مان ارتقا پذير ٿيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ruiz-Trillo |first1=Iñaki |last2=Riutort |first2=Marta |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |last4=Herniou |first4=Elisabeth A. |last5=Baguñà |first5=Jaume |date=March 1999 |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–23 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |pmid=10082465 |issn=0036-8075 |bibcode=1999Sci...283.1919R |s2cid=6079655 }}&lt;/ref&gt; چپٽن ڪيڙن ۾ [[سيلوم|جسماني خانو]] نه هوندو آهي؛ اها خاصيت انهن جي ويجهن مائٽن، خوردبيني [[گيسٽروٽرائڪا]]، ۾ پڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;umodena&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |access-date=2008-01-26 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena &amp; Reggio Emilia |archive-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002033954/http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[روٽيفرا]]، يعني روٽيفر، آبي ماحول ۾ عام آهن. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[ايڪينٿوسيفالا]]، [[گناٿوسٽوميوليڊا]]، [[مائڪروگناٿوزوا]] ۽ [[سائڪليوفورا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IntroCyclio&quot;&gt;{{cite journal |last=Kristensen |first= Reinhardt Møbjerg |date=July 2002 |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi =10.1093/icb/42.3.641 |pmid=21708760|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

جانورن جا ٻه وڏا ۽ گهڻن جنسن وارا فائلم، [[مولسڪا]] ۽ [[اينيليڊا]]، پڻ هن گروهه ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca|access-date=2007-11-19 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-url = https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |archive-date = 2006-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES |date = 2000 }}&lt;/ref&gt; مولسڪا، بيان ڪيل جنسن جي انگ موجب جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهي، جنهن ۾ [[گهونگهو|گهونگها]]، [[ڪليم]] ۽ [[اسڪوئڊ]] جهڙا جانور شامل آهن. اينيليڊا ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل ڪيڙا، جهڙوڪ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جا ڪيڙا]] ۽ [[ڄؤرون]]، شامل آهن. [[ٽروڪوفور]] لاروا جي گڏيل موجودگيءَ سبب گهڻي عرصي تائين انهن ٻنهي گروهن کي ويجها مائٽ سمجهيو ويندو رهيو. ساڳئي وقت جسم جي ٽڪرن ۾ ورهايل هجڻ سبب اينيليڊن کي آرٿروپوڊن جي وڌيڪ ويجهو پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eernisse|first1=Douglas J. |last2=Albert|first2=James S. |last3=Anderson|first3=Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology | journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | date=1 September 1992 | doi=10.2307/2992569 | issn=1063-5157| jstor=2992569 }}&lt;/ref&gt; هاڻي ٻنهي فائلم ۾ موجود ڪيترن بناوتي ۽ جينياتي فرقن جي بنياد تي اهڙي مشابهت کي عام طور [[هم رخ ارتقا]] جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Eernisse, Douglas J. |author2=Kim, Chang Bae |author3=Moon, Seung Yeo |author4=Gelder, Stuart R. |author5=Kim, Won |title=Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=43 |issue=3 |pages=207–215 |date=September 1996 |doi=10.1007/PL00006079 |pmid=8703086 |bibcode=1996JMolE..43..207K }}&lt;/ref&gt;

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسبتاً ننڍن فائلم ۾ [[هيمي ڪارڊيٽا]]، يعني بلوط جهڙا ڪيڙا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Asking about life|year=2005|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-40653-0|author=Tobin, Allan J.|author2=Jennie Dusheck|page=497}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪيٽوگناٿا]]، يعني تير جهڙا ڪيڙا، شامل آهن. ٻين فائلم ۾ [[ايڪويلومورفا]]، [[براڪيوپوڊا]]، [[برايوزوا]]، [[اينٽوپروڪٽا]]، [[فورونيڊا]] ۽ [[زينوٽربيلڊا]] شامل آهن.

== درجابندي ==

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي ڪيترن وڏن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه جديد [[حياتياتي درجابندي]] موجب پراڻا يا بحث هيٺ آهن، پر سهولت لاءِ اهي نالا اڃا به استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| title=What Are the Main Groups of Invertebrates?| date=4 August 2015| access-date=17 January 2019| archive-date=17 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190117070101/https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[اسپنج]] (پوريفرا)
* [[ڪنگهي جيلي]] (ڪٽينوفورا)
* [[ميڊوسوزوا|ميڊوسوزوا ۽ مرجان]] (نائڊيريا)
* [[زينوڪوئلومورفا|ايڪوئل]] (زينوڪوئلومورفا)
* [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] (پليٽي هيلمينٿس)
* [[اينيليڊ|برسل ڪيڙا، ڌرتيءَ جا ڪيڙا ۽ ڄؤرون]] (اينيليڊا)
* [[آرٿروپوڊ|جيت، اسپرنگ ٽيل، ڪرسٽيشين، مائرياپوڊ ۽ ڪيليسريٽ]] (آرٿروپوڊا)
* [[مولسڪا|ڪائٽن، گهونگها، سلگ، بائيوالو، ٽسڪ شيل ۽ سيفالوپوڊ]] (مولسڪا)
* [[نيمٽوڊ|گول يا ڌاڳي جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽوڊا)
* [[روٽيفر]] (روٽيفرا)
* [[ٽارڊيگريڊ]] (ٽارڊيگريڊا)
* [[اسڪيليڊوفورا|اسڪيليڊوفوران]] (اسڪيليڊوفورا)
* [[لوفوفوراٽا]]
* [[مخمل جهڙا ڪيڙا]] (اونيڪوفورا)
* [[تير جهڙا ڪيڙا]] (ڪيٽوگناٿا)
* [[نيمٽومورفا|گورڊين يا گهوڙي جي وار جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽومورفا)
* [[نيمرٽيا|پٽي جهڙا ڪيڙا]] (نيمرٽيا)
* [[پليڪوزوا]]
* [[لوريڪيفرا]]
* [[ايڪائنوڊرم|سامونڊي تارا، سامونڊي ارچن، سامونڊي کيرا، سامونڊي للي ۽ ڀرڀرا تارا]] (ايڪائنوڊرميٽا)
* [[هيمي ڪارڊيٽا|بلوط جهڙا ڪيڙا، سيفالوڊسڪس ۽ گريپٽولائٽ]] (هيمي ڪارڊيٽا)
* [[ايمفيوڪسيفارمز|لينسليٽ]] (ايمفيوڪسيفارمز)
* [[ٽيونيڪيٽ|سالپ، پائروسوم، ڊوليولڊ، لارواسيئن ۽ سامونڊي اسڪوئرٽ]] (ٽيونيڪاٽا)
* [[سمبيون|سائڪليوفورا]]
* [[ايڪينٿوسيفالا]]
* [[برايوزوا]]
* [[پرياپوليڊا]]
* [[براڪيوپوڊا]]
* [[ڊائيسيئميڊا]]
* [[اينٽوپروڪٽا]]
* [[گناٿوسٽوميوليڊا]]
* [[لوبوپوڊيا]]
* [[ڪينورينڪا]]
* [[مائڪروگناٿوزوا]]
* [[آرٿونيڪٽيدا]]
* [[پيٽالونامي]]
* [[فورونيڊا]]
* [[پروآرٽيڪيولاٽا]]
* [[سيڪوريٽيڊا]]
* [[گيسٽروٽرائڪا]]
* [[ٽرائيلوبوزوا]]
* [[ويٽوليڪوليا]]
* [[ليمنوگناٿيا]] (مائڪروگناٿوزوا)

{{Anchor|Microinvertebrate}}سهولت لاءِ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي غير رسمي طور ٻن گروهن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي: وڏا ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجن ٿا، ۽ خوردبيني ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي بنا ڪنهن اوزار جي اک سان نظر نٿا اچن. ٻنهي جي وچ واري حد روايتي طور لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر جسامت تي مقرر ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;Michaluk, Sonja. &quot;macroinvertebrate&quot;. Encyclopedia Britannica, 27 Nov. 2025, https://www.britannica.com/animal/macroinvertebrate. Accessed 4 December 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; microinvertebrate. Oxford Reference. Retrieved 4 Dec. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105410141. &lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

جانورن جا سڀ کان پراڻا ڄاتل پنڊ پهڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا آهن. ڏکڻ آسٽريليا جي اولهه-مرڪزي فلينڊرز واري علائقي ۾ ٽريزونا فارميشن مان مليل لڳ ڀڳ 665 ملين سال پراڻن پنڊ پهڻن کي شروعاتي اسپنجن جا آثار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;roseMaloof&quot;&gt;{{cite journal | author1= Maloof, Adam C. |author2= Rose, Catherine V. |author3= Beach, Robert |author4= Samuels, Bradley M. |author5= Calmet, Claire C. |author6= Erwin, Douglas H. |author7= Poirier, Gerald R. |author8= Yao, Nan |author9= Simons, Frederik J.|title= Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia |journal= Nature Geoscience | volume= 3 | page= 653 |date= 17 August 2010 |doi=10.1038/ngeo934 | issue= 9 | bibcode=2010NatGe...3..653M }}&lt;/ref&gt; ڪجهه قديم حياتيات جا ماهر سمجهن ٿا ته جانور ان کان به گهڻو اڳ، ممڪن طور هڪ ارب سال اڳ، وجود ۾ اچي چڪا هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Biology|year=2005|publisher=Pearson, Benjamin Cummings|isbn=978-0-8053-7171-0|author=Campbell. Neil A.|edition=7|author2=Jane B. Reece|page=526}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گهڻ خلوي صورت شايد [[ٽونين]] دور ۾ وجود ۾ آئي. آخري [[نيوپروٽيروزوئڪ]] دور مان مليل هلڻ ۽ ٻرن ٺاهڻ جا [[اثري پنڊ پهڻ]] اهڙن [[ٽي جنيني پرت وارا جانور|ٽي جنيني پرت وارن]] ڪيڙن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي جسامت ۽ پيچيدگيءَ ۾ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جي ڪيڙن]] جهڙا ۽ لڳ ڀڳ 5 ملي ميٽر ويڪرا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1998&quot;&gt;{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | journal=Science | volume=282 | pages=80–83 | date=October 1998 | last1=Seilacher|first1=A. | last2=Bose |first2=P.K. | last3=Pflüger |first3=F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | issue=5386 |bibcode = 1998Sci...282...80S }}&lt;/ref&gt;

لڳ ڀڳ 453 ملين سال اڳ جانورن ۾ وڏي پيماني تي تنوع پيدا ٿيڻ لڳو ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي اهم گروهه هڪ ٻئي کان ارتقائي طور الڳ ٿيا. انهن جا پنڊ پهڻ [[فينيروزوئڪ]] دؤر جي مختلف رسوبي تهن مان ملن ٿا.&lt;ref name=clarkson&gt;{{cite book |last=Clarkson |first=Euan Neilson Kerr |title=Invertebrate palaeontology and evolution |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0-632-05238-7 |year=1998}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا پنڊ پهڻ تهه نگاريءَ ۾ پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=Kummel&gt;{{cite book |last=Kummel |first=Bernhard |title=Status of invertebrate paleontology, 1953 |page=93 |isbn=978-0-405-12715-1 |year=1954 |publisher=Ayer Publishing}}&lt;/ref&gt;

=== درجابندي جي تاريخ ===

[[ڪارل لنيئس]] انهن جانورن کي رڳو ٻن گروهن، جيتن ۽ هاڻي متروڪ [[ورميز|ورميز (ڪيڙن)]]، ۾ ورهايو هو. [[ژان-باپتست لامارڪ]]، جنهن کي 1793ع ۾ [[ميوزيم ناسيونال ڊي هسٽوئر نيچرل]] ۾ جيتن ۽ ورميز جو نگران مقرر ڪيو ويو، اهڙن جانورن لاءِ ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ وارو اصطلاح متعارف ڪرايو. هن اڳوڻن ٻن گروهن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو؛ لنيئس جي جيتن مان اراڪنڊا ۽ ڪرسٽيشيا کي الڳ ڪيو، جڏهن ته ورميز مان مولسڪا، اينيليڊا، سيريپيڊيا، ريڊيئٽا، ڪوئلينٽريٽا ۽ انفيوسوريا کي الڳ گروهن طور رکيو. هاڻي انهن جانورن کي 30 کان وڌيڪ [[فائلم|فائلمَن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ نسبتاً سادي بناوت وارا [[سامونڊي اسپنج]] ۽ [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] کان وٺي وڌيڪ پيچيده آرٿروپوڊ ۽ مولسڪ شامل آهن.

==== اصطلاح جي اهميت ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانور اهي جانور آهن، جن ۾ ڪرنگهي جي هڏي موجود نه هوندي آهي. تاريخي طور جانورن کي ”ڪرنگهي وارا“ ۽ ”ڪرنگهي کان سواءِ“ ٻن گروهن ۾ ورهائڻ سبب ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ بنيادي معيار طور ڏسڻ جو رجحان پيدا ٿيو. اهڙي سوچ جو هڪ سبب اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته لامارڪ جهڙن شروعاتي محققن ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ قسم جي معياري صورت طور ڏٺو. لامارڪ جي ارتقائي نظريي ۾ ارتقا کي رڳو بقا سان نه، پر وڌيڪ ”اعليٰ صورت“ ڏانهن اڳڀرائي سان پڻ ڳنڍيو ويو هو، جنهن ۾ انسان ۽ ٻيا ڪرنگهي وارا جانور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها سمجهيا ويندا هئا. جديد حياتيات اهڙي مقصد ڏانهن ويندڙ ارتقا واري تصور کي قبول نٿي ڪري، پر ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي وچ ۾ روايتي فرق اڃا تائين استعمال ٿئي ٿو. ان جو هڪ سبب لامارڪ کان پوءِ قائم ٿيل درجابنديءَ جي روايت پڻ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=rskbarnes&gt;{{cite book|last=Barnes|first=Richard Stephen Kent|title=The Invertebrates: A Synthesis|isbn=978-0-632-04761-1|publisher=Wiley-Blackwell|year=2001|page=3}}&lt;/ref&gt;

1968ع جي ''Invertebrate Zoology'' ۾ جانورن جي بادشاهت کي ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ورهائڻ کي مصنوعي ورهاست قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو ته اها انسان جي پنهنجن ويجهن حيواني مائٽن ڏانهن تاريخي ڌيان جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪتاب اهو پڻ واضح ڪري ٿو ته ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ تمام وڏي تعداد ۾ مختلف جنسن کي گڏ ڪري ٿو، تنهنڪري ڪا هڪ جسماني خاصيت، ڪرنگهي جي غير موجودگيءَ کان سواءِ، انهن سڀني جي گڏيل سڃاڻپ نٿي بڻجي. ان کان سواءِ، هن اصطلاح هيٺ شامل ڪجهه جانور ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جا وڌيڪ ويجها ارتقائي مائٽ آهن (ڏسو: [[پيرافائلي]]).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Barnes |first=Robert D.|year=1968|title=Invertebrate Zoology|edition=2nd|publisher=W.B. Saunders|oclc=173898}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۾ ==

ڪيترين صدين تائين حياتياتي تحقيق ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڏن ڪرنگهي وارن، انساني استعمال وارن يا وڌيڪ نمايان جانورن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حياتيات ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ۽ [[ژان-باپتست لامارڪ|لامارڪ]] جي ڪم تائين تحقيق جو وڏو الڳ شعبو نه بڻجي سگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;&gt;{{cite web |url=http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |title=Why study invertebrates? A philosophical argument from Aristotle |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=2015 |website=No Bones (Smithsonian Institution website) |access-date=15 July 2015 |archive-date=15 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175131/http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ دوران ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حيوانيات قدرتي سائنسن جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي وئي ۽ طب، جينيات، قديم حياتيات ۽ ماحوليات ۾ ڪيترين اهم دريافتن ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; انهن جانورن جي مطالعي مان عدالتي تحقيق کي پڻ فائدو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آرٿروپوڊ، خاص طور جيت، عدالتي جاچ لاءِ اهم معلومات جو ذريعو ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=forensic /&gt;

اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار|نمونائي جاندارن]] مان ٻه [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] آهن: ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ۽ نيميٽوڊ ''[[سينورهبڊائٽس ايليگنس]]''. اهي ڊگهي عرصي کان سڀ کان وڌيڪ تفصيلي اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار]] رهيا آهن ۽ انهن جو شمار انهن شروعاتي جاندارن ۾ ٿئي ٿو، جن جي جينياتي ترتيب معلوم ڪئي وئي. سندن [[جينوم|جينومن]] جي تمام گهڻي گهٽايل حالت ان عمل کي آسان بڻايو، پر ان دوران ڪيترائي [[جين]]، [[انٽرون]] ۽ [[جينياتي ڳانڍاپو|جينياتي ڳانڍاپا]] وڃائجي ويا آهن. [[اسٽارليٽ سامونڊي گل]] جي جينوم جي تجزيي مان جانورن لاءِ مخصوص 1,500 اباڻي جينن جي وجود ۾ اچڻ جي وضاحت ڪرڻ ۾ اسپنجن، پلاڪوزوئن ۽ [[ڪوانوفليجيليٽ|ڪوانوفليجيليٽن]] جي اهميت نمايان ٿي آهي، جن جي جينياتي ترتيب پڻ معلوم ڪئي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=N.H. Putnam |date=July 2007 |title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]]|volume=31 |issue=5834 |pages=86–94 |doi=10.1126/science.1139158 |pmid=17615350|first1=N.H.|last2=Srivastava |first2=M.|last3=Hellsten |first3=U. |last4=Dirks |first4=B.|last5=Chapman|first5=J.|last6=Salamov |first6=A.|last7=Terry |first7=A.|last8=Shapiro |first8=H. |last9=Lindquist |first9=E.|last10=Kapitonov|first11=J.|last12=Genikhovich|first12=G. |last13=Grigoriev|first13=I.V. |last14=Lucas|first14=S.M.|last15=Steele |first15=R.E.|last16=Finnerty |first16=J.R.|last17=Technau |first17=U.|last18=Martindale |first18=M.Q.|last19=Rokhsar |first19=D.S. |first10=V. V. |last11=Jurka |bibcode=2007Sci...317...86P |osti=910591 |s2cid=9868191 |display-authors=3 |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |access-date=21 January 2019 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213038/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سائنسدان [[آبي حياتياتي نگراني]] جي شعبي ۾ پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي پاڻيءَ جي گدلاڻ ۽ [[موسمي تبديلي]] جي اثرن جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lawrence|first1=J.E. |first2=K.B.|last2=Lunde |first3=R.D. |last3=Mazor |first4=L.A.|last4=Bêche |first5=E.P.|last5=McElravy |first6=V.H.|last6=Resh | title = Long-Term Macroinvertebrate Responses to Climate Change: Implications for Biological Assessment in Mediterranean-Climate Streams | journal = Journal of the North American Benthological Society | volume =29 | pages =1424–40 | year = 2010| doi= 10.1899/09-178.1 | issue =4 |s2cid=84679634 }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي حيوانيات]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي قديم حياتيات]]
* [[سامونڊي غير ڪرنگھيدار جانور]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ سور]]

==حوالا==</text>
      <sha1>cqcw6sed02oovl627hbs6z8sv54lxrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413486</id>
      <parentid>413485</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61417" sha1="2c1quycvepcnofcla6tf4g6iq3yfkgv" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}}

{{Paraphyletic group
| name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| image = Invertebrate montage (2022).jpg
| image_upright = 1.2
| image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع
| image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]).
| auto = yes
| parent = Animalia
| includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه
| excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]]
| excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين
}}

'''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (&lt;small&gt;Invertebrates&lt;/small&gt;) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ ''[[ڪرنگھو|ڪرنگهو]]'' (&lt;small&gt;spinal column&lt;/small&gt;) نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪورڊيٽا|ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم|ذيلي فائلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اناليڊا|اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. مشهور ڪرنگهي کانسواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[اڪينوڊرمز|ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيريا|نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن.

جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;isbn0-412-15220-7&quot;&gt;{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اهي &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; [[مائڪرو ميٽر|μm]] (&lt;small&gt;0.0004&lt;/small&gt; انچ)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}&lt;/ref&gt; جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي &lt;small&gt;9–10&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;30–33&lt;/small&gt; فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Roper, C.F.E. &amp; P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb &amp; C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.&lt;/ref&gt;

ڪجهه اهڙا جانور جن کي &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; (&lt;small&gt;invertebrates&lt;/small&gt;) چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي واري جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي.

== لفظي بڻ بڻياد ==

انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني &quot;ڦرڻ&quot;، مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Latin Tucker&quot;&gt;{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}&lt;/ref&gt; اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ &quot;نه&quot; يا &quot;کان سواءِ&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}&lt;/ref&gt;

== ٽيڪسانامي اهميت ==

''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. &quot;انورٽيبراتا&quot; سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو &quot;ورٽيبراتا&quot; ۽ &quot;انورٽيبراتا&quot; ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن&lt;ref name=&quot; Pech&quot;&gt;{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}&lt;/ref&gt; يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}&lt;/ref&gt;

ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;isbn0-19-861271-0&quot;&gt;{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}&lt;/ref&gt; ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Agassiz2013&quot;&gt;{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&amp;pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}&lt;/ref&gt; پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن.

== موجود نسلن جو انگ ==

بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IUCN1014&quot;&gt;The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه
! فائيلم
! تصوير
! بيان ڪيل نسلن جو&lt;br /&gt;اندازي مطابق انگ&lt;ref name=IUCN1014 /&gt;
|-
| [[جيت]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]]
| align=right | 1,000,000
|-
| [[اراڪنڊ]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]]
| align=right | 102,248
|-
| [[گيسٽروپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]]
| align=right | 85,000
|-
| [[ڪرسٽيشين]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]]
| align=right | 47,000
|-
| [[بائيوالو]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]]
| align=right | 20,000
|-
| [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،&lt;br/&gt;مرجان، سامونڊي قلم]]
| [[نائڊيريا]]
| [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]]
| align=right | 2,175
|-
| [[سيفالوپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]]
| align=right | 900
|-
| [[ويلويٽ ورم]]
| [[اونيڪوفورا]]
| [[File:Velvet worm.jpg|100px]]
| align=right | 165
|-
| [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]]
| align=right | 4
|-
| ٻيا&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،&lt;br/&gt;[[اسپنج]] وغيره&lt;/small&gt;
| —
| —
| align=right | 68,658
|-
|
|
! align=right | ڪُل:
! align=right | ~1,300,000
|}

[[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،&lt;ref name=IUCN1014 /&gt; جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن.

== خاصيتون ==

سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي.

=== جسماني بناوت ۽ هم آهنگي ===

گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.&lt;ref name=&quot;gastropod development&quot;&gt;{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).&lt;/ref&gt; جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا.

==== اعصابي سرشتو ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.&lt;ref name=&quot;Nicholls and Baylor, 1968&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pastor et al., 1996&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Byrne et al., 1978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castellucci et al., 1970&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fischer et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}&lt;/ref&gt; مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Illich and Walters, 1997&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469&lt;/ref&gt;

نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Eismann et al., 1984&quot;&gt;Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). &quot;Do insects feel pain? — A biological view&quot;. Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John Smith and Lewis, 2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}&lt;/ref&gt;

==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ====

[[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]]
[[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In &quot;Microscopic Anatomy of Invertebrates&quot;. Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.&lt;/ref&gt; جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== ٻڌڻ ====

رڳو [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] ۾ ڪن هوندا آهن، پر ڪيترائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] ٻين قسمن جي حسي عضون وسيلي آواز محسوس ڪن ٿا. [[جيت|جيتن]] ۾ پري کان ايندڙ آواز ٻڌڻ لاءِ [[ٽيمپينل عضوو|ٽيمپينل عضوا]] استعمال ٿين ٿا. جيت جي خاندان موجب اهي عضوا مٿي يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي تي موجود ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Yack, JE; Fullard, JH (1993). &quot;What is an insect ear?&quot;. ''Ann. Entomol. Soc. Am.'' 86 (6): 677–682. doi:10.1093/aesa/86.6.677.&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن جا ٽيمپينل عضوا انتهائي حساس هوندا آهن، جنهن سبب اهي آواز کي تمام گهڻي حساسيت سان محسوس ڪري سگهن ٿا.

مادي تڏ مک ''[[اورميا اوڪريشيا]]'' (''Ormia ochracea'') جي پيٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽيمپينل عضوا هوندا آهن. اهي ٻاهرئين ڍانچي جي هڪ سنهي پل وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ ننڍڙن ڪن جي پردن وانگر ڪم ڪندا آهن. پاڻ ۾ ڳنڍيل هجڻ سبب اهي آواز جي رخ بابت تمام درست معلومات مهيا ڪن ٿا. هي مک انهن حسي عضون وسيلي پنهنجي ميزبان نر [[تڏ (جيت)|تڏ]] جو آواز معلوم ڪري ٿي. تڏ جو آواز ڪهڙي طرف کان اچي ٿو، ان موجب مک جي ٻڌڻ وارن عضون ۾ پيدا ٿيندڙ ارتعاش جي وقت ۾ تمام معمولي فرق ٿئي ٿو. اهو فرق رڳو سيڪنڊ جي 50 اربين حصي جيترو به ٿي سگهي ٿو، پر مک لاءِ ڳائيندڙ نر تڏ جي رخ جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي، جنهن کان پوءِ اها ان تي طفيلي عمل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Piper, Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press.&lt;/ref&gt;

وڌيڪ سادي حسي بناوتون ٻين [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] کي ويجهي فاصلي تي پيدا ٿيندڙ آوازي ارتعاش محسوس ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مثال طور [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙن]] ۽ [[ڪاڪروچ|ڪاڪروچن]] جي ٽنگن تي حسي وار هوندا آهن، جيڪي اهڙن ارتعاشن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

[[موناَرڪ پوپٽ]] جي سنڍين ۾ هوا وسيلي منتقل ٿيندڙ ارتعاشن، يعني آواز، جي جواب ۾ رويو تبديل ٿيندي ڏٺو ويو آهي. تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته آواز محسوس ڪرڻ ۾ سندن اڳئين ڇاتيءَ جي مٿئين حصي تي موجود لڳ ڀڳ 450 مائڪرو ميٽر ڊگهن وارن جو هڪ جوڙو ڪردار ادا ڪري ٿو، جن کي [[ٽرائيڪوئڊ سينسيلا]] چيو وڃي ٿو. انهن سنڍين ۾ شڪاري ۽ [[طفيلي جاندار|طفيلي]] جيتن جي اڏام دوران پيدا ٿيندڙ آوازن جي جواب ۾ ردعمل پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;Taylor, Chantel J.; Yack, Jayne E. (1 January 2019). &quot;Hearing in Caterpillars of the Monarch Butterfly (''Danaus plexippus'')&quot;. ''Journal of Experimental Biology''. doi:10.1242/jeb.211862.&lt;/ref&gt;

==== توليدي نظام ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ توليدي نظام تمام گهڻا ۽ مختلف قسم جا ٿين ٿا. انهن ۾ هڪ عام ڳالهه اها آهي ته اهي آنا ڏين ٿا. سيفالوپوڊن ۽ آرٿروپوڊن کان سواءِ، ڪرنگهي کان سواءِ ٻين لڳ ڀڳ سڀني جانورن ۾ ڀاڻجڻ جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو.


=== سماجي لاڳاپا ===
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سماجي رويو عام آهي، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، مَهُو، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، ماکيءَ جون مکيون، [[پاساليڊائي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref name=ChoeCrespi1997&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521589772}}&lt;/ref&gt; سماجي لاڳاپا خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] جنسن ۾ نمايان هوندا آهن، پر اهي ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ڏٺا وڃن ٿا.

جيت هڪ ٻئي جي موڪليل ڄاڻ کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏيئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riley&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.1038/nature03526| pmid = 15889092| year = 2005| last1 = Riley | first1 = J.| last2 = Greggers | first2 = U.| last3 = Smith | first3 = A.| last4 = Reynolds | first4 = D.| last5 = Menzel | first5 = R.| title = The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance| volume = 435| issue = 7039| pages = 205–7| journal = Nature |bibcode = 2005Natur.435..205R | s2cid = 4413962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Seeley T.D. |author2=Visscher P.K. |author3=Passino K.M. | year = 2006 | title = Group decision making in honey bee swarms | journal = American Scientist | volume = 94 | issue = 3| pages = 220–9 | doi=10.1511/2006.3.220|doi-broken-date=1 July 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frisch1967&quot;&gt;Frisch, Karl von. (1967) The Dance Language and Orientation of Bees. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

=== فائلم ===

[[File:Cladocora.jpg|right|thumb|[[سائپرس]] جي [[پليوسين]] دور مان مليل ''[[ڪلاڊوڪورا]]'' جو پنڊ پهڻ]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ڪيترائي فائلم شامل آهن. انهن مان هڪ [[پوريفرا|اسپنج]] آهن. گهڻي عرصي تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي ٻين جانورن کان ارتقائي لحاظ کان تمام شروعاتي دور ۾ الڳ ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Introduction to Porifera|year=2003|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|isbn=978-81-261-0675-2|author=Bhamrah, H. S.|author2=Kavita Juneja|page=58}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ٻين گهڻن فائلم ۾ ملندڙ پيچيده جسماني تنظيم موجود نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sumich|first=James L.|title=Laboratory and Field Investigations in Marine Life|year=2008|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-5730-4|page=67}}&lt;/ref&gt; انهن جا خلوي قسم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن، پر اڪثر حالتن ۾ اهي واضح بافتن جي صورت ۾ منظم نه هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jessop|first=Nancy Meyer|title=Biosphere; a study of life|year=1970|publisher=Prentice-Hall|page=428}}&lt;/ref&gt; اسپنج عام طور پنهنجي سوراخن مان پاڻي اندر ڇڪي خوراڪ حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=N. S.|title=Continuity And Evolution Of Animals|year=2005|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8293-018-6|page=106}}&lt;/ref&gt; ڪجهه تحقيقن موجب اسپنج لازمي طور ابتدائي بناوت وارا جانور نه آهن، پر ممڪن آهي ته ارتقائي عمل دوران سندن جسماني بناوت ثانوي طور سادي ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dunn |first1=Casey W. |last2=Hejnol |first2=Andreas |last3=Matus |first3=David Q. |last4=Pang |first4=Kevin |last5=Browne |first5=William E. |last6=Smith |first6=Stephen A. |last7=Seaver |first7=Elaine |last8=Rouse |first8=Greg W. |last9=Obst |first9=Matthias |last10=Edgecombe |first10=Gregory D. |last11=Sørensen |first11=Martin V. |last12=Haddock |first12=Steven H. D. |last13=Schmidt-Rhaesa |first13=Andreas |last14=Okusu |first14=Akiko |last15=Kristensen |first15=Reinhardt Møbjerg |date=April 2008 |title=Broad phylogenomic sampling improves resolution of the animal tree of life |url=https://www.nature.com/articles/nature06614 |journal=Nature |language=en |volume=452 |issue=7188 |pages=745–9 |doi=10.1038/nature06614 |pmid=18322464 |bibcode=2008Natur.452..745D |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

[[ڪٽينوفورا]] ۽ [[نائڊيريا]]، جن ۾ [[سامونڊي گل]]، [[مرجان]] ۽ [[جيلي فش]] شامل آهن، شعاعي هم آهنگي رکن ٿا. انهن ۾ هاضمي لاءِ هڪ خانو هوندو آهي، جنهن جو رڳو هڪ ئي منهن هوندو آهي ۽ اهو ئي وات ۽ مقعد ٻنهي جو ڪم ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A living bay: the underwater world of Monterey Bay|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22149-9|author=Langstroth, Lovell|author2=Libby Langstroth|author3=Todd Newberry|author4=Monterey Bay Aquarium|page=[https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244 244]|url=https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244}}&lt;/ref&gt; ٻنهي ۾ الڳ بافتون هونديون آهن، پر اهي [[عضوو|عضون]] جي صورت ۾ منظم نه هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Safra|first=Jacob E.|title=The New Encyclopædia Britannica, Volume 16|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-961-6|page=523}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ بنيادي طور رڳو ٻه جنيني پرت، [[ايڪٽوڊرم]] ۽ [[اينڊوڊرم]]، هوندا آهن ۽ انهن جي وچ ۾ ڪجهه ڇڙوڇڙ خليا موجود هوندا آهن. انهيءَ ڪري انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ٻه پرت وارا جانور]] به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kotpal|first=R. L.|title=Modern Text Book of Zoology: Invertebrates|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-903-7|page=184|year=2012}}&lt;/ref&gt;

[[ايڪائنوڊرميٽا]] شعاعي هم آهنگي رکندڙ جانور آهن ۽ رڳو سمنڊن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ [[سامونڊي تارو|سامونڊي تارا]]، سامونڊي ارچن، [[ڀرڀرا تارا]]، [[سامونڊي کيرا]] ۽ [[پنکن وارا تارا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Alcamo|first=Edward|title=Biology Coloring Workbook|year=1998|publisher=The Princeton Review|isbn=978-0-679-77884-4|page=220}}&lt;/ref&gt;

جانورن جو سڀ کان وڏو فائلم [[آرٿروپوڊا]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شامل آهي. هن فائلم ۾ جيت، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙا]] ۽ انهن جا ويجها مائٽ شامل آهن. انهن سڀني جو جسم ورجائجندڙ حصن ۾ ورهايل هوندو آهي ۽ عام طور هر حصي سان جوڙن جي صورت ۾ ضميما لڳل هوندا آهن. انهن جي جسم جي ٻاهرئين پاسي سخت ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي، جيڪو واڌ دوران وقت بوقت لهي ويندو آهي.&lt;ref name=forensic&gt;{{cite book|last=Gunn|first=Alan|page=214|title=Essential forensic biology|publisher=John Wiley and Sons|year=2009|isbn=978-0-470-75804-5}}&lt;/ref&gt;

ٻه ننڍا فائلم، [[اونيڪوفورا]] ۽ [[ٽارڊيگريڊا]]، آرٿروپوڊن جا ويجها مائٽ آهن ۽ انهن سان ڪيتريون خاصيتون مشترڪ رکن ٿا، پر انهن ۾ سخت ٻاهريون ڍانچو موجود نه هوندو آهي. [[نيمٽوڊا]]، يعني گول ڪيڙا، ممڪن طور جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهن ۽ اهي پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن. گول ڪيڙا عام طور خوردبيني جسامت جا هوندا آهن ۽ تقريباً هر اهڙي ماحول ۾ ملن ٿا، جتي پاڻي موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=BioInquiry: making connections in biology|year=2003|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-20228-8|author=Prewitt, Nancy L.|author2=Larry S. Underwood|author3=William Surver|page=[https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289 289]|url=https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي اهم طفيلي آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Parasites in social insects|year=1998|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05924-2|last=Schmid-Hempel|first=Paul|page=75}}&lt;/ref&gt; انهن سان لاڳاپيل ننڍن فائلم ۾ [[ڪينورينڪا]]، [[پرياپوليڊا]] ۽ [[لوريڪيفرا]] شامل آهن. انهن گروهن ۾ جسماني خانو گهٽ ترقي يافته هوندو آهي، جنهن کي ڇدمي سيلوم چيو وڃي ٿو. ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نيمرٽيا]]، يعني پٽي جهڙا ڪيڙا، ۽ [[سائپنڪيولا]] شامل آهن.

هڪ ٻيو فائلم [[پليٽي هيلمينٿس]]، يعني چپٽا ڪيڙا، آهي.&lt;ref name=Gilson&gt;{{cite book|last=Gilson|first=Étienne|title=El espíritu de la filosofía medieval|year=2004|publisher=Ediciones Rialp|isbn=978-84-321-3492-0|page=384}}&lt;/ref&gt; اڳ انهن کي ارتقائي لحاظ کان ابتدائي جانور سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي موجود ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي وڌيڪ پيچيده ابن ڏاڏن مان ارتقا پذير ٿيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ruiz-Trillo |first1=Iñaki |last2=Riutort |first2=Marta |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |last4=Herniou |first4=Elisabeth A. |last5=Baguñà |first5=Jaume |date=March 1999 |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–23 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |pmid=10082465 |issn=0036-8075 |bibcode=1999Sci...283.1919R |s2cid=6079655 }}&lt;/ref&gt; چپٽن ڪيڙن ۾ [[سيلوم|جسماني خانو]] نه هوندو آهي؛ اها خاصيت انهن جي ويجهن مائٽن، خوردبيني [[گيسٽروٽرائڪا]]، ۾ پڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;umodena&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |access-date=2008-01-26 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena &amp; Reggio Emilia |archive-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002033954/http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[روٽيفرا]]، يعني روٽيفر، آبي ماحول ۾ عام آهن. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[ايڪينٿوسيفالا]]، [[گناٿوسٽوميوليڊا]]، [[مائڪروگناٿوزوا]] ۽ [[سائڪليوفورا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IntroCyclio&quot;&gt;{{cite journal |last=Kristensen |first= Reinhardt Møbjerg |date=July 2002 |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi =10.1093/icb/42.3.641 |pmid=21708760|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

جانورن جا ٻه وڏا ۽ گهڻن جنسن وارا فائلم، [[مولسڪا]] ۽ [[اينيليڊا]]، پڻ هن گروهه ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca|access-date=2007-11-19 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-url = https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |archive-date = 2006-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES |date = 2000 }}&lt;/ref&gt; مولسڪا، بيان ڪيل جنسن جي انگ موجب جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهي، جنهن ۾ [[گهونگهو|گهونگها]]، [[ڪليم]] ۽ [[اسڪوئڊ]] جهڙا جانور شامل آهن. اينيليڊا ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل ڪيڙا، جهڙوڪ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جا ڪيڙا]] ۽ [[ڄؤرون]]، شامل آهن. [[ٽروڪوفور]] لاروا جي گڏيل موجودگيءَ سبب گهڻي عرصي تائين انهن ٻنهي گروهن کي ويجها مائٽ سمجهيو ويندو رهيو. ساڳئي وقت جسم جي ٽڪرن ۾ ورهايل هجڻ سبب اينيليڊن کي آرٿروپوڊن جي وڌيڪ ويجهو پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eernisse|first1=Douglas J. |last2=Albert|first2=James S. |last3=Anderson|first3=Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology | journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | date=1 September 1992 | doi=10.2307/2992569 | issn=1063-5157| jstor=2992569 }}&lt;/ref&gt; هاڻي ٻنهي فائلم ۾ موجود ڪيترن بناوتي ۽ جينياتي فرقن جي بنياد تي اهڙي مشابهت کي عام طور [[هم رخ ارتقا]] جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Eernisse, Douglas J. |author2=Kim, Chang Bae |author3=Moon, Seung Yeo |author4=Gelder, Stuart R. |author5=Kim, Won |title=Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=43 |issue=3 |pages=207–215 |date=September 1996 |doi=10.1007/PL00006079 |pmid=8703086 |bibcode=1996JMolE..43..207K }}&lt;/ref&gt;

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسبتاً ننڍن فائلم ۾ [[هيمي ڪارڊيٽا]]، يعني بلوط جهڙا ڪيڙا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Asking about life|year=2005|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-40653-0|author=Tobin, Allan J.|author2=Jennie Dusheck|page=497}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪيٽوگناٿا]]، يعني تير جهڙا ڪيڙا، شامل آهن. ٻين فائلم ۾ [[ايڪويلومورفا]]، [[براڪيوپوڊا]]، [[برايوزوا]]، [[اينٽوپروڪٽا]]، [[فورونيڊا]] ۽ [[زينوٽربيلڊا]] شامل آهن.

== درجابندي ==

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي ڪيترن وڏن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه جديد [[حياتياتي درجابندي]] موجب پراڻا يا بحث هيٺ آهن، پر سهولت لاءِ اهي نالا اڃا به استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| title=What Are the Main Groups of Invertebrates?| date=4 August 2015| access-date=17 January 2019| archive-date=17 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190117070101/https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[اسپنج]] (پوريفرا)
* [[ڪنگهي جيلي]] (ڪٽينوفورا)
* [[ميڊوسوزوا|ميڊوسوزوا ۽ مرجان]] (نائڊيريا)
* [[زينوڪوئلومورفا|ايڪوئل]] (زينوڪوئلومورفا)
* [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] (پليٽي هيلمينٿس)
* [[اينيليڊ|برسل ڪيڙا، ڌرتيءَ جا ڪيڙا ۽ ڄؤرون]] (اينيليڊا)
* [[آرٿروپوڊ|جيت، اسپرنگ ٽيل، ڪرسٽيشين، مائرياپوڊ ۽ ڪيليسريٽ]] (آرٿروپوڊا)
* [[مولسڪا|ڪائٽن، گهونگها، سلگ، بائيوالو، ٽسڪ شيل ۽ سيفالوپوڊ]] (مولسڪا)
* [[نيمٽوڊ|گول يا ڌاڳي جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽوڊا)
* [[روٽيفر]] (روٽيفرا)
* [[ٽارڊيگريڊ]] (ٽارڊيگريڊا)
* [[اسڪيليڊوفورا|اسڪيليڊوفوران]] (اسڪيليڊوفورا)
* [[لوفوفوراٽا]]
* [[مخمل جهڙا ڪيڙا]] (اونيڪوفورا)
* [[تير جهڙا ڪيڙا]] (ڪيٽوگناٿا)
* [[نيمٽومورفا|گورڊين يا گهوڙي جي وار جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽومورفا)
* [[نيمرٽيا|پٽي جهڙا ڪيڙا]] (نيمرٽيا)
* [[پليڪوزوا]]
* [[لوريڪيفرا]]
* [[ايڪائنوڊرم|سامونڊي تارا، سامونڊي ارچن، سامونڊي کيرا، سامونڊي للي ۽ ڀرڀرا تارا]] (ايڪائنوڊرميٽا)
* [[هيمي ڪارڊيٽا|بلوط جهڙا ڪيڙا، سيفالوڊسڪس ۽ گريپٽولائٽ]] (هيمي ڪارڊيٽا)
* [[ايمفيوڪسيفارمز|لينسليٽ]] (ايمفيوڪسيفارمز)
* [[ٽيونيڪيٽ|سالپ، پائروسوم، ڊوليولڊ، لارواسيئن ۽ سامونڊي اسڪوئرٽ]] (ٽيونيڪاٽا)
* [[سمبيون|سائڪليوفورا]]
* [[ايڪينٿوسيفالا]]
* [[برايوزوا]]
* [[پرياپوليڊا]]
* [[براڪيوپوڊا]]
* [[ڊائيسيئميڊا]]
* [[اينٽوپروڪٽا]]
* [[گناٿوسٽوميوليڊا]]
* [[لوبوپوڊيا]]
* [[ڪينورينڪا]]
* [[مائڪروگناٿوزوا]]
* [[آرٿونيڪٽيدا]]
* [[پيٽالونامي]]
* [[فورونيڊا]]
* [[پروآرٽيڪيولاٽا]]
* [[سيڪوريٽيڊا]]
* [[گيسٽروٽرائڪا]]
* [[ٽرائيلوبوزوا]]
* [[ويٽوليڪوليا]]
* [[ليمنوگناٿيا]] (مائڪروگناٿوزوا)

{{Anchor|Microinvertebrate}}سهولت لاءِ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي غير رسمي طور ٻن گروهن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي: وڏا ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجن ٿا، ۽ خوردبيني ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي بنا ڪنهن اوزار جي اک سان نظر نٿا اچن. ٻنهي جي وچ واري حد روايتي طور لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر جسامت تي مقرر ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;Michaluk, Sonja. &quot;macroinvertebrate&quot;. Encyclopedia Britannica, 27 Nov. 2025, https://www.britannica.com/animal/macroinvertebrate. Accessed 4 December 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; microinvertebrate. Oxford Reference. Retrieved 4 Dec. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105410141. &lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

جانورن جا سڀ کان پراڻا ڄاتل پنڊ پهڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا آهن. ڏکڻ آسٽريليا جي اولهه-مرڪزي فلينڊرز واري علائقي ۾ ٽريزونا فارميشن مان مليل لڳ ڀڳ 665 ملين سال پراڻن پنڊ پهڻن کي شروعاتي اسپنجن جا آثار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;roseMaloof&quot;&gt;{{cite journal | author1= Maloof, Adam C. |author2= Rose, Catherine V. |author3= Beach, Robert |author4= Samuels, Bradley M. |author5= Calmet, Claire C. |author6= Erwin, Douglas H. |author7= Poirier, Gerald R. |author8= Yao, Nan |author9= Simons, Frederik J.|title= Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia |journal= Nature Geoscience | volume= 3 | page= 653 |date= 17 August 2010 |doi=10.1038/ngeo934 | issue= 9 | bibcode=2010NatGe...3..653M }}&lt;/ref&gt; ڪجهه قديم حياتيات جا ماهر سمجهن ٿا ته جانور ان کان به گهڻو اڳ، ممڪن طور هڪ ارب سال اڳ، وجود ۾ اچي چڪا هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Biology|year=2005|publisher=Pearson, Benjamin Cummings|isbn=978-0-8053-7171-0|author=Campbell. Neil A.|edition=7|author2=Jane B. Reece|page=526}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گهڻ خلوي صورت شايد [[ٽونين]] دور ۾ وجود ۾ آئي. آخري [[نيوپروٽيروزوئڪ]] دور مان مليل هلڻ ۽ ٻرن ٺاهڻ جا [[اثري پنڊ پهڻ]] اهڙن [[ٽي جنيني پرت وارا جانور|ٽي جنيني پرت وارن]] ڪيڙن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي جسامت ۽ پيچيدگيءَ ۾ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جي ڪيڙن]] جهڙا ۽ لڳ ڀڳ 5 ملي ميٽر ويڪرا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1998&quot;&gt;{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | journal=Science | volume=282 | pages=80–83 | date=October 1998 | last1=Seilacher|first1=A. | last2=Bose |first2=P.K. | last3=Pflüger |first3=F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | issue=5386 |bibcode = 1998Sci...282...80S }}&lt;/ref&gt;

لڳ ڀڳ 453 ملين سال اڳ جانورن ۾ وڏي پيماني تي تنوع پيدا ٿيڻ لڳو ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي اهم گروهه هڪ ٻئي کان ارتقائي طور الڳ ٿيا. انهن جا پنڊ پهڻ [[فينيروزوئڪ]] دؤر جي مختلف رسوبي تهن مان ملن ٿا.&lt;ref name=clarkson&gt;{{cite book |last=Clarkson |first=Euan Neilson Kerr |title=Invertebrate palaeontology and evolution |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0-632-05238-7 |year=1998}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا پنڊ پهڻ تهه نگاريءَ ۾ پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=Kummel&gt;{{cite book |last=Kummel |first=Bernhard |title=Status of invertebrate paleontology, 1953 |page=93 |isbn=978-0-405-12715-1 |year=1954 |publisher=Ayer Publishing}}&lt;/ref&gt;

=== درجابندي جي تاريخ ===

[[ڪارل لنيئس]] انهن جانورن کي رڳو ٻن گروهن، جيتن ۽ هاڻي متروڪ [[ورميز|ورميز (ڪيڙن)]]، ۾ ورهايو هو. [[ژان-باپتست لامارڪ]]، جنهن کي 1793ع ۾ [[ميوزيم ناسيونال ڊي هسٽوئر نيچرل]] ۾ جيتن ۽ ورميز جو نگران مقرر ڪيو ويو، اهڙن جانورن لاءِ ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ وارو اصطلاح متعارف ڪرايو. هن اڳوڻن ٻن گروهن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو؛ لنيئس جي جيتن مان اراڪنڊا ۽ ڪرسٽيشيا کي الڳ ڪيو، جڏهن ته ورميز مان مولسڪا، اينيليڊا، سيريپيڊيا، ريڊيئٽا، ڪوئلينٽريٽا ۽ انفيوسوريا کي الڳ گروهن طور رکيو. هاڻي انهن جانورن کي 30 کان وڌيڪ [[فائلم|فائلمَن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ نسبتاً سادي بناوت وارا [[سامونڊي اسپنج]] ۽ [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] کان وٺي وڌيڪ پيچيده آرٿروپوڊ ۽ مولسڪ شامل آهن.

==== اصطلاح جي اهميت ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانور اهي جانور آهن، جن ۾ ڪرنگهي جي هڏي موجود نه هوندي آهي. تاريخي طور جانورن کي ”ڪرنگهي وارا“ ۽ ”ڪرنگهي کان سواءِ“ ٻن گروهن ۾ ورهائڻ سبب ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ بنيادي معيار طور ڏسڻ جو رجحان پيدا ٿيو. اهڙي سوچ جو هڪ سبب اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته لامارڪ جهڙن شروعاتي محققن ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ قسم جي معياري صورت طور ڏٺو. لامارڪ جي ارتقائي نظريي ۾ ارتقا کي رڳو بقا سان نه، پر وڌيڪ ”اعليٰ صورت“ ڏانهن اڳڀرائي سان پڻ ڳنڍيو ويو هو، جنهن ۾ انسان ۽ ٻيا ڪرنگهي وارا جانور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها سمجهيا ويندا هئا. جديد حياتيات اهڙي مقصد ڏانهن ويندڙ ارتقا واري تصور کي قبول نٿي ڪري، پر ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي وچ ۾ روايتي فرق اڃا تائين استعمال ٿئي ٿو. ان جو هڪ سبب لامارڪ کان پوءِ قائم ٿيل درجابنديءَ جي روايت پڻ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=rskbarnes&gt;{{cite book|last=Barnes|first=Richard Stephen Kent|title=The Invertebrates: A Synthesis|isbn=978-0-632-04761-1|publisher=Wiley-Blackwell|year=2001|page=3}}&lt;/ref&gt;

1968ع جي ''Invertebrate Zoology'' ۾ جانورن جي بادشاهت کي ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ورهائڻ کي مصنوعي ورهاست قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو ته اها انسان جي پنهنجن ويجهن حيواني مائٽن ڏانهن تاريخي ڌيان جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪتاب اهو پڻ واضح ڪري ٿو ته ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ تمام وڏي تعداد ۾ مختلف جنسن کي گڏ ڪري ٿو، تنهنڪري ڪا هڪ جسماني خاصيت، ڪرنگهي جي غير موجودگيءَ کان سواءِ، انهن سڀني جي گڏيل سڃاڻپ نٿي بڻجي. ان کان سواءِ، هن اصطلاح هيٺ شامل ڪجهه جانور ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جا وڌيڪ ويجها ارتقائي مائٽ آهن (ڏسو: [[پيرافائلي]]).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Barnes |first=Robert D.|year=1968|title=Invertebrate Zoology|edition=2nd|publisher=W.B. Saunders|oclc=173898}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۾ ==

ڪيترين صدين تائين حياتياتي تحقيق ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڏن ڪرنگهي وارن، انساني استعمال وارن يا وڌيڪ نمايان جانورن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حياتيات ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ۽ [[ژان-باپتست لامارڪ|لامارڪ]] جي ڪم تائين تحقيق جو وڏو الڳ شعبو نه بڻجي سگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;&gt;{{cite web |url=http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |title=Why study invertebrates? A philosophical argument from Aristotle |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=2015 |website=No Bones (Smithsonian Institution website) |access-date=15 July 2015 |archive-date=15 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175131/http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ دوران ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حيوانيات قدرتي سائنسن جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي وئي ۽ طب، جينيات، قديم حياتيات ۽ ماحوليات ۾ ڪيترين اهم دريافتن ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; انهن جانورن جي مطالعي مان عدالتي تحقيق کي پڻ فائدو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آرٿروپوڊ، خاص طور جيت، عدالتي جاچ لاءِ اهم معلومات جو ذريعو ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=forensic /&gt;

اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار|نمونائي جاندارن]] مان ٻه [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] آهن: ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ۽ نيميٽوڊ ''[[سينورهبڊائٽس ايليگنس]]''. اهي ڊگهي عرصي کان سڀ کان وڌيڪ تفصيلي اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار]] رهيا آهن ۽ انهن جو شمار انهن شروعاتي جاندارن ۾ ٿئي ٿو، جن جي جينياتي ترتيب معلوم ڪئي وئي. سندن [[جينوم|جينومن]] جي تمام گهڻي گهٽايل حالت ان عمل کي آسان بڻايو، پر ان دوران ڪيترائي [[جين]]، [[انٽرون]] ۽ [[جينياتي ڳانڍاپو|جينياتي ڳانڍاپا]] وڃائجي ويا آهن. [[اسٽارليٽ سامونڊي گل]] جي جينوم جي تجزيي مان جانورن لاءِ مخصوص 1,500 اباڻي جينن جي وجود ۾ اچڻ جي وضاحت ڪرڻ ۾ اسپنجن، پلاڪوزوئن ۽ [[ڪوانوفليجيليٽ|ڪوانوفليجيليٽن]] جي اهميت نمايان ٿي آهي، جن جي جينياتي ترتيب پڻ معلوم ڪئي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=N.H. Putnam |date=July 2007 |title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]]|volume=31 |issue=5834 |pages=86–94 |doi=10.1126/science.1139158 |pmid=17615350|first1=N.H.|last2=Srivastava |first2=M.|last3=Hellsten |first3=U. |last4=Dirks |first4=B.|last5=Chapman|first5=J.|last6=Salamov |first6=A.|last7=Terry |first7=A.|last8=Shapiro |first8=H. |last9=Lindquist |first9=E.|last10=Kapitonov|first11=J.|last12=Genikhovich|first12=G. |last13=Grigoriev|first13=I.V. |last14=Lucas|first14=S.M.|last15=Steele |first15=R.E.|last16=Finnerty |first16=J.R.|last17=Technau |first17=U.|last18=Martindale |first18=M.Q.|last19=Rokhsar |first19=D.S. |first10=V. V. |last11=Jurka |bibcode=2007Sci...317...86P |osti=910591 |s2cid=9868191 |display-authors=3 |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |access-date=21 January 2019 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213038/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سائنسدان [[آبي حياتياتي نگراني]] جي شعبي ۾ پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي پاڻيءَ جي گدلاڻ ۽ [[موسمي تبديلي]] جي اثرن جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lawrence|first1=J.E. |first2=K.B.|last2=Lunde |first3=R.D. |last3=Mazor |first4=L.A.|last4=Bêche |first5=E.P.|last5=McElravy |first6=V.H.|last6=Resh | title = Long-Term Macroinvertebrate Responses to Climate Change: Implications for Biological Assessment in Mediterranean-Climate Streams | journal = Journal of the North American Benthological Society | volume =29 | pages =1424–40 | year = 2010| doi= 10.1899/09-178.1 | issue =4 |s2cid=84679634 }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي حيوانيات]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي قديم حياتيات]]
* [[سامونڊي غير ڪرنگھيدار جانور]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ سور]]

==حوالا==</text>
      <sha1>2c1quycvepcnofcla6tf4g6iq3yfkgv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413487</id>
      <parentid>413486</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T16:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61390" sha1="81o53uddnxmlqn4azu5lfkpbv05dwdm" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}}

{{Paraphyletic group
| name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| image = Invertebrate montage (2022).jpg
| image_upright = 1.2
| image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع
| image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]).
| auto = yes
| parent = Animalia
| includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه
| excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]]
| excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين
}}

'''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (&lt;small&gt;Invertebrates&lt;/small&gt;) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ ''[[ڪرنگھو|ڪرنگهو]]'' (&lt;small&gt;spinal column&lt;/small&gt;) نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪورڊيٽا|ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم|ذيلي فائلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اناليڊا|اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. مشهور ڪرنگهي کانسواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[اڪينوڊرمز|ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيريا|نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن.

جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;isbn0-412-15220-7&quot;&gt;{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اها &lt;small&gt;10 μm&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;0.0004&lt;/small&gt; انچ)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}&lt;/ref&gt; جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي &lt;small&gt;9–10&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;30–33&lt;/small&gt; فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Roper, C.F.E. &amp; P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb &amp; C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.&lt;/ref&gt;

ڪجهه اهڙا جانور جن کي &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; (&lt;small&gt;invertebrates&lt;/small&gt;) چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي واري جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي.

== لفظي بڻ بڻياد ==

انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني &quot;ڦرڻ&quot;، مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Latin Tucker&quot;&gt;{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}&lt;/ref&gt; اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ &quot;نه&quot; يا &quot;کان سواءِ&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}&lt;/ref&gt;

== ٽيڪسانامي اهميت ==

''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. &quot;انورٽيبراتا&quot; سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو &quot;ورٽيبراتا&quot; ۽ &quot;انورٽيبراتا&quot; ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن&lt;ref name=&quot; Pech&quot;&gt;{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}&lt;/ref&gt; يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}&lt;/ref&gt;

ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;isbn0-19-861271-0&quot;&gt;{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}&lt;/ref&gt; ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Agassiz2013&quot;&gt;{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&amp;pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}&lt;/ref&gt; پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن.

== موجود نسلن جو انگ ==

بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IUCN1014&quot;&gt;The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه
! فائيلم
! تصوير
! بيان ڪيل نسلن جو&lt;br /&gt;اندازي مطابق انگ&lt;ref name=IUCN1014 /&gt;
|-
| [[جيت]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]]
| align=right | 1,000,000
|-
| [[اراڪنڊ]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]]
| align=right | 102,248
|-
| [[گيسٽروپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]]
| align=right | 85,000
|-
| [[ڪرسٽيشين]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]]
| align=right | 47,000
|-
| [[بائيوالو]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]]
| align=right | 20,000
|-
| [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،&lt;br/&gt;مرجان، سامونڊي قلم]]
| [[نائڊيريا]]
| [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]]
| align=right | 2,175
|-
| [[سيفالوپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]]
| align=right | 900
|-
| [[ويلويٽ ورم]]
| [[اونيڪوفورا]]
| [[File:Velvet worm.jpg|100px]]
| align=right | 165
|-
| [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]]
| align=right | 4
|-
| ٻيا&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،&lt;br/&gt;[[اسپنج]] وغيره&lt;/small&gt;
| —
| —
| align=right | 68,658
|-
|
|
! align=right | ڪُل:
! align=right | ~1,300,000
|}

[[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،&lt;ref name=IUCN1014 /&gt; جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن.

== خاصيتون ==

سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي.

=== جسماني بناوت ۽ هم آهنگي ===

گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.&lt;ref name=&quot;gastropod development&quot;&gt;{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).&lt;/ref&gt; جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا.

==== اعصابي سرشتو ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.&lt;ref name=&quot;Nicholls and Baylor, 1968&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pastor et al., 1996&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Byrne et al., 1978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castellucci et al., 1970&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fischer et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}&lt;/ref&gt; مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Illich and Walters, 1997&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469&lt;/ref&gt;

نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Eismann et al., 1984&quot;&gt;Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). &quot;Do insects feel pain? — A biological view&quot;. Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John Smith and Lewis, 2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}&lt;/ref&gt;

==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ====

[[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]]
[[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In &quot;Microscopic Anatomy of Invertebrates&quot;. Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.&lt;/ref&gt; جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== ٻڌڻ ====

رڳو [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] ۾ ڪن هوندا آهن، پر ڪيترائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] ٻين قسمن جي حسي عضون وسيلي آواز محسوس ڪن ٿا. [[جيت|جيتن]] ۾ پري کان ايندڙ آواز ٻڌڻ لاءِ [[ٽيمپينل عضوو|ٽيمپينل عضوا]] استعمال ٿين ٿا. جيت جي خاندان موجب اهي عضوا مٿي يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي تي موجود ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Yack, JE; Fullard, JH (1993). &quot;What is an insect ear?&quot;. ''Ann. Entomol. Soc. Am.'' 86 (6): 677–682. doi:10.1093/aesa/86.6.677.&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن جا ٽيمپينل عضوا انتهائي حساس هوندا آهن، جنهن سبب اهي آواز کي تمام گهڻي حساسيت سان محسوس ڪري سگهن ٿا.

مادي تڏ مک ''[[اورميا اوڪريشيا]]'' (''Ormia ochracea'') جي پيٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽيمپينل عضوا هوندا آهن. اهي ٻاهرئين ڍانچي جي هڪ سنهي پل وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ ننڍڙن ڪن جي پردن وانگر ڪم ڪندا آهن. پاڻ ۾ ڳنڍيل هجڻ سبب اهي آواز جي رخ بابت تمام درست معلومات مهيا ڪن ٿا. هي مک انهن حسي عضون وسيلي پنهنجي ميزبان نر [[تڏ (جيت)|تڏ]] جو آواز معلوم ڪري ٿي. تڏ جو آواز ڪهڙي طرف کان اچي ٿو، ان موجب مک جي ٻڌڻ وارن عضون ۾ پيدا ٿيندڙ ارتعاش جي وقت ۾ تمام معمولي فرق ٿئي ٿو. اهو فرق رڳو سيڪنڊ جي 50 اربين حصي جيترو به ٿي سگهي ٿو، پر مک لاءِ ڳائيندڙ نر تڏ جي رخ جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي، جنهن کان پوءِ اها ان تي طفيلي عمل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Piper, Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press.&lt;/ref&gt;

وڌيڪ سادي حسي بناوتون ٻين [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] کي ويجهي فاصلي تي پيدا ٿيندڙ آوازي ارتعاش محسوس ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مثال طور [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙن]] ۽ [[ڪاڪروچ|ڪاڪروچن]] جي ٽنگن تي حسي وار هوندا آهن، جيڪي اهڙن ارتعاشن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

[[موناَرڪ پوپٽ]] جي سنڍين ۾ هوا وسيلي منتقل ٿيندڙ ارتعاشن، يعني آواز، جي جواب ۾ رويو تبديل ٿيندي ڏٺو ويو آهي. تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته آواز محسوس ڪرڻ ۾ سندن اڳئين ڇاتيءَ جي مٿئين حصي تي موجود لڳ ڀڳ 450 مائڪرو ميٽر ڊگهن وارن جو هڪ جوڙو ڪردار ادا ڪري ٿو، جن کي [[ٽرائيڪوئڊ سينسيلا]] چيو وڃي ٿو. انهن سنڍين ۾ شڪاري ۽ [[طفيلي جاندار|طفيلي]] جيتن جي اڏام دوران پيدا ٿيندڙ آوازن جي جواب ۾ ردعمل پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;Taylor, Chantel J.; Yack, Jayne E. (1 January 2019). &quot;Hearing in Caterpillars of the Monarch Butterfly (''Danaus plexippus'')&quot;. ''Journal of Experimental Biology''. doi:10.1242/jeb.211862.&lt;/ref&gt;

==== توليدي نظام ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ توليدي نظام تمام گهڻا ۽ مختلف قسم جا ٿين ٿا. انهن ۾ هڪ عام ڳالهه اها آهي ته اهي آنا ڏين ٿا. سيفالوپوڊن ۽ آرٿروپوڊن کان سواءِ، ڪرنگهي کان سواءِ ٻين لڳ ڀڳ سڀني جانورن ۾ ڀاڻجڻ جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو.


=== سماجي لاڳاپا ===
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سماجي رويو عام آهي، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، مَهُو، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، ماکيءَ جون مکيون، [[پاساليڊائي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref name=ChoeCrespi1997&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521589772}}&lt;/ref&gt; سماجي لاڳاپا خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] جنسن ۾ نمايان هوندا آهن، پر اهي ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ڏٺا وڃن ٿا.

جيت هڪ ٻئي جي موڪليل ڄاڻ کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏيئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riley&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.1038/nature03526| pmid = 15889092| year = 2005| last1 = Riley | first1 = J.| last2 = Greggers | first2 = U.| last3 = Smith | first3 = A.| last4 = Reynolds | first4 = D.| last5 = Menzel | first5 = R.| title = The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance| volume = 435| issue = 7039| pages = 205–7| journal = Nature |bibcode = 2005Natur.435..205R | s2cid = 4413962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Seeley T.D. |author2=Visscher P.K. |author3=Passino K.M. | year = 2006 | title = Group decision making in honey bee swarms | journal = American Scientist | volume = 94 | issue = 3| pages = 220–9 | doi=10.1511/2006.3.220|doi-broken-date=1 July 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frisch1967&quot;&gt;Frisch, Karl von. (1967) The Dance Language and Orientation of Bees. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

=== فائلم ===

[[File:Cladocora.jpg|right|thumb|[[سائپرس]] جي [[پليوسين]] دور مان مليل ''[[ڪلاڊوڪورا]]'' جو پنڊ پهڻ]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ڪيترائي فائلم شامل آهن. انهن مان هڪ [[پوريفرا|اسپنج]] آهن. گهڻي عرصي تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي ٻين جانورن کان ارتقائي لحاظ کان تمام شروعاتي دور ۾ الڳ ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Introduction to Porifera|year=2003|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|isbn=978-81-261-0675-2|author=Bhamrah, H. S.|author2=Kavita Juneja|page=58}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ٻين گهڻن فائلم ۾ ملندڙ پيچيده جسماني تنظيم موجود نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sumich|first=James L.|title=Laboratory and Field Investigations in Marine Life|year=2008|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-5730-4|page=67}}&lt;/ref&gt; انهن جا خلوي قسم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن، پر اڪثر حالتن ۾ اهي واضح بافتن جي صورت ۾ منظم نه هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jessop|first=Nancy Meyer|title=Biosphere; a study of life|year=1970|publisher=Prentice-Hall|page=428}}&lt;/ref&gt; اسپنج عام طور پنهنجي سوراخن مان پاڻي اندر ڇڪي خوراڪ حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=N. S.|title=Continuity And Evolution Of Animals|year=2005|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8293-018-6|page=106}}&lt;/ref&gt; ڪجهه تحقيقن موجب اسپنج لازمي طور ابتدائي بناوت وارا جانور نه آهن، پر ممڪن آهي ته ارتقائي عمل دوران سندن جسماني بناوت ثانوي طور سادي ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dunn |first1=Casey W. |last2=Hejnol |first2=Andreas |last3=Matus |first3=David Q. |last4=Pang |first4=Kevin |last5=Browne |first5=William E. |last6=Smith |first6=Stephen A. |last7=Seaver |first7=Elaine |last8=Rouse |first8=Greg W. |last9=Obst |first9=Matthias |last10=Edgecombe |first10=Gregory D. |last11=Sørensen |first11=Martin V. |last12=Haddock |first12=Steven H. D. |last13=Schmidt-Rhaesa |first13=Andreas |last14=Okusu |first14=Akiko |last15=Kristensen |first15=Reinhardt Møbjerg |date=April 2008 |title=Broad phylogenomic sampling improves resolution of the animal tree of life |url=https://www.nature.com/articles/nature06614 |journal=Nature |language=en |volume=452 |issue=7188 |pages=745–9 |doi=10.1038/nature06614 |pmid=18322464 |bibcode=2008Natur.452..745D |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

[[ڪٽينوفورا]] ۽ [[نائڊيريا]]، جن ۾ [[سامونڊي گل]]، [[مرجان]] ۽ [[جيلي فش]] شامل آهن، شعاعي هم آهنگي رکن ٿا. انهن ۾ هاضمي لاءِ هڪ خانو هوندو آهي، جنهن جو رڳو هڪ ئي منهن هوندو آهي ۽ اهو ئي وات ۽ مقعد ٻنهي جو ڪم ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A living bay: the underwater world of Monterey Bay|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22149-9|author=Langstroth, Lovell|author2=Libby Langstroth|author3=Todd Newberry|author4=Monterey Bay Aquarium|page=[https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244 244]|url=https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244}}&lt;/ref&gt; ٻنهي ۾ الڳ بافتون هونديون آهن، پر اهي [[عضوو|عضون]] جي صورت ۾ منظم نه هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Safra|first=Jacob E.|title=The New Encyclopædia Britannica, Volume 16|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-961-6|page=523}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ بنيادي طور رڳو ٻه جنيني پرت، [[ايڪٽوڊرم]] ۽ [[اينڊوڊرم]]، هوندا آهن ۽ انهن جي وچ ۾ ڪجهه ڇڙوڇڙ خليا موجود هوندا آهن. انهيءَ ڪري انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ٻه پرت وارا جانور]] به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kotpal|first=R. L.|title=Modern Text Book of Zoology: Invertebrates|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-903-7|page=184|year=2012}}&lt;/ref&gt;

[[ايڪائنوڊرميٽا]] شعاعي هم آهنگي رکندڙ جانور آهن ۽ رڳو سمنڊن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ [[سامونڊي تارو|سامونڊي تارا]]، سامونڊي ارچن، [[ڀرڀرا تارا]]، [[سامونڊي کيرا]] ۽ [[پنکن وارا تارا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Alcamo|first=Edward|title=Biology Coloring Workbook|year=1998|publisher=The Princeton Review|isbn=978-0-679-77884-4|page=220}}&lt;/ref&gt;

جانورن جو سڀ کان وڏو فائلم [[آرٿروپوڊا]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شامل آهي. هن فائلم ۾ جيت، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙا]] ۽ انهن جا ويجها مائٽ شامل آهن. انهن سڀني جو جسم ورجائجندڙ حصن ۾ ورهايل هوندو آهي ۽ عام طور هر حصي سان جوڙن جي صورت ۾ ضميما لڳل هوندا آهن. انهن جي جسم جي ٻاهرئين پاسي سخت ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي، جيڪو واڌ دوران وقت بوقت لهي ويندو آهي.&lt;ref name=forensic&gt;{{cite book|last=Gunn|first=Alan|page=214|title=Essential forensic biology|publisher=John Wiley and Sons|year=2009|isbn=978-0-470-75804-5}}&lt;/ref&gt;

ٻه ننڍا فائلم، [[اونيڪوفورا]] ۽ [[ٽارڊيگريڊا]]، آرٿروپوڊن جا ويجها مائٽ آهن ۽ انهن سان ڪيتريون خاصيتون مشترڪ رکن ٿا، پر انهن ۾ سخت ٻاهريون ڍانچو موجود نه هوندو آهي. [[نيمٽوڊا]]، يعني گول ڪيڙا، ممڪن طور جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهن ۽ اهي پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن. گول ڪيڙا عام طور خوردبيني جسامت جا هوندا آهن ۽ تقريباً هر اهڙي ماحول ۾ ملن ٿا، جتي پاڻي موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=BioInquiry: making connections in biology|year=2003|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-20228-8|author=Prewitt, Nancy L.|author2=Larry S. Underwood|author3=William Surver|page=[https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289 289]|url=https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي اهم طفيلي آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Parasites in social insects|year=1998|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05924-2|last=Schmid-Hempel|first=Paul|page=75}}&lt;/ref&gt; انهن سان لاڳاپيل ننڍن فائلم ۾ [[ڪينورينڪا]]، [[پرياپوليڊا]] ۽ [[لوريڪيفرا]] شامل آهن. انهن گروهن ۾ جسماني خانو گهٽ ترقي يافته هوندو آهي، جنهن کي ڇدمي سيلوم چيو وڃي ٿو. ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نيمرٽيا]]، يعني پٽي جهڙا ڪيڙا، ۽ [[سائپنڪيولا]] شامل آهن.

هڪ ٻيو فائلم [[پليٽي هيلمينٿس]]، يعني چپٽا ڪيڙا، آهي.&lt;ref name=Gilson&gt;{{cite book|last=Gilson|first=Étienne|title=El espíritu de la filosofía medieval|year=2004|publisher=Ediciones Rialp|isbn=978-84-321-3492-0|page=384}}&lt;/ref&gt; اڳ انهن کي ارتقائي لحاظ کان ابتدائي جانور سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي موجود ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي وڌيڪ پيچيده ابن ڏاڏن مان ارتقا پذير ٿيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ruiz-Trillo |first1=Iñaki |last2=Riutort |first2=Marta |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |last4=Herniou |first4=Elisabeth A. |last5=Baguñà |first5=Jaume |date=March 1999 |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–23 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |pmid=10082465 |issn=0036-8075 |bibcode=1999Sci...283.1919R |s2cid=6079655 }}&lt;/ref&gt; چپٽن ڪيڙن ۾ [[سيلوم|جسماني خانو]] نه هوندو آهي؛ اها خاصيت انهن جي ويجهن مائٽن، خوردبيني [[گيسٽروٽرائڪا]]، ۾ پڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;umodena&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |access-date=2008-01-26 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena &amp; Reggio Emilia |archive-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002033954/http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[روٽيفرا]]، يعني روٽيفر، آبي ماحول ۾ عام آهن. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[ايڪينٿوسيفالا]]، [[گناٿوسٽوميوليڊا]]، [[مائڪروگناٿوزوا]] ۽ [[سائڪليوفورا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IntroCyclio&quot;&gt;{{cite journal |last=Kristensen |first= Reinhardt Møbjerg |date=July 2002 |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi =10.1093/icb/42.3.641 |pmid=21708760|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

جانورن جا ٻه وڏا ۽ گهڻن جنسن وارا فائلم، [[مولسڪا]] ۽ [[اينيليڊا]]، پڻ هن گروهه ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca|access-date=2007-11-19 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-url = https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |archive-date = 2006-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES |date = 2000 }}&lt;/ref&gt; مولسڪا، بيان ڪيل جنسن جي انگ موجب جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهي، جنهن ۾ [[گهونگهو|گهونگها]]، [[ڪليم]] ۽ [[اسڪوئڊ]] جهڙا جانور شامل آهن. اينيليڊا ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل ڪيڙا، جهڙوڪ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جا ڪيڙا]] ۽ [[ڄؤرون]]، شامل آهن. [[ٽروڪوفور]] لاروا جي گڏيل موجودگيءَ سبب گهڻي عرصي تائين انهن ٻنهي گروهن کي ويجها مائٽ سمجهيو ويندو رهيو. ساڳئي وقت جسم جي ٽڪرن ۾ ورهايل هجڻ سبب اينيليڊن کي آرٿروپوڊن جي وڌيڪ ويجهو پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eernisse|first1=Douglas J. |last2=Albert|first2=James S. |last3=Anderson|first3=Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology | journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | date=1 September 1992 | doi=10.2307/2992569 | issn=1063-5157| jstor=2992569 }}&lt;/ref&gt; هاڻي ٻنهي فائلم ۾ موجود ڪيترن بناوتي ۽ جينياتي فرقن جي بنياد تي اهڙي مشابهت کي عام طور [[هم رخ ارتقا]] جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Eernisse, Douglas J. |author2=Kim, Chang Bae |author3=Moon, Seung Yeo |author4=Gelder, Stuart R. |author5=Kim, Won |title=Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=43 |issue=3 |pages=207–215 |date=September 1996 |doi=10.1007/PL00006079 |pmid=8703086 |bibcode=1996JMolE..43..207K }}&lt;/ref&gt;

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسبتاً ننڍن فائلم ۾ [[هيمي ڪارڊيٽا]]، يعني بلوط جهڙا ڪيڙا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Asking about life|year=2005|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-40653-0|author=Tobin, Allan J.|author2=Jennie Dusheck|page=497}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪيٽوگناٿا]]، يعني تير جهڙا ڪيڙا، شامل آهن. ٻين فائلم ۾ [[ايڪويلومورفا]]، [[براڪيوپوڊا]]، [[برايوزوا]]، [[اينٽوپروڪٽا]]، [[فورونيڊا]] ۽ [[زينوٽربيلڊا]] شامل آهن.

== درجابندي ==

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي ڪيترن وڏن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه جديد [[حياتياتي درجابندي]] موجب پراڻا يا بحث هيٺ آهن، پر سهولت لاءِ اهي نالا اڃا به استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| title=What Are the Main Groups of Invertebrates?| date=4 August 2015| access-date=17 January 2019| archive-date=17 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190117070101/https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[اسپنج]] (پوريفرا)
* [[ڪنگهي جيلي]] (ڪٽينوفورا)
* [[ميڊوسوزوا|ميڊوسوزوا ۽ مرجان]] (نائڊيريا)
* [[زينوڪوئلومورفا|ايڪوئل]] (زينوڪوئلومورفا)
* [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] (پليٽي هيلمينٿس)
* [[اينيليڊ|برسل ڪيڙا، ڌرتيءَ جا ڪيڙا ۽ ڄؤرون]] (اينيليڊا)
* [[آرٿروپوڊ|جيت، اسپرنگ ٽيل، ڪرسٽيشين، مائرياپوڊ ۽ ڪيليسريٽ]] (آرٿروپوڊا)
* [[مولسڪا|ڪائٽن، گهونگها، سلگ، بائيوالو، ٽسڪ شيل ۽ سيفالوپوڊ]] (مولسڪا)
* [[نيمٽوڊ|گول يا ڌاڳي جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽوڊا)
* [[روٽيفر]] (روٽيفرا)
* [[ٽارڊيگريڊ]] (ٽارڊيگريڊا)
* [[اسڪيليڊوفورا|اسڪيليڊوفوران]] (اسڪيليڊوفورا)
* [[لوفوفوراٽا]]
* [[مخمل جهڙا ڪيڙا]] (اونيڪوفورا)
* [[تير جهڙا ڪيڙا]] (ڪيٽوگناٿا)
* [[نيمٽومورفا|گورڊين يا گهوڙي جي وار جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽومورفا)
* [[نيمرٽيا|پٽي جهڙا ڪيڙا]] (نيمرٽيا)
* [[پليڪوزوا]]
* [[لوريڪيفرا]]
* [[ايڪائنوڊرم|سامونڊي تارا، سامونڊي ارچن، سامونڊي کيرا، سامونڊي للي ۽ ڀرڀرا تارا]] (ايڪائنوڊرميٽا)
* [[هيمي ڪارڊيٽا|بلوط جهڙا ڪيڙا، سيفالوڊسڪس ۽ گريپٽولائٽ]] (هيمي ڪارڊيٽا)
* [[ايمفيوڪسيفارمز|لينسليٽ]] (ايمفيوڪسيفارمز)
* [[ٽيونيڪيٽ|سالپ، پائروسوم، ڊوليولڊ، لارواسيئن ۽ سامونڊي اسڪوئرٽ]] (ٽيونيڪاٽا)
* [[سمبيون|سائڪليوفورا]]
* [[ايڪينٿوسيفالا]]
* [[برايوزوا]]
* [[پرياپوليڊا]]
* [[براڪيوپوڊا]]
* [[ڊائيسيئميڊا]]
* [[اينٽوپروڪٽا]]
* [[گناٿوسٽوميوليڊا]]
* [[لوبوپوڊيا]]
* [[ڪينورينڪا]]
* [[مائڪروگناٿوزوا]]
* [[آرٿونيڪٽيدا]]
* [[پيٽالونامي]]
* [[فورونيڊا]]
* [[پروآرٽيڪيولاٽا]]
* [[سيڪوريٽيڊا]]
* [[گيسٽروٽرائڪا]]
* [[ٽرائيلوبوزوا]]
* [[ويٽوليڪوليا]]
* [[ليمنوگناٿيا]] (مائڪروگناٿوزوا)

{{Anchor|Microinvertebrate}}سهولت لاءِ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي غير رسمي طور ٻن گروهن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي: وڏا ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجن ٿا، ۽ خوردبيني ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي بنا ڪنهن اوزار جي اک سان نظر نٿا اچن. ٻنهي جي وچ واري حد روايتي طور لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر جسامت تي مقرر ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;Michaluk, Sonja. &quot;macroinvertebrate&quot;. Encyclopedia Britannica, 27 Nov. 2025, https://www.britannica.com/animal/macroinvertebrate. Accessed 4 December 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; microinvertebrate. Oxford Reference. Retrieved 4 Dec. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105410141. &lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

جانورن جا سڀ کان پراڻا ڄاتل پنڊ پهڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا آهن. ڏکڻ آسٽريليا جي اولهه-مرڪزي فلينڊرز واري علائقي ۾ ٽريزونا فارميشن مان مليل لڳ ڀڳ 665 ملين سال پراڻن پنڊ پهڻن کي شروعاتي اسپنجن جا آثار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;roseMaloof&quot;&gt;{{cite journal | author1= Maloof, Adam C. |author2= Rose, Catherine V. |author3= Beach, Robert |author4= Samuels, Bradley M. |author5= Calmet, Claire C. |author6= Erwin, Douglas H. |author7= Poirier, Gerald R. |author8= Yao, Nan |author9= Simons, Frederik J.|title= Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia |journal= Nature Geoscience | volume= 3 | page= 653 |date= 17 August 2010 |doi=10.1038/ngeo934 | issue= 9 | bibcode=2010NatGe...3..653M }}&lt;/ref&gt; ڪجهه قديم حياتيات جا ماهر سمجهن ٿا ته جانور ان کان به گهڻو اڳ، ممڪن طور هڪ ارب سال اڳ، وجود ۾ اچي چڪا هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Biology|year=2005|publisher=Pearson, Benjamin Cummings|isbn=978-0-8053-7171-0|author=Campbell. Neil A.|edition=7|author2=Jane B. Reece|page=526}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گهڻ خلوي صورت شايد [[ٽونين]] دور ۾ وجود ۾ آئي. آخري [[نيوپروٽيروزوئڪ]] دور مان مليل هلڻ ۽ ٻرن ٺاهڻ جا [[اثري پنڊ پهڻ]] اهڙن [[ٽي جنيني پرت وارا جانور|ٽي جنيني پرت وارن]] ڪيڙن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي جسامت ۽ پيچيدگيءَ ۾ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جي ڪيڙن]] جهڙا ۽ لڳ ڀڳ 5 ملي ميٽر ويڪرا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1998&quot;&gt;{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | journal=Science | volume=282 | pages=80–83 | date=October 1998 | last1=Seilacher|first1=A. | last2=Bose |first2=P.K. | last3=Pflüger |first3=F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | issue=5386 |bibcode = 1998Sci...282...80S }}&lt;/ref&gt;

لڳ ڀڳ 453 ملين سال اڳ جانورن ۾ وڏي پيماني تي تنوع پيدا ٿيڻ لڳو ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي اهم گروهه هڪ ٻئي کان ارتقائي طور الڳ ٿيا. انهن جا پنڊ پهڻ [[فينيروزوئڪ]] دؤر جي مختلف رسوبي تهن مان ملن ٿا.&lt;ref name=clarkson&gt;{{cite book |last=Clarkson |first=Euan Neilson Kerr |title=Invertebrate palaeontology and evolution |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0-632-05238-7 |year=1998}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا پنڊ پهڻ تهه نگاريءَ ۾ پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=Kummel&gt;{{cite book |last=Kummel |first=Bernhard |title=Status of invertebrate paleontology, 1953 |page=93 |isbn=978-0-405-12715-1 |year=1954 |publisher=Ayer Publishing}}&lt;/ref&gt;

=== درجابندي جي تاريخ ===

[[ڪارل لنيئس]] انهن جانورن کي رڳو ٻن گروهن، جيتن ۽ هاڻي متروڪ [[ورميز|ورميز (ڪيڙن)]]، ۾ ورهايو هو. [[ژان-باپتست لامارڪ]]، جنهن کي 1793ع ۾ [[ميوزيم ناسيونال ڊي هسٽوئر نيچرل]] ۾ جيتن ۽ ورميز جو نگران مقرر ڪيو ويو، اهڙن جانورن لاءِ ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ وارو اصطلاح متعارف ڪرايو. هن اڳوڻن ٻن گروهن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو؛ لنيئس جي جيتن مان اراڪنڊا ۽ ڪرسٽيشيا کي الڳ ڪيو، جڏهن ته ورميز مان مولسڪا، اينيليڊا، سيريپيڊيا، ريڊيئٽا، ڪوئلينٽريٽا ۽ انفيوسوريا کي الڳ گروهن طور رکيو. هاڻي انهن جانورن کي 30 کان وڌيڪ [[فائلم|فائلمَن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ نسبتاً سادي بناوت وارا [[سامونڊي اسپنج]] ۽ [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] کان وٺي وڌيڪ پيچيده آرٿروپوڊ ۽ مولسڪ شامل آهن.

==== اصطلاح جي اهميت ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانور اهي جانور آهن، جن ۾ ڪرنگهي جي هڏي موجود نه هوندي آهي. تاريخي طور جانورن کي ”ڪرنگهي وارا“ ۽ ”ڪرنگهي کان سواءِ“ ٻن گروهن ۾ ورهائڻ سبب ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ بنيادي معيار طور ڏسڻ جو رجحان پيدا ٿيو. اهڙي سوچ جو هڪ سبب اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته لامارڪ جهڙن شروعاتي محققن ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ قسم جي معياري صورت طور ڏٺو. لامارڪ جي ارتقائي نظريي ۾ ارتقا کي رڳو بقا سان نه، پر وڌيڪ ”اعليٰ صورت“ ڏانهن اڳڀرائي سان پڻ ڳنڍيو ويو هو، جنهن ۾ انسان ۽ ٻيا ڪرنگهي وارا جانور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها سمجهيا ويندا هئا. جديد حياتيات اهڙي مقصد ڏانهن ويندڙ ارتقا واري تصور کي قبول نٿي ڪري، پر ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي وچ ۾ روايتي فرق اڃا تائين استعمال ٿئي ٿو. ان جو هڪ سبب لامارڪ کان پوءِ قائم ٿيل درجابنديءَ جي روايت پڻ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=rskbarnes&gt;{{cite book|last=Barnes|first=Richard Stephen Kent|title=The Invertebrates: A Synthesis|isbn=978-0-632-04761-1|publisher=Wiley-Blackwell|year=2001|page=3}}&lt;/ref&gt;

1968ع جي ''Invertebrate Zoology'' ۾ جانورن جي بادشاهت کي ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ورهائڻ کي مصنوعي ورهاست قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو ته اها انسان جي پنهنجن ويجهن حيواني مائٽن ڏانهن تاريخي ڌيان جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪتاب اهو پڻ واضح ڪري ٿو ته ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ تمام وڏي تعداد ۾ مختلف جنسن کي گڏ ڪري ٿو، تنهنڪري ڪا هڪ جسماني خاصيت، ڪرنگهي جي غير موجودگيءَ کان سواءِ، انهن سڀني جي گڏيل سڃاڻپ نٿي بڻجي. ان کان سواءِ، هن اصطلاح هيٺ شامل ڪجهه جانور ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جا وڌيڪ ويجها ارتقائي مائٽ آهن (ڏسو: [[پيرافائلي]]).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Barnes |first=Robert D.|year=1968|title=Invertebrate Zoology|edition=2nd|publisher=W.B. Saunders|oclc=173898}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۾ ==

ڪيترين صدين تائين حياتياتي تحقيق ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڏن ڪرنگهي وارن، انساني استعمال وارن يا وڌيڪ نمايان جانورن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حياتيات ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ۽ [[ژان-باپتست لامارڪ|لامارڪ]] جي ڪم تائين تحقيق جو وڏو الڳ شعبو نه بڻجي سگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;&gt;{{cite web |url=http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |title=Why study invertebrates? A philosophical argument from Aristotle |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=2015 |website=No Bones (Smithsonian Institution website) |access-date=15 July 2015 |archive-date=15 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175131/http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ دوران ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حيوانيات قدرتي سائنسن جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي وئي ۽ طب، جينيات، قديم حياتيات ۽ ماحوليات ۾ ڪيترين اهم دريافتن ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; انهن جانورن جي مطالعي مان عدالتي تحقيق کي پڻ فائدو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آرٿروپوڊ، خاص طور جيت، عدالتي جاچ لاءِ اهم معلومات جو ذريعو ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=forensic /&gt;

اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار|نمونائي جاندارن]] مان ٻه [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] آهن: ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ۽ نيميٽوڊ ''[[سينورهبڊائٽس ايليگنس]]''. اهي ڊگهي عرصي کان سڀ کان وڌيڪ تفصيلي اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار]] رهيا آهن ۽ انهن جو شمار انهن شروعاتي جاندارن ۾ ٿئي ٿو، جن جي جينياتي ترتيب معلوم ڪئي وئي. سندن [[جينوم|جينومن]] جي تمام گهڻي گهٽايل حالت ان عمل کي آسان بڻايو، پر ان دوران ڪيترائي [[جين]]، [[انٽرون]] ۽ [[جينياتي ڳانڍاپو|جينياتي ڳانڍاپا]] وڃائجي ويا آهن. [[اسٽارليٽ سامونڊي گل]] جي جينوم جي تجزيي مان جانورن لاءِ مخصوص 1,500 اباڻي جينن جي وجود ۾ اچڻ جي وضاحت ڪرڻ ۾ اسپنجن، پلاڪوزوئن ۽ [[ڪوانوفليجيليٽ|ڪوانوفليجيليٽن]] جي اهميت نمايان ٿي آهي، جن جي جينياتي ترتيب پڻ معلوم ڪئي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=N.H. Putnam |date=July 2007 |title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]]|volume=31 |issue=5834 |pages=86–94 |doi=10.1126/science.1139158 |pmid=17615350|first1=N.H.|last2=Srivastava |first2=M.|last3=Hellsten |first3=U. |last4=Dirks |first4=B.|last5=Chapman|first5=J.|last6=Salamov |first6=A.|last7=Terry |first7=A.|last8=Shapiro |first8=H. |last9=Lindquist |first9=E.|last10=Kapitonov|first11=J.|last12=Genikhovich|first12=G. |last13=Grigoriev|first13=I.V. |last14=Lucas|first14=S.M.|last15=Steele |first15=R.E.|last16=Finnerty |first16=J.R.|last17=Technau |first17=U.|last18=Martindale |first18=M.Q.|last19=Rokhsar |first19=D.S. |first10=V. V. |last11=Jurka |bibcode=2007Sci...317...86P |osti=910591 |s2cid=9868191 |display-authors=3 |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |access-date=21 January 2019 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213038/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سائنسدان [[آبي حياتياتي نگراني]] جي شعبي ۾ پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي پاڻيءَ جي گدلاڻ ۽ [[موسمي تبديلي]] جي اثرن جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lawrence|first1=J.E. |first2=K.B.|last2=Lunde |first3=R.D. |last3=Mazor |first4=L.A.|last4=Bêche |first5=E.P.|last5=McElravy |first6=V.H.|last6=Resh | title = Long-Term Macroinvertebrate Responses to Climate Change: Implications for Biological Assessment in Mediterranean-Climate Streams | journal = Journal of the North American Benthological Society | volume =29 | pages =1424–40 | year = 2010| doi= 10.1899/09-178.1 | issue =4 |s2cid=84679634 }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي حيوانيات]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي قديم حياتيات]]
* [[سامونڊي غير ڪرنگھيدار جانور]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ سور]]

==حوالا==</text>
      <sha1>81o53uddnxmlqn4azu5lfkpbv05dwdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413566</id>
      <parentid>413487</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61524" sha1="aw2h4df3zboiwun4fo0uk8lhplasp13" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}}

{{Paraphyletic group
| name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| image = Invertebrate montage (2022).jpg
| image_upright = 1.2
| image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع
| image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]).
| auto = yes
| parent = Animalia
| includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه
| excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]]
| excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين
}}

'''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (&lt;small&gt;Invertebrates&lt;/small&gt;) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ ''[[ڪرنگھو|ڪرنگهو]]'' (&lt;small&gt;spinal column&lt;/small&gt;) نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪورڊيٽا|ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم|ذيلي فائلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اناليڊا|اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. مشهور ڪرنگهي کانسواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[اڪينوڊرمز|ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيريا|نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن.

جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html |date=15 November 2016 }}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;isbn0-412-15220-7&quot;&gt;{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اها &lt;small&gt;10 μm&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;0.0004&lt;/small&gt; انچ)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}&lt;/ref&gt; جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي &lt;small&gt;9–10&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;30–33&lt;/small&gt; فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Roper, C.F.E. &amp; P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb &amp; C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.&lt;/ref&gt;

ڪجهه اهڙا جانور جن کي &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; (&lt;small&gt;invertebrates&lt;/small&gt;) چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي واري جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري &quot;ڪرنگهي کان سواءِ جانور&quot; هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي.

== لفظي بڻ بڻياد ==

انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني &quot;ڦرڻ&quot;، مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Latin Tucker&quot;&gt;{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}&lt;/ref&gt; اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ &quot;نه&quot; يا &quot;کان سواءِ&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}&lt;/ref&gt;

== ٽيڪسانامي اهميت ==

''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. &quot;انورٽيبراتا&quot; سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو &quot;ورٽيبراتا&quot; ۽ &quot;انورٽيبراتا&quot; ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن&lt;ref name=&quot; Pech&quot;&gt;{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}&lt;/ref&gt; يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}&lt;/ref&gt;

ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;isbn0-19-861271-0&quot;&gt;{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}&lt;/ref&gt; ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Agassiz2013&quot;&gt;{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&amp;pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}&lt;/ref&gt; پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن.

== موجود نسلن جو انگ ==

بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IUCN1014&quot;&gt;The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه
! فائيلم
! تصوير
! بيان ڪيل نسلن جو&lt;br /&gt;اندازي مطابق انگ&lt;ref name=IUCN1014 /&gt;
|-
| [[جيت]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]]
| align=right | 1,000,000
|-
| [[اراڪنڊ]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]]
| align=right | 102,248
|-
| [[گيسٽروپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]]
| align=right | 85,000
|-
| [[ڪرسٽيشين]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]]
| align=right | 47,000
|-
| [[بائيوالو]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]]
| align=right | 20,000
|-
| [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،&lt;br/&gt;مرجان، سامونڊي قلم]]
| [[نائڊيريا]]
| [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]]
| align=right | 2,175
|-
| [[سيفالوپوڊ]]
| [[مولسڪا]]
| [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]]
| align=right | 900
|-
| [[ويلويٽ ورم]]
| [[اونيڪوفورا]]
| [[File:Velvet worm.jpg|100px]]
| align=right | 165
|-
| [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]]
| [[آرٿروپوڊا]]
| [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]]
| align=right | 4
|-
| ٻيا&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،&lt;br/&gt;[[اسپنج]] وغيره&lt;/small&gt;
| —
| —
| align=right | 68,658
|-
|
|
! align=right | ڪُل:
! align=right | ~1,300,000
|}

[[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،&lt;ref name=IUCN1014 /&gt; جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن.

== خاصيتون ==

سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي.

=== جسماني بناوت ۽ هم آهنگي ===

گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.&lt;ref name=&quot;gastropod development&quot;&gt;{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).&lt;/ref&gt; جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا.

==== اعصابي سرشتو ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.&lt;ref name=&quot;Nicholls and Baylor, 1968&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pastor et al., 1996&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Byrne et al., 1978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castellucci et al., 1970&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fischer et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}&lt;/ref&gt; مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Illich and Walters, 1997&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469&lt;/ref&gt;

نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Eismann et al., 1984&quot;&gt;Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). &quot;Do insects feel pain? — A biological view&quot;. Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John Smith and Lewis, 2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}&lt;/ref&gt;

==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ====

[[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]]
[[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In &quot;Microscopic Anatomy of Invertebrates&quot;. Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.&lt;/ref&gt; جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== ٻڌڻ ====

رڳو [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] ۾ ڪن هوندا آهن، پر ڪيترائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] ٻين قسمن جي حسي عضون وسيلي آواز محسوس ڪن ٿا. [[جيت|جيتن]] ۾ پري کان ايندڙ آواز ٻڌڻ لاءِ [[ٽيمپينل عضوو|ٽيمپينل عضوا]] استعمال ٿين ٿا. جيت جي خاندان موجب اهي عضوا مٿي يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي تي موجود ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Yack, JE; Fullard, JH (1993). &quot;What is an insect ear?&quot;. ''Ann. Entomol. Soc. Am.'' 86 (6): 677–682. doi:10.1093/aesa/86.6.677.&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن جا ٽيمپينل عضوا انتهائي حساس هوندا آهن، جنهن سبب اهي آواز کي تمام گهڻي حساسيت سان محسوس ڪري سگهن ٿا.

مادي تڏ مک ''[[اورميا اوڪريشيا]]'' (''Ormia ochracea'') جي پيٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽيمپينل عضوا هوندا آهن. اهي ٻاهرئين ڍانچي جي هڪ سنهي پل وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ ننڍڙن ڪن جي پردن وانگر ڪم ڪندا آهن. پاڻ ۾ ڳنڍيل هجڻ سبب اهي آواز جي رخ بابت تمام درست معلومات مهيا ڪن ٿا. هي مک انهن حسي عضون وسيلي پنهنجي ميزبان نر [[تڏ (جيت)|تڏ]] جو آواز معلوم ڪري ٿي. تڏ جو آواز ڪهڙي طرف کان اچي ٿو، ان موجب مک جي ٻڌڻ وارن عضون ۾ پيدا ٿيندڙ ارتعاش جي وقت ۾ تمام معمولي فرق ٿئي ٿو. اهو فرق رڳو سيڪنڊ جي 50 اربين حصي جيترو به ٿي سگهي ٿو، پر مک لاءِ ڳائيندڙ نر تڏ جي رخ جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي، جنهن کان پوءِ اها ان تي طفيلي عمل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Piper, Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press.&lt;/ref&gt;

وڌيڪ سادي حسي بناوتون ٻين [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] کي ويجهي فاصلي تي پيدا ٿيندڙ آوازي ارتعاش محسوس ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مثال طور [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙن]] ۽ [[ڪاڪروچ|ڪاڪروچن]] جي ٽنگن تي حسي وار هوندا آهن، جيڪي اهڙن ارتعاشن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

[[موناَرڪ پوپٽ]] جي سنڍين ۾ هوا وسيلي منتقل ٿيندڙ ارتعاشن، يعني آواز، جي جواب ۾ رويو تبديل ٿيندي ڏٺو ويو آهي. تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته آواز محسوس ڪرڻ ۾ سندن اڳئين ڇاتيءَ جي مٿئين حصي تي موجود لڳ ڀڳ 450 مائڪرو ميٽر ڊگهن وارن جو هڪ جوڙو ڪردار ادا ڪري ٿو، جن کي [[ٽرائيڪوئڊ سينسيلا]] چيو وڃي ٿو. انهن سنڍين ۾ شڪاري ۽ [[طفيلي جاندار|طفيلي]] جيتن جي اڏام دوران پيدا ٿيندڙ آوازن جي جواب ۾ ردعمل پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;Taylor, Chantel J.; Yack, Jayne E. (1 January 2019). &quot;Hearing in Caterpillars of the Monarch Butterfly (''Danaus plexippus'')&quot;. ''Journal of Experimental Biology''. doi:10.1242/jeb.211862.&lt;/ref&gt;

==== توليدي نظام ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ توليدي نظام تمام گهڻا ۽ مختلف قسم جا ٿين ٿا. انهن ۾ هڪ عام ڳالهه اها آهي ته اهي آنا ڏين ٿا. سيفالوپوڊن ۽ آرٿروپوڊن کان سواءِ، ڪرنگهي کان سواءِ ٻين لڳ ڀڳ سڀني جانورن ۾ ڀاڻجڻ جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو.


=== سماجي لاڳاپا ===
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سماجي رويو عام آهي، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، مَهُو، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، ماکيءَ جون مکيون، [[پاساليڊائي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref name=ChoeCrespi1997&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521589772}}&lt;/ref&gt; سماجي لاڳاپا خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] جنسن ۾ نمايان هوندا آهن، پر اهي ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ڏٺا وڃن ٿا.

جيت هڪ ٻئي جي موڪليل ڄاڻ کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏيئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riley&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.1038/nature03526| pmid = 15889092| year = 2005| last1 = Riley | first1 = J.| last2 = Greggers | first2 = U.| last3 = Smith | first3 = A.| last4 = Reynolds | first4 = D.| last5 = Menzel | first5 = R.| title = The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance| volume = 435| issue = 7039| pages = 205–7| journal = Nature |bibcode = 2005Natur.435..205R | s2cid = 4413962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Seeley T.D. |author2=Visscher P.K. |author3=Passino K.M. | year = 2006 | title = Group decision making in honey bee swarms | journal = American Scientist | volume = 94 | issue = 3| pages = 220–9 | doi=10.1511/2006.3.220|doi-broken-date=1 July 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frisch1967&quot;&gt;Frisch, Karl von. (1967) The Dance Language and Orientation of Bees. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

=== فائلم ===

[[File:Cladocora.jpg|right|thumb|[[سائپرس]] جي [[پليوسين]] دور مان مليل ''[[ڪلاڊوڪورا]]'' جو پنڊ پهڻ]]

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ڪيترائي فائلم شامل آهن. انهن مان هڪ [[پوريفرا|اسپنج]] آهن. گهڻي عرصي تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي ٻين جانورن کان ارتقائي لحاظ کان تمام شروعاتي دور ۾ الڳ ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Introduction to Porifera|year=2003|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|isbn=978-81-261-0675-2|author=Bhamrah, H. S.|author2=Kavita Juneja|page=58}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ٻين گهڻن فائلم ۾ ملندڙ پيچيده جسماني تنظيم موجود نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sumich|first=James L.|title=Laboratory and Field Investigations in Marine Life|year=2008|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-5730-4|page=67}}&lt;/ref&gt; انهن جا خلوي قسم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن، پر اڪثر حالتن ۾ اهي واضح بافتن جي صورت ۾ منظم نه هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jessop|first=Nancy Meyer|title=Biosphere; a study of life|year=1970|publisher=Prentice-Hall|page=428}}&lt;/ref&gt; اسپنج عام طور پنهنجي سوراخن مان پاڻي اندر ڇڪي خوراڪ حاصل ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=N. S.|title=Continuity And Evolution Of Animals|year=2005|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8293-018-6|page=106}}&lt;/ref&gt; ڪجهه تحقيقن موجب اسپنج لازمي طور ابتدائي بناوت وارا جانور نه آهن، پر ممڪن آهي ته ارتقائي عمل دوران سندن جسماني بناوت ثانوي طور سادي ٿي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dunn |first1=Casey W. |last2=Hejnol |first2=Andreas |last3=Matus |first3=David Q. |last4=Pang |first4=Kevin |last5=Browne |first5=William E. |last6=Smith |first6=Stephen A. |last7=Seaver |first7=Elaine |last8=Rouse |first8=Greg W. |last9=Obst |first9=Matthias |last10=Edgecombe |first10=Gregory D. |last11=Sørensen |first11=Martin V. |last12=Haddock |first12=Steven H. D. |last13=Schmidt-Rhaesa |first13=Andreas |last14=Okusu |first14=Akiko |last15=Kristensen |first15=Reinhardt Møbjerg |date=April 2008 |title=Broad phylogenomic sampling improves resolution of the animal tree of life |url=https://www.nature.com/articles/nature06614 |journal=Nature |language=en |volume=452 |issue=7188 |pages=745–9 |doi=10.1038/nature06614 |pmid=18322464 |bibcode=2008Natur.452..745D |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

[[ڪٽينوفورا]] ۽ [[نائڊيريا]]، جن ۾ [[سامونڊي گل]]، [[مرجان]] ۽ [[جيلي فش]] شامل آهن، شعاعي هم آهنگي رکن ٿا. انهن ۾ هاضمي لاءِ هڪ خانو هوندو آهي، جنهن جو رڳو هڪ ئي منهن هوندو آهي ۽ اهو ئي وات ۽ مقعد ٻنهي جو ڪم ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A living bay: the underwater world of Monterey Bay|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22149-9|author=Langstroth, Lovell|author2=Libby Langstroth|author3=Todd Newberry|author4=Monterey Bay Aquarium|page=[https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244 244]|url=https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244}}&lt;/ref&gt; ٻنهي ۾ الڳ بافتون هونديون آهن، پر اهي [[عضوو|عضون]] جي صورت ۾ منظم نه هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Safra|first=Jacob E.|title=The New Encyclopædia Britannica, Volume 16|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-961-6|page=523}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ بنيادي طور رڳو ٻه جنيني پرت، [[ايڪٽوڊرم]] ۽ [[اينڊوڊرم]]، هوندا آهن ۽ انهن جي وچ ۾ ڪجهه ڇڙوڇڙ خليا موجود هوندا آهن. انهيءَ ڪري انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ٻه پرت وارا جانور]] به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kotpal|first=R. L.|title=Modern Text Book of Zoology: Invertebrates|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-903-7|page=184|year=2012}}&lt;/ref&gt;

[[ايڪائنوڊرميٽا]] شعاعي هم آهنگي رکندڙ جانور آهن ۽ رڳو سمنڊن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ [[سامونڊي تارو|سامونڊي تارا]]، سامونڊي ارچن، [[ڀرڀرا تارا]]، [[سامونڊي کيرا]] ۽ [[پنکن وارا تارا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Alcamo|first=Edward|title=Biology Coloring Workbook|year=1998|publisher=The Princeton Review|isbn=978-0-679-77884-4|page=220}}&lt;/ref&gt;

جانورن جو سڀ کان وڏو فائلم [[آرٿروپوڊا]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شامل آهي. هن فائلم ۾ جيت، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙا]] ۽ انهن جا ويجها مائٽ شامل آهن. انهن سڀني جو جسم ورجائجندڙ حصن ۾ ورهايل هوندو آهي ۽ عام طور هر حصي سان جوڙن جي صورت ۾ ضميما لڳل هوندا آهن. انهن جي جسم جي ٻاهرئين پاسي سخت ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي، جيڪو واڌ دوران وقت بوقت لهي ويندو آهي.&lt;ref name=forensic&gt;{{cite book|last=Gunn|first=Alan|page=214|title=Essential forensic biology|publisher=John Wiley and Sons|year=2009|isbn=978-0-470-75804-5}}&lt;/ref&gt;

ٻه ننڍا فائلم، [[اونيڪوفورا]] ۽ [[ٽارڊيگريڊا]]، آرٿروپوڊن جا ويجها مائٽ آهن ۽ انهن سان ڪيتريون خاصيتون مشترڪ رکن ٿا، پر انهن ۾ سخت ٻاهريون ڍانچو موجود نه هوندو آهي. [[نيمٽوڊا]]، يعني گول ڪيڙا، ممڪن طور جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهن ۽ اهي پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن. گول ڪيڙا عام طور خوردبيني جسامت جا هوندا آهن ۽ تقريباً هر اهڙي ماحول ۾ ملن ٿا، جتي پاڻي موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=BioInquiry: making connections in biology|year=2003|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-20228-8|author=Prewitt, Nancy L.|author2=Larry S. Underwood|author3=William Surver|page=[https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289 289]|url=https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي اهم طفيلي آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Parasites in social insects|year=1998|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05924-2|last=Schmid-Hempel|first=Paul|page=75}}&lt;/ref&gt; انهن سان لاڳاپيل ننڍن فائلم ۾ [[ڪينورينڪا]]، [[پرياپوليڊا]] ۽ [[لوريڪيفرا]] شامل آهن. انهن گروهن ۾ جسماني خانو گهٽ ترقي يافته هوندو آهي، جنهن کي ڇدمي سيلوم چيو وڃي ٿو. ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نيمرٽيا]]، يعني پٽي جهڙا ڪيڙا، ۽ [[سائپنڪيولا]] شامل آهن.

هڪ ٻيو فائلم [[پليٽي هيلمينٿس]]، يعني چپٽا ڪيڙا، آهي.&lt;ref name=Gilson&gt;{{cite book|last=Gilson|first=Étienne|title=El espíritu de la filosofía medieval|year=2004|publisher=Ediciones Rialp|isbn=978-84-321-3492-0|page=384}}&lt;/ref&gt; اڳ انهن کي ارتقائي لحاظ کان ابتدائي جانور سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي موجود ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي وڌيڪ پيچيده ابن ڏاڏن مان ارتقا پذير ٿيا هوندا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ruiz-Trillo |first1=Iñaki |last2=Riutort |first2=Marta |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |last4=Herniou |first4=Elisabeth A. |last5=Baguñà |first5=Jaume |date=March 1999 |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–23 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |pmid=10082465 |issn=0036-8075 |bibcode=1999Sci...283.1919R |s2cid=6079655 }}&lt;/ref&gt; چپٽن ڪيڙن ۾ [[سيلوم|جسماني خانو]] نه هوندو آهي؛ اها خاصيت انهن جي ويجهن مائٽن، خوردبيني [[گيسٽروٽرائڪا]]، ۾ پڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;umodena&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |access-date=2008-01-26 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena &amp; Reggio Emilia |archive-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002033954/http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[روٽيفرا]]، يعني روٽيفر، آبي ماحول ۾ عام آهن. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[ايڪينٿوسيفالا]]، [[گناٿوسٽوميوليڊا]]، [[مائڪروگناٿوزوا]] ۽ [[سائڪليوفورا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IntroCyclio&quot;&gt;{{cite journal |last=Kristensen |first= Reinhardt Møbjerg |date=July 2002 |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi =10.1093/icb/42.3.641 |pmid=21708760|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

جانورن جا ٻه وڏا ۽ گهڻن جنسن وارا فائلم، [[مولسڪا]] ۽ [[اينيليڊا]]، پڻ هن گروهه ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca|access-date=2007-11-19 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-url = https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |archive-date = 2006-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES |date = 2000 }}&lt;/ref&gt; مولسڪا، بيان ڪيل جنسن جي انگ موجب جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهي، جنهن ۾ [[گهونگهو|گهونگها]]، [[ڪليم]] ۽ [[اسڪوئڊ]] جهڙا جانور شامل آهن. اينيليڊا ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل ڪيڙا، جهڙوڪ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جا ڪيڙا]] ۽ [[ڄؤرون]]، شامل آهن. [[ٽروڪوفور]] لاروا جي گڏيل موجودگيءَ سبب گهڻي عرصي تائين انهن ٻنهي گروهن کي ويجها مائٽ سمجهيو ويندو رهيو. ساڳئي وقت جسم جي ٽڪرن ۾ ورهايل هجڻ سبب اينيليڊن کي آرٿروپوڊن جي وڌيڪ ويجهو پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eernisse|first1=Douglas J. |last2=Albert|first2=James S. |last3=Anderson|first3=Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology | journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | date=1 September 1992 | doi=10.2307/2992569 | issn=1063-5157| jstor=2992569 }}&lt;/ref&gt; هاڻي ٻنهي فائلم ۾ موجود ڪيترن بناوتي ۽ جينياتي فرقن جي بنياد تي اهڙي مشابهت کي عام طور [[هم رخ ارتقا]] جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Eernisse, Douglas J. |author2=Kim, Chang Bae |author3=Moon, Seung Yeo |author4=Gelder, Stuart R. |author5=Kim, Won |title=Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=43 |issue=3 |pages=207–215 |date=September 1996 |doi=10.1007/PL00006079 |pmid=8703086 |bibcode=1996JMolE..43..207K }}&lt;/ref&gt;

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسبتاً ننڍن فائلم ۾ [[هيمي ڪارڊيٽا]]، يعني بلوط جهڙا ڪيڙا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Asking about life|year=2005|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-40653-0|author=Tobin, Allan J.|author2=Jennie Dusheck|page=497}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪيٽوگناٿا]]، يعني تير جهڙا ڪيڙا، شامل آهن. ٻين فائلم ۾ [[ايڪويلومورفا]]، [[براڪيوپوڊا]]، [[برايوزوا]]، [[اينٽوپروڪٽا]]، [[فورونيڊا]] ۽ [[زينوٽربيلڊا]] شامل آهن.

== درجابندي ==

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي ڪيترن وڏن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه جديد [[حياتياتي درجابندي]] موجب پراڻا يا بحث هيٺ آهن، پر سهولت لاءِ اهي نالا اڃا به استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| title=What Are the Main Groups of Invertebrates?| date=4 August 2015| access-date=17 January 2019| archive-date=17 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190117070101/https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[اسپنج]] (پوريفرا)
* [[ڪنگهي جيلي]] (ڪٽينوفورا)
* [[ميڊوسوزوا|ميڊوسوزوا ۽ مرجان]] (نائڊيريا)
* [[زينوڪوئلومورفا|ايڪوئل]] (زينوڪوئلومورفا)
* [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] (پليٽي هيلمينٿس)
* [[اينيليڊ|برسل ڪيڙا، ڌرتيءَ جا ڪيڙا ۽ ڄؤرون]] (اينيليڊا)
* [[آرٿروپوڊ|جيت، اسپرنگ ٽيل، ڪرسٽيشين، مائرياپوڊ ۽ ڪيليسريٽ]] (آرٿروپوڊا)
* [[مولسڪا|ڪائٽن، گهونگها، سلگ، بائيوالو، ٽسڪ شيل ۽ سيفالوپوڊ]] (مولسڪا)
* [[نيمٽوڊ|گول يا ڌاڳي جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽوڊا)
* [[روٽيفر]] (روٽيفرا)
* [[ٽارڊيگريڊ]] (ٽارڊيگريڊا)
* [[اسڪيليڊوفورا|اسڪيليڊوفوران]] (اسڪيليڊوفورا)
* [[لوفوفوراٽا]]
* [[مخمل جهڙا ڪيڙا]] (اونيڪوفورا)
* [[تير جهڙا ڪيڙا]] (ڪيٽوگناٿا)
* [[نيمٽومورفا|گورڊين يا گهوڙي جي وار جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽومورفا)
* [[نيمرٽيا|پٽي جهڙا ڪيڙا]] (نيمرٽيا)
* [[پليڪوزوا]]
* [[لوريڪيفرا]]
* [[ايڪائنوڊرم|سامونڊي تارا، سامونڊي ارچن، سامونڊي کيرا، سامونڊي للي ۽ ڀرڀرا تارا]] (ايڪائنوڊرميٽا)
* [[هيمي ڪارڊيٽا|بلوط جهڙا ڪيڙا، سيفالوڊسڪس ۽ گريپٽولائٽ]] (هيمي ڪارڊيٽا)
* [[ايمفيوڪسيفارمز|لينسليٽ]] (ايمفيوڪسيفارمز)
* [[ٽيونيڪيٽ|سالپ، پائروسوم، ڊوليولڊ، لارواسيئن ۽ سامونڊي اسڪوئرٽ]] (ٽيونيڪاٽا)
* [[سمبيون|سائڪليوفورا]]
* [[ايڪينٿوسيفالا]]
* [[برايوزوا]]
* [[پرياپوليڊا]]
* [[براڪيوپوڊا]]
* [[ڊائيسيئميڊا]]
* [[اينٽوپروڪٽا]]
* [[گناٿوسٽوميوليڊا]]
* [[لوبوپوڊيا]]
* [[ڪينورينڪا]]
* [[مائڪروگناٿوزوا]]
* [[آرٿونيڪٽيدا]]
* [[پيٽالونامي]]
* [[فورونيڊا]]
* [[پروآرٽيڪيولاٽا]]
* [[سيڪوريٽيڊا]]
* [[گيسٽروٽرائڪا]]
* [[ٽرائيلوبوزوا]]
* [[ويٽوليڪوليا]]
* [[ليمنوگناٿيا]] (مائڪروگناٿوزوا)

{{Anchor|Microinvertebrate}}سهولت لاءِ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي غير رسمي طور ٻن گروهن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي: وڏا ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجن ٿا، ۽ خوردبيني ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي بنا ڪنهن اوزار جي اک سان نظر نٿا اچن. ٻنهي جي وچ واري حد روايتي طور لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر جسامت تي مقرر ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;Michaluk, Sonja. &quot;macroinvertebrate&quot;. Encyclopedia Britannica, 27 Nov. 2025, https://www.britannica.com/animal/macroinvertebrate. Accessed 4 December 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; microinvertebrate. Oxford Reference. Retrieved 4 Dec. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105410141. &lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

جانورن جا سڀ کان پراڻا ڄاتل پنڊ پهڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا آهن. ڏکڻ آسٽريليا جي اولهه-مرڪزي فلينڊرز واري علائقي ۾ ٽريزونا فارميشن مان مليل لڳ ڀڳ 665 ملين سال پراڻن پنڊ پهڻن کي شروعاتي اسپنجن جا آثار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;roseMaloof&quot;&gt;{{cite journal | author1= Maloof, Adam C. |author2= Rose, Catherine V. |author3= Beach, Robert |author4= Samuels, Bradley M. |author5= Calmet, Claire C. |author6= Erwin, Douglas H. |author7= Poirier, Gerald R. |author8= Yao, Nan |author9= Simons, Frederik J.|title= Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia |journal= Nature Geoscience | volume= 3 | page= 653 |date= 17 August 2010 |doi=10.1038/ngeo934 | issue= 9 | bibcode=2010NatGe...3..653M }}&lt;/ref&gt; ڪجهه قديم حياتيات جا ماهر سمجهن ٿا ته جانور ان کان به گهڻو اڳ، ممڪن طور هڪ ارب سال اڳ، وجود ۾ اچي چڪا هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Biology|year=2005|publisher=Pearson, Benjamin Cummings|isbn=978-0-8053-7171-0|author=Campbell. Neil A.|edition=7|author2=Jane B. Reece|page=526}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گهڻ خلوي صورت شايد [[ٽونين]] دور ۾ وجود ۾ آئي. آخري [[نيوپروٽيروزوئڪ]] دور مان مليل هلڻ ۽ ٻرن ٺاهڻ جا [[اثري پنڊ پهڻ]] اهڙن [[ٽي جنيني پرت وارا جانور|ٽي جنيني پرت وارن]] ڪيڙن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي جسامت ۽ پيچيدگيءَ ۾ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جي ڪيڙن]] جهڙا ۽ لڳ ڀڳ 5 ملي ميٽر ويڪرا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1998&quot;&gt;{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | journal=Science | volume=282 | pages=80–83 | date=October 1998 | last1=Seilacher|first1=A. | last2=Bose |first2=P.K. | last3=Pflüger |first3=F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | issue=5386 |bibcode = 1998Sci...282...80S }}&lt;/ref&gt;

لڳ ڀڳ 453 ملين سال اڳ جانورن ۾ وڏي پيماني تي تنوع پيدا ٿيڻ لڳو ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي اهم گروهه هڪ ٻئي کان ارتقائي طور الڳ ٿيا. انهن جا پنڊ پهڻ [[فينيروزوئڪ]] دؤر جي مختلف رسوبي تهن مان ملن ٿا.&lt;ref name=clarkson&gt;{{cite book |last=Clarkson |first=Euan Neilson Kerr |title=Invertebrate palaeontology and evolution |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0-632-05238-7 |year=1998}}&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا پنڊ پهڻ تهه نگاريءَ ۾ پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=Kummel&gt;{{cite book |last=Kummel |first=Bernhard |title=Status of invertebrate paleontology, 1953 |page=93 |isbn=978-0-405-12715-1 |year=1954 |publisher=Ayer Publishing}}&lt;/ref&gt;

=== درجابندي جي تاريخ ===

[[ڪارل لنيئس]] انهن جانورن کي رڳو ٻن گروهن، جيتن ۽ هاڻي متروڪ [[ورميز|ورميز (ڪيڙن)]]، ۾ ورهايو هو. [[ژان-باپتست لامارڪ]]، جنهن کي 1793ع ۾ [[ميوزيم ناسيونال ڊي هسٽوئر نيچرل]] ۾ جيتن ۽ ورميز جو نگران مقرر ڪيو ويو، اهڙن جانورن لاءِ ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ وارو اصطلاح متعارف ڪرايو. هن اڳوڻن ٻن گروهن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو؛ لنيئس جي جيتن مان اراڪنڊا ۽ ڪرسٽيشيا کي الڳ ڪيو، جڏهن ته ورميز مان مولسڪا، اينيليڊا، سيريپيڊيا، ريڊيئٽا، ڪوئلينٽريٽا ۽ انفيوسوريا کي الڳ گروهن طور رکيو. هاڻي انهن جانورن کي 30 کان وڌيڪ [[فائلم|فائلمَن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ نسبتاً سادي بناوت وارا [[سامونڊي اسپنج]] ۽ [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] کان وٺي وڌيڪ پيچيده آرٿروپوڊ ۽ مولسڪ شامل آهن.

==== اصطلاح جي اهميت ====

ڪرنگهي کان سواءِ جانور اهي جانور آهن، جن ۾ ڪرنگهي جي هڏي موجود نه هوندي آهي. تاريخي طور جانورن کي ”ڪرنگهي وارا“ ۽ ”ڪرنگهي کان سواءِ“ ٻن گروهن ۾ ورهائڻ سبب ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ بنيادي معيار طور ڏسڻ جو رجحان پيدا ٿيو. اهڙي سوچ جو هڪ سبب اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته لامارڪ جهڙن شروعاتي محققن ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ قسم جي معياري صورت طور ڏٺو. لامارڪ جي ارتقائي نظريي ۾ ارتقا کي رڳو بقا سان نه، پر وڌيڪ ”اعليٰ صورت“ ڏانهن اڳڀرائي سان پڻ ڳنڍيو ويو هو، جنهن ۾ انسان ۽ ٻيا ڪرنگهي وارا جانور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها سمجهيا ويندا هئا. جديد حياتيات اهڙي مقصد ڏانهن ويندڙ ارتقا واري تصور کي قبول نٿي ڪري، پر ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي وچ ۾ روايتي فرق اڃا تائين استعمال ٿئي ٿو. ان جو هڪ سبب لامارڪ کان پوءِ قائم ٿيل درجابنديءَ جي روايت پڻ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=rskbarnes&gt;{{cite book|last=Barnes|first=Richard Stephen Kent|title=The Invertebrates: A Synthesis|isbn=978-0-632-04761-1|publisher=Wiley-Blackwell|year=2001|page=3}}&lt;/ref&gt;

1968ع جي ''Invertebrate Zoology'' ۾ جانورن جي بادشاهت کي ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ورهائڻ کي مصنوعي ورهاست قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو ته اها انسان جي پنهنجن ويجهن حيواني مائٽن ڏانهن تاريخي ڌيان جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪتاب اهو پڻ واضح ڪري ٿو ته ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ تمام وڏي تعداد ۾ مختلف جنسن کي گڏ ڪري ٿو، تنهنڪري ڪا هڪ جسماني خاصيت، ڪرنگهي جي غير موجودگيءَ کان سواءِ، انهن سڀني جي گڏيل سڃاڻپ نٿي بڻجي. ان کان سواءِ، هن اصطلاح هيٺ شامل ڪجهه جانور ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جا وڌيڪ ويجها ارتقائي مائٽ آهن (ڏسو: [[پيرافائلي]]).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Barnes |first=Robert D.|year=1968|title=Invertebrate Zoology|edition=2nd|publisher=W.B. Saunders|oclc=173898}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۾ ==

ڪيترين صدين تائين حياتياتي تحقيق ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڏن ڪرنگهي وارن، انساني استعمال وارن يا وڌيڪ نمايان جانورن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حياتيات ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ۽ [[ژان-باپتست لامارڪ|لامارڪ]] جي ڪم تائين تحقيق جو وڏو الڳ شعبو نه بڻجي سگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;&gt;{{cite web |url=http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |title=Why study invertebrates? A philosophical argument from Aristotle |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=2015 |website=No Bones (Smithsonian Institution website) |access-date=15 July 2015 |archive-date=15 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175131/http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ دوران ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حيوانيات قدرتي سائنسن جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي وئي ۽ طب، جينيات، قديم حياتيات ۽ ماحوليات ۾ ڪيترين اهم دريافتن ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;/&gt; انهن جانورن جي مطالعي مان عدالتي تحقيق کي پڻ فائدو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آرٿروپوڊ، خاص طور جيت، عدالتي جاچ لاءِ اهم معلومات جو ذريعو ثابت ٿيا آهن.&lt;ref name=forensic /&gt;

اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار|نمونائي جاندارن]] مان ٻه [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] آهن: ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ۽ نيميٽوڊ ''[[سينورهبڊائٽس ايليگنس]]''. اهي ڊگهي عرصي کان سڀ کان وڌيڪ تفصيلي اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار]] رهيا آهن ۽ انهن جو شمار انهن شروعاتي جاندارن ۾ ٿئي ٿو، جن جي جينياتي ترتيب معلوم ڪئي وئي. سندن [[جينوم|جينومن]] جي تمام گهڻي گهٽايل حالت ان عمل کي آسان بڻايو، پر ان دوران ڪيترائي [[جين]]، [[انٽرون]] ۽ [[جينياتي ڳانڍاپو|جينياتي ڳانڍاپا]] وڃائجي ويا آهن. [[اسٽارليٽ سامونڊي گل]] جي جينوم جي تجزيي مان جانورن لاءِ مخصوص 1,500 اباڻي جينن جي وجود ۾ اچڻ جي وضاحت ڪرڻ ۾ اسپنجن، پلاڪوزوئن ۽ [[ڪوانوفليجيليٽ|ڪوانوفليجيليٽن]] جي اهميت نمايان ٿي آهي، جن جي جينياتي ترتيب پڻ معلوم ڪئي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=N.H. Putnam |date=July 2007 |title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]]|volume=31 |issue=5834 |pages=86–94 |doi=10.1126/science.1139158 |pmid=17615350|first1=N.H.|last2=Srivastava |first2=M.|last3=Hellsten |first3=U. |last4=Dirks |first4=B.|last5=Chapman|first5=J.|last6=Salamov |first6=A.|last7=Terry |first7=A.|last8=Shapiro |first8=H. |last9=Lindquist |first9=E.|last10=Kapitonov|first11=J.|last12=Genikhovich|first12=G. |last13=Grigoriev|first13=I.V. |last14=Lucas|first14=S.M.|last15=Steele |first15=R.E.|last16=Finnerty |first16=J.R.|last17=Technau |first17=U.|last18=Martindale |first18=M.Q.|last19=Rokhsar |first19=D.S. |first10=V. V. |last11=Jurka |bibcode=2007Sci...317...86P |osti=910591 |s2cid=9868191 |display-authors=3 |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |access-date=21 January 2019 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213038/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سائنسدان [[آبي حياتياتي نگراني]] جي شعبي ۾ پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي پاڻيءَ جي گدلاڻ ۽ [[موسمي تبديلي]] جي اثرن جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lawrence|first1=J.E. |first2=K.B.|last2=Lunde |first3=R.D. |last3=Mazor |first4=L.A.|last4=Bêche |first5=E.P.|last5=McElravy |first6=V.H.|last6=Resh | title = Long-Term Macroinvertebrate Responses to Climate Change: Implications for Biological Assessment in Mediterranean-Climate Streams | journal = Journal of the North American Benthological Society | volume =29 | pages =1424–40 | year = 2010| doi= 10.1899/09-178.1 | issue =4 |s2cid=84679634 }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي حيوانيات]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي قديم حياتيات]]
* [[سامونڊي غير ڪرنگھيدار جانور]]
* [[غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ سور]]

==حوالا==</text>
      <sha1>aw2h4df3zboiwun4fo0uk8lhplasp13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اينٽامولوجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80278</id>
    <revision>
      <id>413459</id>
      <parentid>321707</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24800" sha1="gycyo545hoqr0uezcog6zdqull51ui4" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حشرات جو سائنسي اڀياس}}

{|align=right
|&lt;imagemap&gt;
File:Insecta Diversity.jpg|300px
rect 0 0 333 232 [[عام وڇون مک]]
rect 0 232 333 470 [[نيرو شهنشاهه]]
rect 0 696 333 470 [[ڪافي ماڪڙ]]
rect 0 928 333 700 [[يورپي ڪن ڪينئون]]
rect 0 1160 333 930 [[سرڪي واري مک]]
rect 0 1392 333 1160 [[جرمن ڀنڀوري]]

rect 666 0 333 232 [[مارچ ڀوري مئي مک]]
rect 666 232 333 470 [[ٻٽو ڍولچي]]
rect 666 696 333 470 [[ڪتي جو پسو]]
rect 666 928 333 700 [[قديم دنيا جو سوئيلوٽيل]]
rect 666 1160 333 930 [[يورپي مينٽس]]
rect 666 1392 333 1160 [[فلئيم فلپينيڪم]]

rect 999 0 666 232 [[مٿي جي جونءَ]]
rect 999 232 666 470 [[چاندي مک]]
rect 999 696 666 470 [[ڪرائسوپا پرلا]]
rect 999 928 666 700 [[يورپي هرڻ ڀونئر]]
rect 999 1160 666 930 [[اتر وارو فصل ڪٽيندڙ اڏوهي]]
rect 999 1392 666 1160 [[ڊائڪروسٽگما فليويپس]]
&lt;/imagemap&gt;{{center|مختلف راڄن سان تعلق رکندڙ حشرات جو تنوع}}
|}
'''حشراتيات''' يا '''اينٽمالاجي''' ([[انگريزي]]: '''Entomology'''): [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ ἔντομον (''éntomon'')، معنيٰ ”حشرو“ یا جيت، ۽ λόγος (''lógos'')، معنيٰ ”اڀياس“، مان نڪتل آهي،&lt;ref name=&quot;Liddell 1980&quot;&gt;{{cite book | author = [[هينري جارج لڊيل|لڊيل، هينري جارج]] and [[رابرٽ اسڪاٽ (ٻولي ماهر)|رابرٽ اسڪاٽ]] | year = 1980 | title = [[هڪ يوناني-انگريزي لغت]] | publisher = [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] | location = برطانيا | isbn = 0-19-910207-4| edition = مختصر }}&lt;/ref&gt; ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي جيڪا [[جيت|جيتن]] جي اڀياس تي ڌيان ڏئي ٿي. حشراتيات جو اڀياس ڪندڙن کي '''حشراتيات جا ماهر''' چيو ويندو آهي. ماضيءَ ۾ ''حشري'' جو اصطلاح ايترو مخصوص نه هو، ۽ تاريخي طور حشراتيات جي وصف ۾ ٻين [[آرٿروپوڊ]] گروهن سان تعلق رکندڙ [[جانور]]ن، جهڙوڪ [[اراڪنڊ]]، [[گهڻ پيرا]] ۽ [[قشريات]] جو اڀياس پڻ شامل هو. آمريڪي انگريزيءَ ۾ هن شعبي کي انسڪٽالاجي پڻ چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ برطانوي انگريزيءَ ۾ انسڪٽالاجي مان مراد حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپن جو اڀياس آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/insectology |title=Insectology |publisher=Collins |website=www.collinsdictionary.com |access-date=8 November 2024 }}&lt;/ref&gt;

حشراتيات ذريعي حشرات جي 13 لک کان وڌيڪ [[جنس (حياتيات)|جنسن]] کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2009 |edition=2 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090519170802/http://www.environment.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species%2Dnumbers/index.html |url-status=dead |archive-date=2009-05-19 |access-date=2007-10-26 }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{For timeline}}
[[File:TRES18481.jpg|thumb|''حشراتياتي سوسائٽي جي ٽرانزيڪشنز''، 1848ع مان هڪ تختي]]
[[File:Compilation of 100 Trigonopterus species - 1742-9994-10-15-3.png|thumb|[[ڊي اين اي بارڪوڊنگ]] جي استعمال سان ''[[ٽريگونوپٽيرس]]'' جون هي 100 جنسون هڪ ئي وقت بيان ڪيون ويون.]]

حشراتيات جون پاڙون [[قبل از تاريخ]] دور کان وٺي لڳ ڀڳ سڀني انساني [[ثقافت]]ن ۾ ملن ٿيون، خاص طور [[زراعت]] جي حوالي سان (خاص ڪري [[حياتي ڪنٽرول]] ۽ [[ماکيءَ جي مک پالنا]]).&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Smith |first1=Edward H. |last2=Kennedy |first2=George G |title=Chapter 119 - History of Entomology |chapter=History of Entomology |encyclopedia=Encyclopedia of Insects (Second Edition) |date=2009 |pages=449–458 |doi=10.1016/B978-0-12-374144-8.00128-4 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374144-8 |editor1-last=Resh |editor1-first=Vincent H.|editor2-last=Cardé |editor2-first=Ring T.}}&lt;/ref&gt; رومي فطري فلسفي [[پليني بزرگ]] (23–79ع) حشرات جي قسمن بابت هڪ ڪتاب لکيو،&lt;ref&gt;{{citation|title=Naturalis Historia|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D11}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ [[ڪوفي نحوين|ڪوفي]] عالم [[ابن الاعرابي]] (760–845ع) مکين بابت ''ڪتاب الذباب'' ({{lang|ar|كتاب الذباب}}) لکيو. تنهن هوندي بہ جديد مفهوم ۾ سائنسي اڀياس نسبتاً تازو، 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;Antonio Saltini, ''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984–89, {{ISBN|88-206-2412-5}}, {{ISBN|88-206-2413-3}}, {{ISBN|88-206-2414-1}}, {{ISBN|88-206-2415-X}}&lt;/ref&gt; [[اوليسي آلڊرووانڊي]] جو {{lang|la|De Animalibus Insectis}} (حشري جانورن بابت) 1602ع ۾ شايع ٿيو. خوردبيني ماهر [[يان سوامرڊام]] ''حشرات جي تاريخ'' شايع ڪئي، جنهن ۾ هن حشرات جي توليدي عضون ۽ [[ڪايا پلٽ (حياتيات)|ڪايا پلٽ]] کي صحيح نموني بيان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Entomology |date=21 March 2024 |url=https://www.britannica.com/science/entomology |publisher=Encyclopaedia Britannica}}&lt;/ref&gt; 1705ع ۾ [[ماريا سيبيلا ميريئن]] [[ڊچ سورينام]] جي استوائي حشرات بابت {{lang|la|Metamorphosis Insectorum Surinamensium}} نالي ڪتاب شايع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Lepidoptera, moths and butterflies: Evolution, Systematics and Biogeography |last=Kristensen |first=Niels P. |editor= Kristensen, Niels P.|series=Volume 4, Part 35 of Handbuch der Zoologie:Eine Naturgeschichte der Stämme des Tierreiches. Arthropoda: Insecta|year=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015704-8 |page= 1 |chapter=Historical Introduction}}&lt;/ref&gt;

جنسن جي نالن ۽ درجابنديءَ سان لاڳاپيل شروعاتي حشراتياتي ڪم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[عجائبات جي الماري|عجائبات جون الماريون]] رکڻ جي رواج سان ڳنڍيل هئا. گڏ ڪرڻ جي هن شوق سبب قدرتي تاريخ جون سوسائٽيون قائم ٿيون، ذاتي مجموعن جون نمائشون لڳيون ۽ نون جنسن جي دستاويزبندي ۽ علمي رابطن کي محفوظ ڪرڻ لاءِ رسالا شايع ٿيڻ لڳا. ڪيترائي گڏ ڪندڙ امير طبقي سان تعلق رکندا هئا ۽ دنيا جي مختلف علائقن جي گڏ ڪندڙن ۽ واپارين وچ ۾ هڪ واپار پڻ وجود ۾ آيو. هن دور کي ”دلير حشراتيات جو دور“ چيو ويو آهي. [[وليم ڪربي (حشراتيات جو ماهر)|وليم ڪربي]] کي انگلينڊ ۾ وڏي پيماني تي حشراتيات جو باني سمجهيو وڃي ٿو. [[وليم اسپينس (حشراتيات جو ماهر)|وليم اسپينس]] سان گڏجي هن حشراتيات بابت جامع ڪتاب ''حشراتيات جو تعارف'' شايع ڪيو، جنهن کي هن موضوع جو بنيادي متن سمجهيو وڃي ٿو. هن 1833ع ۾ لنڊن ۾ [[شاهي حشراتياتي سوسائٽي]] قائم ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي، جيڪا دنيا جي شروعاتي اهڙين سوسائٽين مان هڪ هئي؛ جڏهن تہ ان کان اڳ [[اوريلين سوسائٽي]] جهڙا ادارا 1740ع واري ڏهاڪي کان موجود هئا. 19هين صديءَ جي آخر ۾ زراعت ۽ نوآبادياتي واپار جي واڌ ”اقتصادي حشراتيات جي دور“ کي جنم ڏنو، جنهن سان يونيورسٽين جي واڌ ۽ حياتيات جي شعبي ۾ تربيت سان گڏ پيشيور حشراتياتي ماهر وجود ۾ آيا.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Elias, Scott A.|year=2014|title=A Brief History of the Changing Occupations and Demographics of Coleopterists from the 18th Through the 20th Century|journal=Journal of the History of Biology|volume=47|issue=2|pages=213–242|doi=10.1007/s10739-013-9365-9|jstor=43863376|pmid=23928824|s2cid=24812002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bq05ecMx-owC&amp;pg=PA27|title=Bugs and the Victorians|publisher=Yale University Press|author=Clark, John F.M.|year=2009|pages=26–27|isbn=978-0300150919}}&lt;/ref&gt;

19هين ۽ 20هين صديءَ دوران حشراتيات تيزيءَ سان ترقي ڪئي ۽ وڏي تعداد ۾ ماڻهن ان جو اڀياس ڪيو، جن ۾ [[چارلس ڊارون]]، [[ژان هينري فابر]]، [[ولاديمير نابوڪوف]]، [[ڪارل فون فريش]] (1973ع جو [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/medicine/laureates/1973/frisch-lecture.html|title=Karl von Frisch – Nobel Lecture: Decoding the Language of the Bee}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻه ڀيرا [[پلٽزر انعام]] ماڻيندڙ [[اي. او. ولسن]] جهڙيون مشهور شخصيتون شامل آهن.

عجائب گهرن ۾ مجموعن جي سنڀال ۽ تحقيقي مدد وسيلي ماڻهن جي حشراتياتي ماهر بڻجڻ جي پڻ هڪ تاريخ رهي آهي،&lt;ref name=&quot;Starrs NMNH&quot;&gt;{{cite web|last1=Starrs|first1=Siobhan|title=A Scientist and a Tinkerer – A Story in a Frame|url=http://nmnh.typepad.com/100years/2010/08/a-scientist-and-a-tinkerer-a-story-in-a-frame.html|website=National Museum of Natural History Unearthed|publisher=National Museum of Natural History|access-date=19 March 2017|date=10 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319195756/http://nmnh.typepad.com/100years/2010/08/a-scientist-and-a-tinkerer-a-story-in-a-frame.html|archive-date=19 March 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جيئن سمٿسونين جي [[قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر|قدرتي تاريخ جي قومي عجائب گهر]] ۾ [[سوفي لٽرلو]]. حشرات جي سڃاڻپ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ عام شوق بڻجي رهي آهي، جنهن ۾ [[پوپٽ]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Prudic |first1=KL |last2=McFarland |first2=KP |last3=Oliver |first3=JC |last4=Hutchinson |first4=RA |last5=Long |first5=EC |last6=Kerr |first6=JT |last7=Larrivée |first7=M |title=eButterfly: Leveraging Massive Online Citizen Science for Butterfly Conservation. |journal=Insects |date=18 May 2017 |volume=8 |issue=2 |page=53 |doi=10.3390/insects8020053 |doi-access=free |pmid=28524117 |pmc=5492067 }}&lt;/ref&gt; ۽ (نسبتاً گهٽ حد تائين) [[ڀنڀوري]] سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bried |first1=Jason |last2=Ries |first2=Leslie |last3=Smith |first3=Brenda |last4=Patten |first4=Michael |last5=Abbott |first5=John |last6=Ball-Damerow |first6=Joan |last7=Cannings |first7=Robert |last8=Cordero-Rivera |first8=Adolfo |last9=Córdoba-Aguilar |first9=Alex |last10=De Marco |first10=Paulo |last11=Dijkstra |first11=Klaas-Douwe |last12=Dolný |first12=Aleš |last13=van Grunsven |first13=Roy |last14=Halstead |first14=David |last15=Harabiš |first15=Filip |last16=Hassall |first16=Christopher |last17=Jeanmougin |first17=Martin |last18=Jones |first18=Colin |last19=Juen |first19=Leandro |last20=Kalkman |first20=Vincent |last21=Kietzka |first21=Gabriella |last22=Mazzacano |first22=Celeste Searles |last23=Orr |first23=Albert |last24=Perron |first24=Mary Ann |last25=Rocha-Ortega |first25=Maya |last26=Sahlén |first26=Göran |last27=Samways |first27=Michael |last28=Siepielski |first28=Adam |last29=Simaika |first29=John |last30=Suhling |first30=Frank |last31=Underhill |first31=Les |last32=White |first32=Erin |title=Towards Global Volunteer Monitoring of Odonate Abundance |journal=BioScience |date=16 October 2020 |volume=70 |issue=10 |pages=914–923 |doi=10.1093/biosci/biaa092 |url=https://academic.oup.com/bioscience/article/70/10/914/5899941?login=false|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

گهڻن حشرات کي آسانيءَ سان [[راڄ (حياتيات)|راڄ]] ۾ رکي سگهجي ٿو، جيئن [[هائيمينوپٽرا]] (ماکيءَ جون مکيون، ڀنڀوريون ۽ ماڪوڙيون) يا [[ڪوليوپٽرا]] (ڀونئر). تنهن هوندي بہ نسل يا جنس جي سطح تائين سڃاڻپ عام طور رڳو [[سڃاڻپ ڪنجي]] ۽ [[مونوگراف]] جي استعمال سان ممڪن هوندي آهي. جيئن تہ [[حشرات]] جي جماعت ۾ تمام وڏي تعداد ۾ جنسون آهن (رڳو ڀونئرن جون 330,000 کان وڌيڪ جنسون)، ۽ انهن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪندڙ خاصيتون عام ماڻهن لاءِ اڻڄاتل ۽ اڪثر تمام باريڪ هونديون آهن (يا خوردبيني کان سواءِ نظر ئي نه اينديون آهن)، تنهنڪري اها سڃاڻپ ماهرن لاءِ بہ گهڻو ڪري ڏکي هوندي آهي. انهيءَ سبب حشرات لاءِ [[خودڪار جنس سڃاڻپ]] جا نظام تيار ٿيا آهن، مثال طور ڊيزي، ايبس، اسپائڊا ۽ ڊرا-ونگ.
[[File:DSIR archive G23 175.jpg|thumb|ميداني علائقي ۾ نمونا گڏ ڪندڙ هڪ حشراتياتي ماهر.]]

== استعمال ==

=== جيتن جو ڪنٽرول ===
{{وڌيڪ معلومات|حشري جيتن جو ڪنٽرول}}
1994ع ۾ آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي جيتن جي ڪنٽرول واري صنعت لاءِ ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ اينٽومولاجسٽ (ACE) نالي هڪ نئون [[پيشيور سرٽيفڪيشن]] پروگرام شروع ڪيو. ”حقيقي حشراتياتي ماهر“ طور قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ عام طور اعليٰ ڊگري ضروري هوندي آهي، ۽ گهڻا حشراتياتي ماهر پي ايڇ ڊي ڪندا آهن. جيتوڻيڪ روايتي مفهوم ۾ اهي حقيقي حشراتياتي ماهر ناهن، پر اي سي اي سرٽيفڪيشن حاصل ڪندڙ ماڻهن کي ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر سڏي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;c855&quot;&gt;{{cite web | title=ACE Certification | website=ACE Certification | url=https://entocert.org/ace | access-date=2024-06-03}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي پاران هلندڙ ٻين سندي پروگرامن جون قابليتي گهرجون مختلف آهن. انهن پروگرامن ۾ عوامي صحت حشراتيات (PHE)، سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن (CIT) ۽ بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر (BCE) شامل آهن. عوامي صحت حشراتيات ۾ قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ اهڙن آرٿروپوڊن جي قسمن بابت امتحان پاس ڪرڻو پوندو آهي جيڪي بيماريون ڦهلائي سگهن ٿا ۽ طبي پيچيدگين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. انهن ماڻهن کي اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي پڻ ڏيڻي پوندي آهي. سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن بڻجڻ جي خواهشمندن کي جيتن جي انتظام ۾ لڳ ڀڳ 1 کان 4 سالن جو تجربو حاصل ڪرڻ ۽ لاڳاپيل ڄاڻ تي ٻڌل امتحان ڪاميابيءَ سان پاس ڪرڻو پوندو آهي. عوامي صحت حشراتيات وانگر انهن کي پڻ اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻي پوندي آهي ۽ جيت مار دوائن جي استعمال لاءِ منظور ٿيل هجڻ ضروري آهي. بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر بڻجڻ لاءِ ٻن امتحانن کي پاس ڪرڻ، اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻ ۽ هر 12 مهينن دوران مخصوص تعليمي گهرجون پوريون ڪرڻ ضروري آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Roster {{!}} Certification - Entomological Society of America |url=https://entocert.org/roster |access-date=2023-10-08 |website=entocert.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== عدالتي جاچ ===
{{مک|عدالتي حشراتيات}}
[[عدالتي حشراتيات]]، [[عدالتي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا لاشن يا ڏوهن جي واقعن وارن هنڌن جي آس پاس ملندڙ حشرات جو اڀياس ڪري ٿي. ان ۾ [[لاش]]ن تي عام طور ملندڙ حشرات جا قسم، انهن جا حياتياتي چڪر، مختلف ماحولن ۾ انهن جي موجودگي ۽ [[گلڻ سڙڻ]] سان گڏ حشرات جي مجموعن ۾ ايندڙ تبديلين جو اڀياس شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forensic Entomology |url=https://www.exploreforensics.co.uk/forensic-entomology.html#:~:text=Forensic%20entomologists%20study%20the%20kinds,has%20been%20there,%20if%20it |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223193439/http://exploreforensics.co.uk/forensic-entomology.html#:~:text=Forensic%20entomologists%20study%20the%20kinds,has%20been%20there,%20if%20it |url-status=usurped |archive-date=February 23, 2009 |access-date=2022-04-10 |work=Explore Forensics}}&lt;/ref&gt;

=== طب ===
{{مک|طبي حشراتيات}}
[[طبي حشراتيات]] انهن [[حشرو|حشرات]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] تي ڌيان ڏئي ٿي جيڪي انساني صحت تي اثرانداز ٿين ٿا. جانورن جي حشراتيات کي پڻ هن زمري ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ جانورن جون ڪيتريون بيماريون هڪ جنس کان ٻي جنس ڏانهن منتقل ٿي انساني صحت لاءِ خطرو بڻجي سگهن ٿيون، مثال طور ڍورن جي انسيفلائٽس. طبي حشراتيات ۾ بيمارين کي ڦهلائيندڙ آرٿروپوڊ [[ناقل (وبايات)|ناقلن]] جي رويي، ماحوليات ۽ [[وبايات]] بابت سائنسي تحقيق پڻ شامل آهي. ان سان گڏ عوامي تحفظ جي مفاد ۾ عام ماڻهن، مقامي ۽ رياستي عملدارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين تائين ڄاڻ پهچائڻ پڻ هن شعبي جو اهم حصو آهي.

== ذيلي شعبا ==
[[File:ENTO Museum Barcode.jpeg|thumb|پن سان لڳايل ڀونئر جي نموني تي مجموعي بارڪوڊ جو مثال]]
ڪيترائي حشراتياتي ماهر حشرات جي ڪنهن هڪ راڄ يا خاندان ۾ تخصص حاصل ڪندا آهن، ۽ انهن مان ڪيترن ئي ذيلي شعبن جا پنهنجا عام نالا آهن، جيڪي اڪثر (پر هميشه نه) لاڳاپيل گروهه جي سائنسي نالي مان ورتل هوندا آهن:

* [[ڪوليوپٽرولوجي]] – [[ڀونئر]]
* [[ڊپٽرولوجي]] – [[مک|مکيون]]
* [[اوڊوناٽولوجي]] – [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون ۽ ڊيمزل مکيون]]
* [[هيميپٽرولوجي]] – [[هيميپٽرا|حقيقي جيت]]
* [[آئيسوپٽرولوجي]] – [[اڏوهي]]
* [[ليپيڊوپٽرولوجي]] – [[پتنگ]] ۽ [[پوپٽ]]
* [[ميليٽولوجي]] (يا ''ايپيولوجي'') – [[ماکيءَ جي مک]]
* [[مرميڪولوجي]] – [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]]
* [[آرٿوپٽرولوجي]] – [[ماڪڙ]]، [[سانوڻ جيت]] وغيره
* [[ٽريڪوپٽرولوجي]] – [[ڪيڊس مکيون]]
* [[ويسپولوجي]] – سماجي [[ڀنڀوريون]]

== تنظيمون ==
ٻين سائنسي تخصصن وانگر حشراتياتي ماهرن جون بہ ڪيتريون مقامي، قومي ۽ بين الاقوامي تنظيمون آهن. مخصوص ذيلي شعبن ۾ تخصص رکندڙ تنظيمون پڻ موجود آهن.
* [[شوقين حشراتياتي ماهرن جي سوسائٽي]]
* [[برطانوي حشراتياتي ۽ قدرتي تاريخ سوسائٽي]]
* [[آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[ڪئناڊا جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[جاپان جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[ڪريفيلڊ حشراتياتي انجمن]]
* [[شاهي حشراتياتي سوسائٽي]]
* آسٽريليا جي حشراتياتي سوسائٽي&lt;ref&gt;[https://www.austentsoc.org.au/ Australian Entomological Society]&lt;/ref&gt;
* نيوزيلينڊ جي حشراتياتي سوسائٽي&lt;ref&gt;[https://ento.org.nz/ Entomological Society of New Zealand]&lt;/ref&gt;

== تحقيقي مجموعا ==
هي عجائب گهرن، يونيورسٽين يا تحقيقي ادارن ۾ رکيل چونڊ تمام وڏن حشري مجموعن جي فهرست آهي.

=== ايشيا ===
* [[هندستان جو حيوانياتي سروي]]، [[ڪولڪتا]]، [[هندستان]]
* [[هايڪ مرزايانس حشرات عجائب گهر]]، [[تهران]]، [[ايران]]

=== آفريڪا ===
* ناتال عجائب گهر، [[پيٽرميرٽزبرگ]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nmsa.org.za|title=KwaZulu-Natal Museum}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليشا ===
[[File:LU Entomology Museum DSC8583.jpeg|thumb|[[لنڪن يونيورسٽي حشراتياتي تحقيقي مجموعو|حشراتياتي تحقيقي مجموعو]]، [[لنڪن يونيورسٽي (نيوزيلينڊ)|لنڪن يونيورسٽي]]، نيوزيلينڊ، نگران [[جان ميرس]] سان گڏ]]
* سي ايس آءِ آر او آسٽريليائي قومي حشري مجموعو، [[ڪينبرا]]، [[آسٽريليا]]
* [[لنڪن يونيورسٽي حشراتياتي تحقيقي مجموعو]]، لنڪن، [[نيوزيلينڊ]]

=== يورپ ===
&lt;!-- مهرباني ڪري الف ب وار ترتيب برقرار رکو --&gt;
* باويريا جو رياستي حيوانياتي مجموعو، زولاجشي شٽاٽساملونگ ميونخ، [[ميونخ]]، [[جرمني]]
* [[قدرتي تاريخ عجائب گهر، لنڊن]]، [[برطانيا]]
* [[سينڪنبرگ جرمن حشراتياتي ادارو]]، ميونخيبيرگ، جرمني

=== گڏيل رياستون ===
* [[فلاڊيلفيا قدرتي سائنسز اڪيڊمي]]، [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا
* [[بوهارٽ حشراتياتي عجائب گهر]]، ڊيوس، ڪيليفورنيا
* [[حشراتيات جو شعبو، قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر]]، [[واشنگٽن ڊي سي]]
* [[حشراتياتي تحقيقي عجائب گهر]]، ريورسائيڊ، ڪيليفورنيا
* [[ايسگ حشراتياتي عجائب گهر]]، برڪلي، ڪيليفورنيا
* [[فراسٽ حشراتياتي عجائب گهر]]، يونيورسٽي پارڪ، پينسلوانيا
* [[اتر ڪيرولائنا اسٽيٽ يونيورسٽي حشري عجائب گهر]]، ريلي، اتر ڪيرولائنا

=== ڪئناڊا ===
* [[ڪئناڊا جو قدرتي عجائب گهر]]، [[اوٽاوا]]، [[اونٽاريو]]
* ڪئناڊا جو قومي حشرات، اراڪنڊ ۽ نيميٽوڊ مجموعو، [[ڪئناڊا جي زراعت ۽ زرعي خوراڪ]]، اوٽاوا، اونٽاريو
* ليمن حشراتياتي عجائب گهر، مونٽريال، ڪيوبيڪ
* جي. بي. والس/آر. اي. رافلي حشراتياتي عجائب گهر، ونيپيگ، مينيٽوبا
* گيلف يونيورسٽي حشري مجموعو، [[گيلف]]، [[اونٽاريو]]

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|حياتيات|حشرات}}
{{col div|colwidth=20em}}
* [[اراڪنڊيات]]
* [[قشرياتيات]]
* [[ثقافتي حشراتيات]]
* [[نسلي حشراتيات]]
* [[حشرات ۾ گرميءَ جو ضابطو]]
* [[ٽپال ٽڪلين تي حشرات]]
* [[حشراتياتي رسالن جي فهرست]]
* [[گهڻ پيريات]]
* [[حشراتيات جي وقتوار تاريخ – 1800–1850]]
* [[حشراتيات جي وقتوار تاريخ – 1850–1900]]
* [[1900ع کان پوءِ حشراتيات جي وقتوار تاريخ]]
{{colend}}

==حوالا==</text>
      <sha1>gycyo545hoqr0uezcog6zdqull51ui4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413460</id>
      <parentid>413459</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24802" sha1="qb24zcy24rme1uudeq67ww0x1hgw7zz" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حشرات جو سائنسي اڀياس}}

{|align=right
|&lt;imagemap&gt;
File:Insecta Diversity.jpg|300px
rect 0 0 333 232 [[عام وڇون مک]]
rect 0 232 333 470 [[نيرو شهنشاهه]]
rect 0 696 333 470 [[ڪافي ماڪڙ]]
rect 0 928 333 700 [[يورپي ڪن ڪينئون]]
rect 0 1160 333 930 [[سرڪي واري مک]]
rect 0 1392 333 1160 [[جرمن ڀنڀوري]]

rect 666 0 333 232 [[مارچ ڀوري مئي مک]]
rect 666 232 333 470 [[ٻٽو ڍولچي]]
rect 666 696 333 470 [[ڪتي جو پسو]]
rect 666 928 333 700 [[قديم دنيا جو سوئيلوٽيل]]
rect 666 1160 333 930 [[يورپي مينٽس]]
rect 666 1392 333 1160 [[فلئيم فلپينيڪم]]

rect 999 0 666 232 [[مٿي جي جونءَ]]
rect 999 232 666 470 [[چاندي مک]]
rect 999 696 666 470 [[ڪرائسوپا پرلا]]
rect 999 928 666 700 [[يورپي هرڻ ڀونئر]]
rect 999 1160 666 930 [[اتر وارو فصل ڪٽيندڙ اڏوهي]]
rect 999 1392 666 1160 [[ڊائڪروسٽگما فليويپس]]
&lt;/imagemap&gt;{{center|مختلف راڄن سان تعلق رکندڙ حشرات جو تنوع}}
|}
'''حشراتيات''' يا '''اينٽامولاجي''' ([[انگريزي]]: '''Entomology'''): [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ ἔντομον (''éntomon'')، معنيٰ ”حشرو“ یا جيت، ۽ λόγος (''lógos'')، معنيٰ ”اڀياس“، مان نڪتل آهي،&lt;ref name=&quot;Liddell 1980&quot;&gt;{{cite book | author = [[هينري جارج لڊيل|لڊيل، هينري جارج]] and [[رابرٽ اسڪاٽ (ٻولي ماهر)|رابرٽ اسڪاٽ]] | year = 1980 | title = [[هڪ يوناني-انگريزي لغت]] | publisher = [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] | location = برطانيا | isbn = 0-19-910207-4| edition = مختصر }}&lt;/ref&gt; ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي جيڪا [[جيت|جيتن]] جي اڀياس تي ڌيان ڏئي ٿي. حشراتيات جو اڀياس ڪندڙن کي '''حشراتيات جا ماهر''' چيو ويندو آهي. ماضيءَ ۾ ''حشري'' جو اصطلاح ايترو مخصوص نه هو، ۽ تاريخي طور حشراتيات جي وصف ۾ ٻين [[آرٿروپوڊ]] گروهن سان تعلق رکندڙ [[جانور]]ن، جهڙوڪ [[اراڪنڊ]]، [[گهڻ پيرا]] ۽ [[قشريات]] جو اڀياس پڻ شامل هو. آمريڪي انگريزيءَ ۾ هن شعبي کي انسڪٽالاجي پڻ چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ برطانوي انگريزيءَ ۾ انسڪٽالاجي مان مراد حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپن جو اڀياس آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/insectology |title=Insectology |publisher=Collins |website=www.collinsdictionary.com |access-date=8 November 2024 }}&lt;/ref&gt;

حشراتيات ذريعي حشرات جي 13 لک کان وڌيڪ [[جنس (حياتيات)|جنسن]] کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2009 |edition=2 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090519170802/http://www.environment.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species%2Dnumbers/index.html |url-status=dead |archive-date=2009-05-19 |access-date=2007-10-26 }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{For timeline}}
[[File:TRES18481.jpg|thumb|''حشراتياتي سوسائٽي جي ٽرانزيڪشنز''، 1848ع مان هڪ تختي]]
[[File:Compilation of 100 Trigonopterus species - 1742-9994-10-15-3.png|thumb|[[ڊي اين اي بارڪوڊنگ]] جي استعمال سان ''[[ٽريگونوپٽيرس]]'' جون هي 100 جنسون هڪ ئي وقت بيان ڪيون ويون.]]

حشراتيات جون پاڙون [[قبل از تاريخ]] دور کان وٺي لڳ ڀڳ سڀني انساني [[ثقافت]]ن ۾ ملن ٿيون، خاص طور [[زراعت]] جي حوالي سان (خاص ڪري [[حياتي ڪنٽرول]] ۽ [[ماکيءَ جي مک پالنا]]).&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Smith |first1=Edward H. |last2=Kennedy |first2=George G |title=Chapter 119 - History of Entomology |chapter=History of Entomology |encyclopedia=Encyclopedia of Insects (Second Edition) |date=2009 |pages=449–458 |doi=10.1016/B978-0-12-374144-8.00128-4 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374144-8 |editor1-last=Resh |editor1-first=Vincent H.|editor2-last=Cardé |editor2-first=Ring T.}}&lt;/ref&gt; رومي فطري فلسفي [[پليني بزرگ]] (23–79ع) حشرات جي قسمن بابت هڪ ڪتاب لکيو،&lt;ref&gt;{{citation|title=Naturalis Historia|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D11}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ [[ڪوفي نحوين|ڪوفي]] عالم [[ابن الاعرابي]] (760–845ع) مکين بابت ''ڪتاب الذباب'' ({{lang|ar|كتاب الذباب}}) لکيو. تنهن هوندي بہ جديد مفهوم ۾ سائنسي اڀياس نسبتاً تازو، 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;Antonio Saltini, ''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984–89, {{ISBN|88-206-2412-5}}, {{ISBN|88-206-2413-3}}, {{ISBN|88-206-2414-1}}, {{ISBN|88-206-2415-X}}&lt;/ref&gt; [[اوليسي آلڊرووانڊي]] جو {{lang|la|De Animalibus Insectis}} (حشري جانورن بابت) 1602ع ۾ شايع ٿيو. خوردبيني ماهر [[يان سوامرڊام]] ''حشرات جي تاريخ'' شايع ڪئي، جنهن ۾ هن حشرات جي توليدي عضون ۽ [[ڪايا پلٽ (حياتيات)|ڪايا پلٽ]] کي صحيح نموني بيان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Entomology |date=21 March 2024 |url=https://www.britannica.com/science/entomology |publisher=Encyclopaedia Britannica}}&lt;/ref&gt; 1705ع ۾ [[ماريا سيبيلا ميريئن]] [[ڊچ سورينام]] جي استوائي حشرات بابت {{lang|la|Metamorphosis Insectorum Surinamensium}} نالي ڪتاب شايع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Lepidoptera, moths and butterflies: Evolution, Systematics and Biogeography |last=Kristensen |first=Niels P. |editor= Kristensen, Niels P.|series=Volume 4, Part 35 of Handbuch der Zoologie:Eine Naturgeschichte der Stämme des Tierreiches. Arthropoda: Insecta|year=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015704-8 |page= 1 |chapter=Historical Introduction}}&lt;/ref&gt;

جنسن جي نالن ۽ درجابنديءَ سان لاڳاپيل شروعاتي حشراتياتي ڪم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[عجائبات جي الماري|عجائبات جون الماريون]] رکڻ جي رواج سان ڳنڍيل هئا. گڏ ڪرڻ جي هن شوق سبب قدرتي تاريخ جون سوسائٽيون قائم ٿيون، ذاتي مجموعن جون نمائشون لڳيون ۽ نون جنسن جي دستاويزبندي ۽ علمي رابطن کي محفوظ ڪرڻ لاءِ رسالا شايع ٿيڻ لڳا. ڪيترائي گڏ ڪندڙ امير طبقي سان تعلق رکندا هئا ۽ دنيا جي مختلف علائقن جي گڏ ڪندڙن ۽ واپارين وچ ۾ هڪ واپار پڻ وجود ۾ آيو. هن دور کي ”دلير حشراتيات جو دور“ چيو ويو آهي. [[وليم ڪربي (حشراتيات جو ماهر)|وليم ڪربي]] کي انگلينڊ ۾ وڏي پيماني تي حشراتيات جو باني سمجهيو وڃي ٿو. [[وليم اسپينس (حشراتيات جو ماهر)|وليم اسپينس]] سان گڏجي هن حشراتيات بابت جامع ڪتاب ''حشراتيات جو تعارف'' شايع ڪيو، جنهن کي هن موضوع جو بنيادي متن سمجهيو وڃي ٿو. هن 1833ع ۾ لنڊن ۾ [[شاهي حشراتياتي سوسائٽي]] قائم ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي، جيڪا دنيا جي شروعاتي اهڙين سوسائٽين مان هڪ هئي؛ جڏهن تہ ان کان اڳ [[اوريلين سوسائٽي]] جهڙا ادارا 1740ع واري ڏهاڪي کان موجود هئا. 19هين صديءَ جي آخر ۾ زراعت ۽ نوآبادياتي واپار جي واڌ ”اقتصادي حشراتيات جي دور“ کي جنم ڏنو، جنهن سان يونيورسٽين جي واڌ ۽ حياتيات جي شعبي ۾ تربيت سان گڏ پيشيور حشراتياتي ماهر وجود ۾ آيا.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Elias, Scott A.|year=2014|title=A Brief History of the Changing Occupations and Demographics of Coleopterists from the 18th Through the 20th Century|journal=Journal of the History of Biology|volume=47|issue=2|pages=213–242|doi=10.1007/s10739-013-9365-9|jstor=43863376|pmid=23928824|s2cid=24812002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bq05ecMx-owC&amp;pg=PA27|title=Bugs and the Victorians|publisher=Yale University Press|author=Clark, John F.M.|year=2009|pages=26–27|isbn=978-0300150919}}&lt;/ref&gt;

19هين ۽ 20هين صديءَ دوران حشراتيات تيزيءَ سان ترقي ڪئي ۽ وڏي تعداد ۾ ماڻهن ان جو اڀياس ڪيو، جن ۾ [[چارلس ڊارون]]، [[ژان هينري فابر]]، [[ولاديمير نابوڪوف]]، [[ڪارل فون فريش]] (1973ع جو [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/medicine/laureates/1973/frisch-lecture.html|title=Karl von Frisch – Nobel Lecture: Decoding the Language of the Bee}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻه ڀيرا [[پلٽزر انعام]] ماڻيندڙ [[اي. او. ولسن]] جهڙيون مشهور شخصيتون شامل آهن.

عجائب گهرن ۾ مجموعن جي سنڀال ۽ تحقيقي مدد وسيلي ماڻهن جي حشراتياتي ماهر بڻجڻ جي پڻ هڪ تاريخ رهي آهي،&lt;ref name=&quot;Starrs NMNH&quot;&gt;{{cite web|last1=Starrs|first1=Siobhan|title=A Scientist and a Tinkerer – A Story in a Frame|url=http://nmnh.typepad.com/100years/2010/08/a-scientist-and-a-tinkerer-a-story-in-a-frame.html|website=National Museum of Natural History Unearthed|publisher=National Museum of Natural History|access-date=19 March 2017|date=10 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319195756/http://nmnh.typepad.com/100years/2010/08/a-scientist-and-a-tinkerer-a-story-in-a-frame.html|archive-date=19 March 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جيئن سمٿسونين جي [[قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر|قدرتي تاريخ جي قومي عجائب گهر]] ۾ [[سوفي لٽرلو]]. حشرات جي سڃاڻپ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ عام شوق بڻجي رهي آهي، جنهن ۾ [[پوپٽ]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Prudic |first1=KL |last2=McFarland |first2=KP |last3=Oliver |first3=JC |last4=Hutchinson |first4=RA |last5=Long |first5=EC |last6=Kerr |first6=JT |last7=Larrivée |first7=M |title=eButterfly: Leveraging Massive Online Citizen Science for Butterfly Conservation. |journal=Insects |date=18 May 2017 |volume=8 |issue=2 |page=53 |doi=10.3390/insects8020053 |doi-access=free |pmid=28524117 |pmc=5492067 }}&lt;/ref&gt; ۽ (نسبتاً گهٽ حد تائين) [[ڀنڀوري]] سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bried |first1=Jason |last2=Ries |first2=Leslie |last3=Smith |first3=Brenda |last4=Patten |first4=Michael |last5=Abbott |first5=John |last6=Ball-Damerow |first6=Joan |last7=Cannings |first7=Robert |last8=Cordero-Rivera |first8=Adolfo |last9=Córdoba-Aguilar |first9=Alex |last10=De Marco |first10=Paulo |last11=Dijkstra |first11=Klaas-Douwe |last12=Dolný |first12=Aleš |last13=van Grunsven |first13=Roy |last14=Halstead |first14=David |last15=Harabiš |first15=Filip |last16=Hassall |first16=Christopher |last17=Jeanmougin |first17=Martin |last18=Jones |first18=Colin |last19=Juen |first19=Leandro |last20=Kalkman |first20=Vincent |last21=Kietzka |first21=Gabriella |last22=Mazzacano |first22=Celeste Searles |last23=Orr |first23=Albert |last24=Perron |first24=Mary Ann |last25=Rocha-Ortega |first25=Maya |last26=Sahlén |first26=Göran |last27=Samways |first27=Michael |last28=Siepielski |first28=Adam |last29=Simaika |first29=John |last30=Suhling |first30=Frank |last31=Underhill |first31=Les |last32=White |first32=Erin |title=Towards Global Volunteer Monitoring of Odonate Abundance |journal=BioScience |date=16 October 2020 |volume=70 |issue=10 |pages=914–923 |doi=10.1093/biosci/biaa092 |url=https://academic.oup.com/bioscience/article/70/10/914/5899941?login=false|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

گهڻن حشرات کي آسانيءَ سان [[راڄ (حياتيات)|راڄ]] ۾ رکي سگهجي ٿو، جيئن [[هائيمينوپٽرا]] (ماکيءَ جون مکيون، ڀنڀوريون ۽ ماڪوڙيون) يا [[ڪوليوپٽرا]] (ڀونئر). تنهن هوندي بہ نسل يا جنس جي سطح تائين سڃاڻپ عام طور رڳو [[سڃاڻپ ڪنجي]] ۽ [[مونوگراف]] جي استعمال سان ممڪن هوندي آهي. جيئن تہ [[حشرات]] جي جماعت ۾ تمام وڏي تعداد ۾ جنسون آهن (رڳو ڀونئرن جون 330,000 کان وڌيڪ جنسون)، ۽ انهن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪندڙ خاصيتون عام ماڻهن لاءِ اڻڄاتل ۽ اڪثر تمام باريڪ هونديون آهن (يا خوردبيني کان سواءِ نظر ئي نه اينديون آهن)، تنهنڪري اها سڃاڻپ ماهرن لاءِ بہ گهڻو ڪري ڏکي هوندي آهي. انهيءَ سبب حشرات لاءِ [[خودڪار جنس سڃاڻپ]] جا نظام تيار ٿيا آهن، مثال طور ڊيزي، ايبس، اسپائڊا ۽ ڊرا-ونگ.
[[File:DSIR archive G23 175.jpg|thumb|ميداني علائقي ۾ نمونا گڏ ڪندڙ هڪ حشراتياتي ماهر.]]

== استعمال ==

=== جيتن جو ڪنٽرول ===
{{وڌيڪ معلومات|حشري جيتن جو ڪنٽرول}}
1994ع ۾ آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي جيتن جي ڪنٽرول واري صنعت لاءِ ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ اينٽومولاجسٽ (ACE) نالي هڪ نئون [[پيشيور سرٽيفڪيشن]] پروگرام شروع ڪيو. ”حقيقي حشراتياتي ماهر“ طور قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ عام طور اعليٰ ڊگري ضروري هوندي آهي، ۽ گهڻا حشراتياتي ماهر پي ايڇ ڊي ڪندا آهن. جيتوڻيڪ روايتي مفهوم ۾ اهي حقيقي حشراتياتي ماهر ناهن، پر اي سي اي سرٽيفڪيشن حاصل ڪندڙ ماڻهن کي ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر سڏي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;c855&quot;&gt;{{cite web | title=ACE Certification | website=ACE Certification | url=https://entocert.org/ace | access-date=2024-06-03}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي پاران هلندڙ ٻين سندي پروگرامن جون قابليتي گهرجون مختلف آهن. انهن پروگرامن ۾ عوامي صحت حشراتيات (PHE)، سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن (CIT) ۽ بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر (BCE) شامل آهن. عوامي صحت حشراتيات ۾ قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ اهڙن آرٿروپوڊن جي قسمن بابت امتحان پاس ڪرڻو پوندو آهي جيڪي بيماريون ڦهلائي سگهن ٿا ۽ طبي پيچيدگين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. انهن ماڻهن کي اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي پڻ ڏيڻي پوندي آهي. سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن بڻجڻ جي خواهشمندن کي جيتن جي انتظام ۾ لڳ ڀڳ 1 کان 4 سالن جو تجربو حاصل ڪرڻ ۽ لاڳاپيل ڄاڻ تي ٻڌل امتحان ڪاميابيءَ سان پاس ڪرڻو پوندو آهي. عوامي صحت حشراتيات وانگر انهن کي پڻ اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻي پوندي آهي ۽ جيت مار دوائن جي استعمال لاءِ منظور ٿيل هجڻ ضروري آهي. بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر بڻجڻ لاءِ ٻن امتحانن کي پاس ڪرڻ، اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻ ۽ هر 12 مهينن دوران مخصوص تعليمي گهرجون پوريون ڪرڻ ضروري آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Roster {{!}} Certification - Entomological Society of America |url=https://entocert.org/roster |access-date=2023-10-08 |website=entocert.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== عدالتي جاچ ===
{{مک|عدالتي حشراتيات}}
[[عدالتي حشراتيات]]، [[عدالتي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا لاشن يا ڏوهن جي واقعن وارن هنڌن جي آس پاس ملندڙ حشرات جو اڀياس ڪري ٿي. ان ۾ [[لاش]]ن تي عام طور ملندڙ حشرات جا قسم، انهن جا حياتياتي چڪر، مختلف ماحولن ۾ انهن جي موجودگي ۽ [[گلڻ سڙڻ]] سان گڏ حشرات جي مجموعن ۾ ايندڙ تبديلين جو اڀياس شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forensic Entomology |url=https://www.exploreforensics.co.uk/forensic-entomology.html#:~:text=Forensic%20entomologists%20study%20the%20kinds,has%20been%20there,%20if%20it |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223193439/http://exploreforensics.co.uk/forensic-entomology.html#:~:text=Forensic%20entomologists%20study%20the%20kinds,has%20been%20there,%20if%20it |url-status=usurped |archive-date=February 23, 2009 |access-date=2022-04-10 |work=Explore Forensics}}&lt;/ref&gt;

=== طب ===
{{مک|طبي حشراتيات}}
[[طبي حشراتيات]] انهن [[حشرو|حشرات]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] تي ڌيان ڏئي ٿي جيڪي انساني صحت تي اثرانداز ٿين ٿا. جانورن جي حشراتيات کي پڻ هن زمري ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ جانورن جون ڪيتريون بيماريون هڪ جنس کان ٻي جنس ڏانهن منتقل ٿي انساني صحت لاءِ خطرو بڻجي سگهن ٿيون، مثال طور ڍورن جي انسيفلائٽس. طبي حشراتيات ۾ بيمارين کي ڦهلائيندڙ آرٿروپوڊ [[ناقل (وبايات)|ناقلن]] جي رويي، ماحوليات ۽ [[وبايات]] بابت سائنسي تحقيق پڻ شامل آهي. ان سان گڏ عوامي تحفظ جي مفاد ۾ عام ماڻهن، مقامي ۽ رياستي عملدارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين تائين ڄاڻ پهچائڻ پڻ هن شعبي جو اهم حصو آهي.

== ذيلي شعبا ==
[[File:ENTO Museum Barcode.jpeg|thumb|پن سان لڳايل ڀونئر جي نموني تي مجموعي بارڪوڊ جو مثال]]
ڪيترائي حشراتياتي ماهر حشرات جي ڪنهن هڪ راڄ يا خاندان ۾ تخصص حاصل ڪندا آهن، ۽ انهن مان ڪيترن ئي ذيلي شعبن جا پنهنجا عام نالا آهن، جيڪي اڪثر (پر هميشه نه) لاڳاپيل گروهه جي سائنسي نالي مان ورتل هوندا آهن:

* [[ڪوليوپٽرولوجي]] – [[ڀونئر]]
* [[ڊپٽرولوجي]] – [[مک|مکيون]]
* [[اوڊوناٽولوجي]] – [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون ۽ ڊيمزل مکيون]]
* [[هيميپٽرولوجي]] – [[هيميپٽرا|حقيقي جيت]]
* [[آئيسوپٽرولوجي]] – [[اڏوهي]]
* [[ليپيڊوپٽرولوجي]] – [[پتنگ]] ۽ [[پوپٽ]]
* [[ميليٽولوجي]] (يا ''ايپيولوجي'') – [[ماکيءَ جي مک]]
* [[مرميڪولوجي]] – [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]]
* [[آرٿوپٽرولوجي]] – [[ماڪڙ]]، [[سانوڻ جيت]] وغيره
* [[ٽريڪوپٽرولوجي]] – [[ڪيڊس مکيون]]
* [[ويسپولوجي]] – سماجي [[ڀنڀوريون]]

== تنظيمون ==
ٻين سائنسي تخصصن وانگر حشراتياتي ماهرن جون بہ ڪيتريون مقامي، قومي ۽ بين الاقوامي تنظيمون آهن. مخصوص ذيلي شعبن ۾ تخصص رکندڙ تنظيمون پڻ موجود آهن.
* [[شوقين حشراتياتي ماهرن جي سوسائٽي]]
* [[برطانوي حشراتياتي ۽ قدرتي تاريخ سوسائٽي]]
* [[آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[ڪئناڊا جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[جاپان جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[ڪريفيلڊ حشراتياتي انجمن]]
* [[شاهي حشراتياتي سوسائٽي]]
* آسٽريليا جي حشراتياتي سوسائٽي&lt;ref&gt;[https://www.austentsoc.org.au/ Australian Entomological Society]&lt;/ref&gt;
* نيوزيلينڊ جي حشراتياتي سوسائٽي&lt;ref&gt;[https://ento.org.nz/ Entomological Society of New Zealand]&lt;/ref&gt;

== تحقيقي مجموعا ==
هي عجائب گهرن، يونيورسٽين يا تحقيقي ادارن ۾ رکيل چونڊ تمام وڏن حشري مجموعن جي فهرست آهي.

=== ايشيا ===
* [[هندستان جو حيوانياتي سروي]]، [[ڪولڪتا]]، [[هندستان]]
* [[هايڪ مرزايانس حشرات عجائب گهر]]، [[تهران]]، [[ايران]]

=== آفريڪا ===
* ناتال عجائب گهر، [[پيٽرميرٽزبرگ]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nmsa.org.za|title=KwaZulu-Natal Museum}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليشا ===
[[File:LU Entomology Museum DSC8583.jpeg|thumb|[[لنڪن يونيورسٽي حشراتياتي تحقيقي مجموعو|حشراتياتي تحقيقي مجموعو]]، [[لنڪن يونيورسٽي (نيوزيلينڊ)|لنڪن يونيورسٽي]]، نيوزيلينڊ، نگران [[جان ميرس]] سان گڏ]]
* سي ايس آءِ آر او آسٽريليائي قومي حشري مجموعو، [[ڪينبرا]]، [[آسٽريليا]]
* [[لنڪن يونيورسٽي حشراتياتي تحقيقي مجموعو]]، لنڪن، [[نيوزيلينڊ]]

=== يورپ ===
&lt;!-- مهرباني ڪري الف ب وار ترتيب برقرار رکو --&gt;
* باويريا جو رياستي حيوانياتي مجموعو، زولاجشي شٽاٽساملونگ ميونخ، [[ميونخ]]، [[جرمني]]
* [[قدرتي تاريخ عجائب گهر، لنڊن]]، [[برطانيا]]
* [[سينڪنبرگ جرمن حشراتياتي ادارو]]، ميونخيبيرگ، جرمني

=== گڏيل رياستون ===
* [[فلاڊيلفيا قدرتي سائنسز اڪيڊمي]]، [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا
* [[بوهارٽ حشراتياتي عجائب گهر]]، ڊيوس، ڪيليفورنيا
* [[حشراتيات جو شعبو، قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر]]، [[واشنگٽن ڊي سي]]
* [[حشراتياتي تحقيقي عجائب گهر]]، ريورسائيڊ، ڪيليفورنيا
* [[ايسگ حشراتياتي عجائب گهر]]، برڪلي، ڪيليفورنيا
* [[فراسٽ حشراتياتي عجائب گهر]]، يونيورسٽي پارڪ، پينسلوانيا
* [[اتر ڪيرولائنا اسٽيٽ يونيورسٽي حشري عجائب گهر]]، ريلي، اتر ڪيرولائنا

=== ڪئناڊا ===
* [[ڪئناڊا جو قدرتي عجائب گهر]]، [[اوٽاوا]]، [[اونٽاريو]]
* ڪئناڊا جو قومي حشرات، اراڪنڊ ۽ نيميٽوڊ مجموعو، [[ڪئناڊا جي زراعت ۽ زرعي خوراڪ]]، اوٽاوا، اونٽاريو
* ليمن حشراتياتي عجائب گهر، مونٽريال، ڪيوبيڪ
* جي. بي. والس/آر. اي. رافلي حشراتياتي عجائب گهر، ونيپيگ، مينيٽوبا
* گيلف يونيورسٽي حشري مجموعو، [[گيلف]]، [[اونٽاريو]]

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|حياتيات|حشرات}}
{{col div|colwidth=20em}}
* [[اراڪنڊيات]]
* [[قشرياتيات]]
* [[ثقافتي حشراتيات]]
* [[نسلي حشراتيات]]
* [[حشرات ۾ گرميءَ جو ضابطو]]
* [[ٽپال ٽڪلين تي حشرات]]
* [[حشراتياتي رسالن جي فهرست]]
* [[گهڻ پيريات]]
* [[حشراتيات جي وقتوار تاريخ – 1800–1850]]
* [[حشراتيات جي وقتوار تاريخ – 1850–1900]]
* [[1900ع کان پوءِ حشراتيات جي وقتوار تاريخ]]
{{colend}}

==حوالا==</text>
      <sha1>qb24zcy24rme1uudeq67ww0x1hgw7zz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميٽامارفوسس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80373</id>
    <revision>
      <id>413512</id>
      <parentid>295471</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T19:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32877" sha1="20c1wbln7umu0ia7lpjpoehb8sfbnl6" xml:space="preserve">{{Short description|ڪنهن جاندار جي جنيني مرحلي کان پوءِ واري نشونما دوران جسماني بناوت ۾ گهري تبديلي}}
{{Distinguish|ميٽامورفزم}}
{{About|حياتي عمل|فرانز ڪافڪا جي ناوليٽ|دي ميٽامورفوسس{{!}}''دي ميٽامورفوسس''|ٻيا استعمال}}
[[File:Dragonfly metamorphosis.jpg|thumb|هڪ [[ڀنڀوري]] پنهنجي ڪاياپلٽ جي آخري [[کل لاهڻ]] واري مرحلي مان گذري رهي آهي؛ هن عمل دوران اها پنهنجي [[نمف (حياتيات)|نمف]] واري شڪل مان بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿئي ٿي]]

'''ميٽامورفوسس''' يا '''ڪاياپلٽ''' هڪ [[حياتي عمل]] آهي، جنهن دوران ڪنهن جانور جي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] جي حصي طور ان جي جسماني بناوت ۾ نمايان ۽ نسبتاً اوچتي تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=metamorphosis |url=https://www.britannica.com/science/metamorphosis |access-date=2022-04-01 |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[جيت]]، [[مڇي]]ون، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]]، [[مولسڪ]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[نائڊيريا]]، [[ايڪائنوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]] ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن سان اڪثر [[غذائيت]] يا [[رويو|رويي]] ۾ پڻ تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What animals undergo incomplete metamorphosis? – Easierwithpractice.com |url=https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |access-date=2022-04-01 |website=easierwithpractice.com |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127012102/https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جانورن جون ڪجهه نوعون حياتي چڪر جي بلڪل مختلف مرحلن جي وچ ۾ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون؛ ٻيون نوعون نسبتاً هڪجهڙن مرحلن جي وچ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه ۾ ڪاياپلٽ ٿيندي ئي ناهي (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Truman |first=James W. |date=2019-12-02 |title=The Evolution of Insect Metamorphosis |journal=Current Biology |language=English |volume=29 |issue=23 |pages=R1252–R1268 |bibcode=2019CBio...29R1252T |doi=10.1016/j.cub.2019.10.009 |issn=0960-9822 |pmid=31794762 |s2cid=208541817 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[لاروا]] وارو مرحلو رکندڙ جاندار بالغ مرحلي تائين پهچڻ لاءِ ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hadfield |first1=Michael G. |date=1 December 2000 |title=Why and how marine-invertebrate larvae metamorphose so fast |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952100901976 |journal=Seminars in Cell &amp; Developmental Biology |volume=11 |issue=6 |pages=437–443 |doi=10.1006/scdb.2000.0197 |issn=1084-9521 |pmid=11145872 |url-access=subscription |access-date=7 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== لفظي بڻ بڻياد ==
لفظ ''ميٽامورفوسس'' [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ {{lang|el|μεταμόρφωσις}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;شڪل جي تبديلي، تبديل ٿيڻ&quot; آهي،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=Metamorphosis |dictionary=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2366805 |access-date=2012-08-26 |date=1940 |last2=Scott |first2=Robert |first1=Henry George |last1=Liddell |via=perseus.tufts.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪو {{lang|el|μετα-}} (''ميٽا-'')، معنيٰ &quot;پوءِ&quot;، ۽ {{lang|el|μορφή}} (''مورفي'')، معنيٰ &quot;شڪل&quot;، مان ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Metamorphosis&amp;searchmode=none |access-date=2012-08-26 |publisher=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt;

== هارموني ضابطو ==
جيتن ۾ واڌ ويجهه ۽ ڪاياپلٽ تي جسم جي اڳئين حصي ([[جسماني رخن جا اصطلاح|اڳئين]]) ڀرسان موجود [[اندروني رطوبتي غدود]]ن مان ٺهندڙ [[هارمون]] ضابطو رکن ٿا. [[جيت جو دماغ|جيت جي دماغ]] جا عصبي رطوبتي خليا [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن کي سرگرم ڪري ٿو. اهي غدود ٻيو هارمون، عام طور [[ايڪڊيسون]] (هڪ [[ايڪڊيسٽيروئڊ]])، خارج ڪن ٿا، جيڪو [[کل لاهڻ]]، يعني ٻاهرين ڍانچي جي ڇڄڻ، جو عمل شروع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Davies, 1998. Chapter 3.&lt;/ref&gt;

پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون دماغ جي پٺيان موجود عضوي [[ڪارپورا الاٽا]] کي پڻ [[نوجوان هارمون]] پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري ٿو، جيڪو [[کل لاهڻ]] دوران بالغ جانور جون خاصيتون پيدا ٿيڻ کان روڪي ٿو. مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن ۾ لاروا جي [[انسٽار]] مرحلن جي وچ واري کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، پيوپا واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ وقت اهو گهٽ هوندو آهي، جڏهن ته آخري، يعني [[اميگو|بالغ]] کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون بلڪل موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S.  6.3 Process and Control of Moulting in ''The Insects: An Outline of Entomology''. Blackwell Publishing,  2005. pp. 153–156.&lt;/ref&gt; [[پائروڪورس ايپٽرس|فائر بگ]] تي ڪيل تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته نوجوان هارمون [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ نمف جي انسٽار مرحلن جي تعداد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SlamaWilliams1965&quot;&gt;{{cite journal |last1=Slama |last2=Williams |year=1965 |title=Juvenile hormone activity for the bug Pyrrhocoris apterus |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=54 |issue=2 |pages=411–414 |bibcode=1965PNAS...54..411S |doi=10.1073/pnas.54.2.411 |pmc=219680 |pmid=5217430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghKonopova2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Konopova |first2=Barbora |last3=Smykal |first3=Vlastimil |last4=Jindra |first4=Marek |year=2011 |title=Common and Distinct Roles of Juvenile Hormone Signaling Genes in Metamorphosis of Holometabolous and Hemimetabolous Insects |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=12 |bibcode=2011PLoSO...628728K |doi=10.1371/journal.pone.0028728 |issn=1932-6203 |pmc=3234286 |pmid=22174880 |doi-access=free |article-number=e28728}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارڊيٽ]]ن ۾ ڪاياپلٽ آئيوڊوٿائيرونين جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني ڪارڊيٽن جي هڪ قديم آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;/&gt;

== جيت ==

[[File:Locust instars NMNS.jpg|thumb|ماڪڙ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ، جنهن ۾ مختلف انسٽار مرحلن جا نمف ڏيکاريل آهن. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

جيتن جي تنوع ۾ ڪاياپلٽ جا سڀئي ٽي قسم ملن ٿا: ڪاياپلٽ کان سواءِ (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;)، اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) ۽ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;). بي ڪاياپلٽ جيتن ۾ ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن ۾ تمام ٿورو فرق هوندو آهي، جنهن کي &quot;[[سڌي نشونما]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اڻ مڪمل ۽ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن جي ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن جي جسماني بناوت ۽ رويي ۾ نمايان فرق هوندا آهن. سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جاندارن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ مرحلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو پڻ شامل هوندو آهي.{{cn|date=February 2026}}

=== نشونما ۽ اصطلاح ===

[[File:Holometabolous vs. Hemimetabolous.svg|thumb|upright=1.5|ڪاياپلٽ جا ٻه قسم ڏيکاريل آهن. مڪمل [[مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت چئن واضح مرحلن مان گذري ٿو ۽ اهڙو بالغ بڻجي ٿو جيڪو لاروا جهڙو نه هوندو آهي. اڻ مڪمل [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت مڪمل تبديليءَ مان نٿو گذري، پر واڌ ويجهه دوران پنهنجي ٻاهرين ڍانچي جي کل لاهي نمف مان بالغ مرحلي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.]]

[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ [[جيت]]ن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[نمف (حياتيات)|نمف]] چيو وڃي ٿو. نشونما واڌ ويجهه ۽ [[کل لاهڻ]] جي بار بار ٿيندڙ مرحلن ذريعي اڳتي وڌي ٿي؛ انهن مرحلن کي [[انسٽار]] چيو وڃي ٿو. ننڍي عمر جون شڪليون بالغن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون، پر اهي ننڍيون هونديون آهن ۽ بالغن جون خاصيتون، جهڙوڪ پر ۽ جنسي عضوا، اڃا موجود نه هوندا آهن. مختلف انسٽارن جي نمفن جي جسامت ۽ جسماني بناوت ۾ فرق ٿورو هوندو آهي، جيڪو اڪثر جسماني تناسب ۽ حصن جي تعداد تائين محدود هوندو آهي؛ پوين انسٽارن ۾ ٻاهريان پرن جا ابتدائي حصا ٺهڻ لڳندا آهن. هڪ کل لاهڻ کان ٻئي کل لاهڻ تائين واري عرصي کي اسٽيڊيم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schaefer |first1=C.W. |date=March 1971 |title=Instar, Stadium, and Stage: A New Look at Old Questions |journal=Bulletin of the Entomological Society of America |volume=17 |issue=1 |page=17 |doi=10.1093/besa/17.1.17c}}&lt;/ref&gt;

[[مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[لاروا]] چيو وڃي ٿو ۽ اهي بالغن کان نمايان طور مختلف هوندا آهن. مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرندڙ جيت پهرين لاروا واري مرحلي مان گذرن ٿا، پوءِ [[پيوپا]] نالي غير سرگرم حالت ۾ داخل ٿين ٿا، جنهن کي پوپٽن ۾ &quot;[[پيوپا#ڪرائسالِس|ڪرائسالِس]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ آخرڪار بالغ جيت طور نڪري اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lowe&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lowe |first1=Tristan |last2=Garwood |first2=Russell P. |last3=Simonsen |first3=Thomas |last4=Bradley |first4=Robert S. |last5=Withers |first5=Philip J. |date=July 6, 2013 |title=Metamorphosis revealed: Time-lapse three-dimensional imaging inside a living chrysalis |journal=Journal of the Royal Society Interface |volume=10 |issue=84 |at=20130304 |bibcode=2013JRSI...1030304L |doi=10.1098/rsif.2013.0304 |pmc=3673169 |pmid=23676900}}&lt;/ref&gt;

=== ارتقا ===

جيتن جي سڀ کان ابتدائي شڪلن ۾ [[بي ڪاياپلٽ نشونما|سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو ته جيتن ۾ ڪاياپلٽ جي ارتقا سندن وڏي پيماني تي ارتقائي تنوع پيدا ٿيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه ابتدائي بي ڪاياپلٽ &quot;حقيقي جيت&quot; اڄ به موجود آهن، جهڙوڪ [[آرڪيئوگناٿا|برسٽل ٽيل]] ۽ [[سلور فش]]. [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ [[ڪاڪروچ]]، [[ماڪڙ]]، [[ڀنڀوري]] ۽ [[هيميپٽيرا|حقيقي بگ]] شامل آهن. نسلي ارتقائي لحاظ کان [[پرن وارا جيت]] گروهه جا سڀ جيت اڻ بالغ مرحلي کان بالغ مرحلي تائين شڪل، بناوت ۽ ظاهري صورت ۾ نمايان تبديليءَ مان گذرن ٿا. انهن جيتن ۾ يا ته [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ ٿيندي آهي، يا [[مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ شڪلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو شامل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated143&quot;&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S. 6.2 ''Life History Patterns and Phases in The Insects: An Outline of Entomology''.  pp. 143–153. 2005 by Blackwell Publishing&lt;/ref&gt;

اڻ مڪمل ڪاياپلٽ مان مڪمل ڪاياپلٽ جي ارتقا جي وضاحت لاءِ ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا آهن. انهن مان گهڻا هن سوال تي مرڪوز آهن ته اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جا وچ وارا مرحلا ارتقائي اصل جي لحاظ کان مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جي پيوپا واري مرحلي جا هم اصل آهن يا نه.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Where did the pupa come from? The timing of juvenile hormone signalling supports homology between stages of hemimetabolous and holometabolous insects | url=https://d6scj24zvfbbo.cloudfront.net/cff5c2a4a1c547ebf364f97ab9b2bd06/200000081-2a9522a954/2019ptb.pdf?ph=339f6e4ad4 | publisher=The Royal Society | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

=== گرمي پد تي دارومدار رکندڙ ڪاياپلٽ ===

2009ع جي هڪ مطالعي موجب، جيتن جي نشونما ۾ گرمي پد اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هر نوع لاءِ گرمي پد جون مخصوص حدون هونديون آهن، جن اندر اها پنهنجي نشونما جي مختلف مرحلن مان اڳتي وڌي سگهي ٿي. اهي حدون ماحولياتي خاصيتن کان گهڻو متاثر نٿيون ٿين، پر نسلي ارتقائي لحاظ کان انهن ماحولياتي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري چڪيون آهن، جن ۾ جيت رهن ٿا.&lt;ref&gt;Dixon, A. F. G., A. Honěk, P. Keil, M. A. A. Kotela, A. L. Šizling, and V. Jarošík. 2009. Relationship between the minimum and maximum temperature thresholds for development in insects. Funct. Ecol. 23: 257–264.&lt;/ref&gt;

=== نشونما ===

2008ع جي تحقيق موجب بالغ ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'' اهڙو رويو ياد رکي سگهي ٿو، جيڪو هن [[سُنڊي]] واري مرحلي ۾ سکيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Douglas J. Blackiston, Elena Silva Casey &amp; Martha R. Weiss |year=2008 |title=Retention of memory through metamorphosis: can a moth remember what it learned as a caterpillar? |journal=[[پلوس ون]] |volume=3 |issue=3 |bibcode=2008PLoSO...3.1736B |doi=10.1371/journal.pone.0001736 |pmc=2248710 |pmid=18320055 |doi-access=free |article-number=e1736}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻي سُنڊي، [[يوٽيٿيسا اورنيٽرڪس|آرائشي پتنگي جي سُنڊي]]، پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪيل زهريلا مادا ڪاياپلٽ مان گذرڻ کان پوءِ بالغ مرحلي تائين پاڻ سان رکي سگهي ٿي، جتي اهي زهريلا مادا اڃا به شڪارين کان بچاءَ جو ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Conner |first=W.E. |title=Tiger Moths and Woolly Bears—behaviour, ecology, and evolution of the Arctiidae |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2009 |location=New York |pages=1–10}}&lt;/ref&gt;

[[رٿيل خلوي موت]] [[جنيني نشونما]] ۽ ڪاياپلٽ ٻنهي ۾ شامل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Gyunghee |last2=Sehgal |first2=Ritika |last3=Wang |first3=Zixing |last4=Nair |first4=Sudershana |last5=Kikuno |first5=Keiko |last6=Chen |first6=Chun-Hong |last7=Hay |first7=Bruce |last8=Park |first8=Jae H. |date=2013-03-15 |title=Essential role of grim-led programmed cell death for the establishment of corazonin-producing peptidergic nervous system during embryogenesis and metamorphosis in Drosophila melanogaster |journal=Biology Open |volume=2 |issue=3 |pages=283–294 |doi=10.1242/bio.20133384 |issn=2046-6390 |pmc=3603410 |pmid=23519152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zakeri |first1=Zahra |last2=Lockshin |first2=Richard A. |date=2002-07-01 |title=Cell death during development |journal=Journal of Immunological Methods |volume=265 |issue=1–2 |pages=3–20 |doi=10.1016/s0022-1759(02)00067-4 |issn=0022-1759 |pmid=12072175}}&lt;/ref&gt; [[آٽوفيجي]] ۽ [[اپوپٽوسس]]، جيڪي رٿيل خلوي موت جا ٻه طريقا آهن، ٻئي جيتن جي ڪاياپلٽ دوران ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Rolff Johnston Reynolds p=20190063&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rolff |first1=Jens |last2=Johnston |first2=Paul R. |last3=Reynolds |first3=Stuart |date=2019-08-26 |title=Complete metamorphosis of insects |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |publisher=The Royal Society |volume=374 |issue=1783 |doi=10.1098/rstb.2019.0063 |issn=0962-8436 |pmc=6711294 |pmid=31438816 |article-number=20190063}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180 caption=&quot;گوبيءَ جي اڇي پوپٽ ''[[پيرس ريپي]]'' ۾ مڪمل ڪاياپلٽ ڏيکاريندڙ سلسلو&quot;&gt;
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller.jpg|[[لاروا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller2.jpg|[[پيوپا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae cocoon.jpg|ٻاهر نڪرڻ لاءِ تيار پيوپا
File:ChristianBauer Pieris rapae youngadult.jpg|[[بالغ]]
&lt;/gallery&gt;

== ڪارڊيٽا ==
=== ايمفيوڪسس ===
[[سيفالوڪارڊيٽا]] ۾ ڪاياپلٽ [[آئيوڊوٿائيرونين ڊي آئيوڊينيز|آئيوڊوٿائيرونين]] جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني [[ڪارڊيٽ]]ن جي هڪ آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;&gt;{{cite journal |last1=Denser |first1=Robert J. |year=2008 |title=Chordate Metamorphosis: Ancient Control by Iodothyronines |url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)00661-1.pdf |journal=Current Biology |volume=18 |issue=13 |pages=R567–9 |bibcode=2008CBio...18.R567D |doi=10.1016/j.cub.2008.05.024 |pmid=18606129 |s2cid=18587560 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== مڇيون ===

ڪجهه مڇيون، جن ۾ [[هڏيدار مڇيون]] ۽ [[ڄاڙين کان سواءِ مڇيون]] ٻئي شامل آهن، ڪاياپلٽ مان گذرن ٿيون. مڇين ۾ ڪاياپلٽ عام طور ٿائيرائڊ هارمون جي مضبوط ضابطي هيٺ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot; /&gt;

هڏن کان سواءِ مڇين مان [[ليمپري]] ان جو هڪ مثال آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ferreira-Martins |first=D. |last2=Wilson |first2=J.M. |last3=Kelly |first3=S.P. |last4=Kolosov |first4=D. |last5=McCormick |first5=S.D. |date=2021 |title=A review of osmoregulation in lamprey |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0380133021001222 |journal=Journal of Great Lakes Research |volume=47 |pages=S59–S71 |doi=10.1016/j.jglr.2021.05.003|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هڏيدار مڇين ۾ ڪاياپلٽ جا طريقا مختلف آهن.{{cn|date=August 2026}}

[[سالمن]] [[ٻن پاڻين وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي]] آهي، يعني اها [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري حياتيءَ کان [[سامونڊي پاڻي|کاري پاڻيءَ]] واري حياتيءَ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nuscimagazine.com/run-salmon-run|title=NU Sci Magazine|website=Nuscimagazine.com|access-date=July 15, 2026}}&lt;/ref&gt;

[[چپٽي مڇي]]ن جون ڪيتريون نوعون پنهنجي حياتيءَ جي شروعات [[ٻه طرفي هم شڪلي|ٻه طرفي هم شڪل]] جسم سان ڪن ٿيون، جنهن ۾ جسم جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ اک هوندي آهي؛ پر نشونما دوران هڪ اک جسم جي ٻئي پاسي منتقل ٿي ٻي اک سان گڏ اچي ٿي، ۽ اهو پاسو بالغ مڇيءَ جو مٿيون پاسو بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Guerrero-Peña |first=Laura |last2=Suarez-Bregua |first2=Paula |last3=Sánchez-Ruiloba |first3=Lucía |last4=Méndez-Martínez |first4=Luis |last5=García-Fernández |first5=Pablo |last6=Tur |first6=Ricardo |last7=Tena |first7=Juan J. |last8=Rotllant |first8=Josep |date=2024-03-01 |title=Unraveling the transcriptomic landscape of eye migration and visual adaptations during flatfish metamorphosis |url=https://www.nature.com/articles/s42003-024-05951-x |journal=Communications Biology |volume=7 |issue=1 |pages=253 |doi=10.1038/s42003-024-05951-x |doi-access=free |hdl=10261/349890 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

[[يورپي ايل]] پنهنجي حياتيءَ دوران ڪيترين ڪاياپلٽن مان گذري ٿي: لاروا واري مرحلي کان [[ليپٽوسيفالس]] مرحلي تائين، پوءِ براعظمي ڪناري وٽ تيزيءَ سان گلاس ايل ۾ تبديل ٿئي ٿي ([[جاپاني ايل]] ۾ اهو عمل اٺ ڏينهن وٺي ٿو)، ان کان پوءِ مٺي ۽ کاري پاڻيءَ جي سرحد تي لڳ ڀڳ ٻن مهينن دوران گلاس ايل تيزيءَ سان ايلور ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان کان پوءِ واڌ ويجهه جو ڊگهو مرحلو اچي ٿو ۽ آخرڪار اها آهستي آهستي لڏپلاڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. بالغ ٿيڻ کان اڳ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري مرحلي ۾ ايل ۾ [[فينوٽائپي لچڪ]] پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڇيون کائيندڙ ايل جون ڄاڙيون تمام ويڪريون ٿي وڃن ٿيون، جنهن سبب مٿو ڀٿل نظر اچي ٿو. [[ليپٽوسيفالس|ليپٽوسيفالي]] عام آهن ۽ سڀني [[ايلوپومورفا]]، يعني [[ٽارپن]] ۽ [[ايل]] جهڙين مڇين ۾ ملن ٿا.{{cn|date=February 2026}}

گهڻيون ٻيون هڏيدار مڇيون شروعات ۾ [[مڇيءَ جو آنو|آني]] مان غير متحرڪ لاروا، جن کي ''سيڪ فراءِ'' ([[فراءِ (حياتيات)|فراءِ]] جن وٽ [[زرديءَ جي ٿيلهي]] هوندي آهي)، ۾ تبديل ٿين ٿيون. پوءِ زرديءَ جي ٿيلهي جذب ٿيڻ کان پوءِ اهي متحرڪ لاروا بڻجن ٿيون، جن کي اڪثر [[فنگرلنگ (مڇي)|فنگرلنگ]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ [[انساني آڱر]] جيتري ٿي وڃي ٿي، ۽ پوءِ انهن کي پنهنجي خوراڪ پاڻ [[خوراڪ جي ڳولا|ڳولڻي]] پوي ٿي. ان کان پوءِ اهي ننڍي عمر واري مرحلي ۾ داخل ٿين ٿيون، جنهن دوران سندن جسماني بناوت ۽ رويو آهستي آهستي [[بالغ]] مڇين جهڙو ٿيڻ لڳي ٿو، تان جو آخرڪار [[جنسي بلوغت]] حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;Mader, Sylvia, ''Biology'' 9th ed. Ch. 31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. Jr, ''Fishes: an introduction to ichthyology'' 5th ed. 9.3: &quot;Development&quot; pp 148ff&lt;/ref&gt;

=== چار ٽنگا ===

==== معدوم گروهه ====

معدوم [[ٽيمينوسپونڊائل]] ۽ انهن جا جديد ٻه جليا نسل، گڏوگڏ ڪجهه [[سيموريامورفا]]، ڪاياپلٽ مان گذرندا هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ قديم [[ٽيٽراپوڊومورف]]ن ۾ [[سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ سيموريامورف [[ايمينيئوٽ]]ن، جن ۾ ٿڻائتا جانور، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ پکي شامل آهن، سان ٽيمينوسپونڊائلن ۽ ٻه جليائن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، تنهنڪري ٻه امڪان پيش ڪيا ويا آهن: يا ته زنده چار ٽنگن واري جانورن جو آخري گڏيل ابا ڏاڏو ڪاياپلٽ مان گذرندو هو، جيڪا پوءِ ايمينيئوٽن ۾ ختم ٿي وئي؛ يا ڪاياپلٽ ٽيمينوسپونڊائلن ۽ سيموريامورفن ۾ الڳ الڳ هڪجهڙي ارتقائي عمل ذريعي پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pardo |first=Jason D. |last2=Mann |first2=Arjan |date=2026-06-18 |title=Direct development of stem tetrapods across the fin-to-limb transition |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeb7635 |journal=Science |volume=392 |issue=6804 |pages=1292–1296 |doi=10.1126/science.aeb7635|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===== ٻه جليا =====

[[File:RanaTemporariaLarva2.jpg|thumb|ڪاياپلٽ کان بلڪل اڳ؛ ايندڙ تصوير ۾ ڏيکاريل مرحلي تائين پهچڻ لاءِ رڳو 24 ڪلاڪ گهربل آهن.]]
[[File:Rana Temporaria - Larva Final Stage.jpg|thumb|تقريباً مڪمل طور ڪارائتو [[عام ڏيڏر]]، جنهن ۾ ڪلين جي ٿيلهي جا ڪجهه آثار ۽ اڃا مڪمل نشونما نه ڪيل ڄاڙي موجود آهي]]

ٻه جليائن جي عام نشونما ۾ آنا پاڻيءَ ۾ ڏنا وڃن ٿا ۽ لاروا آبي زندگيءَ سان مطابقت رکن ٿا. [[ڏيڏر]]، [[ٽوڊ]] ۽ [[نيوٽ]] سڀ آنن مان ٻاهرين ڪلين وارن لارون طور نڪرن ٿا، پر ڦڦڙن ذريعي ساهه کڻندي ٻاهرين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪرڻ ۾ کين ڪجهه وقت لڳي ٿو.
ان کان پوءِ نيوٽن جا لاروا شڪاري طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جڏهن ته [[ٽيڊپول]] گهڻو ڪري پنهنجي سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن سان سطحن تان خوراڪ کرڙي کائين ٿا.{{cn|date=February 2026}}

ٻه جليائن ۾ ڪاياپلٽ رت ۾ [[ٿائيروڪسن]] جي مقدار سان ضابطي هيٺ رهي ٿي، جيڪو ڪاياپلٽ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته [[پروليڪٽن]] ان جي اثر جي مخالفت ڪري ٿو. مخصوص تبديليون مختلف بافتن لاءِ مقرر حدن تي دارومدار رکن ٿيون. ڇاڪاڻ⁠تہ جنيني نشونما جو گهڻو حصو والدين جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو، تنهنڪري مخصوص ماحولياتي حالتن سبب نشونما ۾ ڪيترائي موافقتي ڦيرڦار ٿين ٿا. انهيءَ ڪري ٽيڊپولن ۾ ڏندن لاءِ سڱ جهڙيون قطارون، مُڇون ۽ پن ٿي سگهن ٿا. اهي [[پاسي واري ليڪ]] واري حسي عضوي کي پڻ استعمال ڪن ٿا. ڪاياپلٽ کان پوءِ اهي عضوا غير ضروري ٿي وڃن ٿا ۽ [[اپوپٽوسس]] نالي ضابطي هيٺ خلوي موت ذريعي ٻيهر جذب ٿي وڃن ٿا. مخصوص ماحولياتي حالتن سان موافقت جو مقدار تمام گهڻو آهي ۽ اڃا به ڪيتريون نيون دريافتون ٿي رهيون آهن.{{cn|date=February 2026}}

===== '''ڏيڏر ۽ ٽوڊ''' =====

ڏيڏرن ۽ ٽوڊن ۾ نئين نڪتل ٽيڊپول جون ٻاهريون ڪليون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ڪلين جي ٿيلهي سان ڍڪجي وڃن ٿيون ۽ ڦڦڙ تيزيءَ سان ٺهڻ لڳن ٿا. اڳيون ٽنگون ڪلين جي ٿيلهي هيٺ ٺهن ٿيون، جڏهن ته پويون ٽنگون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ظاهر ٿين ٿيون. جنهن دوران ٽيڊپول ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ کائي ٿو. اهڙي خوراڪ هضم ڪرڻ لاءِ ٽيڊپول نسبتاً ڊگهي ۽ ورن وڪڙن واري آنت استعمال ڪن ٿا. تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪاياپلٽ جي شروعاتي مرحلن تائين ٽيڊپولن وٽ متوازن داخلي حياتياتي ضابطي وارو موٽ نظام موجود نه هوندو آهي. هن مرحلي تي سندن ڊگهي آنت ننڍي ٿيڻ شروع ٿئي ٿي ۽ سندن خوراڪ جيتن ڏانهن مائل ٿيڻ لڳي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bender |first=Melissa |date=March 28, 2018 |title=To eat or not to eat: ontogeny of hypothalamic feeding controls and a role for leptin in modulating life-history transition in amphibian tadpoles |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=285 |issue=1875 |doi=10.1098/rspb.2017.2784 |pmc=5897637 |pmid=29593109 |s2cid=4853293}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ جسم ۾ تيز تبديليون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏيڏر جي طرزِ زندگي مڪمل طور بدلجي وڃي ٿي. سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن وارو ورن وڪڙن وارو وات، ورن وڪڙن واري آنت سان گڏ، ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. جانور ۾ وڏي ڄاڙي ٺهي ٿي ۽ ڪليون پنهنجي ڪلين جي ٿيلهي سميت غائب ٿي وڃن ٿيون. اکيون ۽ ٽنگون تيزيءَ سان وڌن ٿيون، زبان ٺهي ٿي ۽ انهن سان گڏ عصبي ڄارن ۾ لاڳاپيل تبديليون پڻ اچن ٿيون، جهڙوڪ ٽن پاسن واري ڏسڻ جي صلاحيت جي ترقي ۽ پاسي واري ليڪ واري نظام جو خاتمو. اهي سڀ تبديليون لڳ ڀڳ هڪ ڏينهن اندر ٿي سگهن ٿيون. پڇ ڪجهه ڏينهن پوءِ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پڇ جي جذب ٿيڻ لاءِ ٿائيروڪسن جي وڌيڪ مقدار گهربل هوندي آهي.

===== '''سليمينڊر''' =====
سليمينڊرن جي نشونما تمام گهڻي متنوع آهي. ڪجهه نوعون آبي لاروا مان خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ جانور بڻجڻ دوران جسم جي وڏي پيماني تي نئين سر جوڙجڪ مان گذرن ٿيون، جڏهن ته [[ايڪسولوٽل]] جهڙيون ٻيون نوعون [[نيوٽني|پيڊومورفوسس]] ڏيکارين ٿيون ۽ ڪڏهن به خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ شڪل اختيار نٿيون ڪن. ''[[ايمبيسٽوما]]'' جنس ۾ پيڊومورف شڪلون ڪيترائي ڀيرا الڳ الڳ ارتقا پذير ٿيون آهن، ۽ ڪجهه نوعن ۾ پيڊومورفوسس ۽ مڪمل نشونما ٻئي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot;&gt;{{cite journal |last1=Laudet |first1=Vincent |date=September 27, 2011 |title=The Origins and Evolution of Vertebrate Metamorphosis |journal=Current Biology |volume=21 |issue=18 |pages=R726–R737 |bibcode=2011CBio...21.R726L |doi=10.1016/j.cub.2011.07.030 |pmid=21959163 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== نيوٽ =====

[[File:LarveKamsalamander.JPG|thumb|[[اتر وارو ڪرسٽيڊ نيوٽ|ڪرسٽيڊ نيوٽ]] جا وڏا ٻاهريان گل]]

نيوٽن ۾ ڪاياپلٽ خوراڪ جي تبديليءَ سبب نه، پر رهائشگاهه جي تبديليءَ سبب ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نيوٽن جا لاروا اڳ ئي شڪاري طور خوراڪ کائين ٿا ۽ بالغ ٿيڻ کان پوءِ به ائين ڪندا رهن ٿا. نيوٽن جا گل ڪڏهن به گلن جي ٿيلهي سان ڍڪيل نه هوندا آهن ۽ جانور جي پاڻي ڇڏڻ کان بلڪل اڳ ٻيهر جذب ٿين ٿا. بالغ نيوٽ پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ خشڪيءَ تي وڌيڪ تيزيءَ سان هلي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=Robbie |date=November–December 2005 |title=Consequences of Metamorphosis for the Locomotor Performance and Thermal Physiology of the Newt Triturus cristatus |journal=Physiological and Biochemical Zoology |volume=78 |issue=6 |pages=967–975 |doi=10.1086/432923 |jstor=10.1086/432923 |pmid=16228936 |s2cid=34285867}}&lt;/ref&gt; نيوٽن ۾ اڪثر بهار ۽ اونهاري دوران آبي مرحلو ۽ سياري دوران خشڪيءَ وارو مرحلو هوندو آهي. آبي مرحلي سان مطابقت لاءِ [[پروليڪٽن]] گهربل هارمون آهي، جڏهن ته خشڪيءَ واري مرحلي سان مطابقت لاءِ [[ٿائيروڪسن]] گهربل آهي. پهريون ڀيرو پاڻي ڇڏڻ وقت ٻاهريان گل مڪمل طور جذب ٿي وڃن ٿا، تنهنڪري ايندڙ آبي مرحلن دوران اهي ٻيهر پيدا نٿا ٿين.</text>
      <sha1>20c1wbln7umu0ia7lpjpoehb8sfbnl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413513</id>
      <parentid>413512</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T19:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35344" sha1="ja4259i0sry9ipkhwz4sgkrkrgkv46m" xml:space="preserve">{{Short description|ڪنهن جاندار جي جنيني مرحلي کان پوءِ واري نشونما دوران جسماني بناوت ۾ گهري تبديلي}}
{{Distinguish|ميٽامورفزم}}
{{About|حياتي عمل|فرانز ڪافڪا جي ناوليٽ|دي ميٽامورفوسس{{!}}''دي ميٽامورفوسس''|ٻيا استعمال}}
[[File:Dragonfly metamorphosis.jpg|thumb|هڪ [[ڀنڀوري]] پنهنجي ڪاياپلٽ جي آخري [[کل لاهڻ]] واري مرحلي مان گذري رهي آهي؛ هن عمل دوران اها پنهنجي [[نمف (حياتيات)|نمف]] واري شڪل مان بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿئي ٿي]]

'''ميٽامورفوسس''' يا '''ڪاياپلٽ''' هڪ [[حياتي عمل]] آهي، جنهن دوران ڪنهن جانور جي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] جي حصي طور ان جي جسماني بناوت ۾ نمايان ۽ نسبتاً اوچتي تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=metamorphosis |url=https://www.britannica.com/science/metamorphosis |access-date=2022-04-01 |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[جيت]]، [[مڇي]]ون، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]]، [[مولسڪ]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[نائڊيريا]]، [[ايڪائنوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]] ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن سان اڪثر [[غذائيت]] يا [[رويو|رويي]] ۾ پڻ تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What animals undergo incomplete metamorphosis? – Easierwithpractice.com |url=https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |access-date=2022-04-01 |website=easierwithpractice.com |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127012102/https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جانورن جون ڪجهه نوعون حياتي چڪر جي بلڪل مختلف مرحلن جي وچ ۾ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون؛ ٻيون نوعون نسبتاً هڪجهڙن مرحلن جي وچ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه ۾ ڪاياپلٽ ٿيندي ئي ناهي (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Truman |first=James W. |date=2019-12-02 |title=The Evolution of Insect Metamorphosis |journal=Current Biology |language=English |volume=29 |issue=23 |pages=R1252–R1268 |bibcode=2019CBio...29R1252T |doi=10.1016/j.cub.2019.10.009 |issn=0960-9822 |pmid=31794762 |s2cid=208541817 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[لاروا]] وارو مرحلو رکندڙ جاندار بالغ مرحلي تائين پهچڻ لاءِ ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hadfield |first1=Michael G. |date=1 December 2000 |title=Why and how marine-invertebrate larvae metamorphose so fast |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952100901976 |journal=Seminars in Cell &amp; Developmental Biology |volume=11 |issue=6 |pages=437–443 |doi=10.1006/scdb.2000.0197 |issn=1084-9521 |pmid=11145872 |url-access=subscription |access-date=7 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== لفظي بڻ بڻياد ==
لفظ ''ميٽامورفوسس'' [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ {{lang|el|μεταμόρφωσις}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;شڪل جي تبديلي، تبديل ٿيڻ&quot; آهي،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=Metamorphosis |dictionary=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2366805 |access-date=2012-08-26 |date=1940 |last2=Scott |first2=Robert |first1=Henry George |last1=Liddell |via=perseus.tufts.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪو {{lang|el|μετα-}} (''ميٽا-'')، معنيٰ &quot;پوءِ&quot;، ۽ {{lang|el|μορφή}} (''مورفي'')، معنيٰ &quot;شڪل&quot;، مان ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Metamorphosis&amp;searchmode=none |access-date=2012-08-26 |publisher=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt;

== هارموني ضابطو ==
جيتن ۾ واڌ ويجهه ۽ ڪاياپلٽ تي جسم جي اڳئين حصي ([[جسماني رخن جا اصطلاح|اڳئين]]) ڀرسان موجود [[اندروني رطوبتي غدود]]ن مان ٺهندڙ [[هارمون]] ضابطو رکن ٿا. [[جيت جو دماغ|جيت جي دماغ]] جا عصبي رطوبتي خليا [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن کي سرگرم ڪري ٿو. اهي غدود ٻيو هارمون، عام طور [[ايڪڊيسون]] (هڪ [[ايڪڊيسٽيروئڊ]])، خارج ڪن ٿا، جيڪو [[کل لاهڻ]]، يعني ٻاهرين ڍانچي جي ڇڄڻ، جو عمل شروع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Davies, 1998. Chapter 3.&lt;/ref&gt;

پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون دماغ جي پٺيان موجود عضوي [[ڪارپورا الاٽا]] کي پڻ [[نوجوان هارمون]] پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري ٿو، جيڪو [[کل لاهڻ]] دوران بالغ جانور جون خاصيتون پيدا ٿيڻ کان روڪي ٿو. مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن ۾ لاروا جي [[انسٽار]] مرحلن جي وچ واري کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، پيوپا واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ وقت اهو گهٽ هوندو آهي، جڏهن ته آخري، يعني [[اميگو|بالغ]] کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون بلڪل موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S.  6.3 Process and Control of Moulting in ''The Insects: An Outline of Entomology''. Blackwell Publishing,  2005. pp. 153–156.&lt;/ref&gt; [[پائروڪورس ايپٽرس|فائر بگ]] تي ڪيل تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته نوجوان هارمون [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ نمف جي انسٽار مرحلن جي تعداد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SlamaWilliams1965&quot;&gt;{{cite journal |last1=Slama |last2=Williams |year=1965 |title=Juvenile hormone activity for the bug Pyrrhocoris apterus |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=54 |issue=2 |pages=411–414 |bibcode=1965PNAS...54..411S |doi=10.1073/pnas.54.2.411 |pmc=219680 |pmid=5217430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghKonopova2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Konopova |first2=Barbora |last3=Smykal |first3=Vlastimil |last4=Jindra |first4=Marek |year=2011 |title=Common and Distinct Roles of Juvenile Hormone Signaling Genes in Metamorphosis of Holometabolous and Hemimetabolous Insects |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=12 |bibcode=2011PLoSO...628728K |doi=10.1371/journal.pone.0028728 |issn=1932-6203 |pmc=3234286 |pmid=22174880 |doi-access=free |article-number=e28728}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارڊيٽ]]ن ۾ ڪاياپلٽ آئيوڊوٿائيرونين جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني ڪارڊيٽن جي هڪ قديم آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;/&gt;

== جيت ==

[[File:Locust instars NMNS.jpg|thumb|ماڪڙ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ، جنهن ۾ مختلف انسٽار مرحلن جا نمف ڏيکاريل آهن. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

جيتن جي تنوع ۾ ڪاياپلٽ جا سڀئي ٽي قسم ملن ٿا: ڪاياپلٽ کان سواءِ (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;)، اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) ۽ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;). بي ڪاياپلٽ جيتن ۾ ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن ۾ تمام ٿورو فرق هوندو آهي، جنهن کي &quot;[[سڌي نشونما]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اڻ مڪمل ۽ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن جي ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن جي جسماني بناوت ۽ رويي ۾ نمايان فرق هوندا آهن. سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جاندارن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ مرحلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو پڻ شامل هوندو آهي.{{cn|date=February 2026}}

=== نشونما ۽ اصطلاح ===

[[File:Holometabolous vs. Hemimetabolous.svg|thumb|upright=1.5|ڪاياپلٽ جا ٻه قسم ڏيکاريل آهن. مڪمل [[مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت چئن واضح مرحلن مان گذري ٿو ۽ اهڙو بالغ بڻجي ٿو جيڪو لاروا جهڙو نه هوندو آهي. اڻ مڪمل [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت مڪمل تبديليءَ مان نٿو گذري، پر واڌ ويجهه دوران پنهنجي ٻاهرين ڍانچي جي کل لاهي نمف مان بالغ مرحلي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.]]

[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ [[جيت]]ن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[نمف (حياتيات)|نمف]] چيو وڃي ٿو. نشونما واڌ ويجهه ۽ [[کل لاهڻ]] جي بار بار ٿيندڙ مرحلن ذريعي اڳتي وڌي ٿي؛ انهن مرحلن کي [[انسٽار]] چيو وڃي ٿو. ننڍي عمر جون شڪليون بالغن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون، پر اهي ننڍيون هونديون آهن ۽ بالغن جون خاصيتون، جهڙوڪ پر ۽ جنسي عضوا، اڃا موجود نه هوندا آهن. مختلف انسٽارن جي نمفن جي جسامت ۽ جسماني بناوت ۾ فرق ٿورو هوندو آهي، جيڪو اڪثر جسماني تناسب ۽ حصن جي تعداد تائين محدود هوندو آهي؛ پوين انسٽارن ۾ ٻاهريان پرن جا ابتدائي حصا ٺهڻ لڳندا آهن. هڪ کل لاهڻ کان ٻئي کل لاهڻ تائين واري عرصي کي اسٽيڊيم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schaefer |first1=C.W. |date=March 1971 |title=Instar, Stadium, and Stage: A New Look at Old Questions |journal=Bulletin of the Entomological Society of America |volume=17 |issue=1 |page=17 |doi=10.1093/besa/17.1.17c}}&lt;/ref&gt;

[[مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[لاروا]] چيو وڃي ٿو ۽ اهي بالغن کان نمايان طور مختلف هوندا آهن. مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرندڙ جيت پهرين لاروا واري مرحلي مان گذرن ٿا، پوءِ [[پيوپا]] نالي غير سرگرم حالت ۾ داخل ٿين ٿا، جنهن کي پوپٽن ۾ &quot;[[پيوپا#ڪرائسالِس|ڪرائسالِس]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ آخرڪار بالغ جيت طور نڪري اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lowe&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lowe |first1=Tristan |last2=Garwood |first2=Russell P. |last3=Simonsen |first3=Thomas |last4=Bradley |first4=Robert S. |last5=Withers |first5=Philip J. |date=July 6, 2013 |title=Metamorphosis revealed: Time-lapse three-dimensional imaging inside a living chrysalis |journal=Journal of the Royal Society Interface |volume=10 |issue=84 |at=20130304 |bibcode=2013JRSI...1030304L |doi=10.1098/rsif.2013.0304 |pmc=3673169 |pmid=23676900}}&lt;/ref&gt;

=== ارتقا ===

جيتن جي سڀ کان ابتدائي شڪلن ۾ [[بي ڪاياپلٽ نشونما|سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو ته جيتن ۾ ڪاياپلٽ جي ارتقا سندن وڏي پيماني تي ارتقائي تنوع پيدا ٿيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه ابتدائي بي ڪاياپلٽ &quot;حقيقي جيت&quot; اڄ به موجود آهن، جهڙوڪ [[آرڪيئوگناٿا|برسٽل ٽيل]] ۽ [[سلور فش]]. [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ [[ڪاڪروچ]]، [[ماڪڙ]]، [[ڀنڀوري]] ۽ [[هيميپٽيرا|حقيقي بگ]] شامل آهن. نسلي ارتقائي لحاظ کان [[پرن وارا جيت]] گروهه جا سڀ جيت اڻ بالغ مرحلي کان بالغ مرحلي تائين شڪل، بناوت ۽ ظاهري صورت ۾ نمايان تبديليءَ مان گذرن ٿا. انهن جيتن ۾ يا ته [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ ٿيندي آهي، يا [[مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ شڪلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو شامل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated143&quot;&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S. 6.2 ''Life History Patterns and Phases in The Insects: An Outline of Entomology''.  pp. 143–153. 2005 by Blackwell Publishing&lt;/ref&gt;

اڻ مڪمل ڪاياپلٽ مان مڪمل ڪاياپلٽ جي ارتقا جي وضاحت لاءِ ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا آهن. انهن مان گهڻا هن سوال تي مرڪوز آهن ته اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جا وچ وارا مرحلا ارتقائي اصل جي لحاظ کان مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جي پيوپا واري مرحلي جا هم اصل آهن يا نه.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Where did the pupa come from? The timing of juvenile hormone signalling supports homology between stages of hemimetabolous and holometabolous insects | url=https://d6scj24zvfbbo.cloudfront.net/cff5c2a4a1c547ebf364f97ab9b2bd06/200000081-2a9522a954/2019ptb.pdf?ph=339f6e4ad4 | publisher=The Royal Society | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

=== گرمي پد تي دارومدار رکندڙ ڪاياپلٽ ===

2009ع جي هڪ مطالعي موجب، جيتن جي نشونما ۾ گرمي پد اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هر نوع لاءِ گرمي پد جون مخصوص حدون هونديون آهن، جن اندر اها پنهنجي نشونما جي مختلف مرحلن مان اڳتي وڌي سگهي ٿي. اهي حدون ماحولياتي خاصيتن کان گهڻو متاثر نٿيون ٿين، پر نسلي ارتقائي لحاظ کان انهن ماحولياتي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري چڪيون آهن، جن ۾ جيت رهن ٿا.&lt;ref&gt;Dixon, A. F. G., A. Honěk, P. Keil, M. A. A. Kotela, A. L. Šizling, and V. Jarošík. 2009. Relationship between the minimum and maximum temperature thresholds for development in insects. Funct. Ecol. 23: 257–264.&lt;/ref&gt;

=== نشونما ===

2008ع جي تحقيق موجب بالغ ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'' اهڙو رويو ياد رکي سگهي ٿو، جيڪو هن [[سُنڊي]] واري مرحلي ۾ سکيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Douglas J. Blackiston, Elena Silva Casey &amp; Martha R. Weiss |year=2008 |title=Retention of memory through metamorphosis: can a moth remember what it learned as a caterpillar? |journal=[[پلوس ون]] |volume=3 |issue=3 |bibcode=2008PLoSO...3.1736B |doi=10.1371/journal.pone.0001736 |pmc=2248710 |pmid=18320055 |doi-access=free |article-number=e1736}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻي سُنڊي، [[يوٽيٿيسا اورنيٽرڪس|آرائشي پتنگي جي سُنڊي]]، پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪيل زهريلا مادا ڪاياپلٽ مان گذرڻ کان پوءِ بالغ مرحلي تائين پاڻ سان رکي سگهي ٿي، جتي اهي زهريلا مادا اڃا به شڪارين کان بچاءَ جو ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Conner |first=W.E. |title=Tiger Moths and Woolly Bears—behaviour, ecology, and evolution of the Arctiidae |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2009 |location=New York |pages=1–10}}&lt;/ref&gt;

[[رٿيل خلوي موت]] [[جنيني نشونما]] ۽ ڪاياپلٽ ٻنهي ۾ شامل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Gyunghee |last2=Sehgal |first2=Ritika |last3=Wang |first3=Zixing |last4=Nair |first4=Sudershana |last5=Kikuno |first5=Keiko |last6=Chen |first6=Chun-Hong |last7=Hay |first7=Bruce |last8=Park |first8=Jae H. |date=2013-03-15 |title=Essential role of grim-led programmed cell death for the establishment of corazonin-producing peptidergic nervous system during embryogenesis and metamorphosis in Drosophila melanogaster |journal=Biology Open |volume=2 |issue=3 |pages=283–294 |doi=10.1242/bio.20133384 |issn=2046-6390 |pmc=3603410 |pmid=23519152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zakeri |first1=Zahra |last2=Lockshin |first2=Richard A. |date=2002-07-01 |title=Cell death during development |journal=Journal of Immunological Methods |volume=265 |issue=1–2 |pages=3–20 |doi=10.1016/s0022-1759(02)00067-4 |issn=0022-1759 |pmid=12072175}}&lt;/ref&gt; [[آٽوفيجي]] ۽ [[اپوپٽوسس]]، جيڪي رٿيل خلوي موت جا ٻه طريقا آهن، ٻئي جيتن جي ڪاياپلٽ دوران ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Rolff Johnston Reynolds p=20190063&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rolff |first1=Jens |last2=Johnston |first2=Paul R. |last3=Reynolds |first3=Stuart |date=2019-08-26 |title=Complete metamorphosis of insects |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |publisher=The Royal Society |volume=374 |issue=1783 |doi=10.1098/rstb.2019.0063 |issn=0962-8436 |pmc=6711294 |pmid=31438816 |article-number=20190063}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180 caption=&quot;گوبيءَ جي اڇي پوپٽ ''[[پيرس ريپي]]'' ۾ مڪمل ڪاياپلٽ ڏيکاريندڙ سلسلو&quot;&gt;
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller.jpg|[[لاروا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller2.jpg|[[پيوپا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae cocoon.jpg|ٻاهر نڪرڻ لاءِ تيار پيوپا
File:ChristianBauer Pieris rapae youngadult.jpg|[[بالغ]]
&lt;/gallery&gt;

== ڪارڊيٽا ==
=== ايمفيوڪسس ===
[[سيفالوڪارڊيٽا]] ۾ ڪاياپلٽ [[آئيوڊوٿائيرونين ڊي آئيوڊينيز|آئيوڊوٿائيرونين]] جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني [[ڪارڊيٽ]]ن جي هڪ آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;&gt;{{cite journal |last1=Denser |first1=Robert J. |year=2008 |title=Chordate Metamorphosis: Ancient Control by Iodothyronines |url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)00661-1.pdf |journal=Current Biology |volume=18 |issue=13 |pages=R567–9 |bibcode=2008CBio...18.R567D |doi=10.1016/j.cub.2008.05.024 |pmid=18606129 |s2cid=18587560 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== مڇيون ===

ڪجهه مڇيون، جن ۾ [[هڏيدار مڇيون]] ۽ [[ڄاڙين کان سواءِ مڇيون]] ٻئي شامل آهن، ڪاياپلٽ مان گذرن ٿيون. مڇين ۾ ڪاياپلٽ عام طور ٿائيرائڊ هارمون جي مضبوط ضابطي هيٺ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot; /&gt;

هڏن کان سواءِ مڇين مان [[ليمپري]] ان جو هڪ مثال آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ferreira-Martins |first=D. |last2=Wilson |first2=J.M. |last3=Kelly |first3=S.P. |last4=Kolosov |first4=D. |last5=McCormick |first5=S.D. |date=2021 |title=A review of osmoregulation in lamprey |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0380133021001222 |journal=Journal of Great Lakes Research |volume=47 |pages=S59–S71 |doi=10.1016/j.jglr.2021.05.003|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هڏيدار مڇين ۾ ڪاياپلٽ جا طريقا مختلف آهن.{{cn|date=August 2026}}

[[سالمن]] [[ٻن پاڻين وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي]] آهي، يعني اها [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري حياتيءَ کان [[سامونڊي پاڻي|کاري پاڻيءَ]] واري حياتيءَ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nuscimagazine.com/run-salmon-run|title=NU Sci Magazine|website=Nuscimagazine.com|access-date=July 15, 2026}}&lt;/ref&gt;

[[چپٽي مڇي]]ن جون ڪيتريون نوعون پنهنجي حياتيءَ جي شروعات [[ٻه طرفي هم شڪلي|ٻه طرفي هم شڪل]] جسم سان ڪن ٿيون، جنهن ۾ جسم جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ اک هوندي آهي؛ پر نشونما دوران هڪ اک جسم جي ٻئي پاسي منتقل ٿي ٻي اک سان گڏ اچي ٿي، ۽ اهو پاسو بالغ مڇيءَ جو مٿيون پاسو بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Guerrero-Peña |first=Laura |last2=Suarez-Bregua |first2=Paula |last3=Sánchez-Ruiloba |first3=Lucía |last4=Méndez-Martínez |first4=Luis |last5=García-Fernández |first5=Pablo |last6=Tur |first6=Ricardo |last7=Tena |first7=Juan J. |last8=Rotllant |first8=Josep |date=2024-03-01 |title=Unraveling the transcriptomic landscape of eye migration and visual adaptations during flatfish metamorphosis |url=https://www.nature.com/articles/s42003-024-05951-x |journal=Communications Biology |volume=7 |issue=1 |pages=253 |doi=10.1038/s42003-024-05951-x |doi-access=free |hdl=10261/349890 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

[[يورپي ايل]] پنهنجي حياتيءَ دوران ڪيترين ڪاياپلٽن مان گذري ٿي: لاروا واري مرحلي کان [[ليپٽوسيفالس]] مرحلي تائين، پوءِ براعظمي ڪناري وٽ تيزيءَ سان گلاس ايل ۾ تبديل ٿئي ٿي ([[جاپاني ايل]] ۾ اهو عمل اٺ ڏينهن وٺي ٿو)، ان کان پوءِ مٺي ۽ کاري پاڻيءَ جي سرحد تي لڳ ڀڳ ٻن مهينن دوران گلاس ايل تيزيءَ سان ايلور ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان کان پوءِ واڌ ويجهه جو ڊگهو مرحلو اچي ٿو ۽ آخرڪار اها آهستي آهستي لڏپلاڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. بالغ ٿيڻ کان اڳ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري مرحلي ۾ ايل ۾ [[فينوٽائپي لچڪ]] پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڇيون کائيندڙ ايل جون ڄاڙيون تمام ويڪريون ٿي وڃن ٿيون، جنهن سبب مٿو ڀٿل نظر اچي ٿو. [[ليپٽوسيفالس|ليپٽوسيفالي]] عام آهن ۽ سڀني [[ايلوپومورفا]]، يعني [[ٽارپن]] ۽ [[ايل]] جهڙين مڇين ۾ ملن ٿا.{{cn|date=February 2026}}

گهڻيون ٻيون هڏيدار مڇيون شروعات ۾ [[مڇيءَ جو آنو|آني]] مان غير متحرڪ لاروا، جن کي ''سيڪ فراءِ'' ([[فراءِ (حياتيات)|فراءِ]] جن وٽ [[زرديءَ جي ٿيلهي]] هوندي آهي)، ۾ تبديل ٿين ٿيون. پوءِ زرديءَ جي ٿيلهي جذب ٿيڻ کان پوءِ اهي متحرڪ لاروا بڻجن ٿيون، جن کي اڪثر [[فنگرلنگ (مڇي)|فنگرلنگ]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ [[انساني آڱر]] جيتري ٿي وڃي ٿي، ۽ پوءِ انهن کي پنهنجي خوراڪ پاڻ [[خوراڪ جي ڳولا|ڳولڻي]] پوي ٿي. ان کان پوءِ اهي ننڍي عمر واري مرحلي ۾ داخل ٿين ٿيون، جنهن دوران سندن جسماني بناوت ۽ رويو آهستي آهستي [[بالغ]] مڇين جهڙو ٿيڻ لڳي ٿو، تان جو آخرڪار [[جنسي بلوغت]] حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;Mader, Sylvia, ''Biology'' 9th ed. Ch. 31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. Jr, ''Fishes: an introduction to ichthyology'' 5th ed. 9.3: &quot;Development&quot; pp 148ff&lt;/ref&gt;

=== چار ٽنگا ===

==== معدوم گروهه ====

معدوم [[ٽيمينوسپونڊائل]] ۽ انهن جا جديد ٻه جليا نسل، گڏوگڏ ڪجهه [[سيموريامورفا]]، ڪاياپلٽ مان گذرندا هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ قديم [[ٽيٽراپوڊومورف]]ن ۾ [[سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ سيموريامورف [[ايمينيئوٽ]]ن، جن ۾ ٿڻائتا جانور، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ پکي شامل آهن، سان ٽيمينوسپونڊائلن ۽ ٻه جليائن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، تنهنڪري ٻه امڪان پيش ڪيا ويا آهن: يا ته زنده چار ٽنگن واري جانورن جو آخري گڏيل ابا ڏاڏو ڪاياپلٽ مان گذرندو هو، جيڪا پوءِ ايمينيئوٽن ۾ ختم ٿي وئي؛ يا ڪاياپلٽ ٽيمينوسپونڊائلن ۽ سيموريامورفن ۾ الڳ الڳ هڪجهڙي ارتقائي عمل ذريعي پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pardo |first=Jason D. |last2=Mann |first2=Arjan |date=2026-06-18 |title=Direct development of stem tetrapods across the fin-to-limb transition |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeb7635 |journal=Science |volume=392 |issue=6804 |pages=1292–1296 |doi=10.1126/science.aeb7635|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===== ٻه جليا =====

[[File:RanaTemporariaLarva2.jpg|thumb|ڪاياپلٽ کان بلڪل اڳ؛ ايندڙ تصوير ۾ ڏيکاريل مرحلي تائين پهچڻ لاءِ رڳو 24 ڪلاڪ گهربل آهن.]]
[[File:Rana Temporaria - Larva Final Stage.jpg|thumb|تقريباً مڪمل طور ڪارائتو [[عام ڏيڏر]]، جنهن ۾ ڪلين جي ٿيلهي جا ڪجهه آثار ۽ اڃا مڪمل نشونما نه ڪيل ڄاڙي موجود آهي]]

ٻه جليائن جي عام نشونما ۾ آنا پاڻيءَ ۾ ڏنا وڃن ٿا ۽ لاروا آبي زندگيءَ سان مطابقت رکن ٿا. [[ڏيڏر]]، [[ٽوڊ]] ۽ [[نيوٽ]] سڀ آنن مان ٻاهرين ڪلين وارن لارون طور نڪرن ٿا، پر ڦڦڙن ذريعي ساهه کڻندي ٻاهرين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪرڻ ۾ کين ڪجهه وقت لڳي ٿو.
ان کان پوءِ نيوٽن جا لاروا شڪاري طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جڏهن ته [[ٽيڊپول]] گهڻو ڪري پنهنجي سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن سان سطحن تان خوراڪ کرڙي کائين ٿا.{{cn|date=February 2026}}

ٻه جليائن ۾ ڪاياپلٽ رت ۾ [[ٿائيروڪسن]] جي مقدار سان ضابطي هيٺ رهي ٿي، جيڪو ڪاياپلٽ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته [[پروليڪٽن]] ان جي اثر جي مخالفت ڪري ٿو. مخصوص تبديليون مختلف بافتن لاءِ مقرر حدن تي دارومدار رکن ٿيون. ڇاڪاڻ⁠تہ جنيني نشونما جو گهڻو حصو والدين جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو، تنهنڪري مخصوص ماحولياتي حالتن سبب نشونما ۾ ڪيترائي موافقتي ڦيرڦار ٿين ٿا. انهيءَ ڪري ٽيڊپولن ۾ ڏندن لاءِ سڱ جهڙيون قطارون، مُڇون ۽ پن ٿي سگهن ٿا. اهي [[پاسي واري ليڪ]] واري حسي عضوي کي پڻ استعمال ڪن ٿا. ڪاياپلٽ کان پوءِ اهي عضوا غير ضروري ٿي وڃن ٿا ۽ [[اپوپٽوسس]] نالي ضابطي هيٺ خلوي موت ذريعي ٻيهر جذب ٿي وڃن ٿا. مخصوص ماحولياتي حالتن سان موافقت جو مقدار تمام گهڻو آهي ۽ اڃا به ڪيتريون نيون دريافتون ٿي رهيون آهن.{{cn|date=February 2026}}

===== '''ڏيڏر ۽ ٽوڊ''' =====

ڏيڏرن ۽ ٽوڊن ۾ نئين نڪتل ٽيڊپول جون ٻاهريون ڪليون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ڪلين جي ٿيلهي سان ڍڪجي وڃن ٿيون ۽ ڦڦڙ تيزيءَ سان ٺهڻ لڳن ٿا. اڳيون ٽنگون ڪلين جي ٿيلهي هيٺ ٺهن ٿيون، جڏهن ته پويون ٽنگون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ظاهر ٿين ٿيون. جنهن دوران ٽيڊپول ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ کائي ٿو. اهڙي خوراڪ هضم ڪرڻ لاءِ ٽيڊپول نسبتاً ڊگهي ۽ ورن وڪڙن واري آنت استعمال ڪن ٿا. تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪاياپلٽ جي شروعاتي مرحلن تائين ٽيڊپولن وٽ متوازن داخلي حياتياتي ضابطي وارو موٽ نظام موجود نه هوندو آهي. هن مرحلي تي سندن ڊگهي آنت ننڍي ٿيڻ شروع ٿئي ٿي ۽ سندن خوراڪ جيتن ڏانهن مائل ٿيڻ لڳي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bender |first=Melissa |date=March 28, 2018 |title=To eat or not to eat: ontogeny of hypothalamic feeding controls and a role for leptin in modulating life-history transition in amphibian tadpoles |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=285 |issue=1875 |doi=10.1098/rspb.2017.2784 |pmc=5897637 |pmid=29593109 |s2cid=4853293}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ جسم ۾ تيز تبديليون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏيڏر جي طرزِ زندگي مڪمل طور بدلجي وڃي ٿي. سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن وارو ورن وڪڙن وارو وات، ورن وڪڙن واري آنت سان گڏ، ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. جانور ۾ وڏي ڄاڙي ٺهي ٿي ۽ ڪليون پنهنجي ڪلين جي ٿيلهي سميت غائب ٿي وڃن ٿيون. اکيون ۽ ٽنگون تيزيءَ سان وڌن ٿيون، زبان ٺهي ٿي ۽ انهن سان گڏ عصبي ڄارن ۾ لاڳاپيل تبديليون پڻ اچن ٿيون، جهڙوڪ ٽن پاسن واري ڏسڻ جي صلاحيت جي ترقي ۽ پاسي واري ليڪ واري نظام جو خاتمو. اهي سڀ تبديليون لڳ ڀڳ هڪ ڏينهن اندر ٿي سگهن ٿيون. پڇ ڪجهه ڏينهن پوءِ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پڇ جي جذب ٿيڻ لاءِ ٿائيروڪسن جي وڌيڪ مقدار گهربل هوندي آهي.

===== '''سليمينڊر''' =====
سليمينڊرن جي نشونما تمام گهڻي متنوع آهي. ڪجهه نوعون آبي لاروا مان خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ جانور بڻجڻ دوران جسم جي وڏي پيماني تي نئين سر جوڙجڪ مان گذرن ٿيون، جڏهن ته [[ايڪسولوٽل]] جهڙيون ٻيون نوعون [[نيوٽني|پيڊومورفوسس]] ڏيکارين ٿيون ۽ ڪڏهن به خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ شڪل اختيار نٿيون ڪن. ''[[ايمبيسٽوما]]'' جنس ۾ پيڊومورف شڪلون ڪيترائي ڀيرا الڳ الڳ ارتقا پذير ٿيون آهن، ۽ ڪجهه نوعن ۾ پيڊومورفوسس ۽ مڪمل نشونما ٻئي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot;&gt;{{cite journal |last1=Laudet |first1=Vincent |date=September 27, 2011 |title=The Origins and Evolution of Vertebrate Metamorphosis |journal=Current Biology |volume=21 |issue=18 |pages=R726–R737 |bibcode=2011CBio...21.R726L |doi=10.1016/j.cub.2011.07.030 |pmid=21959163 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== '''نيوٽ''' =====

[[File:LarveKamsalamander.JPG|thumb|[[اتر وارو ڪرسٽيڊ نيوٽ|ڪرسٽيڊ نيوٽ]] جا وڏا ٻاهريان گل]]

نيوٽن ۾ ڪاياپلٽ خوراڪ جي تبديليءَ سبب نه، پر رهائشگاهه جي تبديليءَ سبب ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نيوٽن جا لاروا اڳ ئي شڪاري طور خوراڪ کائين ٿا ۽ بالغ ٿيڻ کان پوءِ به ائين ڪندا رهن ٿا. نيوٽن جا گل ڪڏهن به گلن جي ٿيلهي سان ڍڪيل نه هوندا آهن ۽ جانور جي پاڻي ڇڏڻ کان بلڪل اڳ ٻيهر جذب ٿين ٿا. بالغ نيوٽ پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ خشڪيءَ تي وڌيڪ تيزيءَ سان هلي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=Robbie |date=November–December 2005 |title=Consequences of Metamorphosis for the Locomotor Performance and Thermal Physiology of the Newt Triturus cristatus |journal=Physiological and Biochemical Zoology |volume=78 |issue=6 |pages=967–975 |doi=10.1086/432923 |jstor=10.1086/432923 |pmid=16228936 |s2cid=34285867}}&lt;/ref&gt; نيوٽن ۾ اڪثر بهار ۽ اونهاري دوران آبي مرحلو ۽ سياري دوران خشڪيءَ وارو مرحلو هوندو آهي. آبي مرحلي سان مطابقت لاءِ [[پروليڪٽن]] گهربل هارمون آهي، جڏهن ته خشڪيءَ واري مرحلي سان مطابقت لاءِ [[ٿائيروڪسن]] گهربل آهي. پهريون ڀيرو پاڻي ڇڏڻ وقت ٻاهريان گل مڪمل طور جذب ٿي وڃن ٿا، تنهنڪري ايندڙ آبي مرحلن دوران اهي ٻيهر پيدا نٿا ٿين.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{annotated link|ترقياتي حياتيات}}
* {{annotated link|سڌي نشونما}}
* {{annotated link|گوسنر مرحلو}}
* {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}}
* {{annotated link|شڪل سازي}}
* {{annotated link|پلينيڊيم}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]</text>
      <sha1>ja4259i0sry9ipkhwz4sgkrkrgkv46m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413514</id>
      <parentid>413513</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T19:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37828" sha1="8dkieclhwyk6w3fdc1tyoug0g4zrxc9" xml:space="preserve">{{Short description|ڪنهن جاندار جي جنيني مرحلي کان پوءِ واري نشونما دوران جسماني بناوت ۾ گهري تبديلي}}
{{Distinguish|ميٽامورفزم}}
{{About|حياتي عمل|فرانز ڪافڪا جي ناوليٽ|دي ميٽامورفوسس{{!}}''دي ميٽامورفوسس''|ٻيا استعمال}}
[[File:Dragonfly metamorphosis.jpg|thumb|هڪ [[ڀنڀوري]] پنهنجي ڪاياپلٽ جي آخري [[کل لاهڻ]] واري مرحلي مان گذري رهي آهي؛ هن عمل دوران اها پنهنجي [[نمف (حياتيات)|نمف]] واري شڪل مان بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿئي ٿي]]

'''ميٽامورفوسس''' يا '''ڪاياپلٽ''' هڪ [[حياتي عمل]] آهي، جنهن دوران ڪنهن جانور جي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] جي حصي طور ان جي جسماني بناوت ۾ نمايان ۽ نسبتاً اوچتي تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=metamorphosis |url=https://www.britannica.com/science/metamorphosis |access-date=2022-04-01 |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[جيت]]، [[مڇي]]ون، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]]، [[مولسڪ]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[نائڊيريا]]، [[ايڪائنوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]] ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن سان اڪثر [[غذائيت]] يا [[رويو|رويي]] ۾ پڻ تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What animals undergo incomplete metamorphosis? – Easierwithpractice.com |url=https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |access-date=2022-04-01 |website=easierwithpractice.com |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127012102/https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جانورن جون ڪجهه نوعون حياتي چڪر جي بلڪل مختلف مرحلن جي وچ ۾ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون؛ ٻيون نوعون نسبتاً هڪجهڙن مرحلن جي وچ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه ۾ ڪاياپلٽ ٿيندي ئي ناهي (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Truman |first=James W. |date=2019-12-02 |title=The Evolution of Insect Metamorphosis |journal=Current Biology |language=English |volume=29 |issue=23 |pages=R1252–R1268 |bibcode=2019CBio...29R1252T |doi=10.1016/j.cub.2019.10.009 |issn=0960-9822 |pmid=31794762 |s2cid=208541817 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[لاروا]] وارو مرحلو رکندڙ جاندار بالغ مرحلي تائين پهچڻ لاءِ ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hadfield |first1=Michael G. |date=1 December 2000 |title=Why and how marine-invertebrate larvae metamorphose so fast |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952100901976 |journal=Seminars in Cell &amp; Developmental Biology |volume=11 |issue=6 |pages=437–443 |doi=10.1006/scdb.2000.0197 |issn=1084-9521 |pmid=11145872 |url-access=subscription |access-date=7 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== لفظي بڻ بڻياد ==
لفظ ''ميٽامورفوسس'' [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ {{lang|el|μεταμόρφωσις}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;شڪل جي تبديلي، تبديل ٿيڻ&quot; آهي،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=Metamorphosis |dictionary=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2366805 |access-date=2012-08-26 |date=1940 |last2=Scott |first2=Robert |first1=Henry George |last1=Liddell |via=perseus.tufts.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪو {{lang|el|μετα-}} (''ميٽا-'')، معنيٰ &quot;پوءِ&quot;، ۽ {{lang|el|μορφή}} (''مورفي'')، معنيٰ &quot;شڪل&quot;، مان ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Metamorphosis&amp;searchmode=none |access-date=2012-08-26 |publisher=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt;

== هارموني ضابطو ==
جيتن ۾ واڌ ويجهه ۽ ڪاياپلٽ تي جسم جي اڳئين حصي ([[جسماني رخن جا اصطلاح|اڳئين]]) ڀرسان موجود [[اندروني رطوبتي غدود]]ن مان ٺهندڙ [[هارمون]] ضابطو رکن ٿا. [[جيت جو دماغ|جيت جي دماغ]] جا عصبي رطوبتي خليا [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن کي سرگرم ڪري ٿو. اهي غدود ٻيو هارمون، عام طور [[ايڪڊيسون]] (هڪ [[ايڪڊيسٽيروئڊ]])، خارج ڪن ٿا، جيڪو [[کل لاهڻ]]، يعني ٻاهرين ڍانچي جي ڇڄڻ، جو عمل شروع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Davies, 1998. Chapter 3.&lt;/ref&gt;

پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون دماغ جي پٺيان موجود عضوي [[ڪارپورا الاٽا]] کي پڻ [[نوجوان هارمون]] پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري ٿو، جيڪو [[کل لاهڻ]] دوران بالغ جانور جون خاصيتون پيدا ٿيڻ کان روڪي ٿو. مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن ۾ لاروا جي [[انسٽار]] مرحلن جي وچ واري کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، پيوپا واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ وقت اهو گهٽ هوندو آهي، جڏهن ته آخري، يعني [[اميگو|بالغ]] کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون بلڪل موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S.  6.3 Process and Control of Moulting in ''The Insects: An Outline of Entomology''. Blackwell Publishing,  2005. pp. 153–156.&lt;/ref&gt; [[پائروڪورس ايپٽرس|فائر بگ]] تي ڪيل تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته نوجوان هارمون [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ نمف جي انسٽار مرحلن جي تعداد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SlamaWilliams1965&quot;&gt;{{cite journal |last1=Slama |last2=Williams |year=1965 |title=Juvenile hormone activity for the bug Pyrrhocoris apterus |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=54 |issue=2 |pages=411–414 |bibcode=1965PNAS...54..411S |doi=10.1073/pnas.54.2.411 |pmc=219680 |pmid=5217430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghKonopova2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Konopova |first2=Barbora |last3=Smykal |first3=Vlastimil |last4=Jindra |first4=Marek |year=2011 |title=Common and Distinct Roles of Juvenile Hormone Signaling Genes in Metamorphosis of Holometabolous and Hemimetabolous Insects |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=12 |bibcode=2011PLoSO...628728K |doi=10.1371/journal.pone.0028728 |issn=1932-6203 |pmc=3234286 |pmid=22174880 |doi-access=free |article-number=e28728}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارڊيٽ]]ن ۾ ڪاياپلٽ آئيوڊوٿائيرونين جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني ڪارڊيٽن جي هڪ قديم آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;/&gt;

== جيت ==

[[File:Locust instars NMNS.jpg|thumb|ماڪڙ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ، جنهن ۾ مختلف انسٽار مرحلن جا نمف ڏيکاريل آهن. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

جيتن جي تنوع ۾ ڪاياپلٽ جا سڀئي ٽي قسم ملن ٿا: ڪاياپلٽ کان سواءِ (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;)، اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) ۽ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;). بي ڪاياپلٽ جيتن ۾ ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن ۾ تمام ٿورو فرق هوندو آهي، جنهن کي &quot;[[سڌي نشونما]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اڻ مڪمل ۽ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن جي ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن جي جسماني بناوت ۽ رويي ۾ نمايان فرق هوندا آهن. سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جاندارن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ مرحلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو پڻ شامل هوندو آهي.{{cn|date=February 2026}}

=== نشونما ۽ اصطلاح ===

[[File:Holometabolous vs. Hemimetabolous.svg|thumb|upright=1.5|ڪاياپلٽ جا ٻه قسم ڏيکاريل آهن. مڪمل [[مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت چئن واضح مرحلن مان گذري ٿو ۽ اهڙو بالغ بڻجي ٿو جيڪو لاروا جهڙو نه هوندو آهي. اڻ مڪمل [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت مڪمل تبديليءَ مان نٿو گذري، پر واڌ ويجهه دوران پنهنجي ٻاهرين ڍانچي جي کل لاهي نمف مان بالغ مرحلي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.]]

[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ [[جيت]]ن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[نمف (حياتيات)|نمف]] چيو وڃي ٿو. نشونما واڌ ويجهه ۽ [[کل لاهڻ]] جي بار بار ٿيندڙ مرحلن ذريعي اڳتي وڌي ٿي؛ انهن مرحلن کي [[انسٽار]] چيو وڃي ٿو. ننڍي عمر جون شڪليون بالغن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون، پر اهي ننڍيون هونديون آهن ۽ بالغن جون خاصيتون، جهڙوڪ پر ۽ جنسي عضوا، اڃا موجود نه هوندا آهن. مختلف انسٽارن جي نمفن جي جسامت ۽ جسماني بناوت ۾ فرق ٿورو هوندو آهي، جيڪو اڪثر جسماني تناسب ۽ حصن جي تعداد تائين محدود هوندو آهي؛ پوين انسٽارن ۾ ٻاهريان پرن جا ابتدائي حصا ٺهڻ لڳندا آهن. هڪ کل لاهڻ کان ٻئي کل لاهڻ تائين واري عرصي کي اسٽيڊيم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schaefer |first1=C.W. |date=March 1971 |title=Instar, Stadium, and Stage: A New Look at Old Questions |journal=Bulletin of the Entomological Society of America |volume=17 |issue=1 |page=17 |doi=10.1093/besa/17.1.17c}}&lt;/ref&gt;

[[مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[لاروا]] چيو وڃي ٿو ۽ اهي بالغن کان نمايان طور مختلف هوندا آهن. مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرندڙ جيت پهرين لاروا واري مرحلي مان گذرن ٿا، پوءِ [[پيوپا]] نالي غير سرگرم حالت ۾ داخل ٿين ٿا، جنهن کي پوپٽن ۾ &quot;[[پيوپا#ڪرائسالِس|ڪرائسالِس]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ آخرڪار بالغ جيت طور نڪري اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lowe&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lowe |first1=Tristan |last2=Garwood |first2=Russell P. |last3=Simonsen |first3=Thomas |last4=Bradley |first4=Robert S. |last5=Withers |first5=Philip J. |date=July 6, 2013 |title=Metamorphosis revealed: Time-lapse three-dimensional imaging inside a living chrysalis |journal=Journal of the Royal Society Interface |volume=10 |issue=84 |at=20130304 |bibcode=2013JRSI...1030304L |doi=10.1098/rsif.2013.0304 |pmc=3673169 |pmid=23676900}}&lt;/ref&gt;

=== ارتقا ===

جيتن جي سڀ کان ابتدائي شڪلن ۾ [[بي ڪاياپلٽ نشونما|سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو ته جيتن ۾ ڪاياپلٽ جي ارتقا سندن وڏي پيماني تي ارتقائي تنوع پيدا ٿيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه ابتدائي بي ڪاياپلٽ &quot;حقيقي جيت&quot; اڄ به موجود آهن، جهڙوڪ [[آرڪيئوگناٿا|برسٽل ٽيل]] ۽ [[سلور فش]]. [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ [[ڪاڪروچ]]، [[ماڪڙ]]، [[ڀنڀوري]] ۽ [[هيميپٽيرا|حقيقي بگ]] شامل آهن. نسلي ارتقائي لحاظ کان [[پرن وارا جيت]] گروهه جا سڀ جيت اڻ بالغ مرحلي کان بالغ مرحلي تائين شڪل، بناوت ۽ ظاهري صورت ۾ نمايان تبديليءَ مان گذرن ٿا. انهن جيتن ۾ يا ته [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ ٿيندي آهي، يا [[مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ شڪلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو شامل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated143&quot;&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S. 6.2 ''Life History Patterns and Phases in The Insects: An Outline of Entomology''.  pp. 143–153. 2005 by Blackwell Publishing&lt;/ref&gt;

اڻ مڪمل ڪاياپلٽ مان مڪمل ڪاياپلٽ جي ارتقا جي وضاحت لاءِ ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا آهن. انهن مان گهڻا هن سوال تي مرڪوز آهن ته اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جا وچ وارا مرحلا ارتقائي اصل جي لحاظ کان مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جي پيوپا واري مرحلي جا هم اصل آهن يا نه.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Where did the pupa come from? The timing of juvenile hormone signalling supports homology between stages of hemimetabolous and holometabolous insects | url=https://d6scj24zvfbbo.cloudfront.net/cff5c2a4a1c547ebf364f97ab9b2bd06/200000081-2a9522a954/2019ptb.pdf?ph=339f6e4ad4 | publisher=The Royal Society | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

=== گرمي پد تي دارومدار رکندڙ ڪاياپلٽ ===

2009ع جي هڪ مطالعي موجب، جيتن جي نشونما ۾ گرمي پد اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هر نوع لاءِ گرمي پد جون مخصوص حدون هونديون آهن، جن اندر اها پنهنجي نشونما جي مختلف مرحلن مان اڳتي وڌي سگهي ٿي. اهي حدون ماحولياتي خاصيتن کان گهڻو متاثر نٿيون ٿين، پر نسلي ارتقائي لحاظ کان انهن ماحولياتي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري چڪيون آهن، جن ۾ جيت رهن ٿا.&lt;ref&gt;Dixon, A. F. G., A. Honěk, P. Keil, M. A. A. Kotela, A. L. Šizling, and V. Jarošík. 2009. Relationship between the minimum and maximum temperature thresholds for development in insects. Funct. Ecol. 23: 257–264.&lt;/ref&gt;

=== نشونما ===

2008ع جي تحقيق موجب بالغ ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'' اهڙو رويو ياد رکي سگهي ٿو، جيڪو هن [[سُنڊي]] واري مرحلي ۾ سکيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Douglas J. Blackiston, Elena Silva Casey &amp; Martha R. Weiss |year=2008 |title=Retention of memory through metamorphosis: can a moth remember what it learned as a caterpillar? |journal=[[پلوس ون]] |volume=3 |issue=3 |bibcode=2008PLoSO...3.1736B |doi=10.1371/journal.pone.0001736 |pmc=2248710 |pmid=18320055 |doi-access=free |article-number=e1736}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻي سُنڊي، [[يوٽيٿيسا اورنيٽرڪس|آرائشي پتنگي جي سُنڊي]]، پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪيل زهريلا مادا ڪاياپلٽ مان گذرڻ کان پوءِ بالغ مرحلي تائين پاڻ سان رکي سگهي ٿي، جتي اهي زهريلا مادا اڃا به شڪارين کان بچاءَ جو ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Conner |first=W.E. |title=Tiger Moths and Woolly Bears—behaviour, ecology, and evolution of the Arctiidae |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2009 |location=New York |pages=1–10}}&lt;/ref&gt;

[[رٿيل خلوي موت]] [[جنيني نشونما]] ۽ ڪاياپلٽ ٻنهي ۾ شامل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Gyunghee |last2=Sehgal |first2=Ritika |last3=Wang |first3=Zixing |last4=Nair |first4=Sudershana |last5=Kikuno |first5=Keiko |last6=Chen |first6=Chun-Hong |last7=Hay |first7=Bruce |last8=Park |first8=Jae H. |date=2013-03-15 |title=Essential role of grim-led programmed cell death for the establishment of corazonin-producing peptidergic nervous system during embryogenesis and metamorphosis in Drosophila melanogaster |journal=Biology Open |volume=2 |issue=3 |pages=283–294 |doi=10.1242/bio.20133384 |issn=2046-6390 |pmc=3603410 |pmid=23519152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zakeri |first1=Zahra |last2=Lockshin |first2=Richard A. |date=2002-07-01 |title=Cell death during development |journal=Journal of Immunological Methods |volume=265 |issue=1–2 |pages=3–20 |doi=10.1016/s0022-1759(02)00067-4 |issn=0022-1759 |pmid=12072175}}&lt;/ref&gt; [[آٽوفيجي]] ۽ [[اپوپٽوسس]]، جيڪي رٿيل خلوي موت جا ٻه طريقا آهن، ٻئي جيتن جي ڪاياپلٽ دوران ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Rolff Johnston Reynolds p=20190063&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rolff |first1=Jens |last2=Johnston |first2=Paul R. |last3=Reynolds |first3=Stuart |date=2019-08-26 |title=Complete metamorphosis of insects |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |publisher=The Royal Society |volume=374 |issue=1783 |doi=10.1098/rstb.2019.0063 |issn=0962-8436 |pmc=6711294 |pmid=31438816 |article-number=20190063}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180 caption=&quot;گوبيءَ جي اڇي پوپٽ ''[[پيرس ريپي]]'' ۾ مڪمل ڪاياپلٽ ڏيکاريندڙ سلسلو&quot;&gt;
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller.jpg|[[لاروا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller2.jpg|[[پيوپا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae cocoon.jpg|ٻاهر نڪرڻ لاءِ تيار پيوپا
File:ChristianBauer Pieris rapae youngadult.jpg|[[بالغ]]
&lt;/gallery&gt;

== ڪارڊيٽا ==
=== ايمفيوڪسس ===
[[سيفالوڪارڊيٽا]] ۾ ڪاياپلٽ [[آئيوڊوٿائيرونين ڊي آئيوڊينيز|آئيوڊوٿائيرونين]] جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني [[ڪارڊيٽ]]ن جي هڪ آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;&gt;{{cite journal |last1=Denser |first1=Robert J. |year=2008 |title=Chordate Metamorphosis: Ancient Control by Iodothyronines |url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)00661-1.pdf |journal=Current Biology |volume=18 |issue=13 |pages=R567–9 |bibcode=2008CBio...18.R567D |doi=10.1016/j.cub.2008.05.024 |pmid=18606129 |s2cid=18587560 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== مڇيون ===

ڪجهه مڇيون، جن ۾ [[هڏيدار مڇيون]] ۽ [[ڄاڙين کان سواءِ مڇيون]] ٻئي شامل آهن، ڪاياپلٽ مان گذرن ٿيون. مڇين ۾ ڪاياپلٽ عام طور ٿائيرائڊ هارمون جي مضبوط ضابطي هيٺ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot; /&gt;

هڏن کان سواءِ مڇين مان [[ليمپري]] ان جو هڪ مثال آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ferreira-Martins |first=D. |last2=Wilson |first2=J.M. |last3=Kelly |first3=S.P. |last4=Kolosov |first4=D. |last5=McCormick |first5=S.D. |date=2021 |title=A review of osmoregulation in lamprey |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0380133021001222 |journal=Journal of Great Lakes Research |volume=47 |pages=S59–S71 |doi=10.1016/j.jglr.2021.05.003|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هڏيدار مڇين ۾ ڪاياپلٽ جا طريقا مختلف آهن.{{cn|date=August 2026}}

[[سالمن]] [[ٻن پاڻين وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي]] آهي، يعني اها [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري حياتيءَ کان [[سامونڊي پاڻي|کاري پاڻيءَ]] واري حياتيءَ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nuscimagazine.com/run-salmon-run|title=NU Sci Magazine|website=Nuscimagazine.com|access-date=July 15, 2026}}&lt;/ref&gt;

[[چپٽي مڇي]]ن جون ڪيتريون نوعون پنهنجي حياتيءَ جي شروعات [[ٻه طرفي هم شڪلي|ٻه طرفي هم شڪل]] جسم سان ڪن ٿيون، جنهن ۾ جسم جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ اک هوندي آهي؛ پر نشونما دوران هڪ اک جسم جي ٻئي پاسي منتقل ٿي ٻي اک سان گڏ اچي ٿي، ۽ اهو پاسو بالغ مڇيءَ جو مٿيون پاسو بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Guerrero-Peña |first=Laura |last2=Suarez-Bregua |first2=Paula |last3=Sánchez-Ruiloba |first3=Lucía |last4=Méndez-Martínez |first4=Luis |last5=García-Fernández |first5=Pablo |last6=Tur |first6=Ricardo |last7=Tena |first7=Juan J. |last8=Rotllant |first8=Josep |date=2024-03-01 |title=Unraveling the transcriptomic landscape of eye migration and visual adaptations during flatfish metamorphosis |url=https://www.nature.com/articles/s42003-024-05951-x |journal=Communications Biology |volume=7 |issue=1 |pages=253 |doi=10.1038/s42003-024-05951-x |doi-access=free |hdl=10261/349890 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

[[يورپي ايل]] پنهنجي حياتيءَ دوران ڪيترين ڪاياپلٽن مان گذري ٿي: لاروا واري مرحلي کان [[ليپٽوسيفالس]] مرحلي تائين، پوءِ براعظمي ڪناري وٽ تيزيءَ سان گلاس ايل ۾ تبديل ٿئي ٿي ([[جاپاني ايل]] ۾ اهو عمل اٺ ڏينهن وٺي ٿو)، ان کان پوءِ مٺي ۽ کاري پاڻيءَ جي سرحد تي لڳ ڀڳ ٻن مهينن دوران گلاس ايل تيزيءَ سان ايلور ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان کان پوءِ واڌ ويجهه جو ڊگهو مرحلو اچي ٿو ۽ آخرڪار اها آهستي آهستي لڏپلاڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. بالغ ٿيڻ کان اڳ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري مرحلي ۾ ايل ۾ [[فينوٽائپي لچڪ]] پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڇيون کائيندڙ ايل جون ڄاڙيون تمام ويڪريون ٿي وڃن ٿيون، جنهن سبب مٿو ڀٿل نظر اچي ٿو. [[ليپٽوسيفالس|ليپٽوسيفالي]] عام آهن ۽ سڀني [[ايلوپومورفا]]، يعني [[ٽارپن]] ۽ [[ايل]] جهڙين مڇين ۾ ملن ٿا.{{cn|date=February 2026}}

گهڻيون ٻيون هڏيدار مڇيون شروعات ۾ [[مڇيءَ جو آنو|آني]] مان غير متحرڪ لاروا، جن کي ''سيڪ فراءِ'' ([[فراءِ (حياتيات)|فراءِ]] جن وٽ [[زرديءَ جي ٿيلهي]] هوندي آهي)، ۾ تبديل ٿين ٿيون. پوءِ زرديءَ جي ٿيلهي جذب ٿيڻ کان پوءِ اهي متحرڪ لاروا بڻجن ٿيون، جن کي اڪثر [[فنگرلنگ (مڇي)|فنگرلنگ]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ [[انساني آڱر]] جيتري ٿي وڃي ٿي، ۽ پوءِ انهن کي پنهنجي خوراڪ پاڻ [[خوراڪ جي ڳولا|ڳولڻي]] پوي ٿي. ان کان پوءِ اهي ننڍي عمر واري مرحلي ۾ داخل ٿين ٿيون، جنهن دوران سندن جسماني بناوت ۽ رويو آهستي آهستي [[بالغ]] مڇين جهڙو ٿيڻ لڳي ٿو، تان جو آخرڪار [[جنسي بلوغت]] حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;Mader, Sylvia, ''Biology'' 9th ed. Ch. 31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. Jr, ''Fishes: an introduction to ichthyology'' 5th ed. 9.3: &quot;Development&quot; pp 148ff&lt;/ref&gt;

=== چار ٽنگا ===

==== معدوم گروهه ====

معدوم [[ٽيمينوسپونڊائل]] ۽ انهن جا جديد ٻه جليا نسل، گڏوگڏ ڪجهه [[سيموريامورفا]]، ڪاياپلٽ مان گذرندا هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ قديم [[ٽيٽراپوڊومورف]]ن ۾ [[سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ سيموريامورف [[ايمينيئوٽ]]ن، جن ۾ ٿڻائتا جانور، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ پکي شامل آهن، سان ٽيمينوسپونڊائلن ۽ ٻه جليائن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، تنهنڪري ٻه امڪان پيش ڪيا ويا آهن: يا ته زنده چار ٽنگن واري جانورن جو آخري گڏيل ابا ڏاڏو ڪاياپلٽ مان گذرندو هو، جيڪا پوءِ ايمينيئوٽن ۾ ختم ٿي وئي؛ يا ڪاياپلٽ ٽيمينوسپونڊائلن ۽ سيموريامورفن ۾ الڳ الڳ هڪجهڙي ارتقائي عمل ذريعي پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pardo |first=Jason D. |last2=Mann |first2=Arjan |date=2026-06-18 |title=Direct development of stem tetrapods across the fin-to-limb transition |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeb7635 |journal=Science |volume=392 |issue=6804 |pages=1292–1296 |doi=10.1126/science.aeb7635|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===== '''ٻه جليا (ايمفيبيئن)''' =====

[[File:RanaTemporariaLarva2.jpg|thumb|ڪاياپلٽ کان بلڪل اڳ؛ ايندڙ تصوير ۾ ڏيکاريل مرحلي تائين پهچڻ لاءِ رڳو 24 ڪلاڪ گهربل آهن.]]
[[File:Rana Temporaria - Larva Final Stage.jpg|thumb|تقريباً مڪمل طور ڪارائتو [[عام ڏيڏر]]، جنهن ۾ ڪلين جي ٿيلهي جا ڪجهه آثار ۽ اڃا مڪمل نشونما نه ڪيل ڄاڙي موجود آهي]]

ٻه جليائن (ايمفيبيئن) جي عام نشونما ۾ آنا پاڻيءَ ۾ ڏنا وڃن ٿا ۽ لاروا آبي زندگيءَ سان مطابقت رکن ٿا. [[ڏيڏر]]، [[ٽوڊ]] ۽ [[نيوٽ]] سڀ آنن مان ٻاهرين ڪلين وارن لارون طور نڪرن ٿا، پر ڦڦڙن ذريعي ساهه کڻندي ٻاهرين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪرڻ ۾ کين ڪجهه وقت لڳي ٿو.
ان کان پوءِ نيوٽن جا لاروا شڪاري طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جڏهن ته [[ٽيڊپول]] گهڻو ڪري پنهنجي سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن سان سطحن تان خوراڪ کرڙي کائين ٿا.{{cn|date=February 2026}}

ٻه جليائن ۾ ڪاياپلٽ رت ۾ [[ٿائيروڪسن]] جي مقدار سان ضابطي هيٺ رهي ٿي، جيڪو ڪاياپلٽ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته [[پروليڪٽن]] ان جي اثر جي مخالفت ڪري ٿو. مخصوص تبديليون مختلف بافتن لاءِ مقرر حدن تي دارومدار رکن ٿيون. ڇاڪاڻ⁠تہ جنيني نشونما جو گهڻو حصو والدين جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو، تنهنڪري مخصوص ماحولياتي حالتن سبب نشونما ۾ ڪيترائي موافقتي ڦيرڦار ٿين ٿا. انهيءَ ڪري ٽيڊپولن ۾ ڏندن لاءِ سڱ جهڙيون قطارون، مُڇون ۽ پن ٿي سگهن ٿا. اهي [[پاسي واري ليڪ]] واري حسي عضوي کي پڻ استعمال ڪن ٿا. ڪاياپلٽ کان پوءِ اهي عضوا غير ضروري ٿي وڃن ٿا ۽ [[اپوپٽوسس]] نالي ضابطي هيٺ خلوي موت ذريعي ٻيهر جذب ٿي وڃن ٿا. مخصوص ماحولياتي حالتن سان موافقت جو مقدار تمام گهڻو آهي ۽ اڃا به ڪيتريون نيون دريافتون ٿي رهيون آهن.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{annotated link|ترقياتي حياتيات}}
* {{annotated link|سڌي نشونما}}
* {{annotated link|گوسنر مرحلو}}
* {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}}
* {{annotated link|شڪل سازي}}
* {{annotated link|پلينيڊيم}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]

===== '''ڏيڏر ۽ ٽوڊ''' =====

ڏيڏرن ۽ ٽوڊن ۾ نئين نڪتل ٽيڊپول جون ٻاهريون ڪليون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ڪلين جي ٿيلهي سان ڍڪجي وڃن ٿيون ۽ ڦڦڙ تيزيءَ سان ٺهڻ لڳن ٿا. اڳيون ٽنگون ڪلين جي ٿيلهي هيٺ ٺهن ٿيون، جڏهن ته پويون ٽنگون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ظاهر ٿين ٿيون. جنهن دوران ٽيڊپول ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ کائي ٿو. اهڙي خوراڪ هضم ڪرڻ لاءِ ٽيڊپول نسبتاً ڊگهي ۽ ورن وڪڙن واري آنت استعمال ڪن ٿا. تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪاياپلٽ جي شروعاتي مرحلن تائين ٽيڊپولن وٽ متوازن داخلي حياتياتي ضابطي وارو موٽ نظام موجود نه هوندو آهي. هن مرحلي تي سندن ڊگهي آنت ننڍي ٿيڻ شروع ٿئي ٿي ۽ سندن خوراڪ جيتن ڏانهن مائل ٿيڻ لڳي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bender |first=Melissa |date=March 28, 2018 |title=To eat or not to eat: ontogeny of hypothalamic feeding controls and a role for leptin in modulating life-history transition in amphibian tadpoles |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=285 |issue=1875 |doi=10.1098/rspb.2017.2784 |pmc=5897637 |pmid=29593109 |s2cid=4853293}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ جسم ۾ تيز تبديليون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏيڏر جي طرزِ زندگي مڪمل طور بدلجي وڃي ٿي. سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن وارو ورن وڪڙن وارو وات، ورن وڪڙن واري آنت سان گڏ، ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. جانور ۾ وڏي ڄاڙي ٺهي ٿي ۽ ڪليون پنهنجي ڪلين جي ٿيلهي سميت غائب ٿي وڃن ٿيون. اکيون ۽ ٽنگون تيزيءَ سان وڌن ٿيون، زبان ٺهي ٿي ۽ انهن سان گڏ عصبي ڄارن ۾ لاڳاپيل تبديليون پڻ اچن ٿيون، جهڙوڪ ٽن پاسن واري ڏسڻ جي صلاحيت جي ترقي ۽ پاسي واري ليڪ واري نظام جو خاتمو. اهي سڀ تبديليون لڳ ڀڳ هڪ ڏينهن اندر ٿي سگهن ٿيون. پڇ ڪجهه ڏينهن پوءِ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پڇ جي جذب ٿيڻ لاءِ ٿائيروڪسن جي وڌيڪ مقدار گهربل هوندي آهي.

===== '''سليمينڊر''' =====
سليمينڊرن جي نشونما تمام گهڻي متنوع آهي. ڪجهه نوعون آبي لاروا مان خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ جانور بڻجڻ دوران جسم جي وڏي پيماني تي نئين سر جوڙجڪ مان گذرن ٿيون، جڏهن ته [[ايڪسولوٽل]] جهڙيون ٻيون نوعون [[نيوٽني|پيڊومورفوسس]] ڏيکارين ٿيون ۽ ڪڏهن به خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ شڪل اختيار نٿيون ڪن. ''[[ايمبيسٽوما]]'' جنس ۾ پيڊومورف شڪلون ڪيترائي ڀيرا الڳ الڳ ارتقا پذير ٿيون آهن، ۽ ڪجهه نوعن ۾ پيڊومورفوسس ۽ مڪمل نشونما ٻئي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot;&gt;{{cite journal |last1=Laudet |first1=Vincent |date=September 27, 2011 |title=The Origins and Evolution of Vertebrate Metamorphosis |journal=Current Biology |volume=21 |issue=18 |pages=R726–R737 |bibcode=2011CBio...21.R726L |doi=10.1016/j.cub.2011.07.030 |pmid=21959163 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== '''نيوٽ''' =====

[[File:LarveKamsalamander.JPG|thumb|[[اتر وارو ڪرسٽيڊ نيوٽ|ڪرسٽيڊ نيوٽ]] جا وڏا ٻاهريان گل]]

نيوٽن ۾ ڪاياپلٽ خوراڪ جي تبديليءَ سبب نه، پر رهائشگاهه جي تبديليءَ سبب ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نيوٽن جا لاروا اڳ ئي شڪاري طور خوراڪ کائين ٿا ۽ بالغ ٿيڻ کان پوءِ به ائين ڪندا رهن ٿا. نيوٽن جا گل ڪڏهن به گلن جي ٿيلهي سان ڍڪيل نه هوندا آهن ۽ جانور جي پاڻي ڇڏڻ کان بلڪل اڳ ٻيهر جذب ٿين ٿا. بالغ نيوٽ پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ خشڪيءَ تي وڌيڪ تيزيءَ سان هلي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=Robbie |date=November–December 2005 |title=Consequences of Metamorphosis for the Locomotor Performance and Thermal Physiology of the Newt Triturus cristatus |journal=Physiological and Biochemical Zoology |volume=78 |issue=6 |pages=967–975 |doi=10.1086/432923 |jstor=10.1086/432923 |pmid=16228936 |s2cid=34285867}}&lt;/ref&gt; نيوٽن ۾ اڪثر بهار ۽ اونهاري دوران آبي مرحلو ۽ سياري دوران خشڪيءَ وارو مرحلو هوندو آهي. آبي مرحلي سان مطابقت لاءِ [[پروليڪٽن]] گهربل هارمون آهي، جڏهن ته خشڪيءَ واري مرحلي سان مطابقت لاءِ [[ٿائيروڪسن]] گهربل آهي. پهريون ڀيرو پاڻي ڇڏڻ وقت ٻاهريان گل مڪمل طور جذب ٿي وڃن ٿا، تنهنڪري ايندڙ آبي مرحلن دوران اهي ٻيهر پيدا نٿا ٿين.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{annotated link|ترقياتي حياتيات}}
* {{annotated link|سڌي نشونما}}
* {{annotated link|گوسنر مرحلو}}
* {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}}
* {{annotated link|شڪل سازي}}
* {{annotated link|پلينيڊيم}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]</text>
      <sha1>8dkieclhwyk6w3fdc1tyoug0g4zrxc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413515</id>
      <parentid>413514</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T19:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37638" sha1="8tstaz0jep135xg316s1q7u74iz46ok" xml:space="preserve">{{Short description|ڪنهن جاندار جي جنيني مرحلي کان پوءِ واري نشونما دوران جسماني بناوت ۾ گهري تبديلي}}

[[File:Dragonfly metamorphosis.jpg|thumb|هڪ [[ڀنڀوري]] پنهنجي ڪاياپلٽ جي آخري [[کل لاهڻ]] واري مرحلي مان گذري رهي آهي؛ هن عمل دوران اها پنهنجي [[نمف (حياتيات)|نمف]] واري شڪل مان بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿئي ٿي]]

'''ميٽامورفوسس''' يا '''ڪاياپلٽ''' هڪ [[حياتي عمل]] آهي، جنهن دوران ڪنهن جانور جي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] جي حصي طور ان جي جسماني بناوت ۾ نمايان ۽ نسبتاً اوچتي تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=metamorphosis |url=https://www.britannica.com/science/metamorphosis |access-date=2022-04-01 |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[جيت]]، [[مڇي]]ون، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]]، [[مولسڪ]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[نائڊيريا]]، [[ايڪائنوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]] ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن سان اڪثر [[غذائيت]] يا [[رويو|رويي]] ۾ پڻ تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What animals undergo incomplete metamorphosis? – Easierwithpractice.com |url=https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |access-date=2022-04-01 |website=easierwithpractice.com |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127012102/https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جانورن جون ڪجهه نوعون حياتي چڪر جي بلڪل مختلف مرحلن جي وچ ۾ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون؛ ٻيون نوعون نسبتاً هڪجهڙن مرحلن جي وچ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه ۾ ڪاياپلٽ ٿيندي ئي ناهي (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Truman |first=James W. |date=2019-12-02 |title=The Evolution of Insect Metamorphosis |journal=Current Biology |language=English |volume=29 |issue=23 |pages=R1252–R1268 |bibcode=2019CBio...29R1252T |doi=10.1016/j.cub.2019.10.009 |issn=0960-9822 |pmid=31794762 |s2cid=208541817 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[لاروا]] وارو مرحلو رکندڙ جاندار بالغ مرحلي تائين پهچڻ لاءِ ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hadfield |first1=Michael G. |date=1 December 2000 |title=Why and how marine-invertebrate larvae metamorphose so fast |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952100901976 |journal=Seminars in Cell &amp; Developmental Biology |volume=11 |issue=6 |pages=437–443 |doi=10.1006/scdb.2000.0197 |issn=1084-9521 |pmid=11145872 |url-access=subscription |access-date=7 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== لفظي بڻ بڻياد ==
لفظ ''ميٽامورفوسس'' [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ {{lang|el|μεταμόρφωσις}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;شڪل جي تبديلي، تبديل ٿيڻ&quot; آهي،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=Metamorphosis |dictionary=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2366805 |access-date=2012-08-26 |date=1940 |last2=Scott |first2=Robert |first1=Henry George |last1=Liddell |via=perseus.tufts.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪو {{lang|el|μετα-}} (''ميٽا-'')، معنيٰ &quot;پوءِ&quot;، ۽ {{lang|el|μορφή}} (''مورفي'')، معنيٰ &quot;شڪل&quot;، مان ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Metamorphosis&amp;searchmode=none |access-date=2012-08-26 |publisher=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt;

== هارموني ضابطو ==
جيتن ۾ واڌ ويجهه ۽ ڪاياپلٽ تي جسم جي اڳئين حصي ([[جسماني رخن جا اصطلاح|اڳئين]]) ڀرسان موجود [[اندروني رطوبتي غدود]]ن مان ٺهندڙ [[هارمون]] ضابطو رکن ٿا. [[جيت جو دماغ|جيت جي دماغ]] جا عصبي رطوبتي خليا [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن کي سرگرم ڪري ٿو. اهي غدود ٻيو هارمون، عام طور [[ايڪڊيسون]] (هڪ [[ايڪڊيسٽيروئڊ]])، خارج ڪن ٿا، جيڪو [[کل لاهڻ]]، يعني ٻاهرين ڍانچي جي ڇڄڻ، جو عمل شروع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Davies, 1998. Chapter 3.&lt;/ref&gt;

پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون دماغ جي پٺيان موجود عضوي [[ڪارپورا الاٽا]] کي پڻ [[نوجوان هارمون]] پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري ٿو، جيڪو [[کل لاهڻ]] دوران بالغ جانور جون خاصيتون پيدا ٿيڻ کان روڪي ٿو. مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن ۾ لاروا جي [[انسٽار]] مرحلن جي وچ واري کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، پيوپا واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ وقت اهو گهٽ هوندو آهي، جڏهن ته آخري، يعني [[اميگو|بالغ]] کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون بلڪل موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S.  6.3 Process and Control of Moulting in ''The Insects: An Outline of Entomology''. Blackwell Publishing,  2005. pp. 153–156.&lt;/ref&gt; [[پائروڪورس ايپٽرس|فائر بگ]] تي ڪيل تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته نوجوان هارمون [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ نمف جي انسٽار مرحلن جي تعداد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SlamaWilliams1965&quot;&gt;{{cite journal |last1=Slama |last2=Williams |year=1965 |title=Juvenile hormone activity for the bug Pyrrhocoris apterus |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=54 |issue=2 |pages=411–414 |bibcode=1965PNAS...54..411S |doi=10.1073/pnas.54.2.411 |pmc=219680 |pmid=5217430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghKonopova2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Konopova |first2=Barbora |last3=Smykal |first3=Vlastimil |last4=Jindra |first4=Marek |year=2011 |title=Common and Distinct Roles of Juvenile Hormone Signaling Genes in Metamorphosis of Holometabolous and Hemimetabolous Insects |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=12 |bibcode=2011PLoSO...628728K |doi=10.1371/journal.pone.0028728 |issn=1932-6203 |pmc=3234286 |pmid=22174880 |doi-access=free |article-number=e28728}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارڊيٽ]]ن ۾ ڪاياپلٽ آئيوڊوٿائيرونين جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني ڪارڊيٽن جي هڪ قديم آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;/&gt;

== جيت ==

[[File:Locust instars NMNS.jpg|thumb|ماڪڙ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ، جنهن ۾ مختلف انسٽار مرحلن جا نمف ڏيکاريل آهن. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

جيتن جي تنوع ۾ ڪاياپلٽ جا سڀئي ٽي قسم ملن ٿا: ڪاياپلٽ کان سواءِ (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;)، اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) ۽ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;). بي ڪاياپلٽ جيتن ۾ ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن ۾ تمام ٿورو فرق هوندو آهي، جنهن کي &quot;[[سڌي نشونما]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اڻ مڪمل ۽ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن جي ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن جي جسماني بناوت ۽ رويي ۾ نمايان فرق هوندا آهن. سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جاندارن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ مرحلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو پڻ شامل هوندو آهي.{{cn|date=February 2026}}

=== نشونما ۽ اصطلاح ===

[[File:Holometabolous vs. Hemimetabolous.svg|thumb|upright=1.5|ڪاياپلٽ جا ٻه قسم ڏيکاريل آهن. مڪمل [[مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت چئن واضح مرحلن مان گذري ٿو ۽ اهڙو بالغ بڻجي ٿو جيڪو لاروا جهڙو نه هوندو آهي. اڻ مڪمل [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت مڪمل تبديليءَ مان نٿو گذري، پر واڌ ويجهه دوران پنهنجي ٻاهرين ڍانچي جي کل لاهي نمف مان بالغ مرحلي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.]]

[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ [[جيت]]ن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[نمف (حياتيات)|نمف]] چيو وڃي ٿو. نشونما واڌ ويجهه ۽ [[کل لاهڻ]] جي بار بار ٿيندڙ مرحلن ذريعي اڳتي وڌي ٿي؛ انهن مرحلن کي [[انسٽار]] چيو وڃي ٿو. ننڍي عمر جون شڪليون بالغن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون، پر اهي ننڍيون هونديون آهن ۽ بالغن جون خاصيتون، جهڙوڪ پر ۽ جنسي عضوا، اڃا موجود نه هوندا آهن. مختلف انسٽارن جي نمفن جي جسامت ۽ جسماني بناوت ۾ فرق ٿورو هوندو آهي، جيڪو اڪثر جسماني تناسب ۽ حصن جي تعداد تائين محدود هوندو آهي؛ پوين انسٽارن ۾ ٻاهريان پرن جا ابتدائي حصا ٺهڻ لڳندا آهن. هڪ کل لاهڻ کان ٻئي کل لاهڻ تائين واري عرصي کي اسٽيڊيم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schaefer |first1=C.W. |date=March 1971 |title=Instar, Stadium, and Stage: A New Look at Old Questions |journal=Bulletin of the Entomological Society of America |volume=17 |issue=1 |page=17 |doi=10.1093/besa/17.1.17c}}&lt;/ref&gt;

[[مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[لاروا]] چيو وڃي ٿو ۽ اهي بالغن کان نمايان طور مختلف هوندا آهن. مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرندڙ جيت پهرين لاروا واري مرحلي مان گذرن ٿا، پوءِ [[پيوپا]] نالي غير سرگرم حالت ۾ داخل ٿين ٿا، جنهن کي پوپٽن ۾ &quot;[[پيوپا#ڪرائسالِس|ڪرائسالِس]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ آخرڪار بالغ جيت طور نڪري اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lowe&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lowe |first1=Tristan |last2=Garwood |first2=Russell P. |last3=Simonsen |first3=Thomas |last4=Bradley |first4=Robert S. |last5=Withers |first5=Philip J. |date=July 6, 2013 |title=Metamorphosis revealed: Time-lapse three-dimensional imaging inside a living chrysalis |journal=Journal of the Royal Society Interface |volume=10 |issue=84 |at=20130304 |bibcode=2013JRSI...1030304L |doi=10.1098/rsif.2013.0304 |pmc=3673169 |pmid=23676900}}&lt;/ref&gt;

=== ارتقا ===

جيتن جي سڀ کان ابتدائي شڪلن ۾ [[بي ڪاياپلٽ نشونما|سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو ته جيتن ۾ ڪاياپلٽ جي ارتقا سندن وڏي پيماني تي ارتقائي تنوع پيدا ٿيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه ابتدائي بي ڪاياپلٽ &quot;حقيقي جيت&quot; اڄ به موجود آهن، جهڙوڪ [[آرڪيئوگناٿا|برسٽل ٽيل]] ۽ [[سلور فش]]. [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ [[ڪاڪروچ]]، [[ماڪڙ]]، [[ڀنڀوري]] ۽ [[هيميپٽيرا|حقيقي بگ]] شامل آهن. نسلي ارتقائي لحاظ کان [[پرن وارا جيت]] گروهه جا سڀ جيت اڻ بالغ مرحلي کان بالغ مرحلي تائين شڪل، بناوت ۽ ظاهري صورت ۾ نمايان تبديليءَ مان گذرن ٿا. انهن جيتن ۾ يا ته [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ ٿيندي آهي، يا [[مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ شڪلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو شامل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated143&quot;&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S. 6.2 ''Life History Patterns and Phases in The Insects: An Outline of Entomology''.  pp. 143–153. 2005 by Blackwell Publishing&lt;/ref&gt;

اڻ مڪمل ڪاياپلٽ مان مڪمل ڪاياپلٽ جي ارتقا جي وضاحت لاءِ ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا آهن. انهن مان گهڻا هن سوال تي مرڪوز آهن ته اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جا وچ وارا مرحلا ارتقائي اصل جي لحاظ کان مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جي پيوپا واري مرحلي جا هم اصل آهن يا نه.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Where did the pupa come from? The timing of juvenile hormone signalling supports homology between stages of hemimetabolous and holometabolous insects | url=https://d6scj24zvfbbo.cloudfront.net/cff5c2a4a1c547ebf364f97ab9b2bd06/200000081-2a9522a954/2019ptb.pdf?ph=339f6e4ad4 | publisher=The Royal Society | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

=== گرمي پد تي دارومدار رکندڙ ڪاياپلٽ ===

2009ع جي هڪ مطالعي موجب، جيتن جي نشونما ۾ گرمي پد اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هر نوع لاءِ گرمي پد جون مخصوص حدون هونديون آهن، جن اندر اها پنهنجي نشونما جي مختلف مرحلن مان اڳتي وڌي سگهي ٿي. اهي حدون ماحولياتي خاصيتن کان گهڻو متاثر نٿيون ٿين، پر نسلي ارتقائي لحاظ کان انهن ماحولياتي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري چڪيون آهن، جن ۾ جيت رهن ٿا.&lt;ref&gt;Dixon, A. F. G., A. Honěk, P. Keil, M. A. A. Kotela, A. L. Šizling, and V. Jarošík. 2009. Relationship between the minimum and maximum temperature thresholds for development in insects. Funct. Ecol. 23: 257–264.&lt;/ref&gt;

=== نشونما ===

2008ع جي تحقيق موجب بالغ ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'' اهڙو رويو ياد رکي سگهي ٿو، جيڪو هن [[سُنڊي]] واري مرحلي ۾ سکيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Douglas J. Blackiston, Elena Silva Casey &amp; Martha R. Weiss |year=2008 |title=Retention of memory through metamorphosis: can a moth remember what it learned as a caterpillar? |journal=[[پلوس ون]] |volume=3 |issue=3 |bibcode=2008PLoSO...3.1736B |doi=10.1371/journal.pone.0001736 |pmc=2248710 |pmid=18320055 |doi-access=free |article-number=e1736}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻي سُنڊي، [[يوٽيٿيسا اورنيٽرڪس|آرائشي پتنگي جي سُنڊي]]، پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪيل زهريلا مادا ڪاياپلٽ مان گذرڻ کان پوءِ بالغ مرحلي تائين پاڻ سان رکي سگهي ٿي، جتي اهي زهريلا مادا اڃا به شڪارين کان بچاءَ جو ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Conner |first=W.E. |title=Tiger Moths and Woolly Bears—behaviour, ecology, and evolution of the Arctiidae |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2009 |location=New York |pages=1–10}}&lt;/ref&gt;

[[رٿيل خلوي موت]] [[جنيني نشونما]] ۽ ڪاياپلٽ ٻنهي ۾ شامل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Gyunghee |last2=Sehgal |first2=Ritika |last3=Wang |first3=Zixing |last4=Nair |first4=Sudershana |last5=Kikuno |first5=Keiko |last6=Chen |first6=Chun-Hong |last7=Hay |first7=Bruce |last8=Park |first8=Jae H. |date=2013-03-15 |title=Essential role of grim-led programmed cell death for the establishment of corazonin-producing peptidergic nervous system during embryogenesis and metamorphosis in Drosophila melanogaster |journal=Biology Open |volume=2 |issue=3 |pages=283–294 |doi=10.1242/bio.20133384 |issn=2046-6390 |pmc=3603410 |pmid=23519152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zakeri |first1=Zahra |last2=Lockshin |first2=Richard A. |date=2002-07-01 |title=Cell death during development |journal=Journal of Immunological Methods |volume=265 |issue=1–2 |pages=3–20 |doi=10.1016/s0022-1759(02)00067-4 |issn=0022-1759 |pmid=12072175}}&lt;/ref&gt; [[آٽوفيجي]] ۽ [[اپوپٽوسس]]، جيڪي رٿيل خلوي موت جا ٻه طريقا آهن، ٻئي جيتن جي ڪاياپلٽ دوران ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Rolff Johnston Reynolds p=20190063&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rolff |first1=Jens |last2=Johnston |first2=Paul R. |last3=Reynolds |first3=Stuart |date=2019-08-26 |title=Complete metamorphosis of insects |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |publisher=The Royal Society |volume=374 |issue=1783 |doi=10.1098/rstb.2019.0063 |issn=0962-8436 |pmc=6711294 |pmid=31438816 |article-number=20190063}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180 caption=&quot;گوبيءَ جي اڇي پوپٽ ''[[پيرس ريپي]]'' ۾ مڪمل ڪاياپلٽ ڏيکاريندڙ سلسلو&quot;&gt;
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller.jpg|[[لاروا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller2.jpg|[[پيوپا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae cocoon.jpg|ٻاهر نڪرڻ لاءِ تيار پيوپا
File:ChristianBauer Pieris rapae youngadult.jpg|[[بالغ]]
&lt;/gallery&gt;

== ڪارڊيٽا ==
=== ايمفيوڪسس ===
[[سيفالوڪارڊيٽا]] ۾ ڪاياپلٽ [[آئيوڊوٿائيرونين ڊي آئيوڊينيز|آئيوڊوٿائيرونين]] جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني [[ڪارڊيٽ]]ن جي هڪ آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;&gt;{{cite journal |last1=Denser |first1=Robert J. |year=2008 |title=Chordate Metamorphosis: Ancient Control by Iodothyronines |url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)00661-1.pdf |journal=Current Biology |volume=18 |issue=13 |pages=R567–9 |bibcode=2008CBio...18.R567D |doi=10.1016/j.cub.2008.05.024 |pmid=18606129 |s2cid=18587560 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== مڇيون ===

ڪجهه مڇيون، جن ۾ [[هڏيدار مڇيون]] ۽ [[ڄاڙين کان سواءِ مڇيون]] ٻئي شامل آهن، ڪاياپلٽ مان گذرن ٿيون. مڇين ۾ ڪاياپلٽ عام طور ٿائيرائڊ هارمون جي مضبوط ضابطي هيٺ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot; /&gt;

هڏن کان سواءِ مڇين مان [[ليمپري]] ان جو هڪ مثال آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ferreira-Martins |first=D. |last2=Wilson |first2=J.M. |last3=Kelly |first3=S.P. |last4=Kolosov |first4=D. |last5=McCormick |first5=S.D. |date=2021 |title=A review of osmoregulation in lamprey |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0380133021001222 |journal=Journal of Great Lakes Research |volume=47 |pages=S59–S71 |doi=10.1016/j.jglr.2021.05.003|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هڏيدار مڇين ۾ ڪاياپلٽ جا طريقا مختلف آهن.{{cn|date=August 2026}}

[[سالمن]] [[ٻن پاڻين وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي]] آهي، يعني اها [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري حياتيءَ کان [[سامونڊي پاڻي|کاري پاڻيءَ]] واري حياتيءَ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nuscimagazine.com/run-salmon-run|title=NU Sci Magazine|website=Nuscimagazine.com|access-date=July 15, 2026}}&lt;/ref&gt;

[[چپٽي مڇي]]ن جون ڪيتريون نوعون پنهنجي حياتيءَ جي شروعات [[ٻه طرفي هم شڪلي|ٻه طرفي هم شڪل]] جسم سان ڪن ٿيون، جنهن ۾ جسم جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ اک هوندي آهي؛ پر نشونما دوران هڪ اک جسم جي ٻئي پاسي منتقل ٿي ٻي اک سان گڏ اچي ٿي، ۽ اهو پاسو بالغ مڇيءَ جو مٿيون پاسو بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Guerrero-Peña |first=Laura |last2=Suarez-Bregua |first2=Paula |last3=Sánchez-Ruiloba |first3=Lucía |last4=Méndez-Martínez |first4=Luis |last5=García-Fernández |first5=Pablo |last6=Tur |first6=Ricardo |last7=Tena |first7=Juan J. |last8=Rotllant |first8=Josep |date=2024-03-01 |title=Unraveling the transcriptomic landscape of eye migration and visual adaptations during flatfish metamorphosis |url=https://www.nature.com/articles/s42003-024-05951-x |journal=Communications Biology |volume=7 |issue=1 |pages=253 |doi=10.1038/s42003-024-05951-x |doi-access=free |hdl=10261/349890 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

[[يورپي ايل]] پنهنجي حياتيءَ دوران ڪيترين ڪاياپلٽن مان گذري ٿي: لاروا واري مرحلي کان [[ليپٽوسيفالس]] مرحلي تائين، پوءِ براعظمي ڪناري وٽ تيزيءَ سان گلاس ايل ۾ تبديل ٿئي ٿي ([[جاپاني ايل]] ۾ اهو عمل اٺ ڏينهن وٺي ٿو)، ان کان پوءِ مٺي ۽ کاري پاڻيءَ جي سرحد تي لڳ ڀڳ ٻن مهينن دوران گلاس ايل تيزيءَ سان ايلور ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان کان پوءِ واڌ ويجهه جو ڊگهو مرحلو اچي ٿو ۽ آخرڪار اها آهستي آهستي لڏپلاڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. بالغ ٿيڻ کان اڳ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري مرحلي ۾ ايل ۾ [[فينوٽائپي لچڪ]] پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڇيون کائيندڙ ايل جون ڄاڙيون تمام ويڪريون ٿي وڃن ٿيون، جنهن سبب مٿو ڀٿل نظر اچي ٿو. [[ليپٽوسيفالس|ليپٽوسيفالي]] عام آهن ۽ سڀني [[ايلوپومورفا]]، يعني [[ٽارپن]] ۽ [[ايل]] جهڙين مڇين ۾ ملن ٿا.{{cn|date=February 2026}}

گهڻيون ٻيون هڏيدار مڇيون شروعات ۾ [[مڇيءَ جو آنو|آني]] مان غير متحرڪ لاروا، جن کي ''سيڪ فراءِ'' ([[فراءِ (حياتيات)|فراءِ]] جن وٽ [[زرديءَ جي ٿيلهي]] هوندي آهي)، ۾ تبديل ٿين ٿيون. پوءِ زرديءَ جي ٿيلهي جذب ٿيڻ کان پوءِ اهي متحرڪ لاروا بڻجن ٿيون، جن کي اڪثر [[فنگرلنگ (مڇي)|فنگرلنگ]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ [[انساني آڱر]] جيتري ٿي وڃي ٿي، ۽ پوءِ انهن کي پنهنجي خوراڪ پاڻ [[خوراڪ جي ڳولا|ڳولڻي]] پوي ٿي. ان کان پوءِ اهي ننڍي عمر واري مرحلي ۾ داخل ٿين ٿيون، جنهن دوران سندن جسماني بناوت ۽ رويو آهستي آهستي [[بالغ]] مڇين جهڙو ٿيڻ لڳي ٿو، تان جو آخرڪار [[جنسي بلوغت]] حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;Mader, Sylvia, ''Biology'' 9th ed. Ch. 31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. Jr, ''Fishes: an introduction to ichthyology'' 5th ed. 9.3: &quot;Development&quot; pp 148ff&lt;/ref&gt;

=== چار ٽنگا ===

==== معدوم گروهه ====

معدوم [[ٽيمينوسپونڊائل]] ۽ انهن جا جديد ٻه جليا نسل، گڏوگڏ ڪجهه [[سيموريامورفا]]، ڪاياپلٽ مان گذرندا هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ قديم [[ٽيٽراپوڊومورف]]ن ۾ [[سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ سيموريامورف [[ايمينيئوٽ]]ن، جن ۾ ٿڻائتا جانور، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ پکي شامل آهن، سان ٽيمينوسپونڊائلن ۽ ٻه جليائن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، تنهنڪري ٻه امڪان پيش ڪيا ويا آهن: يا ته زنده چار ٽنگن واري جانورن جو آخري گڏيل ابا ڏاڏو ڪاياپلٽ مان گذرندو هو، جيڪا پوءِ ايمينيئوٽن ۾ ختم ٿي وئي؛ يا ڪاياپلٽ ٽيمينوسپونڊائلن ۽ سيموريامورفن ۾ الڳ الڳ هڪجهڙي ارتقائي عمل ذريعي پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pardo |first=Jason D. |last2=Mann |first2=Arjan |date=2026-06-18 |title=Direct development of stem tetrapods across the fin-to-limb transition |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeb7635 |journal=Science |volume=392 |issue=6804 |pages=1292–1296 |doi=10.1126/science.aeb7635|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===== '''ٻه جليا (ايمفيبيئن)''' =====

[[File:RanaTemporariaLarva2.jpg|thumb|ڪاياپلٽ کان بلڪل اڳ؛ ايندڙ تصوير ۾ ڏيکاريل مرحلي تائين پهچڻ لاءِ رڳو 24 ڪلاڪ گهربل آهن.]]
[[File:Rana Temporaria - Larva Final Stage.jpg|thumb|تقريباً مڪمل طور ڪارائتو [[عام ڏيڏر]]، جنهن ۾ ڪلين جي ٿيلهي جا ڪجهه آثار ۽ اڃا مڪمل نشونما نه ڪيل ڄاڙي موجود آهي]]

ٻه جليائن (ايمفيبيئن) جي عام نشونما ۾ آنا پاڻيءَ ۾ ڏنا وڃن ٿا ۽ لاروا آبي زندگيءَ سان مطابقت رکن ٿا. [[ڏيڏر]]، [[ٽوڊ]] ۽ [[نيوٽ]] سڀ آنن مان ٻاهرين ڪلين وارن لارون طور نڪرن ٿا، پر ڦڦڙن ذريعي ساهه کڻندي ٻاهرين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪرڻ ۾ کين ڪجهه وقت لڳي ٿو.
ان کان پوءِ نيوٽن جا لاروا شڪاري طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جڏهن ته [[ٽيڊپول]] گهڻو ڪري پنهنجي سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن سان سطحن تان خوراڪ کرڙي کائين ٿا.{{cn|date=February 2026}}

ٻه جليائن ۾ ڪاياپلٽ رت ۾ [[ٿائيروڪسن]] جي مقدار سان ضابطي هيٺ رهي ٿي، جيڪو ڪاياپلٽ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته [[پروليڪٽن]] ان جي اثر جي مخالفت ڪري ٿو. مخصوص تبديليون مختلف بافتن لاءِ مقرر حدن تي دارومدار رکن ٿيون. ڇاڪاڻ⁠تہ جنيني نشونما جو گهڻو حصو والدين جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو، تنهنڪري مخصوص ماحولياتي حالتن سبب نشونما ۾ ڪيترائي موافقتي ڦيرڦار ٿين ٿا. انهيءَ ڪري ٽيڊپولن ۾ ڏندن لاءِ سڱ جهڙيون قطارون، مُڇون ۽ پن ٿي سگهن ٿا. اهي [[پاسي واري ليڪ]] واري حسي عضوي کي پڻ استعمال ڪن ٿا. ڪاياپلٽ کان پوءِ اهي عضوا غير ضروري ٿي وڃن ٿا ۽ [[اپوپٽوسس]] نالي ضابطي هيٺ خلوي موت ذريعي ٻيهر جذب ٿي وڃن ٿا. مخصوص ماحولياتي حالتن سان موافقت جو مقدار تمام گهڻو آهي ۽ اڃا به ڪيتريون نيون دريافتون ٿي رهيون آهن.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{annotated link|ترقياتي حياتيات}}
* {{annotated link|سڌي نشونما}}
* {{annotated link|گوسنر مرحلو}}
* {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}}
* {{annotated link|شڪل سازي}}
* {{annotated link|پلينيڊيم}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]

===== '''ڏيڏر ۽ ٽوڊ''' =====

ڏيڏرن ۽ ٽوڊن ۾ نئين نڪتل ٽيڊپول جون ٻاهريون ڪليون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ڪلين جي ٿيلهي سان ڍڪجي وڃن ٿيون ۽ ڦڦڙ تيزيءَ سان ٺهڻ لڳن ٿا. اڳيون ٽنگون ڪلين جي ٿيلهي هيٺ ٺهن ٿيون، جڏهن ته پويون ٽنگون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ظاهر ٿين ٿيون. جنهن دوران ٽيڊپول ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ کائي ٿو. اهڙي خوراڪ هضم ڪرڻ لاءِ ٽيڊپول نسبتاً ڊگهي ۽ ورن وڪڙن واري آنت استعمال ڪن ٿا. تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪاياپلٽ جي شروعاتي مرحلن تائين ٽيڊپولن وٽ متوازن داخلي حياتياتي ضابطي وارو موٽ نظام موجود نه هوندو آهي. هن مرحلي تي سندن ڊگهي آنت ننڍي ٿيڻ شروع ٿئي ٿي ۽ سندن خوراڪ جيتن ڏانهن مائل ٿيڻ لڳي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bender |first=Melissa |date=March 28, 2018 |title=To eat or not to eat: ontogeny of hypothalamic feeding controls and a role for leptin in modulating life-history transition in amphibian tadpoles |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=285 |issue=1875 |doi=10.1098/rspb.2017.2784 |pmc=5897637 |pmid=29593109 |s2cid=4853293}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ جسم ۾ تيز تبديليون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏيڏر جي طرزِ زندگي مڪمل طور بدلجي وڃي ٿي. سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن وارو ورن وڪڙن وارو وات، ورن وڪڙن واري آنت سان گڏ، ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. جانور ۾ وڏي ڄاڙي ٺهي ٿي ۽ ڪليون پنهنجي ڪلين جي ٿيلهي سميت غائب ٿي وڃن ٿيون. اکيون ۽ ٽنگون تيزيءَ سان وڌن ٿيون، زبان ٺهي ٿي ۽ انهن سان گڏ عصبي ڄارن ۾ لاڳاپيل تبديليون پڻ اچن ٿيون، جهڙوڪ ٽن پاسن واري ڏسڻ جي صلاحيت جي ترقي ۽ پاسي واري ليڪ واري نظام جو خاتمو. اهي سڀ تبديليون لڳ ڀڳ هڪ ڏينهن اندر ٿي سگهن ٿيون. پڇ ڪجهه ڏينهن پوءِ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پڇ جي جذب ٿيڻ لاءِ ٿائيروڪسن جي وڌيڪ مقدار گهربل هوندي آهي.

===== '''سليمينڊر''' =====
سليمينڊرن جي نشونما تمام گهڻي متنوع آهي. ڪجهه نوعون آبي لاروا مان خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ جانور بڻجڻ دوران جسم جي وڏي پيماني تي نئين سر جوڙجڪ مان گذرن ٿيون، جڏهن ته [[ايڪسولوٽل]] جهڙيون ٻيون نوعون [[نيوٽني|پيڊومورفوسس]] ڏيکارين ٿيون ۽ ڪڏهن به خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ شڪل اختيار نٿيون ڪن. ''[[ايمبيسٽوما]]'' جنس ۾ پيڊومورف شڪلون ڪيترائي ڀيرا الڳ الڳ ارتقا پذير ٿيون آهن، ۽ ڪجهه نوعن ۾ پيڊومورفوسس ۽ مڪمل نشونما ٻئي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot;&gt;{{cite journal |last1=Laudet |first1=Vincent |date=September 27, 2011 |title=The Origins and Evolution of Vertebrate Metamorphosis |journal=Current Biology |volume=21 |issue=18 |pages=R726–R737 |bibcode=2011CBio...21.R726L |doi=10.1016/j.cub.2011.07.030 |pmid=21959163 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== '''نيوٽ''' =====

[[File:LarveKamsalamander.JPG|thumb|[[اتر وارو ڪرسٽيڊ نيوٽ|ڪرسٽيڊ نيوٽ]] جا وڏا ٻاهريان گل]]

نيوٽن ۾ ڪاياپلٽ خوراڪ جي تبديليءَ سبب نه، پر رهائشگاهه جي تبديليءَ سبب ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نيوٽن جا لاروا اڳ ئي شڪاري طور خوراڪ کائين ٿا ۽ بالغ ٿيڻ کان پوءِ به ائين ڪندا رهن ٿا. نيوٽن جا گل ڪڏهن به گلن جي ٿيلهي سان ڍڪيل نه هوندا آهن ۽ جانور جي پاڻي ڇڏڻ کان بلڪل اڳ ٻيهر جذب ٿين ٿا. بالغ نيوٽ پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ خشڪيءَ تي وڌيڪ تيزيءَ سان هلي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=Robbie |date=November–December 2005 |title=Consequences of Metamorphosis for the Locomotor Performance and Thermal Physiology of the Newt Triturus cristatus |journal=Physiological and Biochemical Zoology |volume=78 |issue=6 |pages=967–975 |doi=10.1086/432923 |jstor=10.1086/432923 |pmid=16228936 |s2cid=34285867}}&lt;/ref&gt; نيوٽن ۾ اڪثر بهار ۽ اونهاري دوران آبي مرحلو ۽ سياري دوران خشڪيءَ وارو مرحلو هوندو آهي. آبي مرحلي سان مطابقت لاءِ [[پروليڪٽن]] گهربل هارمون آهي، جڏهن ته خشڪيءَ واري مرحلي سان مطابقت لاءِ [[ٿائيروڪسن]] گهربل آهي. پهريون ڀيرو پاڻي ڇڏڻ وقت ٻاهريان گل مڪمل طور جذب ٿي وڃن ٿا، تنهنڪري ايندڙ آبي مرحلن دوران اهي ٻيهر پيدا نٿا ٿين.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{annotated link|ترقياتي حياتيات}}
* {{annotated link|سڌي نشونما}}
* {{annotated link|گوسنر مرحلو}}
* {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}}
* {{annotated link|شڪل سازي}}
* {{annotated link|پلينيڊيم}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]</text>
      <sha1>8tstaz0jep135xg316s1q7u74iz46ok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413516</id>
      <parentid>413515</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37617" sha1="4ckzzafzdj5zp7aj6rmqmer9kmm063c" xml:space="preserve">{{Short description|ڪنهن جاندار جي جنيني مرحلي کان پوءِ واري نشونما دوران جسماني بناوت ۾ گهري تبديلي}}

[[File:Dragonfly metamorphosis.jpg|thumb|هڪ [[ڀنڀوري]] پنهنجي ڪاياپلٽ جي آخري [[کل لاهڻ]] واري مرحلي مان گذري رهي آهي؛ هن عمل دوران اها پنهنجي [[نمف (حياتيات)|نمف]] واري شڪل مان بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿئي ٿي]]

'''ميٽامورفوسس''' يا '''ڪاياپلٽ''' هڪ [[حياتي عمل]] آهي، جنهن دوران ڪنهن جانور جي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] جي حصي طور ان جي جسماني بناوت ۾ نمايان ۽ نسبتاً اوچتي تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=metamorphosis |url=https://www.britannica.com/science/metamorphosis |access-date=2022-04-01 |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[جيت]]، [[مڇي]]ون، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]]، [[مولسڪ]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[نائڊيريا]]، [[ايڪائنوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]] ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن سان اڪثر [[غذائيت]] يا [[رويو|رويي]] ۾ پڻ تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What animals undergo incomplete metamorphosis? – Easierwithpractice.com |url=https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |access-date=2022-04-01 |website=easierwithpractice.com |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127012102/https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جانورن جون ڪجهه نوعون حياتي چڪر جي بلڪل مختلف مرحلن جي وچ ۾ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون؛ ٻيون نوعون نسبتاً هڪجهڙن مرحلن جي وچ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه ۾ ڪاياپلٽ ٿيندي ئي ناهي (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Truman |first=James W. |date=2019-12-02 |title=The Evolution of Insect Metamorphosis |journal=Current Biology |language=English |volume=29 |issue=23 |pages=R1252–R1268 |bibcode=2019CBio...29R1252T |doi=10.1016/j.cub.2019.10.009 |issn=0960-9822 |pmid=31794762 |s2cid=208541817 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[لاروا]] وارو مرحلو رکندڙ جاندار بالغ مرحلي تائين پهچڻ لاءِ ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hadfield |first1=Michael G. |date=1 December 2000 |title=Why and how marine-invertebrate larvae metamorphose so fast |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952100901976 |journal=Seminars in Cell &amp; Developmental Biology |volume=11 |issue=6 |pages=437–443 |doi=10.1006/scdb.2000.0197 |issn=1084-9521 |pmid=11145872 |url-access=subscription |access-date=7 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== لفظي بڻ بڻياد ==
لفظ ''ميٽامورفوسس'' [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ {{lang|el|μεταμόρφωσις}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;شڪل جي تبديلي، تبديل ٿيڻ&quot; آهي،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=Metamorphosis |dictionary=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2366805 |access-date=2012-08-26 |date=1940 |last2=Scott |first2=Robert |first1=Henry George |last1=Liddell |via=perseus.tufts.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪو {{lang|el|μετα-}} (''ميٽا-'')، معنيٰ &quot;پوءِ&quot;، ۽ {{lang|el|μορφή}} (''مورفي'')، معنيٰ &quot;شڪل&quot;، مان ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Metamorphosis&amp;searchmode=none |access-date=2012-08-26 |publisher=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt;

== هارموني ضابطو ==
جيتن ۾ واڌ ويجهه ۽ ڪاياپلٽ تي جسم جي اڳئين حصي ([[جسماني رخن جا اصطلاح|اڳئين]]) ڀرسان موجود [[اندروني رطوبتي غدود]]ن مان ٺهندڙ [[هارمون]] ضابطو رکن ٿا. [[جيت جو دماغ|جيت جي دماغ]] جا عصبي رطوبتي خليا [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن کي سرگرم ڪري ٿو. اهي غدود ٻيو هارمون، عام طور [[ايڪڊيسون]] (هڪ [[ايڪڊيسٽيروئڊ]])، خارج ڪن ٿا، جيڪو [[کل لاهڻ]]، يعني ٻاهرين ڍانچي جي ڇڄڻ، جو عمل شروع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Davies, 1998. Chapter 3.&lt;/ref&gt;

پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون دماغ جي پٺيان موجود عضوي [[ڪارپورا الاٽا]] کي پڻ [[نوجوان هارمون]] پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري ٿو، جيڪو [[کل لاهڻ]] دوران بالغ جانور جون خاصيتون پيدا ٿيڻ کان روڪي ٿو. مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن ۾ لاروا جي [[انسٽار]] مرحلن جي وچ واري کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، پيوپا واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ وقت اهو گهٽ هوندو آهي، جڏهن ته آخري، يعني [[اميگو|بالغ]] کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون بلڪل موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S.  6.3 Process and Control of Moulting in ''The Insects: An Outline of Entomology''. Blackwell Publishing,  2005. pp. 153–156.&lt;/ref&gt; [[پائروڪورس ايپٽرس|فائر بگ]] تي ڪيل تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته نوجوان هارمون [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ نمف جي انسٽار مرحلن جي تعداد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SlamaWilliams1965&quot;&gt;{{cite journal |last1=Slama |last2=Williams |year=1965 |title=Juvenile hormone activity for the bug Pyrrhocoris apterus |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=54 |issue=2 |pages=411–414 |bibcode=1965PNAS...54..411S |doi=10.1073/pnas.54.2.411 |pmc=219680 |pmid=5217430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghKonopova2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Konopova |first2=Barbora |last3=Smykal |first3=Vlastimil |last4=Jindra |first4=Marek |year=2011 |title=Common and Distinct Roles of Juvenile Hormone Signaling Genes in Metamorphosis of Holometabolous and Hemimetabolous Insects |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=12 |bibcode=2011PLoSO...628728K |doi=10.1371/journal.pone.0028728 |issn=1932-6203 |pmc=3234286 |pmid=22174880 |doi-access=free |article-number=e28728}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارڊيٽ]]ن ۾ ڪاياپلٽ آئيوڊوٿائيرونين جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني ڪارڊيٽن جي هڪ قديم آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;/&gt;

== جيت ==

[[File:Locust instars NMNS.jpg|thumb|ماڪڙ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ، جنهن ۾ مختلف انسٽار مرحلن جا نمف ڏيکاريل آهن. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

جيتن جي تنوع ۾ ڪاياپلٽ جا سڀئي ٽي قسم ملن ٿا: ڪاياپلٽ کان سواءِ (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;)، اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) ۽ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;). بي ڪاياپلٽ جيتن ۾ ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن ۾ تمام ٿورو فرق هوندو آهي، جنهن کي &quot;[[سڌي نشونما]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اڻ مڪمل ۽ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن جي ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن جي جسماني بناوت ۽ رويي ۾ نمايان فرق هوندا آهن. سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جاندارن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ مرحلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو پڻ شامل هوندو آهي.{{cn|date=February 2026}}

=== نشونما ۽ اصطلاح ===

[[File:Holometabolous vs. Hemimetabolous.svg|thumb|upright=1.5|ڪاياپلٽ جا ٻه قسم ڏيکاريل آهن. مڪمل [[مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت چئن واضح مرحلن مان گذري ٿو ۽ اهڙو بالغ بڻجي ٿو جيڪو لاروا جهڙو نه هوندو آهي. اڻ مڪمل [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت مڪمل تبديليءَ مان نٿو گذري، پر واڌ ويجهه دوران پنهنجي ٻاهرين ڍانچي جي کل لاهي نمف مان بالغ مرحلي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.]]

[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ [[جيت]]ن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[نمف (حياتيات)|نمف]] چيو وڃي ٿو. نشونما واڌ ويجهه ۽ [[کل لاهڻ]] جي بار بار ٿيندڙ مرحلن ذريعي اڳتي وڌي ٿي؛ انهن مرحلن کي [[انسٽار]] چيو وڃي ٿو. ننڍي عمر جون شڪليون بالغن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون، پر اهي ننڍيون هونديون آهن ۽ بالغن جون خاصيتون، جهڙوڪ پر ۽ جنسي عضوا، اڃا موجود نه هوندا آهن. مختلف انسٽارن جي نمفن جي جسامت ۽ جسماني بناوت ۾ فرق ٿورو هوندو آهي، جيڪو اڪثر جسماني تناسب ۽ حصن جي تعداد تائين محدود هوندو آهي؛ پوين انسٽارن ۾ ٻاهريان پرن جا ابتدائي حصا ٺهڻ لڳندا آهن. هڪ کل لاهڻ کان ٻئي کل لاهڻ تائين واري عرصي کي اسٽيڊيم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schaefer |first1=C.W. |date=March 1971 |title=Instar, Stadium, and Stage: A New Look at Old Questions |journal=Bulletin of the Entomological Society of America |volume=17 |issue=1 |page=17 |doi=10.1093/besa/17.1.17c}}&lt;/ref&gt;

[[مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[لاروا]] چيو وڃي ٿو ۽ اهي بالغن کان نمايان طور مختلف هوندا آهن. مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرندڙ جيت پهرين لاروا واري مرحلي مان گذرن ٿا، پوءِ [[پيوپا]] نالي غير سرگرم حالت ۾ داخل ٿين ٿا، جنهن کي پوپٽن ۾ &quot;[[پيوپا#ڪرائسالِس|ڪرائسالِس]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ آخرڪار بالغ جيت طور نڪري اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lowe&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lowe |first1=Tristan |last2=Garwood |first2=Russell P. |last3=Simonsen |first3=Thomas |last4=Bradley |first4=Robert S. |last5=Withers |first5=Philip J. |date=July 6, 2013 |title=Metamorphosis revealed: Time-lapse three-dimensional imaging inside a living chrysalis |journal=Journal of the Royal Society Interface |volume=10 |issue=84 |at=20130304 |bibcode=2013JRSI...1030304L |doi=10.1098/rsif.2013.0304 |pmc=3673169 |pmid=23676900}}&lt;/ref&gt;

=== ارتقا ===

جيتن جي سڀ کان ابتدائي شڪلن ۾ [[بي ڪاياپلٽ نشونما|سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو ته جيتن ۾ ڪاياپلٽ جي ارتقا سندن وڏي پيماني تي ارتقائي تنوع پيدا ٿيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه ابتدائي بي ڪاياپلٽ &quot;حقيقي جيت&quot; اڄ به موجود آهن، جهڙوڪ [[آرڪيئوگناٿا|برسٽل ٽيل]] ۽ [[سلور فش]]. [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ [[ڪاڪروچ]]، [[ماڪڙ]]، [[ڀنڀوري]] ۽ [[هيميپٽيرا|حقيقي بگ]] شامل آهن. نسلي ارتقائي لحاظ کان [[پرن وارا جيت]] گروهه جا سڀ جيت اڻ بالغ مرحلي کان بالغ مرحلي تائين شڪل، بناوت ۽ ظاهري صورت ۾ نمايان تبديليءَ مان گذرن ٿا. انهن جيتن ۾ يا ته [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ ٿيندي آهي، يا [[مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ شڪلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو شامل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated143&quot;&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S. 6.2 ''Life History Patterns and Phases in The Insects: An Outline of Entomology''.  pp. 143–153. 2005 by Blackwell Publishing&lt;/ref&gt;

اڻ مڪمل ڪاياپلٽ مان مڪمل ڪاياپلٽ جي ارتقا جي وضاحت لاءِ ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا آهن. انهن مان گهڻا هن سوال تي مرڪوز آهن ته اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جا وچ وارا مرحلا ارتقائي اصل جي لحاظ کان مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جي پيوپا واري مرحلي جا هم اصل آهن يا نه.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Where did the pupa come from? The timing of juvenile hormone signalling supports homology between stages of hemimetabolous and holometabolous insects | url=https://d6scj24zvfbbo.cloudfront.net/cff5c2a4a1c547ebf364f97ab9b2bd06/200000081-2a9522a954/2019ptb.pdf?ph=339f6e4ad4 | publisher=The Royal Society | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

=== گرمي پد تي دارومدار رکندڙ ڪاياپلٽ ===

2009ع جي هڪ مطالعي موجب، جيتن جي نشونما ۾ گرمي پد اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هر نوع لاءِ گرمي پد جون مخصوص حدون هونديون آهن، جن اندر اها پنهنجي نشونما جي مختلف مرحلن مان اڳتي وڌي سگهي ٿي. اهي حدون ماحولياتي خاصيتن کان گهڻو متاثر نٿيون ٿين، پر نسلي ارتقائي لحاظ کان انهن ماحولياتي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري چڪيون آهن، جن ۾ جيت رهن ٿا.&lt;ref&gt;Dixon, A. F. G., A. Honěk, P. Keil, M. A. A. Kotela, A. L. Šizling, and V. Jarošík. 2009. Relationship between the minimum and maximum temperature thresholds for development in insects. Funct. Ecol. 23: 257–264.&lt;/ref&gt;

=== نشونما ===

2008ع جي تحقيق موجب بالغ ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'' اهڙو رويو ياد رکي سگهي ٿو، جيڪو هن [[سُنڊي]] واري مرحلي ۾ سکيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Douglas J. Blackiston, Elena Silva Casey &amp; Martha R. Weiss |year=2008 |title=Retention of memory through metamorphosis: can a moth remember what it learned as a caterpillar? |journal=[[پلوس ون]] |volume=3 |issue=3 |bibcode=2008PLoSO...3.1736B |doi=10.1371/journal.pone.0001736 |pmc=2248710 |pmid=18320055 |doi-access=free |article-number=e1736}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻي سُنڊي، [[يوٽيٿيسا اورنيٽرڪس|آرائشي پتنگي جي سُنڊي]]، پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪيل زهريلا مادا ڪاياپلٽ مان گذرڻ کان پوءِ بالغ مرحلي تائين پاڻ سان رکي سگهي ٿي، جتي اهي زهريلا مادا اڃا به شڪارين کان بچاءَ جو ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Conner |first=W.E. |title=Tiger Moths and Woolly Bears—behaviour, ecology, and evolution of the Arctiidae |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2009 |location=New York |pages=1–10}}&lt;/ref&gt;

[[رٿيل خلوي موت]] [[جنيني نشونما]] ۽ ڪاياپلٽ ٻنهي ۾ شامل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Gyunghee |last2=Sehgal |first2=Ritika |last3=Wang |first3=Zixing |last4=Nair |first4=Sudershana |last5=Kikuno |first5=Keiko |last6=Chen |first6=Chun-Hong |last7=Hay |first7=Bruce |last8=Park |first8=Jae H. |date=2013-03-15 |title=Essential role of grim-led programmed cell death for the establishment of corazonin-producing peptidergic nervous system during embryogenesis and metamorphosis in Drosophila melanogaster |journal=Biology Open |volume=2 |issue=3 |pages=283–294 |doi=10.1242/bio.20133384 |issn=2046-6390 |pmc=3603410 |pmid=23519152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zakeri |first1=Zahra |last2=Lockshin |first2=Richard A. |date=2002-07-01 |title=Cell death during development |journal=Journal of Immunological Methods |volume=265 |issue=1–2 |pages=3–20 |doi=10.1016/s0022-1759(02)00067-4 |issn=0022-1759 |pmid=12072175}}&lt;/ref&gt; [[آٽوفيجي]] ۽ [[اپوپٽوسس]]، جيڪي رٿيل خلوي موت جا ٻه طريقا آهن، ٻئي جيتن جي ڪاياپلٽ دوران ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Rolff Johnston Reynolds p=20190063&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rolff |first1=Jens |last2=Johnston |first2=Paul R. |last3=Reynolds |first3=Stuart |date=2019-08-26 |title=Complete metamorphosis of insects |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |publisher=The Royal Society |volume=374 |issue=1783 |doi=10.1098/rstb.2019.0063 |issn=0962-8436 |pmc=6711294 |pmid=31438816 |article-number=20190063}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180 caption=&quot;گوبيءَ جي اڇي پوپٽ ''[[پيرس ريپي]]'' ۾ مڪمل ڪاياپلٽ ڏيکاريندڙ سلسلو&quot;&gt;
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller.jpg|[[لاروا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller2.jpg|[[پيوپا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae cocoon.jpg|ٻاهر نڪرڻ لاءِ تيار پيوپا
File:ChristianBauer Pieris rapae youngadult.jpg|[[بالغ]]
&lt;/gallery&gt;

== ڪارڊيٽا ==
=== ايمفيوڪسس ===
[[سيفالوڪارڊيٽا]] ۾ ڪاياپلٽ [[آئيوڊوٿائيرونين ڊي آئيوڊينيز|آئيوڊوٿائيرونين]] جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني [[ڪارڊيٽ]]ن جي هڪ آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;&gt;{{cite journal |last1=Denser |first1=Robert J. |year=2008 |title=Chordate Metamorphosis: Ancient Control by Iodothyronines |url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)00661-1.pdf |journal=Current Biology |volume=18 |issue=13 |pages=R567–9 |bibcode=2008CBio...18.R567D |doi=10.1016/j.cub.2008.05.024 |pmid=18606129 |s2cid=18587560 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== مڇيون ===

ڪجهه مڇيون، جن ۾ [[هڏيدار مڇيون]] ۽ [[ڄاڙين کان سواءِ مڇيون]] ٻئي شامل آهن، ڪاياپلٽ مان گذرن ٿيون. مڇين ۾ ڪاياپلٽ عام طور ٿائيرائڊ هارمون جي مضبوط ضابطي هيٺ هوندي آهي.

هڏن کان سواءِ مڇين مان [[ليمپري]] ان جو هڪ مثال آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ferreira-Martins |first=D. |last2=Wilson |first2=J.M. |last3=Kelly |first3=S.P. |last4=Kolosov |first4=D. |last5=McCormick |first5=S.D. |date=2021 |title=A review of osmoregulation in lamprey |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0380133021001222 |journal=Journal of Great Lakes Research |volume=47 |pages=S59–S71 |doi=10.1016/j.jglr.2021.05.003|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هڏيدار مڇين ۾ ڪاياپلٽ جا طريقا مختلف آهن.{{cn|date=August 2026}}

[[سالمن]] [[ٻن پاڻين وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي]] آهي، يعني اها [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري حياتيءَ کان [[سامونڊي پاڻي|کاري پاڻيءَ]] واري حياتيءَ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nuscimagazine.com/run-salmon-run|title=NU Sci Magazine|website=Nuscimagazine.com|access-date=July 15, 2026}}&lt;/ref&gt;

[[چپٽي مڇي]]ن جون ڪيتريون نوعون پنهنجي حياتيءَ جي شروعات [[ٻه طرفي هم شڪلي|ٻه طرفي هم شڪل]] جسم سان ڪن ٿيون، جنهن ۾ جسم جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ اک هوندي آهي؛ پر نشونما دوران هڪ اک جسم جي ٻئي پاسي منتقل ٿي ٻي اک سان گڏ اچي ٿي، ۽ اهو پاسو بالغ مڇيءَ جو مٿيون پاسو بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Guerrero-Peña |first=Laura |last2=Suarez-Bregua |first2=Paula |last3=Sánchez-Ruiloba |first3=Lucía |last4=Méndez-Martínez |first4=Luis |last5=García-Fernández |first5=Pablo |last6=Tur |first6=Ricardo |last7=Tena |first7=Juan J. |last8=Rotllant |first8=Josep |date=2024-03-01 |title=Unraveling the transcriptomic landscape of eye migration and visual adaptations during flatfish metamorphosis |url=https://www.nature.com/articles/s42003-024-05951-x |journal=Communications Biology |volume=7 |issue=1 |pages=253 |doi=10.1038/s42003-024-05951-x |doi-access=free |hdl=10261/349890 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

[[يورپي ايل]] پنهنجي حياتيءَ دوران ڪيترين ڪاياپلٽن مان گذري ٿي: لاروا واري مرحلي کان [[ليپٽوسيفالس]] مرحلي تائين، پوءِ براعظمي ڪناري وٽ تيزيءَ سان گلاس ايل ۾ تبديل ٿئي ٿي ([[جاپاني ايل]] ۾ اهو عمل اٺ ڏينهن وٺي ٿو)، ان کان پوءِ مٺي ۽ کاري پاڻيءَ جي سرحد تي لڳ ڀڳ ٻن مهينن دوران گلاس ايل تيزيءَ سان ايلور ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان کان پوءِ واڌ ويجهه جو ڊگهو مرحلو اچي ٿو ۽ آخرڪار اها آهستي آهستي لڏپلاڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. بالغ ٿيڻ کان اڳ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري مرحلي ۾ ايل ۾ [[فينوٽائپي لچڪ]] پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڇيون کائيندڙ ايل جون ڄاڙيون تمام ويڪريون ٿي وڃن ٿيون، جنهن سبب مٿو ڀٿل نظر اچي ٿو. [[ليپٽوسيفالس|ليپٽوسيفالي]] عام آهن ۽ سڀني [[ايلوپومورفا]]، يعني [[ٽارپن]] ۽ [[ايل]] جهڙين مڇين ۾ ملن ٿا.{{cn|date=February 2026}}

گهڻيون ٻيون هڏيدار مڇيون شروعات ۾ [[مڇيءَ جو آنو|آني]] مان غير متحرڪ لاروا، جن کي ''سيڪ فراءِ'' ([[فراءِ (حياتيات)|فراءِ]] جن وٽ [[زرديءَ جي ٿيلهي]] هوندي آهي)، ۾ تبديل ٿين ٿيون. پوءِ زرديءَ جي ٿيلهي جذب ٿيڻ کان پوءِ اهي متحرڪ لاروا بڻجن ٿيون، جن کي اڪثر [[فنگرلنگ (مڇي)|فنگرلنگ]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ [[انساني آڱر]] جيتري ٿي وڃي ٿي، ۽ پوءِ انهن کي پنهنجي خوراڪ پاڻ [[خوراڪ جي ڳولا|ڳولڻي]] پوي ٿي. ان کان پوءِ اهي ننڍي عمر واري مرحلي ۾ داخل ٿين ٿيون، جنهن دوران سندن جسماني بناوت ۽ رويو آهستي آهستي [[بالغ]] مڇين جهڙو ٿيڻ لڳي ٿو، تان جو آخرڪار [[جنسي بلوغت]] حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;Mader, Sylvia, ''Biology'' 9th ed. Ch. 31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. Jr, ''Fishes: an introduction to ichthyology'' 5th ed. 9.3: &quot;Development&quot; pp 148ff&lt;/ref&gt;

=== چار ٽنگا ===

==== معدوم گروهه ====

معدوم [[ٽيمينوسپونڊائل]] ۽ انهن جا جديد ٻه جليا نسل، گڏوگڏ ڪجهه [[سيموريامورفا]]، ڪاياپلٽ مان گذرندا هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ قديم [[ٽيٽراپوڊومورف]]ن ۾ [[سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ سيموريامورف [[ايمينيئوٽ]]ن، جن ۾ ٿڻائتا جانور، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ پکي شامل آهن، سان ٽيمينوسپونڊائلن ۽ ٻه جليائن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، تنهنڪري ٻه امڪان پيش ڪيا ويا آهن: يا ته زنده چار ٽنگن واري جانورن جو آخري گڏيل ابا ڏاڏو ڪاياپلٽ مان گذرندو هو، جيڪا پوءِ ايمينيئوٽن ۾ ختم ٿي وئي؛ يا ڪاياپلٽ ٽيمينوسپونڊائلن ۽ سيموريامورفن ۾ الڳ الڳ هڪجهڙي ارتقائي عمل ذريعي پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pardo |first=Jason D. |last2=Mann |first2=Arjan |date=2026-06-18 |title=Direct development of stem tetrapods across the fin-to-limb transition |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeb7635 |journal=Science |volume=392 |issue=6804 |pages=1292–1296 |doi=10.1126/science.aeb7635|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===== '''ٻه جليا (ايمفيبيئن)''' =====

[[File:RanaTemporariaLarva2.jpg|thumb|ڪاياپلٽ کان بلڪل اڳ؛ ايندڙ تصوير ۾ ڏيکاريل مرحلي تائين پهچڻ لاءِ رڳو 24 ڪلاڪ گهربل آهن.]]
[[File:Rana Temporaria - Larva Final Stage.jpg|thumb|تقريباً مڪمل طور ڪارائتو [[عام ڏيڏر]]، جنهن ۾ ڪلين جي ٿيلهي جا ڪجهه آثار ۽ اڃا مڪمل نشونما نه ڪيل ڄاڙي موجود آهي]]

ٻه جليائن (ايمفيبيئن) جي عام نشونما ۾ آنا پاڻيءَ ۾ ڏنا وڃن ٿا ۽ لاروا آبي زندگيءَ سان مطابقت رکن ٿا. [[ڏيڏر]]، [[ٽوڊ]] ۽ [[نيوٽ]] سڀ آنن مان ٻاهرين ڪلين وارن لارون طور نڪرن ٿا، پر ڦڦڙن ذريعي ساهه کڻندي ٻاهرين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪرڻ ۾ کين ڪجهه وقت لڳي ٿو.
ان کان پوءِ نيوٽن جا لاروا شڪاري طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جڏهن ته [[ٽيڊپول]] گهڻو ڪري پنهنجي سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن سان سطحن تان خوراڪ کرڙي کائين ٿا.{{cn|date=February 2026}}

ٻه جليائن ۾ ڪاياپلٽ رت ۾ [[ٿائيروڪسن]] جي مقدار سان ضابطي هيٺ رهي ٿي، جيڪو ڪاياپلٽ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته [[پروليڪٽن]] ان جي اثر جي مخالفت ڪري ٿو. مخصوص تبديليون مختلف بافتن لاءِ مقرر حدن تي دارومدار رکن ٿيون. ڇاڪاڻ⁠تہ جنيني نشونما جو گهڻو حصو والدين جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو، تنهنڪري مخصوص ماحولياتي حالتن سبب نشونما ۾ ڪيترائي موافقتي ڦيرڦار ٿين ٿا. انهيءَ ڪري ٽيڊپولن ۾ ڏندن لاءِ سڱ جهڙيون قطارون، مُڇون ۽ پن ٿي سگهن ٿا. اهي [[پاسي واري ليڪ]] واري حسي عضوي کي پڻ استعمال ڪن ٿا. ڪاياپلٽ کان پوءِ اهي عضوا غير ضروري ٿي وڃن ٿا ۽ [[اپوپٽوسس]] نالي ضابطي هيٺ خلوي موت ذريعي ٻيهر جذب ٿي وڃن ٿا. مخصوص ماحولياتي حالتن سان موافقت جو مقدار تمام گهڻو آهي ۽ اڃا به ڪيتريون نيون دريافتون ٿي رهيون آهن.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{annotated link|ترقياتي حياتيات}}
* {{annotated link|سڌي نشونما}}
* {{annotated link|گوسنر مرحلو}}
* {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}}
* {{annotated link|شڪل سازي}}
* {{annotated link|پلينيڊيم}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]

===== '''ڏيڏر ۽ ٽوڊ''' =====

ڏيڏرن ۽ ٽوڊن ۾ نئين نڪتل ٽيڊپول جون ٻاهريون ڪليون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ڪلين جي ٿيلهي سان ڍڪجي وڃن ٿيون ۽ ڦڦڙ تيزيءَ سان ٺهڻ لڳن ٿا. اڳيون ٽنگون ڪلين جي ٿيلهي هيٺ ٺهن ٿيون، جڏهن ته پويون ٽنگون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ظاهر ٿين ٿيون. جنهن دوران ٽيڊپول ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ کائي ٿو. اهڙي خوراڪ هضم ڪرڻ لاءِ ٽيڊپول نسبتاً ڊگهي ۽ ورن وڪڙن واري آنت استعمال ڪن ٿا. تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪاياپلٽ جي شروعاتي مرحلن تائين ٽيڊپولن وٽ متوازن داخلي حياتياتي ضابطي وارو موٽ نظام موجود نه هوندو آهي. هن مرحلي تي سندن ڊگهي آنت ننڍي ٿيڻ شروع ٿئي ٿي ۽ سندن خوراڪ جيتن ڏانهن مائل ٿيڻ لڳي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bender |first=Melissa |date=March 28, 2018 |title=To eat or not to eat: ontogeny of hypothalamic feeding controls and a role for leptin in modulating life-history transition in amphibian tadpoles |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=285 |issue=1875 |doi=10.1098/rspb.2017.2784 |pmc=5897637 |pmid=29593109 |s2cid=4853293}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ جسم ۾ تيز تبديليون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏيڏر جي طرزِ زندگي مڪمل طور بدلجي وڃي ٿي. سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن وارو ورن وڪڙن وارو وات، ورن وڪڙن واري آنت سان گڏ، ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. جانور ۾ وڏي ڄاڙي ٺهي ٿي ۽ ڪليون پنهنجي ڪلين جي ٿيلهي سميت غائب ٿي وڃن ٿيون. اکيون ۽ ٽنگون تيزيءَ سان وڌن ٿيون، زبان ٺهي ٿي ۽ انهن سان گڏ عصبي ڄارن ۾ لاڳاپيل تبديليون پڻ اچن ٿيون، جهڙوڪ ٽن پاسن واري ڏسڻ جي صلاحيت جي ترقي ۽ پاسي واري ليڪ واري نظام جو خاتمو. اهي سڀ تبديليون لڳ ڀڳ هڪ ڏينهن اندر ٿي سگهن ٿيون. پڇ ڪجهه ڏينهن پوءِ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پڇ جي جذب ٿيڻ لاءِ ٿائيروڪسن جي وڌيڪ مقدار گهربل هوندي آهي.

===== '''سليمينڊر''' =====
سليمينڊرن جي نشونما تمام گهڻي متنوع آهي. ڪجهه نوعون آبي لاروا مان خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ جانور بڻجڻ دوران جسم جي وڏي پيماني تي نئين سر جوڙجڪ مان گذرن ٿيون، جڏهن ته [[ايڪسولوٽل]] جهڙيون ٻيون نوعون [[نيوٽني|پيڊومورفوسس]] ڏيکارين ٿيون ۽ ڪڏهن به خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ شڪل اختيار نٿيون ڪن. ''[[ايمبيسٽوما]]'' جنس ۾ پيڊومورف شڪلون ڪيترائي ڀيرا الڳ الڳ ارتقا پذير ٿيون آهن، ۽ ڪجهه نوعن ۾ پيڊومورفوسس ۽ مڪمل نشونما ٻئي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot;&gt;{{cite journal |last1=Laudet |first1=Vincent |date=September 27, 2011 |title=The Origins and Evolution of Vertebrate Metamorphosis |journal=Current Biology |volume=21 |issue=18 |pages=R726–R737 |bibcode=2011CBio...21.R726L |doi=10.1016/j.cub.2011.07.030 |pmid=21959163 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== '''نيوٽ''' =====

[[File:LarveKamsalamander.JPG|thumb|[[اتر وارو ڪرسٽيڊ نيوٽ|ڪرسٽيڊ نيوٽ]] جا وڏا ٻاهريان گل]]

نيوٽن ۾ ڪاياپلٽ خوراڪ جي تبديليءَ سبب نه، پر رهائشگاهه جي تبديليءَ سبب ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نيوٽن جا لاروا اڳ ئي شڪاري طور خوراڪ کائين ٿا ۽ بالغ ٿيڻ کان پوءِ به ائين ڪندا رهن ٿا. نيوٽن جا گل ڪڏهن به گلن جي ٿيلهي سان ڍڪيل نه هوندا آهن ۽ جانور جي پاڻي ڇڏڻ کان بلڪل اڳ ٻيهر جذب ٿين ٿا. بالغ نيوٽ پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ خشڪيءَ تي وڌيڪ تيزيءَ سان هلي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=Robbie |date=November–December 2005 |title=Consequences of Metamorphosis for the Locomotor Performance and Thermal Physiology of the Newt Triturus cristatus |journal=Physiological and Biochemical Zoology |volume=78 |issue=6 |pages=967–975 |doi=10.1086/432923 |jstor=10.1086/432923 |pmid=16228936 |s2cid=34285867}}&lt;/ref&gt; نيوٽن ۾ اڪثر بهار ۽ اونهاري دوران آبي مرحلو ۽ سياري دوران خشڪيءَ وارو مرحلو هوندو آهي. آبي مرحلي سان مطابقت لاءِ [[پروليڪٽن]] گهربل هارمون آهي، جڏهن ته خشڪيءَ واري مرحلي سان مطابقت لاءِ [[ٿائيروڪسن]] گهربل آهي. پهريون ڀيرو پاڻي ڇڏڻ وقت ٻاهريان گل مڪمل طور جذب ٿي وڃن ٿا، تنهنڪري ايندڙ آبي مرحلن دوران اهي ٻيهر پيدا نٿا ٿين.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{annotated link|ترقياتي حياتيات}}
* {{annotated link|سڌي نشونما}}
* {{annotated link|گوسنر مرحلو}}
* {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}}
* {{annotated link|شڪل سازي}}
* {{annotated link|پلينيڊيم}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]</text>
      <sha1>4ckzzafzdj5zp7aj6rmqmer9kmm063c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413517</id>
      <parentid>413516</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37334" sha1="68b01h7m7thv09rsw4q6k4joofenhhv" xml:space="preserve">{{Short description|ڪنهن جاندار جي جنيني مرحلي کان پوءِ واري نشونما دوران جسماني بناوت ۾ گهري تبديلي}}

[[File:Dragonfly metamorphosis.jpg|thumb|هڪ [[ڀنڀوري]] پنهنجي ڪاياپلٽ جي آخري [[کل لاهڻ]] واري مرحلي مان گذري رهي آهي؛ هن عمل دوران اها پنهنجي [[نمف (حياتيات)|نمف]] واري شڪل مان بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿئي ٿي]]

'''ميٽامورفوسس''' يا '''ڪاياپلٽ''' هڪ [[حياتي عمل]] آهي، جنهن دوران ڪنهن جانور جي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] جي حصي طور ان جي جسماني بناوت ۾ نمايان ۽ نسبتاً اوچتي تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=metamorphosis |url=https://www.britannica.com/science/metamorphosis |access-date=2022-04-01 |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[جيت]]، [[مڇي]]ون، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]]، [[مولسڪ]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[نائڊيريا]]، [[ايڪائنوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]] ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن سان اڪثر [[غذائيت]] يا [[رويو|رويي]] ۾ پڻ تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What animals undergo incomplete metamorphosis? – Easierwithpractice.com |url=https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |access-date=2022-04-01 |website=easierwithpractice.com |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127012102/https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جانورن جون ڪجهه نوعون حياتي چڪر جي بلڪل مختلف مرحلن جي وچ ۾ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون؛ ٻيون نوعون نسبتاً هڪجهڙن مرحلن جي وچ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه ۾ ڪاياپلٽ ٿيندي ئي ناهي (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Truman |first=James W. |date=2019-12-02 |title=The Evolution of Insect Metamorphosis |journal=Current Biology |language=English |volume=29 |issue=23 |pages=R1252–R1268 |bibcode=2019CBio...29R1252T |doi=10.1016/j.cub.2019.10.009 |issn=0960-9822 |pmid=31794762 |s2cid=208541817 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[لاروا]] وارو مرحلو رکندڙ جاندار بالغ مرحلي تائين پهچڻ لاءِ ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hadfield |first1=Michael G. |date=1 December 2000 |title=Why and how marine-invertebrate larvae metamorphose so fast |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952100901976 |journal=Seminars in Cell &amp; Developmental Biology |volume=11 |issue=6 |pages=437–443 |doi=10.1006/scdb.2000.0197 |issn=1084-9521 |pmid=11145872 |url-access=subscription |access-date=7 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== لفظي بڻ بڻياد ==
لفظ ''ميٽامورفوسس'' [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ {{lang|el|μεταμόρφωσις}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;شڪل جي تبديلي، تبديل ٿيڻ&quot; آهي،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=Metamorphosis |dictionary=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2366805 |access-date=2012-08-26 |date=1940 |last2=Scott |first2=Robert |first1=Henry George |last1=Liddell |via=perseus.tufts.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪو {{lang|el|μετα-}} (''ميٽا-'')، معنيٰ &quot;پوءِ&quot;، ۽ {{lang|el|μορφή}} (''مورفي'')، معنيٰ &quot;شڪل&quot;، مان ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Metamorphosis&amp;searchmode=none |access-date=2012-08-26 |publisher=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt;

== هارموني ضابطو ==
جيتن ۾ واڌ ويجهه ۽ ڪاياپلٽ تي جسم جي اڳئين حصي ([[جسماني رخن جا اصطلاح|اڳئين]]) ڀرسان موجود [[اندروني رطوبتي غدود]]ن مان ٺهندڙ [[هارمون]] ضابطو رکن ٿا. [[جيت جو دماغ|جيت جي دماغ]] جا عصبي رطوبتي خليا [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن کي سرگرم ڪري ٿو. اهي غدود ٻيو هارمون، عام طور [[ايڪڊيسون]] (هڪ [[ايڪڊيسٽيروئڊ]])، خارج ڪن ٿا، جيڪو [[کل لاهڻ]]، يعني ٻاهرين ڍانچي جي ڇڄڻ، جو عمل شروع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Davies, 1998. Chapter 3.&lt;/ref&gt;

پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون دماغ جي پٺيان موجود عضوي [[ڪارپورا الاٽا]] کي پڻ [[نوجوان هارمون]] پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري ٿو، جيڪو [[کل لاهڻ]] دوران بالغ جانور جون خاصيتون پيدا ٿيڻ کان روڪي ٿو. مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن ۾ لاروا جي [[انسٽار]] مرحلن جي وچ واري کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، پيوپا واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ وقت اهو گهٽ هوندو آهي، جڏهن ته آخري، يعني [[اميگو|بالغ]] کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون بلڪل موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S.  6.3 Process and Control of Moulting in ''The Insects: An Outline of Entomology''. Blackwell Publishing,  2005. pp. 153–156.&lt;/ref&gt; [[پائروڪورس ايپٽرس|فائر بگ]] تي ڪيل تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته نوجوان هارمون [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ نمف جي انسٽار مرحلن جي تعداد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SlamaWilliams1965&quot;&gt;{{cite journal |last1=Slama |last2=Williams |year=1965 |title=Juvenile hormone activity for the bug Pyrrhocoris apterus |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=54 |issue=2 |pages=411–414 |bibcode=1965PNAS...54..411S |doi=10.1073/pnas.54.2.411 |pmc=219680 |pmid=5217430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghKonopova2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Konopova |first2=Barbora |last3=Smykal |first3=Vlastimil |last4=Jindra |first4=Marek |year=2011 |title=Common and Distinct Roles of Juvenile Hormone Signaling Genes in Metamorphosis of Holometabolous and Hemimetabolous Insects |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=12 |bibcode=2011PLoSO...628728K |doi=10.1371/journal.pone.0028728 |issn=1932-6203 |pmc=3234286 |pmid=22174880 |doi-access=free |article-number=e28728}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارڊيٽ]]ن ۾ ڪاياپلٽ آئيوڊوٿائيرونين جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني ڪارڊيٽن جي هڪ قديم آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;/&gt;

== جيت ==

[[File:Locust instars NMNS.jpg|thumb|ماڪڙ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ، جنهن ۾ مختلف انسٽار مرحلن جا نمف ڏيکاريل آهن. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

جيتن جي تنوع ۾ ڪاياپلٽ جا سڀئي ٽي قسم ملن ٿا: ڪاياپلٽ کان سواءِ (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;)، اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) ۽ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;). بي ڪاياپلٽ جيتن ۾ ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن ۾ تمام ٿورو فرق هوندو آهي، جنهن کي &quot;[[سڌي نشونما]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اڻ مڪمل ۽ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن جي ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن جي جسماني بناوت ۽ رويي ۾ نمايان فرق هوندا آهن. سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جاندارن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ مرحلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو پڻ شامل هوندو آهي.{{cn|date=February 2026}}

=== نشونما ۽ اصطلاح ===

[[File:Holometabolous vs. Hemimetabolous.svg|thumb|upright=1.5|ڪاياپلٽ جا ٻه قسم ڏيکاريل آهن. مڪمل [[مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت چئن واضح مرحلن مان گذري ٿو ۽ اهڙو بالغ بڻجي ٿو جيڪو لاروا جهڙو نه هوندو آهي. اڻ مڪمل [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت مڪمل تبديليءَ مان نٿو گذري، پر واڌ ويجهه دوران پنهنجي ٻاهرين ڍانچي جي کل لاهي نمف مان بالغ مرحلي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.]]

[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ [[جيت]]ن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[نمف (حياتيات)|نمف]] چيو وڃي ٿو. نشونما واڌ ويجهه ۽ [[کل لاهڻ]] جي بار بار ٿيندڙ مرحلن ذريعي اڳتي وڌي ٿي؛ انهن مرحلن کي [[انسٽار]] چيو وڃي ٿو. ننڍي عمر جون شڪليون بالغن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون، پر اهي ننڍيون هونديون آهن ۽ بالغن جون خاصيتون، جهڙوڪ پر ۽ جنسي عضوا، اڃا موجود نه هوندا آهن. مختلف انسٽارن جي نمفن جي جسامت ۽ جسماني بناوت ۾ فرق ٿورو هوندو آهي، جيڪو اڪثر جسماني تناسب ۽ حصن جي تعداد تائين محدود هوندو آهي؛ پوين انسٽارن ۾ ٻاهريان پرن جا ابتدائي حصا ٺهڻ لڳندا آهن. هڪ کل لاهڻ کان ٻئي کل لاهڻ تائين واري عرصي کي اسٽيڊيم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schaefer |first1=C.W. |date=March 1971 |title=Instar, Stadium, and Stage: A New Look at Old Questions |journal=Bulletin of the Entomological Society of America |volume=17 |issue=1 |page=17 |doi=10.1093/besa/17.1.17c}}&lt;/ref&gt;

[[مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[لاروا]] چيو وڃي ٿو ۽ اهي بالغن کان نمايان طور مختلف هوندا آهن. مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرندڙ جيت پهرين لاروا واري مرحلي مان گذرن ٿا، پوءِ [[پيوپا]] نالي غير سرگرم حالت ۾ داخل ٿين ٿا، جنهن کي پوپٽن ۾ &quot;[[پيوپا#ڪرائسالِس|ڪرائسالِس]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ آخرڪار بالغ جيت طور نڪري اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lowe&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lowe |first1=Tristan |last2=Garwood |first2=Russell P. |last3=Simonsen |first3=Thomas |last4=Bradley |first4=Robert S. |last5=Withers |first5=Philip J. |date=July 6, 2013 |title=Metamorphosis revealed: Time-lapse three-dimensional imaging inside a living chrysalis |journal=Journal of the Royal Society Interface |volume=10 |issue=84 |at=20130304 |bibcode=2013JRSI...1030304L |doi=10.1098/rsif.2013.0304 |pmc=3673169 |pmid=23676900}}&lt;/ref&gt;

=== ارتقا ===

جيتن جي سڀ کان ابتدائي شڪلن ۾ [[بي ڪاياپلٽ نشونما|سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو ته جيتن ۾ ڪاياپلٽ جي ارتقا سندن وڏي پيماني تي ارتقائي تنوع پيدا ٿيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه ابتدائي بي ڪاياپلٽ &quot;حقيقي جيت&quot; اڄ به موجود آهن، جهڙوڪ [[آرڪيئوگناٿا|برسٽل ٽيل]] ۽ [[سلور فش]]. [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ [[ڪاڪروچ]]، [[ماڪڙ]]، [[ڀنڀوري]] ۽ [[هيميپٽيرا|حقيقي بگ]] شامل آهن. نسلي ارتقائي لحاظ کان [[پرن وارا جيت]] گروهه جا سڀ جيت اڻ بالغ مرحلي کان بالغ مرحلي تائين شڪل، بناوت ۽ ظاهري صورت ۾ نمايان تبديليءَ مان گذرن ٿا. انهن جيتن ۾ يا ته [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ ٿيندي آهي، يا [[مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ شڪلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو شامل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated143&quot;&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S. 6.2 ''Life History Patterns and Phases in The Insects: An Outline of Entomology''.  pp. 143–153. 2005 by Blackwell Publishing&lt;/ref&gt;

اڻ مڪمل ڪاياپلٽ مان مڪمل ڪاياپلٽ جي ارتقا جي وضاحت لاءِ ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا آهن. انهن مان گهڻا هن سوال تي مرڪوز آهن ته اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جا وچ وارا مرحلا ارتقائي اصل جي لحاظ کان مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جي پيوپا واري مرحلي جا هم اصل آهن يا نه.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Where did the pupa come from? The timing of juvenile hormone signalling supports homology between stages of hemimetabolous and holometabolous insects | url=https://d6scj24zvfbbo.cloudfront.net/cff5c2a4a1c547ebf364f97ab9b2bd06/200000081-2a9522a954/2019ptb.pdf?ph=339f6e4ad4 | publisher=The Royal Society | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

=== گرمي پد تي دارومدار رکندڙ ڪاياپلٽ ===

2009ع جي هڪ مطالعي موجب، جيتن جي نشونما ۾ گرمي پد اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هر نوع لاءِ گرمي پد جون مخصوص حدون هونديون آهن، جن اندر اها پنهنجي نشونما جي مختلف مرحلن مان اڳتي وڌي سگهي ٿي. اهي حدون ماحولياتي خاصيتن کان گهڻو متاثر نٿيون ٿين، پر نسلي ارتقائي لحاظ کان انهن ماحولياتي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري چڪيون آهن، جن ۾ جيت رهن ٿا.&lt;ref&gt;Dixon, A. F. G., A. Honěk, P. Keil, M. A. A. Kotela, A. L. Šizling, and V. Jarošík. 2009. Relationship between the minimum and maximum temperature thresholds for development in insects. Funct. Ecol. 23: 257–264.&lt;/ref&gt;

=== نشونما ===

2008ع جي تحقيق موجب بالغ ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'' اهڙو رويو ياد رکي سگهي ٿو، جيڪو هن [[سُنڊي]] واري مرحلي ۾ سکيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Douglas J. Blackiston, Elena Silva Casey &amp; Martha R. Weiss |year=2008 |title=Retention of memory through metamorphosis: can a moth remember what it learned as a caterpillar? |journal=[[پلوس ون]] |volume=3 |issue=3 |bibcode=2008PLoSO...3.1736B |doi=10.1371/journal.pone.0001736 |pmc=2248710 |pmid=18320055 |doi-access=free |article-number=e1736}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻي سُنڊي، [[يوٽيٿيسا اورنيٽرڪس|آرائشي پتنگي جي سُنڊي]]، پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪيل زهريلا مادا ڪاياپلٽ مان گذرڻ کان پوءِ بالغ مرحلي تائين پاڻ سان رکي سگهي ٿي، جتي اهي زهريلا مادا اڃا به شڪارين کان بچاءَ جو ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Conner |first=W.E. |title=Tiger Moths and Woolly Bears—behaviour, ecology, and evolution of the Arctiidae |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2009 |location=New York |pages=1–10}}&lt;/ref&gt;

[[رٿيل خلوي موت]] [[جنيني نشونما]] ۽ ڪاياپلٽ ٻنهي ۾ شامل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Gyunghee |last2=Sehgal |first2=Ritika |last3=Wang |first3=Zixing |last4=Nair |first4=Sudershana |last5=Kikuno |first5=Keiko |last6=Chen |first6=Chun-Hong |last7=Hay |first7=Bruce |last8=Park |first8=Jae H. |date=2013-03-15 |title=Essential role of grim-led programmed cell death for the establishment of corazonin-producing peptidergic nervous system during embryogenesis and metamorphosis in Drosophila melanogaster |journal=Biology Open |volume=2 |issue=3 |pages=283–294 |doi=10.1242/bio.20133384 |issn=2046-6390 |pmc=3603410 |pmid=23519152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zakeri |first1=Zahra |last2=Lockshin |first2=Richard A. |date=2002-07-01 |title=Cell death during development |journal=Journal of Immunological Methods |volume=265 |issue=1–2 |pages=3–20 |doi=10.1016/s0022-1759(02)00067-4 |issn=0022-1759 |pmid=12072175}}&lt;/ref&gt; [[آٽوفيجي]] ۽ [[اپوپٽوسس]]، جيڪي رٿيل خلوي موت جا ٻه طريقا آهن، ٻئي جيتن جي ڪاياپلٽ دوران ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Rolff Johnston Reynolds p=20190063&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rolff |first1=Jens |last2=Johnston |first2=Paul R. |last3=Reynolds |first3=Stuart |date=2019-08-26 |title=Complete metamorphosis of insects |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |publisher=The Royal Society |volume=374 |issue=1783 |doi=10.1098/rstb.2019.0063 |issn=0962-8436 |pmc=6711294 |pmid=31438816 |article-number=20190063}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180 caption=&quot;گوبيءَ جي اڇي پوپٽ ''[[پيرس ريپي]]'' ۾ مڪمل ڪاياپلٽ ڏيکاريندڙ سلسلو&quot;&gt;
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller.jpg|[[لاروا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller2.jpg|[[پيوپا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae cocoon.jpg|ٻاهر نڪرڻ لاءِ تيار پيوپا
File:ChristianBauer Pieris rapae youngadult.jpg|[[بالغ]]
&lt;/gallery&gt;

== ڪارڊيٽا ==
=== ايمفيوڪسس ===
[[سيفالوڪارڊيٽا]] ۾ ڪاياپلٽ [[آئيوڊوٿائيرونين ڊي آئيوڊينيز|آئيوڊوٿائيرونين]] جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني [[ڪارڊيٽ]]ن جي هڪ آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;&gt;{{cite journal |last1=Denser |first1=Robert J. |year=2008 |title=Chordate Metamorphosis: Ancient Control by Iodothyronines |url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)00661-1.pdf |journal=Current Biology |volume=18 |issue=13 |pages=R567–9 |bibcode=2008CBio...18.R567D |doi=10.1016/j.cub.2008.05.024 |pmid=18606129 |s2cid=18587560 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== مڇيون ===

ڪجهه مڇيون، جن ۾ [[هڏيدار مڇيون]] ۽ [[ڄاڙين کان سواءِ مڇيون]] ٻئي شامل آهن، ڪاياپلٽ مان گذرن ٿيون. مڇين ۾ ڪاياپلٽ عام طور ٿائيرائڊ هارمون جي مضبوط ضابطي هيٺ هوندي آهي.

هڏن کان سواءِ مڇين مان [[ليمپري]] ان جو هڪ مثال آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ferreira-Martins |first=D. |last2=Wilson |first2=J.M. |last3=Kelly |first3=S.P. |last4=Kolosov |first4=D. |last5=McCormick |first5=S.D. |date=2021 |title=A review of osmoregulation in lamprey |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0380133021001222 |journal=Journal of Great Lakes Research |volume=47 |pages=S59–S71 |doi=10.1016/j.jglr.2021.05.003|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هڏيدار مڇين ۾ ڪاياپلٽ جا طريقا مختلف آهن.{{cn|date=August 2026}}

[[سالمن]] [[ٻن پاڻين وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي]] آهي، يعني اها [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري حياتيءَ کان [[سامونڊي پاڻي|کاري پاڻيءَ]] واري حياتيءَ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nuscimagazine.com/run-salmon-run|title=NU Sci Magazine|website=Nuscimagazine.com|access-date=July 15, 2026}}&lt;/ref&gt;

[[چپٽي مڇي]]ن جون ڪيتريون نوعون پنهنجي حياتيءَ جي شروعات [[ٻه طرفي هم شڪلي|ٻه طرفي هم شڪل]] جسم سان ڪن ٿيون، جنهن ۾ جسم جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ اک هوندي آهي؛ پر نشونما دوران هڪ اک جسم جي ٻئي پاسي منتقل ٿي ٻي اک سان گڏ اچي ٿي، ۽ اهو پاسو بالغ مڇيءَ جو مٿيون پاسو بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Guerrero-Peña |first=Laura |last2=Suarez-Bregua |first2=Paula |last3=Sánchez-Ruiloba |first3=Lucía |last4=Méndez-Martínez |first4=Luis |last5=García-Fernández |first5=Pablo |last6=Tur |first6=Ricardo |last7=Tena |first7=Juan J. |last8=Rotllant |first8=Josep |date=2024-03-01 |title=Unraveling the transcriptomic landscape of eye migration and visual adaptations during flatfish metamorphosis |url=https://www.nature.com/articles/s42003-024-05951-x |journal=Communications Biology |volume=7 |issue=1 |pages=253 |doi=10.1038/s42003-024-05951-x |doi-access=free |hdl=10261/349890 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

[[يورپي ايل]] پنهنجي حياتيءَ دوران ڪيترين ڪاياپلٽن مان گذري ٿي: لاروا واري مرحلي کان [[ليپٽوسيفالس]] مرحلي تائين، پوءِ براعظمي ڪناري وٽ تيزيءَ سان گلاس ايل ۾ تبديل ٿئي ٿي ([[جاپاني ايل]] ۾ اهو عمل اٺ ڏينهن وٺي ٿو)، ان کان پوءِ مٺي ۽ کاري پاڻيءَ جي سرحد تي لڳ ڀڳ ٻن مهينن دوران گلاس ايل تيزيءَ سان ايلور ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان کان پوءِ واڌ ويجهه جو ڊگهو مرحلو اچي ٿو ۽ آخرڪار اها آهستي آهستي لڏپلاڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. بالغ ٿيڻ کان اڳ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري مرحلي ۾ ايل ۾ [[فينوٽائپي لچڪ]] پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڇيون کائيندڙ ايل جون ڄاڙيون تمام ويڪريون ٿي وڃن ٿيون، جنهن سبب مٿو ڀٿل نظر اچي ٿو. [[ليپٽوسيفالس|ليپٽوسيفالي]] عام آهن ۽ سڀني [[ايلوپومورفا]]، يعني [[ٽارپن]] ۽ [[ايل]] جهڙين مڇين ۾ ملن ٿا.{{cn|date=February 2026}}

گهڻيون ٻيون هڏيدار مڇيون شروعات ۾ [[مڇيءَ جو آنو|آني]] مان غير متحرڪ لاروا، جن کي ''سيڪ فراءِ'' ([[فراءِ (حياتيات)|فراءِ]] جن وٽ [[زرديءَ جي ٿيلهي]] هوندي آهي)، ۾ تبديل ٿين ٿيون. پوءِ زرديءَ جي ٿيلهي جذب ٿيڻ کان پوءِ اهي متحرڪ لاروا بڻجن ٿيون، جن کي اڪثر [[فنگرلنگ (مڇي)|فنگرلنگ]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ [[انساني آڱر]] جيتري ٿي وڃي ٿي، ۽ پوءِ انهن کي پنهنجي خوراڪ پاڻ [[خوراڪ جي ڳولا|ڳولڻي]] پوي ٿي. ان کان پوءِ اهي ننڍي عمر واري مرحلي ۾ داخل ٿين ٿيون، جنهن دوران سندن جسماني بناوت ۽ رويو آهستي آهستي [[بالغ]] مڇين جهڙو ٿيڻ لڳي ٿو، تان جو آخرڪار [[جنسي بلوغت]] حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;Mader, Sylvia, ''Biology'' 9th ed. Ch. 31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. Jr, ''Fishes: an introduction to ichthyology'' 5th ed. 9.3: &quot;Development&quot; pp 148ff&lt;/ref&gt;

=== چار ٽنگا ===

==== معدوم گروهه ====

معدوم [[ٽيمينوسپونڊائل]] ۽ انهن جا جديد ٻه جليا نسل، گڏوگڏ ڪجهه [[سيموريامورفا]]، ڪاياپلٽ مان گذرندا هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ قديم [[ٽيٽراپوڊومورف]]ن ۾ [[سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ سيموريامورف [[ايمينيئوٽ]]ن، جن ۾ ٿڻائتا جانور، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ پکي شامل آهن، سان ٽيمينوسپونڊائلن ۽ ٻه جليائن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، تنهنڪري ٻه امڪان پيش ڪيا ويا آهن: يا ته زنده چار ٽنگن واري جانورن جو آخري گڏيل ابا ڏاڏو ڪاياپلٽ مان گذرندو هو، جيڪا پوءِ ايمينيئوٽن ۾ ختم ٿي وئي؛ يا ڪاياپلٽ ٽيمينوسپونڊائلن ۽ سيموريامورفن ۾ الڳ الڳ هڪجهڙي ارتقائي عمل ذريعي پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pardo |first=Jason D. |last2=Mann |first2=Arjan |date=2026-06-18 |title=Direct development of stem tetrapods across the fin-to-limb transition |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeb7635 |journal=Science |volume=392 |issue=6804 |pages=1292–1296 |doi=10.1126/science.aeb7635|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===== '''ٻه جليا (ايمفيبيئن)''' =====

[[File:RanaTemporariaLarva2.jpg|thumb|ڪاياپلٽ کان بلڪل اڳ؛ ايندڙ تصوير ۾ ڏيکاريل مرحلي تائين پهچڻ لاءِ رڳو 24 ڪلاڪ گهربل آهن.]]
[[File:Rana Temporaria - Larva Final Stage.jpg|thumb|تقريباً مڪمل طور ڪارائتو [[عام ڏيڏر]]، جنهن ۾ ڪلين جي ٿيلهي جا ڪجهه آثار ۽ اڃا مڪمل نشونما نه ڪيل ڄاڙي موجود آهي]]

ٻه جليائن (ايمفيبيئن) جي عام نشونما ۾ آنا پاڻيءَ ۾ ڏنا وڃن ٿا ۽ لاروا آبي زندگيءَ سان مطابقت رکن ٿا. [[ڏيڏر]]، [[ٽوڊ]] ۽ [[نيوٽ]] سڀ آنن مان ٻاهرين ڪلين وارن لارون طور نڪرن ٿا، پر ڦڦڙن ذريعي ساهه کڻندي ٻاهرين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪرڻ ۾ کين ڪجهه وقت لڳي ٿو.
ان کان پوءِ نيوٽن جا لاروا شڪاري طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جڏهن ته [[ٽيڊپول]] گهڻو ڪري پنهنجي سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن سان سطحن تان خوراڪ کرڙي کائين ٿا.{{cn|date=February 2026}}

ٻه جليائن ۾ ڪاياپلٽ رت ۾ [[ٿائيروڪسن]] جي مقدار سان ضابطي هيٺ رهي ٿي، جيڪو ڪاياپلٽ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته [[پروليڪٽن]] ان جي اثر جي مخالفت ڪري ٿو. مخصوص تبديليون مختلف بافتن لاءِ مقرر حدن تي دارومدار رکن ٿيون. ڇاڪاڻ⁠تہ جنيني نشونما جو گهڻو حصو والدين جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو، تنهنڪري مخصوص ماحولياتي حالتن سبب نشونما ۾ ڪيترائي موافقتي ڦيرڦار ٿين ٿا. انهيءَ ڪري ٽيڊپولن ۾ ڏندن لاءِ سڱ جهڙيون قطارون، مُڇون ۽ پن ٿي سگهن ٿا. اهي [[پاسي واري ليڪ]] واري حسي عضوي کي پڻ استعمال ڪن ٿا. ڪاياپلٽ کان پوءِ اهي عضوا غير ضروري ٿي وڃن ٿا ۽ [[اپوپٽوسس]] نالي ضابطي هيٺ خلوي موت ذريعي ٻيهر جذب ٿي وڃن ٿا. مخصوص ماحولياتي حالتن سان موافقت جو مقدار تمام گهڻو آهي ۽ اڃا به ڪيتريون نيون دريافتون ٿي رهيون آهن.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]

===== '''ڏيڏر ۽ ٽوڊ''' =====

ڏيڏرن ۽ ٽوڊن ۾ نئين نڪتل ٽيڊپول جون ٻاهريون ڪليون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ڪلين جي ٿيلهي سان ڍڪجي وڃن ٿيون ۽ ڦڦڙ تيزيءَ سان ٺهڻ لڳن ٿا. اڳيون ٽنگون ڪلين جي ٿيلهي هيٺ ٺهن ٿيون، جڏهن ته پويون ٽنگون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ظاهر ٿين ٿيون. جنهن دوران ٽيڊپول ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ کائي ٿو. اهڙي خوراڪ هضم ڪرڻ لاءِ ٽيڊپول نسبتاً ڊگهي ۽ ورن وڪڙن واري آنت استعمال ڪن ٿا. تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪاياپلٽ جي شروعاتي مرحلن تائين ٽيڊپولن وٽ متوازن داخلي حياتياتي ضابطي وارو موٽ نظام موجود نه هوندو آهي. هن مرحلي تي سندن ڊگهي آنت ننڍي ٿيڻ شروع ٿئي ٿي ۽ سندن خوراڪ جيتن ڏانهن مائل ٿيڻ لڳي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bender |first=Melissa |date=March 28, 2018 |title=To eat or not to eat: ontogeny of hypothalamic feeding controls and a role for leptin in modulating life-history transition in amphibian tadpoles |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=285 |issue=1875 |doi=10.1098/rspb.2017.2784 |pmc=5897637 |pmid=29593109 |s2cid=4853293}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ جسم ۾ تيز تبديليون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏيڏر جي طرزِ زندگي مڪمل طور بدلجي وڃي ٿي. سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن وارو ورن وڪڙن وارو وات، ورن وڪڙن واري آنت سان گڏ، ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. جانور ۾ وڏي ڄاڙي ٺهي ٿي ۽ ڪليون پنهنجي ڪلين جي ٿيلهي سميت غائب ٿي وڃن ٿيون. اکيون ۽ ٽنگون تيزيءَ سان وڌن ٿيون، زبان ٺهي ٿي ۽ انهن سان گڏ عصبي ڄارن ۾ لاڳاپيل تبديليون پڻ اچن ٿيون، جهڙوڪ ٽن پاسن واري ڏسڻ جي صلاحيت جي ترقي ۽ پاسي واري ليڪ واري نظام جو خاتمو. اهي سڀ تبديليون لڳ ڀڳ هڪ ڏينهن اندر ٿي سگهن ٿيون. پڇ ڪجهه ڏينهن پوءِ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پڇ جي جذب ٿيڻ لاءِ ٿائيروڪسن جي وڌيڪ مقدار گهربل هوندي آهي.

===== '''سليمينڊر''' =====
سليمينڊرن جي نشونما تمام گهڻي متنوع آهي. ڪجهه نوعون آبي لاروا مان خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ جانور بڻجڻ دوران جسم جي وڏي پيماني تي نئين سر جوڙجڪ مان گذرن ٿيون، جڏهن ته [[ايڪسولوٽل]] جهڙيون ٻيون نوعون [[نيوٽني|پيڊومورفوسس]] ڏيکارين ٿيون ۽ ڪڏهن به خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ شڪل اختيار نٿيون ڪن. ''[[ايمبيسٽوما]]'' جنس ۾ پيڊومورف شڪلون ڪيترائي ڀيرا الڳ الڳ ارتقا پذير ٿيون آهن، ۽ ڪجهه نوعن ۾ پيڊومورفوسس ۽ مڪمل نشونما ٻئي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot;&gt;{{cite journal |last1=Laudet |first1=Vincent |date=September 27, 2011 |title=The Origins and Evolution of Vertebrate Metamorphosis |journal=Current Biology |volume=21 |issue=18 |pages=R726–R737 |bibcode=2011CBio...21.R726L |doi=10.1016/j.cub.2011.07.030 |pmid=21959163 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== '''نيوٽ''' =====

[[File:LarveKamsalamander.JPG|thumb|[[اتر وارو ڪرسٽيڊ نيوٽ|ڪرسٽيڊ نيوٽ]] جا وڏا ٻاهريان گل]]

نيوٽن ۾ ڪاياپلٽ خوراڪ جي تبديليءَ سبب نه، پر رهائشگاهه جي تبديليءَ سبب ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نيوٽن جا لاروا اڳ ئي شڪاري طور خوراڪ کائين ٿا ۽ بالغ ٿيڻ کان پوءِ به ائين ڪندا رهن ٿا. نيوٽن جا گل ڪڏهن به گلن جي ٿيلهي سان ڍڪيل نه هوندا آهن ۽ جانور جي پاڻي ڇڏڻ کان بلڪل اڳ ٻيهر جذب ٿين ٿا. بالغ نيوٽ پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ خشڪيءَ تي وڌيڪ تيزيءَ سان هلي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=Robbie |date=November–December 2005 |title=Consequences of Metamorphosis for the Locomotor Performance and Thermal Physiology of the Newt Triturus cristatus |journal=Physiological and Biochemical Zoology |volume=78 |issue=6 |pages=967–975 |doi=10.1086/432923 |jstor=10.1086/432923 |pmid=16228936 |s2cid=34285867}}&lt;/ref&gt; نيوٽن ۾ اڪثر بهار ۽ اونهاري دوران آبي مرحلو ۽ سياري دوران خشڪيءَ وارو مرحلو هوندو آهي. آبي مرحلي سان مطابقت لاءِ [[پروليڪٽن]] گهربل هارمون آهي، جڏهن ته خشڪيءَ واري مرحلي سان مطابقت لاءِ [[ٿائيروڪسن]] گهربل آهي. پهريون ڀيرو پاڻي ڇڏڻ وقت ٻاهريان گل مڪمل طور جذب ٿي وڃن ٿا، تنهنڪري ايندڙ آبي مرحلن دوران اهي ٻيهر پيدا نٿا ٿين.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{annotated link|ترقياتي حياتيات}}
* {{annotated link|سڌي نشونما}}
* {{annotated link|گوسنر مرحلو}}
* {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}}
* {{annotated link|شڪل سازي}}
* {{annotated link|پلينيڊيم}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]</text>
      <sha1>68b01h7m7thv09rsw4q6k4joofenhhv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413518</id>
      <parentid>413517</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ڏيڏر ۽ ٽوڊ */</comment>
      <origin>413518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37013" sha1="mz2odtp5y010ltyiz1wd0hl7rppph79" xml:space="preserve">{{Short description|ڪنهن جاندار جي جنيني مرحلي کان پوءِ واري نشونما دوران جسماني بناوت ۾ گهري تبديلي}}

[[File:Dragonfly metamorphosis.jpg|thumb|هڪ [[ڀنڀوري]] پنهنجي ڪاياپلٽ جي آخري [[کل لاهڻ]] واري مرحلي مان گذري رهي آهي؛ هن عمل دوران اها پنهنجي [[نمف (حياتيات)|نمف]] واري شڪل مان بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿئي ٿي]]

'''ميٽامورفوسس''' يا '''ڪاياپلٽ''' هڪ [[حياتي عمل]] آهي، جنهن دوران ڪنهن جانور جي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] جي حصي طور ان جي جسماني بناوت ۾ نمايان ۽ نسبتاً اوچتي تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=metamorphosis |url=https://www.britannica.com/science/metamorphosis |access-date=2022-04-01 |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[جيت]]، [[مڇي]]ون، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]]، [[مولسڪ]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[نائڊيريا]]، [[ايڪائنوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]] ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن سان اڪثر [[غذائيت]] يا [[رويو|رويي]] ۾ پڻ تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What animals undergo incomplete metamorphosis? – Easierwithpractice.com |url=https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |access-date=2022-04-01 |website=easierwithpractice.com |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127012102/https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جانورن جون ڪجهه نوعون حياتي چڪر جي بلڪل مختلف مرحلن جي وچ ۾ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون؛ ٻيون نوعون نسبتاً هڪجهڙن مرحلن جي وچ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه ۾ ڪاياپلٽ ٿيندي ئي ناهي (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Truman |first=James W. |date=2019-12-02 |title=The Evolution of Insect Metamorphosis |journal=Current Biology |language=English |volume=29 |issue=23 |pages=R1252–R1268 |bibcode=2019CBio...29R1252T |doi=10.1016/j.cub.2019.10.009 |issn=0960-9822 |pmid=31794762 |s2cid=208541817 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[لاروا]] وارو مرحلو رکندڙ جاندار بالغ مرحلي تائين پهچڻ لاءِ ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hadfield |first1=Michael G. |date=1 December 2000 |title=Why and how marine-invertebrate larvae metamorphose so fast |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952100901976 |journal=Seminars in Cell &amp; Developmental Biology |volume=11 |issue=6 |pages=437–443 |doi=10.1006/scdb.2000.0197 |issn=1084-9521 |pmid=11145872 |url-access=subscription |access-date=7 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== لفظي بڻ بڻياد ==
لفظ ''ميٽامورفوسس'' [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ {{lang|el|μεταμόρφωσις}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;شڪل جي تبديلي، تبديل ٿيڻ&quot; آهي،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=Metamorphosis |dictionary=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2366805 |access-date=2012-08-26 |date=1940 |last2=Scott |first2=Robert |first1=Henry George |last1=Liddell |via=perseus.tufts.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪو {{lang|el|μετα-}} (''ميٽا-'')، معنيٰ &quot;پوءِ&quot;، ۽ {{lang|el|μορφή}} (''مورفي'')، معنيٰ &quot;شڪل&quot;، مان ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Metamorphosis&amp;searchmode=none |access-date=2012-08-26 |publisher=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt;

== هارموني ضابطو ==
جيتن ۾ واڌ ويجهه ۽ ڪاياپلٽ تي جسم جي اڳئين حصي ([[جسماني رخن جا اصطلاح|اڳئين]]) ڀرسان موجود [[اندروني رطوبتي غدود]]ن مان ٺهندڙ [[هارمون]] ضابطو رکن ٿا. [[جيت جو دماغ|جيت جي دماغ]] جا عصبي رطوبتي خليا [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن کي سرگرم ڪري ٿو. اهي غدود ٻيو هارمون، عام طور [[ايڪڊيسون]] (هڪ [[ايڪڊيسٽيروئڊ]])، خارج ڪن ٿا، جيڪو [[کل لاهڻ]]، يعني ٻاهرين ڍانچي جي ڇڄڻ، جو عمل شروع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Davies, 1998. Chapter 3.&lt;/ref&gt;

پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون دماغ جي پٺيان موجود عضوي [[ڪارپورا الاٽا]] کي پڻ [[نوجوان هارمون]] پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري ٿو، جيڪو [[کل لاهڻ]] دوران بالغ جانور جون خاصيتون پيدا ٿيڻ کان روڪي ٿو. مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن ۾ لاروا جي [[انسٽار]] مرحلن جي وچ واري کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، پيوپا واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ وقت اهو گهٽ هوندو آهي، جڏهن ته آخري، يعني [[اميگو|بالغ]] کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون بلڪل موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S.  6.3 Process and Control of Moulting in ''The Insects: An Outline of Entomology''. Blackwell Publishing,  2005. pp. 153–156.&lt;/ref&gt; [[پائروڪورس ايپٽرس|فائر بگ]] تي ڪيل تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته نوجوان هارمون [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ نمف جي انسٽار مرحلن جي تعداد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SlamaWilliams1965&quot;&gt;{{cite journal |last1=Slama |last2=Williams |year=1965 |title=Juvenile hormone activity for the bug Pyrrhocoris apterus |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=54 |issue=2 |pages=411–414 |bibcode=1965PNAS...54..411S |doi=10.1073/pnas.54.2.411 |pmc=219680 |pmid=5217430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghKonopova2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Konopova |first2=Barbora |last3=Smykal |first3=Vlastimil |last4=Jindra |first4=Marek |year=2011 |title=Common and Distinct Roles of Juvenile Hormone Signaling Genes in Metamorphosis of Holometabolous and Hemimetabolous Insects |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=12 |bibcode=2011PLoSO...628728K |doi=10.1371/journal.pone.0028728 |issn=1932-6203 |pmc=3234286 |pmid=22174880 |doi-access=free |article-number=e28728}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارڊيٽ]]ن ۾ ڪاياپلٽ آئيوڊوٿائيرونين جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني ڪارڊيٽن جي هڪ قديم آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;/&gt;

== جيت ==

[[File:Locust instars NMNS.jpg|thumb|ماڪڙ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ، جنهن ۾ مختلف انسٽار مرحلن جا نمف ڏيکاريل آهن. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

جيتن جي تنوع ۾ ڪاياپلٽ جا سڀئي ٽي قسم ملن ٿا: ڪاياپلٽ کان سواءِ (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;)، اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) ۽ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;). بي ڪاياپلٽ جيتن ۾ ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن ۾ تمام ٿورو فرق هوندو آهي، جنهن کي &quot;[[سڌي نشونما]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اڻ مڪمل ۽ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن جي ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن جي جسماني بناوت ۽ رويي ۾ نمايان فرق هوندا آهن. سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جاندارن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ مرحلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو پڻ شامل هوندو آهي.{{cn|date=February 2026}}

=== نشونما ۽ اصطلاح ===

[[File:Holometabolous vs. Hemimetabolous.svg|thumb|upright=1.5|ڪاياپلٽ جا ٻه قسم ڏيکاريل آهن. مڪمل [[مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت چئن واضح مرحلن مان گذري ٿو ۽ اهڙو بالغ بڻجي ٿو جيڪو لاروا جهڙو نه هوندو آهي. اڻ مڪمل [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت مڪمل تبديليءَ مان نٿو گذري، پر واڌ ويجهه دوران پنهنجي ٻاهرين ڍانچي جي کل لاهي نمف مان بالغ مرحلي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.]]

[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ [[جيت]]ن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[نمف (حياتيات)|نمف]] چيو وڃي ٿو. نشونما واڌ ويجهه ۽ [[کل لاهڻ]] جي بار بار ٿيندڙ مرحلن ذريعي اڳتي وڌي ٿي؛ انهن مرحلن کي [[انسٽار]] چيو وڃي ٿو. ننڍي عمر جون شڪليون بالغن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون، پر اهي ننڍيون هونديون آهن ۽ بالغن جون خاصيتون، جهڙوڪ پر ۽ جنسي عضوا، اڃا موجود نه هوندا آهن. مختلف انسٽارن جي نمفن جي جسامت ۽ جسماني بناوت ۾ فرق ٿورو هوندو آهي، جيڪو اڪثر جسماني تناسب ۽ حصن جي تعداد تائين محدود هوندو آهي؛ پوين انسٽارن ۾ ٻاهريان پرن جا ابتدائي حصا ٺهڻ لڳندا آهن. هڪ کل لاهڻ کان ٻئي کل لاهڻ تائين واري عرصي کي اسٽيڊيم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schaefer |first1=C.W. |date=March 1971 |title=Instar, Stadium, and Stage: A New Look at Old Questions |journal=Bulletin of the Entomological Society of America |volume=17 |issue=1 |page=17 |doi=10.1093/besa/17.1.17c}}&lt;/ref&gt;

[[مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[لاروا]] چيو وڃي ٿو ۽ اهي بالغن کان نمايان طور مختلف هوندا آهن. مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرندڙ جيت پهرين لاروا واري مرحلي مان گذرن ٿا، پوءِ [[پيوپا]] نالي غير سرگرم حالت ۾ داخل ٿين ٿا، جنهن کي پوپٽن ۾ &quot;[[پيوپا#ڪرائسالِس|ڪرائسالِس]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ آخرڪار بالغ جيت طور نڪري اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lowe&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lowe |first1=Tristan |last2=Garwood |first2=Russell P. |last3=Simonsen |first3=Thomas |last4=Bradley |first4=Robert S. |last5=Withers |first5=Philip J. |date=July 6, 2013 |title=Metamorphosis revealed: Time-lapse three-dimensional imaging inside a living chrysalis |journal=Journal of the Royal Society Interface |volume=10 |issue=84 |at=20130304 |bibcode=2013JRSI...1030304L |doi=10.1098/rsif.2013.0304 |pmc=3673169 |pmid=23676900}}&lt;/ref&gt;

=== ارتقا ===

جيتن جي سڀ کان ابتدائي شڪلن ۾ [[بي ڪاياپلٽ نشونما|سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو ته جيتن ۾ ڪاياپلٽ جي ارتقا سندن وڏي پيماني تي ارتقائي تنوع پيدا ٿيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه ابتدائي بي ڪاياپلٽ &quot;حقيقي جيت&quot; اڄ به موجود آهن، جهڙوڪ [[آرڪيئوگناٿا|برسٽل ٽيل]] ۽ [[سلور فش]]. [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ [[ڪاڪروچ]]، [[ماڪڙ]]، [[ڀنڀوري]] ۽ [[هيميپٽيرا|حقيقي بگ]] شامل آهن. نسلي ارتقائي لحاظ کان [[پرن وارا جيت]] گروهه جا سڀ جيت اڻ بالغ مرحلي کان بالغ مرحلي تائين شڪل، بناوت ۽ ظاهري صورت ۾ نمايان تبديليءَ مان گذرن ٿا. انهن جيتن ۾ يا ته [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ ٿيندي آهي، يا [[مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ شڪلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو شامل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated143&quot;&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S. 6.2 ''Life History Patterns and Phases in The Insects: An Outline of Entomology''.  pp. 143–153. 2005 by Blackwell Publishing&lt;/ref&gt;

اڻ مڪمل ڪاياپلٽ مان مڪمل ڪاياپلٽ جي ارتقا جي وضاحت لاءِ ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا آهن. انهن مان گهڻا هن سوال تي مرڪوز آهن ته اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جا وچ وارا مرحلا ارتقائي اصل جي لحاظ کان مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جي پيوپا واري مرحلي جا هم اصل آهن يا نه.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Where did the pupa come from? The timing of juvenile hormone signalling supports homology between stages of hemimetabolous and holometabolous insects | url=https://d6scj24zvfbbo.cloudfront.net/cff5c2a4a1c547ebf364f97ab9b2bd06/200000081-2a9522a954/2019ptb.pdf?ph=339f6e4ad4 | publisher=The Royal Society | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

=== گرمي پد تي دارومدار رکندڙ ڪاياپلٽ ===

2009ع جي هڪ مطالعي موجب، جيتن جي نشونما ۾ گرمي پد اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هر نوع لاءِ گرمي پد جون مخصوص حدون هونديون آهن، جن اندر اها پنهنجي نشونما جي مختلف مرحلن مان اڳتي وڌي سگهي ٿي. اهي حدون ماحولياتي خاصيتن کان گهڻو متاثر نٿيون ٿين، پر نسلي ارتقائي لحاظ کان انهن ماحولياتي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري چڪيون آهن، جن ۾ جيت رهن ٿا.&lt;ref&gt;Dixon, A. F. G., A. Honěk, P. Keil, M. A. A. Kotela, A. L. Šizling, and V. Jarošík. 2009. Relationship between the minimum and maximum temperature thresholds for development in insects. Funct. Ecol. 23: 257–264.&lt;/ref&gt;

=== نشونما ===

2008ع جي تحقيق موجب بالغ ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'' اهڙو رويو ياد رکي سگهي ٿو، جيڪو هن [[سُنڊي]] واري مرحلي ۾ سکيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Douglas J. Blackiston, Elena Silva Casey &amp; Martha R. Weiss |year=2008 |title=Retention of memory through metamorphosis: can a moth remember what it learned as a caterpillar? |journal=[[پلوس ون]] |volume=3 |issue=3 |bibcode=2008PLoSO...3.1736B |doi=10.1371/journal.pone.0001736 |pmc=2248710 |pmid=18320055 |doi-access=free |article-number=e1736}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻي سُنڊي، [[يوٽيٿيسا اورنيٽرڪس|آرائشي پتنگي جي سُنڊي]]، پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪيل زهريلا مادا ڪاياپلٽ مان گذرڻ کان پوءِ بالغ مرحلي تائين پاڻ سان رکي سگهي ٿي، جتي اهي زهريلا مادا اڃا به شڪارين کان بچاءَ جو ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Conner |first=W.E. |title=Tiger Moths and Woolly Bears—behaviour, ecology, and evolution of the Arctiidae |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2009 |location=New York |pages=1–10}}&lt;/ref&gt;

[[رٿيل خلوي موت]] [[جنيني نشونما]] ۽ ڪاياپلٽ ٻنهي ۾ شامل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Gyunghee |last2=Sehgal |first2=Ritika |last3=Wang |first3=Zixing |last4=Nair |first4=Sudershana |last5=Kikuno |first5=Keiko |last6=Chen |first6=Chun-Hong |last7=Hay |first7=Bruce |last8=Park |first8=Jae H. |date=2013-03-15 |title=Essential role of grim-led programmed cell death for the establishment of corazonin-producing peptidergic nervous system during embryogenesis and metamorphosis in Drosophila melanogaster |journal=Biology Open |volume=2 |issue=3 |pages=283–294 |doi=10.1242/bio.20133384 |issn=2046-6390 |pmc=3603410 |pmid=23519152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zakeri |first1=Zahra |last2=Lockshin |first2=Richard A. |date=2002-07-01 |title=Cell death during development |journal=Journal of Immunological Methods |volume=265 |issue=1–2 |pages=3–20 |doi=10.1016/s0022-1759(02)00067-4 |issn=0022-1759 |pmid=12072175}}&lt;/ref&gt; [[آٽوفيجي]] ۽ [[اپوپٽوسس]]، جيڪي رٿيل خلوي موت جا ٻه طريقا آهن، ٻئي جيتن جي ڪاياپلٽ دوران ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Rolff Johnston Reynolds p=20190063&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rolff |first1=Jens |last2=Johnston |first2=Paul R. |last3=Reynolds |first3=Stuart |date=2019-08-26 |title=Complete metamorphosis of insects |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |publisher=The Royal Society |volume=374 |issue=1783 |doi=10.1098/rstb.2019.0063 |issn=0962-8436 |pmc=6711294 |pmid=31438816 |article-number=20190063}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180 caption=&quot;گوبيءَ جي اڇي پوپٽ ''[[پيرس ريپي]]'' ۾ مڪمل ڪاياپلٽ ڏيکاريندڙ سلسلو&quot;&gt;
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller.jpg|[[لاروا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller2.jpg|[[پيوپا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae cocoon.jpg|ٻاهر نڪرڻ لاءِ تيار پيوپا
File:ChristianBauer Pieris rapae youngadult.jpg|[[بالغ]]
&lt;/gallery&gt;

== ڪارڊيٽا ==
=== ايمفيوڪسس ===
[[سيفالوڪارڊيٽا]] ۾ ڪاياپلٽ [[آئيوڊوٿائيرونين ڊي آئيوڊينيز|آئيوڊوٿائيرونين]] جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني [[ڪارڊيٽ]]ن جي هڪ آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;&gt;{{cite journal |last1=Denser |first1=Robert J. |year=2008 |title=Chordate Metamorphosis: Ancient Control by Iodothyronines |url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)00661-1.pdf |journal=Current Biology |volume=18 |issue=13 |pages=R567–9 |bibcode=2008CBio...18.R567D |doi=10.1016/j.cub.2008.05.024 |pmid=18606129 |s2cid=18587560 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== مڇيون ===

ڪجهه مڇيون، جن ۾ [[هڏيدار مڇيون]] ۽ [[ڄاڙين کان سواءِ مڇيون]] ٻئي شامل آهن، ڪاياپلٽ مان گذرن ٿيون. مڇين ۾ ڪاياپلٽ عام طور ٿائيرائڊ هارمون جي مضبوط ضابطي هيٺ هوندي آهي.

هڏن کان سواءِ مڇين مان [[ليمپري]] ان جو هڪ مثال آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ferreira-Martins |first=D. |last2=Wilson |first2=J.M. |last3=Kelly |first3=S.P. |last4=Kolosov |first4=D. |last5=McCormick |first5=S.D. |date=2021 |title=A review of osmoregulation in lamprey |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0380133021001222 |journal=Journal of Great Lakes Research |volume=47 |pages=S59–S71 |doi=10.1016/j.jglr.2021.05.003|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هڏيدار مڇين ۾ ڪاياپلٽ جا طريقا مختلف آهن.{{cn|date=August 2026}}

[[سالمن]] [[ٻن پاڻين وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي]] آهي، يعني اها [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري حياتيءَ کان [[سامونڊي پاڻي|کاري پاڻيءَ]] واري حياتيءَ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nuscimagazine.com/run-salmon-run|title=NU Sci Magazine|website=Nuscimagazine.com|access-date=July 15, 2026}}&lt;/ref&gt;

[[چپٽي مڇي]]ن جون ڪيتريون نوعون پنهنجي حياتيءَ جي شروعات [[ٻه طرفي هم شڪلي|ٻه طرفي هم شڪل]] جسم سان ڪن ٿيون، جنهن ۾ جسم جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ اک هوندي آهي؛ پر نشونما دوران هڪ اک جسم جي ٻئي پاسي منتقل ٿي ٻي اک سان گڏ اچي ٿي، ۽ اهو پاسو بالغ مڇيءَ جو مٿيون پاسو بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Guerrero-Peña |first=Laura |last2=Suarez-Bregua |first2=Paula |last3=Sánchez-Ruiloba |first3=Lucía |last4=Méndez-Martínez |first4=Luis |last5=García-Fernández |first5=Pablo |last6=Tur |first6=Ricardo |last7=Tena |first7=Juan J. |last8=Rotllant |first8=Josep |date=2024-03-01 |title=Unraveling the transcriptomic landscape of eye migration and visual adaptations during flatfish metamorphosis |url=https://www.nature.com/articles/s42003-024-05951-x |journal=Communications Biology |volume=7 |issue=1 |pages=253 |doi=10.1038/s42003-024-05951-x |doi-access=free |hdl=10261/349890 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

[[يورپي ايل]] پنهنجي حياتيءَ دوران ڪيترين ڪاياپلٽن مان گذري ٿي: لاروا واري مرحلي کان [[ليپٽوسيفالس]] مرحلي تائين، پوءِ براعظمي ڪناري وٽ تيزيءَ سان گلاس ايل ۾ تبديل ٿئي ٿي ([[جاپاني ايل]] ۾ اهو عمل اٺ ڏينهن وٺي ٿو)، ان کان پوءِ مٺي ۽ کاري پاڻيءَ جي سرحد تي لڳ ڀڳ ٻن مهينن دوران گلاس ايل تيزيءَ سان ايلور ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان کان پوءِ واڌ ويجهه جو ڊگهو مرحلو اچي ٿو ۽ آخرڪار اها آهستي آهستي لڏپلاڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. بالغ ٿيڻ کان اڳ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري مرحلي ۾ ايل ۾ [[فينوٽائپي لچڪ]] پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڇيون کائيندڙ ايل جون ڄاڙيون تمام ويڪريون ٿي وڃن ٿيون، جنهن سبب مٿو ڀٿل نظر اچي ٿو. [[ليپٽوسيفالس|ليپٽوسيفالي]] عام آهن ۽ سڀني [[ايلوپومورفا]]، يعني [[ٽارپن]] ۽ [[ايل]] جهڙين مڇين ۾ ملن ٿا.{{cn|date=February 2026}}

گهڻيون ٻيون هڏيدار مڇيون شروعات ۾ [[مڇيءَ جو آنو|آني]] مان غير متحرڪ لاروا، جن کي ''سيڪ فراءِ'' ([[فراءِ (حياتيات)|فراءِ]] جن وٽ [[زرديءَ جي ٿيلهي]] هوندي آهي)، ۾ تبديل ٿين ٿيون. پوءِ زرديءَ جي ٿيلهي جذب ٿيڻ کان پوءِ اهي متحرڪ لاروا بڻجن ٿيون، جن کي اڪثر [[فنگرلنگ (مڇي)|فنگرلنگ]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ [[انساني آڱر]] جيتري ٿي وڃي ٿي، ۽ پوءِ انهن کي پنهنجي خوراڪ پاڻ [[خوراڪ جي ڳولا|ڳولڻي]] پوي ٿي. ان کان پوءِ اهي ننڍي عمر واري مرحلي ۾ داخل ٿين ٿيون، جنهن دوران سندن جسماني بناوت ۽ رويو آهستي آهستي [[بالغ]] مڇين جهڙو ٿيڻ لڳي ٿو، تان جو آخرڪار [[جنسي بلوغت]] حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;Mader, Sylvia, ''Biology'' 9th ed. Ch. 31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. Jr, ''Fishes: an introduction to ichthyology'' 5th ed. 9.3: &quot;Development&quot; pp 148ff&lt;/ref&gt;

=== چار ٽنگا ===

==== معدوم گروهه ====

معدوم [[ٽيمينوسپونڊائل]] ۽ انهن جا جديد ٻه جليا نسل، گڏوگڏ ڪجهه [[سيموريامورفا]]، ڪاياپلٽ مان گذرندا هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ قديم [[ٽيٽراپوڊومورف]]ن ۾ [[سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ سيموريامورف [[ايمينيئوٽ]]ن، جن ۾ ٿڻائتا جانور، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ پکي شامل آهن، سان ٽيمينوسپونڊائلن ۽ ٻه جليائن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، تنهنڪري ٻه امڪان پيش ڪيا ويا آهن: يا ته زنده چار ٽنگن واري جانورن جو آخري گڏيل ابا ڏاڏو ڪاياپلٽ مان گذرندو هو، جيڪا پوءِ ايمينيئوٽن ۾ ختم ٿي وئي؛ يا ڪاياپلٽ ٽيمينوسپونڊائلن ۽ سيموريامورفن ۾ الڳ الڳ هڪجهڙي ارتقائي عمل ذريعي پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pardo |first=Jason D. |last2=Mann |first2=Arjan |date=2026-06-18 |title=Direct development of stem tetrapods across the fin-to-limb transition |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeb7635 |journal=Science |volume=392 |issue=6804 |pages=1292–1296 |doi=10.1126/science.aeb7635|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===== '''ٻه جليا (ايمفيبيئن)''' =====

[[File:RanaTemporariaLarva2.jpg|thumb|ڪاياپلٽ کان بلڪل اڳ؛ ايندڙ تصوير ۾ ڏيکاريل مرحلي تائين پهچڻ لاءِ رڳو 24 ڪلاڪ گهربل آهن.]]
[[File:Rana Temporaria - Larva Final Stage.jpg|thumb|تقريباً مڪمل طور ڪارائتو [[عام ڏيڏر]]، جنهن ۾ ڪلين جي ٿيلهي جا ڪجهه آثار ۽ اڃا مڪمل نشونما نه ڪيل ڄاڙي موجود آهي]]

ٻه جليائن (ايمفيبيئن) جي عام نشونما ۾ آنا پاڻيءَ ۾ ڏنا وڃن ٿا ۽ لاروا آبي زندگيءَ سان مطابقت رکن ٿا. [[ڏيڏر]]، [[ٽوڊ]] ۽ [[نيوٽ]] سڀ آنن مان ٻاهرين ڪلين وارن لارون طور نڪرن ٿا، پر ڦڦڙن ذريعي ساهه کڻندي ٻاهرين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪرڻ ۾ کين ڪجهه وقت لڳي ٿو.
ان کان پوءِ نيوٽن جا لاروا شڪاري طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جڏهن ته [[ٽيڊپول]] گهڻو ڪري پنهنجي سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن سان سطحن تان خوراڪ کرڙي کائين ٿا.{{cn|date=February 2026}}

ٻه جليائن ۾ ڪاياپلٽ رت ۾ [[ٿائيروڪسن]] جي مقدار سان ضابطي هيٺ رهي ٿي، جيڪو ڪاياپلٽ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته [[پروليڪٽن]] ان جي اثر جي مخالفت ڪري ٿو. مخصوص تبديليون مختلف بافتن لاءِ مقرر حدن تي دارومدار رکن ٿيون. ڇاڪاڻ⁠تہ جنيني نشونما جو گهڻو حصو والدين جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو، تنهنڪري مخصوص ماحولياتي حالتن سبب نشونما ۾ ڪيترائي موافقتي ڦيرڦار ٿين ٿا. انهيءَ ڪري ٽيڊپولن ۾ ڏندن لاءِ سڱ جهڙيون قطارون، مُڇون ۽ پن ٿي سگهن ٿا. اهي [[پاسي واري ليڪ]] واري حسي عضوي کي پڻ استعمال ڪن ٿا. ڪاياپلٽ کان پوءِ اهي عضوا غير ضروري ٿي وڃن ٿا ۽ [[اپوپٽوسس]] نالي ضابطي هيٺ خلوي موت ذريعي ٻيهر جذب ٿي وڃن ٿا. مخصوص ماحولياتي حالتن سان موافقت جو مقدار تمام گهڻو آهي ۽ اڃا به ڪيتريون نيون دريافتون ٿي رهيون آهن.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.


===== '''ڏيڏر ۽ ٽوڊ''' =====

ڏيڏرن ۽ ٽوڊن ۾ نئين نڪتل ٽيڊپول جون ٻاهريون ڪليون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ڪلين جي ٿيلهي سان ڍڪجي وڃن ٿيون ۽ ڦڦڙ تيزيءَ سان ٺهڻ لڳن ٿا. اڳيون ٽنگون ڪلين جي ٿيلهي هيٺ ٺهن ٿيون، جڏهن ته پويون ٽنگون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ظاهر ٿين ٿيون. جنهن دوران ٽيڊپول ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ کائي ٿو. اهڙي خوراڪ هضم ڪرڻ لاءِ ٽيڊپول نسبتاً ڊگهي ۽ ورن وڪڙن واري آنت استعمال ڪن ٿا. تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪاياپلٽ جي شروعاتي مرحلن تائين ٽيڊپولن وٽ متوازن داخلي حياتياتي ضابطي وارو موٽ نظام موجود نه هوندو آهي. هن مرحلي تي سندن ڊگهي آنت ننڍي ٿيڻ شروع ٿئي ٿي ۽ سندن خوراڪ جيتن ڏانهن مائل ٿيڻ لڳي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bender |first=Melissa |date=March 28, 2018 |title=To eat or not to eat: ontogeny of hypothalamic feeding controls and a role for leptin in modulating life-history transition in amphibian tadpoles |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=285 |issue=1875 |doi=10.1098/rspb.2017.2784 |pmc=5897637 |pmid=29593109 |s2cid=4853293}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ جسم ۾ تيز تبديليون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏيڏر جي طرزِ زندگي مڪمل طور بدلجي وڃي ٿي. سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن وارو ورن وڪڙن وارو وات، ورن وڪڙن واري آنت سان گڏ، ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. جانور ۾ وڏي ڄاڙي ٺهي ٿي ۽ ڪليون پنهنجي ڪلين جي ٿيلهي سميت غائب ٿي وڃن ٿيون. اکيون ۽ ٽنگون تيزيءَ سان وڌن ٿيون، زبان ٺهي ٿي ۽ انهن سان گڏ عصبي ڄارن ۾ لاڳاپيل تبديليون پڻ اچن ٿيون، جهڙوڪ ٽن پاسن واري ڏسڻ جي صلاحيت جي ترقي ۽ پاسي واري ليڪ واري نظام جو خاتمو. اهي سڀ تبديليون لڳ ڀڳ هڪ ڏينهن اندر ٿي سگهن ٿيون. پڇ ڪجهه ڏينهن پوءِ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پڇ جي جذب ٿيڻ لاءِ ٿائيروڪسن جي وڌيڪ مقدار گهربل هوندي آهي.

===== '''سليمينڊر''' =====
سليمينڊرن جي نشونما تمام گهڻي متنوع آهي. ڪجهه نوعون آبي لاروا مان خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ جانور بڻجڻ دوران جسم جي وڏي پيماني تي نئين سر جوڙجڪ مان گذرن ٿيون، جڏهن ته [[ايڪسولوٽل]] جهڙيون ٻيون نوعون [[نيوٽني|پيڊومورفوسس]] ڏيکارين ٿيون ۽ ڪڏهن به خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ شڪل اختيار نٿيون ڪن. ''[[ايمبيسٽوما]]'' جنس ۾ پيڊومورف شڪلون ڪيترائي ڀيرا الڳ الڳ ارتقا پذير ٿيون آهن، ۽ ڪجهه نوعن ۾ پيڊومورفوسس ۽ مڪمل نشونما ٻئي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot;&gt;{{cite journal |last1=Laudet |first1=Vincent |date=September 27, 2011 |title=The Origins and Evolution of Vertebrate Metamorphosis |journal=Current Biology |volume=21 |issue=18 |pages=R726–R737 |bibcode=2011CBio...21.R726L |doi=10.1016/j.cub.2011.07.030 |pmid=21959163 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== '''نيوٽ''' =====

[[File:LarveKamsalamander.JPG|thumb|[[اتر وارو ڪرسٽيڊ نيوٽ|ڪرسٽيڊ نيوٽ]] جا وڏا ٻاهريان گل]]

نيوٽن ۾ ڪاياپلٽ خوراڪ جي تبديليءَ سبب نه، پر رهائشگاهه جي تبديليءَ سبب ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نيوٽن جا لاروا اڳ ئي شڪاري طور خوراڪ کائين ٿا ۽ بالغ ٿيڻ کان پوءِ به ائين ڪندا رهن ٿا. نيوٽن جا گل ڪڏهن به گلن جي ٿيلهي سان ڍڪيل نه هوندا آهن ۽ جانور جي پاڻي ڇڏڻ کان بلڪل اڳ ٻيهر جذب ٿين ٿا. بالغ نيوٽ پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ خشڪيءَ تي وڌيڪ تيزيءَ سان هلي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=Robbie |date=November–December 2005 |title=Consequences of Metamorphosis for the Locomotor Performance and Thermal Physiology of the Newt Triturus cristatus |journal=Physiological and Biochemical Zoology |volume=78 |issue=6 |pages=967–975 |doi=10.1086/432923 |jstor=10.1086/432923 |pmid=16228936 |s2cid=34285867}}&lt;/ref&gt; نيوٽن ۾ اڪثر بهار ۽ اونهاري دوران آبي مرحلو ۽ سياري دوران خشڪيءَ وارو مرحلو هوندو آهي. آبي مرحلي سان مطابقت لاءِ [[پروليڪٽن]] گهربل هارمون آهي، جڏهن ته خشڪيءَ واري مرحلي سان مطابقت لاءِ [[ٿائيروڪسن]] گهربل آهي. پهريون ڀيرو پاڻي ڇڏڻ وقت ٻاهريان گل مڪمل طور جذب ٿي وڃن ٿا، تنهنڪري ايندڙ آبي مرحلن دوران اهي ٻيهر پيدا نٿا ٿين.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{annotated link|ترقياتي حياتيات}}
* {{annotated link|سڌي نشونما}}
* {{annotated link|گوسنر مرحلو}}
* {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}}
* {{annotated link|شڪل سازي}}
* {{annotated link|پلينيڊيم}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]</text>
      <sha1>mz2odtp5y010ltyiz1wd0hl7rppph79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413519</id>
      <parentid>413518</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36983" sha1="hx6tppw6ryhxwrle781eh0k1ktjdhxs" xml:space="preserve">{{Short description|ڪنهن جاندار جي جنيني مرحلي کان پوءِ واري نشونما دوران جسماني بناوت ۾ گهري تبديلي}}

[[File:Dragonfly metamorphosis.jpg|thumb|هڪ [[ڀنڀوري]] پنهنجي ڪاياپلٽ جي آخري [[کل لاهڻ]] واري مرحلي مان گذري رهي آهي؛ هن عمل دوران اها پنهنجي [[نمف (حياتيات)|نمف]] واري شڪل مان بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿئي ٿي]]

'''ميٽامورفوسس''' يا '''ڪاياپلٽ''' هڪ [[حياتي عمل]] آهي، جنهن دوران ڪنهن جانور جي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] جي حصي طور ان جي جسماني بناوت ۾ نمايان ۽ نسبتاً اوچتي تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=metamorphosis |url=https://www.britannica.com/science/metamorphosis |access-date=2022-04-01 |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[جيت]]، [[مڇي]]ون، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]]، [[مولسڪ]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[نائڊيريا]]، [[ايڪائنوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]] ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن سان اڪثر [[غذائيت]] يا [[رويو|رويي]] ۾ پڻ تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What animals undergo incomplete metamorphosis? – Easierwithpractice.com |url=https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |access-date=2022-04-01 |website=easierwithpractice.com |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127012102/https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جانورن جون ڪجهه نوعون حياتي چڪر جي بلڪل مختلف مرحلن جي وچ ۾ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون؛ ٻيون نوعون نسبتاً هڪجهڙن مرحلن جي وچ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه ۾ ڪاياپلٽ ٿيندي ئي ناهي (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Truman |first=James W. |date=2019-12-02 |title=The Evolution of Insect Metamorphosis |journal=Current Biology |language=English |volume=29 |issue=23 |pages=R1252–R1268 |bibcode=2019CBio...29R1252T |doi=10.1016/j.cub.2019.10.009 |issn=0960-9822 |pmid=31794762 |s2cid=208541817 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[لاروا]] وارو مرحلو رکندڙ جاندار بالغ مرحلي تائين پهچڻ لاءِ ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hadfield |first1=Michael G. |date=1 December 2000 |title=Why and how marine-invertebrate larvae metamorphose so fast |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952100901976 |journal=Seminars in Cell &amp; Developmental Biology |volume=11 |issue=6 |pages=437–443 |doi=10.1006/scdb.2000.0197 |issn=1084-9521 |pmid=11145872 |url-access=subscription |access-date=7 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== لفظي بڻ بڻياد ==
لفظ ''ميٽامورفوسس'' [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ {{lang|el|μεταμόρφωσις}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;شڪل جي تبديلي، تبديل ٿيڻ&quot; آهي،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=Metamorphosis |dictionary=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2366805 |access-date=2012-08-26 |date=1940 |last2=Scott |first2=Robert |first1=Henry George |last1=Liddell |via=perseus.tufts.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪو {{lang|el|μετα-}} (''ميٽا-'')، معنيٰ &quot;پوءِ&quot;، ۽ {{lang|el|μορφή}} (''مورفي'')، معنيٰ &quot;شڪل&quot;، مان ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Metamorphosis&amp;searchmode=none |access-date=2012-08-26 |publisher=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt;

== هارموني ضابطو ==
جيتن ۾ واڌ ويجهه ۽ ڪاياپلٽ تي جسم جي اڳئين حصي ([[جسماني رخن جا اصطلاح|اڳئين]]) ڀرسان موجود [[اندروني رطوبتي غدود]]ن مان ٺهندڙ [[هارمون]] ضابطو رکن ٿا. [[جيت جو دماغ|جيت جي دماغ]] جا عصبي رطوبتي خليا [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن کي سرگرم ڪري ٿو. اهي غدود ٻيو هارمون، عام طور [[ايڪڊيسون]] (هڪ [[ايڪڊيسٽيروئڊ]])، خارج ڪن ٿا، جيڪو [[کل لاهڻ]]، يعني ٻاهرين ڍانچي جي ڇڄڻ، جو عمل شروع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Davies, 1998. Chapter 3.&lt;/ref&gt;

پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون دماغ جي پٺيان موجود عضوي [[ڪارپورا الاٽا]] کي پڻ [[نوجوان هارمون]] پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري ٿو، جيڪو [[کل لاهڻ]] دوران بالغ جانور جون خاصيتون پيدا ٿيڻ کان روڪي ٿو. مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن ۾ لاروا جي [[انسٽار]] مرحلن جي وچ واري کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، پيوپا واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ وقت اهو گهٽ هوندو آهي، جڏهن ته آخري، يعني [[اميگو|بالغ]] کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون بلڪل موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S.  6.3 Process and Control of Moulting in ''The Insects: An Outline of Entomology''. Blackwell Publishing,  2005. pp. 153–156.&lt;/ref&gt; [[پائروڪورس ايپٽرس|فائر بگ]] تي ڪيل تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته نوجوان هارمون [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ نمف جي انسٽار مرحلن جي تعداد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SlamaWilliams1965&quot;&gt;{{cite journal |last1=Slama |last2=Williams |year=1965 |title=Juvenile hormone activity for the bug Pyrrhocoris apterus |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=54 |issue=2 |pages=411–414 |bibcode=1965PNAS...54..411S |doi=10.1073/pnas.54.2.411 |pmc=219680 |pmid=5217430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghKonopova2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Konopova |first2=Barbora |last3=Smykal |first3=Vlastimil |last4=Jindra |first4=Marek |year=2011 |title=Common and Distinct Roles of Juvenile Hormone Signaling Genes in Metamorphosis of Holometabolous and Hemimetabolous Insects |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=12 |bibcode=2011PLoSO...628728K |doi=10.1371/journal.pone.0028728 |issn=1932-6203 |pmc=3234286 |pmid=22174880 |doi-access=free |article-number=e28728}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارڊيٽ]]ن ۾ ڪاياپلٽ آئيوڊوٿائيرونين جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني ڪارڊيٽن جي هڪ قديم آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;/&gt;

== جيت ==

[[File:Locust instars NMNS.jpg|thumb|ماڪڙ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ، جنهن ۾ مختلف انسٽار مرحلن جا نمف ڏيکاريل آهن. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

جيتن جي تنوع ۾ ڪاياپلٽ جا سڀئي ٽي قسم ملن ٿا: ڪاياپلٽ کان سواءِ (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;)، اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) ۽ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;). بي ڪاياپلٽ جيتن ۾ ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن ۾ تمام ٿورو فرق هوندو آهي، جنهن کي &quot;[[سڌي نشونما]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اڻ مڪمل ۽ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن جي ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن جي جسماني بناوت ۽ رويي ۾ نمايان فرق هوندا آهن. سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جاندارن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ مرحلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو پڻ شامل هوندو آهي.{{cn|date=February 2026}}

=== نشونما ۽ اصطلاح ===

[[File:Holometabolous vs. Hemimetabolous.svg|thumb|upright=1.5|ڪاياپلٽ جا ٻه قسم ڏيکاريل آهن. مڪمل [[مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت چئن واضح مرحلن مان گذري ٿو ۽ اهڙو بالغ بڻجي ٿو جيڪو لاروا جهڙو نه هوندو آهي. اڻ مڪمل [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت مڪمل تبديليءَ مان نٿو گذري، پر واڌ ويجهه دوران پنهنجي ٻاهرين ڍانچي جي کل لاهي نمف مان بالغ مرحلي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.]]

[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ [[جيت]]ن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[نمف (حياتيات)|نمف]] چيو وڃي ٿو. نشونما واڌ ويجهه ۽ [[کل لاهڻ]] جي بار بار ٿيندڙ مرحلن ذريعي اڳتي وڌي ٿي؛ انهن مرحلن کي [[انسٽار]] چيو وڃي ٿو. ننڍي عمر جون شڪليون بالغن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون، پر اهي ننڍيون هونديون آهن ۽ بالغن جون خاصيتون، جهڙوڪ پر ۽ جنسي عضوا، اڃا موجود نه هوندا آهن. مختلف انسٽارن جي نمفن جي جسامت ۽ جسماني بناوت ۾ فرق ٿورو هوندو آهي، جيڪو اڪثر جسماني تناسب ۽ حصن جي تعداد تائين محدود هوندو آهي؛ پوين انسٽارن ۾ ٻاهريان پرن جا ابتدائي حصا ٺهڻ لڳندا آهن. هڪ کل لاهڻ کان ٻئي کل لاهڻ تائين واري عرصي کي اسٽيڊيم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schaefer |first1=C.W. |date=March 1971 |title=Instar, Stadium, and Stage: A New Look at Old Questions |journal=Bulletin of the Entomological Society of America |volume=17 |issue=1 |page=17 |doi=10.1093/besa/17.1.17c}}&lt;/ref&gt;

[[مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[لاروا]] چيو وڃي ٿو ۽ اهي بالغن کان نمايان طور مختلف هوندا آهن. مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرندڙ جيت پهرين لاروا واري مرحلي مان گذرن ٿا، پوءِ [[پيوپا]] نالي غير سرگرم حالت ۾ داخل ٿين ٿا، جنهن کي پوپٽن ۾ &quot;[[پيوپا#ڪرائسالِس|ڪرائسالِس]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ آخرڪار بالغ جيت طور نڪري اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lowe&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lowe |first1=Tristan |last2=Garwood |first2=Russell P. |last3=Simonsen |first3=Thomas |last4=Bradley |first4=Robert S. |last5=Withers |first5=Philip J. |date=July 6, 2013 |title=Metamorphosis revealed: Time-lapse three-dimensional imaging inside a living chrysalis |journal=Journal of the Royal Society Interface |volume=10 |issue=84 |at=20130304 |bibcode=2013JRSI...1030304L |doi=10.1098/rsif.2013.0304 |pmc=3673169 |pmid=23676900}}&lt;/ref&gt;

=== ارتقا ===

جيتن جي سڀ کان ابتدائي شڪلن ۾ [[بي ڪاياپلٽ نشونما|سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو ته جيتن ۾ ڪاياپلٽ جي ارتقا سندن وڏي پيماني تي ارتقائي تنوع پيدا ٿيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه ابتدائي بي ڪاياپلٽ &quot;حقيقي جيت&quot; اڄ به موجود آهن، جهڙوڪ [[آرڪيئوگناٿا|برسٽل ٽيل]] ۽ [[سلور فش]]. [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ [[ڪاڪروچ]]، [[ماڪڙ]]، [[ڀنڀوري]] ۽ [[هيميپٽيرا|حقيقي بگ]] شامل آهن. نسلي ارتقائي لحاظ کان [[پرن وارا جيت]] گروهه جا سڀ جيت اڻ بالغ مرحلي کان بالغ مرحلي تائين شڪل، بناوت ۽ ظاهري صورت ۾ نمايان تبديليءَ مان گذرن ٿا. انهن جيتن ۾ يا ته [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ ٿيندي آهي، يا [[مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ شڪلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو شامل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated143&quot;&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S. 6.2 ''Life History Patterns and Phases in The Insects: An Outline of Entomology''.  pp. 143–153. 2005 by Blackwell Publishing&lt;/ref&gt;

اڻ مڪمل ڪاياپلٽ مان مڪمل ڪاياپلٽ جي ارتقا جي وضاحت لاءِ ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا آهن. انهن مان گهڻا هن سوال تي مرڪوز آهن ته اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جا وچ وارا مرحلا ارتقائي اصل جي لحاظ کان مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جي پيوپا واري مرحلي جا هم اصل آهن يا نه.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Where did the pupa come from? The timing of juvenile hormone signalling supports homology between stages of hemimetabolous and holometabolous insects | url=https://d6scj24zvfbbo.cloudfront.net/cff5c2a4a1c547ebf364f97ab9b2bd06/200000081-2a9522a954/2019ptb.pdf?ph=339f6e4ad4 | publisher=The Royal Society | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

=== گرمي پد تي دارومدار رکندڙ ڪاياپلٽ ===

2009ع جي هڪ مطالعي موجب، جيتن جي نشونما ۾ گرمي پد اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هر نوع لاءِ گرمي پد جون مخصوص حدون هونديون آهن، جن اندر اها پنهنجي نشونما جي مختلف مرحلن مان اڳتي وڌي سگهي ٿي. اهي حدون ماحولياتي خاصيتن کان گهڻو متاثر نٿيون ٿين، پر نسلي ارتقائي لحاظ کان انهن ماحولياتي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري چڪيون آهن، جن ۾ جيت رهن ٿا.&lt;ref&gt;Dixon, A. F. G., A. Honěk, P. Keil, M. A. A. Kotela, A. L. Šizling, and V. Jarošík. 2009. Relationship between the minimum and maximum temperature thresholds for development in insects. Funct. Ecol. 23: 257–264.&lt;/ref&gt;

=== نشونما ===

2008ع جي تحقيق موجب بالغ ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'' اهڙو رويو ياد رکي سگهي ٿو، جيڪو هن [[سُنڊي]] واري مرحلي ۾ سکيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Douglas J. Blackiston, Elena Silva Casey &amp; Martha R. Weiss |year=2008 |title=Retention of memory through metamorphosis: can a moth remember what it learned as a caterpillar? |journal=[[پلوس ون]] |volume=3 |issue=3 |bibcode=2008PLoSO...3.1736B |doi=10.1371/journal.pone.0001736 |pmc=2248710 |pmid=18320055 |doi-access=free |article-number=e1736}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻي سُنڊي، [[يوٽيٿيسا اورنيٽرڪس|آرائشي پتنگي جي سُنڊي]]، پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪيل زهريلا مادا ڪاياپلٽ مان گذرڻ کان پوءِ بالغ مرحلي تائين پاڻ سان رکي سگهي ٿي، جتي اهي زهريلا مادا اڃا به شڪارين کان بچاءَ جو ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Conner |first=W.E. |title=Tiger Moths and Woolly Bears—behaviour, ecology, and evolution of the Arctiidae |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2009 |location=New York |pages=1–10}}&lt;/ref&gt;

[[رٿيل خلوي موت]] [[جنيني نشونما]] ۽ ڪاياپلٽ ٻنهي ۾ شامل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Gyunghee |last2=Sehgal |first2=Ritika |last3=Wang |first3=Zixing |last4=Nair |first4=Sudershana |last5=Kikuno |first5=Keiko |last6=Chen |first6=Chun-Hong |last7=Hay |first7=Bruce |last8=Park |first8=Jae H. |date=2013-03-15 |title=Essential role of grim-led programmed cell death for the establishment of corazonin-producing peptidergic nervous system during embryogenesis and metamorphosis in Drosophila melanogaster |journal=Biology Open |volume=2 |issue=3 |pages=283–294 |doi=10.1242/bio.20133384 |issn=2046-6390 |pmc=3603410 |pmid=23519152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zakeri |first1=Zahra |last2=Lockshin |first2=Richard A. |date=2002-07-01 |title=Cell death during development |journal=Journal of Immunological Methods |volume=265 |issue=1–2 |pages=3–20 |doi=10.1016/s0022-1759(02)00067-4 |issn=0022-1759 |pmid=12072175}}&lt;/ref&gt; [[آٽوفيجي]] ۽ [[اپوپٽوسس]]، جيڪي رٿيل خلوي موت جا ٻه طريقا آهن، ٻئي جيتن جي ڪاياپلٽ دوران ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Rolff Johnston Reynolds p=20190063&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rolff |first1=Jens |last2=Johnston |first2=Paul R. |last3=Reynolds |first3=Stuart |date=2019-08-26 |title=Complete metamorphosis of insects |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |publisher=The Royal Society |volume=374 |issue=1783 |doi=10.1098/rstb.2019.0063 |issn=0962-8436 |pmc=6711294 |pmid=31438816 |article-number=20190063}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180 caption=&quot;گوبيءَ جي اڇي پوپٽ ''[[پيرس ريپي]]'' ۾ مڪمل ڪاياپلٽ ڏيکاريندڙ سلسلو&quot;&gt;
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller.jpg|[[لاروا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller2.jpg|[[پيوپا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae cocoon.jpg|ٻاهر نڪرڻ لاءِ تيار پيوپا
File:ChristianBauer Pieris rapae youngadult.jpg|[[بالغ]]
&lt;/gallery&gt;

== ڪارڊيٽا ==
=== ايمفيوڪسس ===
[[سيفالوڪارڊيٽا]] ۾ ڪاياپلٽ [[آئيوڊوٿائيرونين ڊي آئيوڊينيز|آئيوڊوٿائيرونين]] جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني [[ڪارڊيٽ]]ن جي هڪ آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;&gt;{{cite journal |last1=Denser |first1=Robert J. |year=2008 |title=Chordate Metamorphosis: Ancient Control by Iodothyronines |url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)00661-1.pdf |journal=Current Biology |volume=18 |issue=13 |pages=R567–9 |bibcode=2008CBio...18.R567D |doi=10.1016/j.cub.2008.05.024 |pmid=18606129 |s2cid=18587560 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== مڇيون ===

ڪجهه مڇيون، جن ۾ [[هڏيدار مڇيون]] ۽ [[ڄاڙين کان سواءِ مڇيون]] ٻئي شامل آهن، ڪاياپلٽ مان گذرن ٿيون. مڇين ۾ ڪاياپلٽ عام طور ٿائيرائڊ هارمون جي مضبوط ضابطي هيٺ هوندي آهي.

هڏن کان سواءِ مڇين مان [[ليمپري]] ان جو هڪ مثال آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ferreira-Martins |first=D. |last2=Wilson |first2=J.M. |last3=Kelly |first3=S.P. |last4=Kolosov |first4=D. |last5=McCormick |first5=S.D. |date=2021 |title=A review of osmoregulation in lamprey |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0380133021001222 |journal=Journal of Great Lakes Research |volume=47 |pages=S59–S71 |doi=10.1016/j.jglr.2021.05.003|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هڏيدار مڇين ۾ ڪاياپلٽ جا طريقا مختلف آهن.{{cn|date=August 2026}}

[[سالمن]] [[ٻن پاڻين وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي]] آهي، يعني اها [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري حياتيءَ کان [[سامونڊي پاڻي|کاري پاڻيءَ]] واري حياتيءَ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nuscimagazine.com/run-salmon-run|title=NU Sci Magazine|website=Nuscimagazine.com|access-date=July 15, 2026}}&lt;/ref&gt;

[[چپٽي مڇي]]ن جون ڪيتريون نوعون پنهنجي حياتيءَ جي شروعات [[ٻه طرفي هم شڪلي|ٻه طرفي هم شڪل]] جسم سان ڪن ٿيون، جنهن ۾ جسم جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ اک هوندي آهي؛ پر نشونما دوران هڪ اک جسم جي ٻئي پاسي منتقل ٿي ٻي اک سان گڏ اچي ٿي، ۽ اهو پاسو بالغ مڇيءَ جو مٿيون پاسو بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Guerrero-Peña |first=Laura |last2=Suarez-Bregua |first2=Paula |last3=Sánchez-Ruiloba |first3=Lucía |last4=Méndez-Martínez |first4=Luis |last5=García-Fernández |first5=Pablo |last6=Tur |first6=Ricardo |last7=Tena |first7=Juan J. |last8=Rotllant |first8=Josep |date=2024-03-01 |title=Unraveling the transcriptomic landscape of eye migration and visual adaptations during flatfish metamorphosis |url=https://www.nature.com/articles/s42003-024-05951-x |journal=Communications Biology |volume=7 |issue=1 |pages=253 |doi=10.1038/s42003-024-05951-x |doi-access=free |hdl=10261/349890 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

[[يورپي ايل]] پنهنجي حياتيءَ دوران ڪيترين ڪاياپلٽن مان گذري ٿي: لاروا واري مرحلي کان [[ليپٽوسيفالس]] مرحلي تائين، پوءِ براعظمي ڪناري وٽ تيزيءَ سان گلاس ايل ۾ تبديل ٿئي ٿي ([[جاپاني ايل]] ۾ اهو عمل اٺ ڏينهن وٺي ٿو)، ان کان پوءِ مٺي ۽ کاري پاڻيءَ جي سرحد تي لڳ ڀڳ ٻن مهينن دوران گلاس ايل تيزيءَ سان ايلور ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان کان پوءِ واڌ ويجهه جو ڊگهو مرحلو اچي ٿو ۽ آخرڪار اها آهستي آهستي لڏپلاڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. بالغ ٿيڻ کان اڳ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري مرحلي ۾ ايل ۾ [[فينوٽائپي لچڪ]] پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڇيون کائيندڙ ايل جون ڄاڙيون تمام ويڪريون ٿي وڃن ٿيون، جنهن سبب مٿو ڀٿل نظر اچي ٿو. [[ليپٽوسيفالس|ليپٽوسيفالي]] عام آهن ۽ سڀني [[ايلوپومورفا]]، يعني [[ٽارپن]] ۽ [[ايل]] جهڙين مڇين ۾ ملن ٿا.{{cn|date=February 2026}}

گهڻيون ٻيون هڏيدار مڇيون شروعات ۾ [[مڇيءَ جو آنو|آني]] مان غير متحرڪ لاروا، جن کي ''سيڪ فراءِ'' ([[فراءِ (حياتيات)|فراءِ]] جن وٽ [[زرديءَ جي ٿيلهي]] هوندي آهي)، ۾ تبديل ٿين ٿيون. پوءِ زرديءَ جي ٿيلهي جذب ٿيڻ کان پوءِ اهي متحرڪ لاروا بڻجن ٿيون، جن کي اڪثر [[فنگرلنگ (مڇي)|فنگرلنگ]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ [[انساني آڱر]] جيتري ٿي وڃي ٿي، ۽ پوءِ انهن کي پنهنجي خوراڪ پاڻ [[خوراڪ جي ڳولا|ڳولڻي]] پوي ٿي. ان کان پوءِ اهي ننڍي عمر واري مرحلي ۾ داخل ٿين ٿيون، جنهن دوران سندن جسماني بناوت ۽ رويو آهستي آهستي [[بالغ]] مڇين جهڙو ٿيڻ لڳي ٿو، تان جو آخرڪار [[جنسي بلوغت]] حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;Mader, Sylvia, ''Biology'' 9th ed. Ch. 31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. Jr, ''Fishes: an introduction to ichthyology'' 5th ed. 9.3: &quot;Development&quot; pp 148ff&lt;/ref&gt;

=== چار ٽنگا ===

==== معدوم گروهه ====

معدوم [[ٽيمينوسپونڊائل]] ۽ انهن جا جديد ٻه جليا نسل، گڏوگڏ ڪجهه [[سيموريامورفا]]، ڪاياپلٽ مان گذرندا هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ قديم [[ٽيٽراپوڊومورف]]ن ۾ [[سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ سيموريامورف [[ايمينيئوٽ]]ن، جن ۾ ٿڻائتا جانور، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ پکي شامل آهن، سان ٽيمينوسپونڊائلن ۽ ٻه جليائن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، تنهنڪري ٻه امڪان پيش ڪيا ويا آهن: يا ته زنده چار ٽنگن واري جانورن جو آخري گڏيل ابا ڏاڏو ڪاياپلٽ مان گذرندو هو، جيڪا پوءِ ايمينيئوٽن ۾ ختم ٿي وئي؛ يا ڪاياپلٽ ٽيمينوسپونڊائلن ۽ سيموريامورفن ۾ الڳ الڳ هڪجهڙي ارتقائي عمل ذريعي پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pardo |first=Jason D. |last2=Mann |first2=Arjan |date=2026-06-18 |title=Direct development of stem tetrapods across the fin-to-limb transition |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeb7635 |journal=Science |volume=392 |issue=6804 |pages=1292–1296 |doi=10.1126/science.aeb7635|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===== '''ٻه جليا (ايمفيبيئن)''' =====

[[File:RanaTemporariaLarva2.jpg|thumb|ڪاياپلٽ کان بلڪل اڳ؛ ايندڙ تصوير ۾ ڏيکاريل مرحلي تائين پهچڻ لاءِ رڳو 24 ڪلاڪ گهربل آهن.]]
[[File:Rana Temporaria - Larva Final Stage.jpg|thumb|تقريباً مڪمل طور ڪارائتو [[عام ڏيڏر]]، جنهن ۾ ڪلين جي ٿيلهي جا ڪجهه آثار ۽ اڃا مڪمل نشونما نه ڪيل ڄاڙي موجود آهي]]

ٻه جليائن (ايمفيبيئن) جي عام نشونما ۾ آنا پاڻيءَ ۾ ڏنا وڃن ٿا ۽ لاروا آبي زندگيءَ سان مطابقت رکن ٿا. [[ڏيڏر]]، [[ٽوڊ]] ۽ [[نيوٽ]] سڀ آنن مان ٻاهرين ڪلين وارن لارون طور نڪرن ٿا، پر ڦڦڙن ذريعي ساهه کڻندي ٻاهرين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪرڻ ۾ کين ڪجهه وقت لڳي ٿو.
ان کان پوءِ نيوٽن جا لاروا شڪاري طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جڏهن ته [[ٽيڊپول]] گهڻو ڪري پنهنجي سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن سان سطحن تان خوراڪ کرڙي کائين ٿا.{{cn|date=February 2026}}

ٻه جليائن ۾ ڪاياپلٽ رت ۾ [[ٿائيروڪسن]] جي مقدار سان ضابطي هيٺ رهي ٿي، جيڪو ڪاياپلٽ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته [[پروليڪٽن]] ان جي اثر جي مخالفت ڪري ٿو. مخصوص تبديليون مختلف بافتن لاءِ مقرر حدن تي دارومدار رکن ٿيون. ڇاڪاڻ⁠تہ جنيني نشونما جو گهڻو حصو والدين جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو، تنهنڪري مخصوص ماحولياتي حالتن سبب نشونما ۾ ڪيترائي موافقتي ڦيرڦار ٿين ٿا. انهيءَ ڪري ٽيڊپولن ۾ ڏندن لاءِ سڱ جهڙيون قطارون، مُڇون ۽ پن ٿي سگهن ٿا. اهي [[پاسي واري ليڪ]] واري حسي عضوي کي پڻ استعمال ڪن ٿا. ڪاياپلٽ کان پوءِ اهي عضوا غير ضروري ٿي وڃن ٿا ۽ [[اپوپٽوسس]] نالي ضابطي هيٺ خلوي موت ذريعي ٻيهر جذب ٿي وڃن ٿا. مخصوص ماحولياتي حالتن سان موافقت جو مقدار تمام گهڻو آهي ۽ اڃا به ڪيتريون نيون دريافتون ٿي رهيون آهن.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.


===== '''ڏيڏر ۽ ٽوڊ''' =====

ڏيڏرن ۽ ٽوڊن ۾ نئين نڪتل ٽيڊپول جون ٻاهريون ڪليون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ڪلين جي ٿيلهي سان ڍڪجي وڃن ٿيون ۽ ڦڦڙ تيزيءَ سان ٺهڻ لڳن ٿا. اڳيون ٽنگون ڪلين جي ٿيلهي هيٺ ٺهن ٿيون، جڏهن ته پويون ٽنگون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ظاهر ٿين ٿيون. جنهن دوران ٽيڊپول ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ کائي ٿو. اهڙي خوراڪ هضم ڪرڻ لاءِ ٽيڊپول نسبتاً ڊگهي ۽ ورن وڪڙن واري آنت استعمال ڪن ٿا. تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪاياپلٽ جي شروعاتي مرحلن تائين ٽيڊپولن وٽ متوازن داخلي حياتياتي ضابطي وارو موٽ نظام موجود نه هوندو آهي. هن مرحلي تي سندن ڊگهي آنت ننڍي ٿيڻ شروع ٿئي ٿي ۽ سندن خوراڪ جيتن ڏانهن مائل ٿيڻ لڳي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bender |first=Melissa |date=March 28, 2018 |title=To eat or not to eat: ontogeny of hypothalamic feeding controls and a role for leptin in modulating life-history transition in amphibian tadpoles |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=285 |issue=1875 |doi=10.1098/rspb.2017.2784 |pmc=5897637 |pmid=29593109 |s2cid=4853293}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ جسم ۾ تيز تبديليون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏيڏر جي طرزِ زندگي مڪمل طور بدلجي وڃي ٿي. سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن وارو ورن وڪڙن وارو وات، ورن وڪڙن واري آنت سان گڏ، ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. جانور ۾ وڏي ڄاڙي ٺهي ٿي ۽ ڪليون پنهنجي ڪلين جي ٿيلهي سميت غائب ٿي وڃن ٿيون. اکيون ۽ ٽنگون تيزيءَ سان وڌن ٿيون، زبان ٺهي ٿي ۽ انهن سان گڏ عصبي ڄارن ۾ لاڳاپيل تبديليون پڻ اچن ٿيون، جهڙوڪ ٽن پاسن واري ڏسڻ جي صلاحيت جي ترقي ۽ پاسي واري ليڪ واري نظام جو خاتمو. اهي سڀ تبديليون لڳ ڀڳ هڪ ڏينهن اندر ٿي سگهن ٿيون. پڇ ڪجهه ڏينهن پوءِ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پڇ جي جذب ٿيڻ لاءِ ٿائيروڪسن جي وڌيڪ مقدار گهربل هوندي آهي.

===== '''سليمينڊر''' =====
سليمينڊرن جي نشونما تمام گهڻي متنوع آهي. ڪجهه نوعون آبي لاروا مان خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ جانور بڻجڻ دوران جسم جي وڏي پيماني تي نئين سر جوڙجڪ مان گذرن ٿيون، جڏهن ته [[ايڪسولوٽل]] جهڙيون ٻيون نوعون [[نيوٽني|پيڊومورفوسس]] ڏيکارين ٿيون ۽ ڪڏهن به خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ شڪل اختيار نٿيون ڪن. ''[[ايمبيسٽوما]]'' جنس ۾ پيڊومورف شڪلون ڪيترائي ڀيرا الڳ الڳ ارتقا پذير ٿيون آهن، ۽ ڪجهه نوعن ۾ پيڊومورفوسس ۽ مڪمل نشونما ٻئي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot;&gt;{{cite journal |last1=Laudet |first1=Vincent |date=September 27, 2011 |title=The Origins and Evolution of Vertebrate Metamorphosis |journal=Current Biology |volume=21 |issue=18 |pages=R726–R737 |bibcode=2011CBio...21.R726L |doi=10.1016/j.cub.2011.07.030 |pmid=21959163 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== '''نيوٽ''' =====

[[File:LarveKamsalamander.JPG|thumb|[[اتر وارو ڪرسٽيڊ نيوٽ|ڪرسٽيڊ نيوٽ]] جا وڏا ٻاهريان گل]]

نيوٽن ۾ ڪاياپلٽ خوراڪ جي تبديليءَ سبب نه، پر رهائشگاهه جي تبديليءَ سبب ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نيوٽن جا لاروا اڳ ئي شڪاري طور خوراڪ کائين ٿا ۽ بالغ ٿيڻ کان پوءِ به ائين ڪندا رهن ٿا. نيوٽن جا گل ڪڏهن به گلن جي ٿيلهي سان ڍڪيل نه هوندا آهن ۽ جانور جي پاڻي ڇڏڻ کان بلڪل اڳ ٻيهر جذب ٿين ٿا. بالغ نيوٽ پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ خشڪيءَ تي وڌيڪ تيزيءَ سان هلي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=Robbie |date=November–December 2005 |title=Consequences of Metamorphosis for the Locomotor Performance and Thermal Physiology of the Newt Triturus cristatus |journal=Physiological and Biochemical Zoology |volume=78 |issue=6 |pages=967–975 |doi=10.1086/432923 |jstor=10.1086/432923 |pmid=16228936 |s2cid=34285867}}&lt;/ref&gt; نيوٽن ۾ اڪثر بهار ۽ اونهاري دوران آبي مرحلو ۽ سياري دوران خشڪيءَ وارو مرحلو هوندو آهي. آبي مرحلي سان مطابقت لاءِ [[پروليڪٽن]] گهربل هارمون آهي، جڏهن ته خشڪيءَ واري مرحلي سان مطابقت لاءِ [[ٿائيروڪسن]] گهربل آهي. پهريون ڀيرو پاڻي ڇڏڻ وقت ٻاهريان گل مڪمل طور جذب ٿي وڃن ٿا، تنهنڪري ايندڙ آبي مرحلن دوران اهي ٻيهر پيدا نٿا ٿين.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{annotated link|ترقياتي حياتيات}}
* {{annotated link|سڌي نشونما}}
* {{annotated link|گوسنر مرحلو}}
* {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}}
* {{annotated link|شڪل سازي}}
* {{annotated link|پلينيڊيم}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]</text>
      <sha1>hx6tppw6ryhxwrle781eh0k1ktjdhxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413520</id>
      <parentid>413519</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36802" sha1="1qx7yblwyx37nbodncwtg4irfw8wrtv" xml:space="preserve">{{Short description|ڪنهن جاندار جي جنيني مرحلي کان پوءِ واري نشونما دوران جسماني بناوت ۾ گهري تبديلي}}

[[File:Dragonfly metamorphosis.jpg|thumb|هڪ [[ڀنڀوري]] پنهنجي ڪاياپلٽ جي آخري [[کل لاهڻ]] واري مرحلي مان گذري رهي آهي؛ هن عمل دوران اها پنهنجي [[نمف (حياتيات)|نمف]] واري شڪل مان بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿئي ٿي]]

'''ميٽامورفوسس''' يا '''ڪاياپلٽ''' هڪ [[حياتي عمل]] آهي، جنهن دوران ڪنهن جانور جي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] جي حصي طور ان جي جسماني بناوت ۾ نمايان ۽ نسبتاً اوچتي تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=metamorphosis |url=https://www.britannica.com/science/metamorphosis |access-date=2022-04-01 |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt; ڪجهه [[جيت]]، [[مڇي]]ون، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]]، [[مولسڪ]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[نائڊيريا]]، [[ايڪائنوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]] ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن سان اڪثر [[غذائيت]] يا [[رويو|رويي]] ۾ پڻ تبديلي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What animals undergo incomplete metamorphosis? – Easierwithpractice.com |url=https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |access-date=2022-04-01 |website=easierwithpractice.com |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127012102/https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جانورن جون ڪجهه نوعون حياتي چڪر جي بلڪل مختلف مرحلن جي وچ ۾ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون؛ ٻيون نوعون نسبتاً هڪجهڙن مرحلن جي وچ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) مان گذرن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه ۾ ڪاياپلٽ ٿيندي ئي ناهي (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Truman |first=James W. |date=2019-12-02 |title=The Evolution of Insect Metamorphosis |journal=Current Biology |language=English |volume=29 |issue=23 |pages=R1252–R1268 |bibcode=2019CBio...29R1252T |doi=10.1016/j.cub.2019.10.009 |issn=0960-9822 |pmid=31794762 |s2cid=208541817 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[لاروا]] وارو مرحلو رکندڙ جاندار بالغ مرحلي تائين پهچڻ لاءِ ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hadfield |first1=Michael G. |date=1 December 2000 |title=Why and how marine-invertebrate larvae metamorphose so fast |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952100901976 |journal=Seminars in Cell &amp; Developmental Biology |volume=11 |issue=6 |pages=437–443 |doi=10.1006/scdb.2000.0197 |issn=1084-9521 |pmid=11145872 |url-access=subscription |access-date=7 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== لفظي بڻ بڻياد ==
لفظ ''ميٽامورفوسس'' [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ {{lang|el|μεταμόρφωσις}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;شڪل جي تبديلي، تبديل ٿيڻ&quot; آهي،&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=Metamorphosis |dictionary=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2366805 |access-date=2012-08-26 |date=1940 |last2=Scott |first2=Robert |first1=Henry George |last1=Liddell |via=perseus.tufts.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪو {{lang|el|μετα-}} (''ميٽا-'')، معنيٰ &quot;پوءِ&quot;، ۽ {{lang|el|μορφή}} (''مورفي'')، معنيٰ &quot;شڪل&quot;، مان ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Metamorphosis&amp;searchmode=none |access-date=2012-08-26 |publisher=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt;

== هارموني ضابطو ==
جيتن ۾ واڌ ويجهه ۽ ڪاياپلٽ تي جسم جي اڳئين حصي ([[جسماني رخن جا اصطلاح|اڳئين]]) ڀرسان موجود [[اندروني رطوبتي غدود]]ن مان ٺهندڙ [[هارمون]] ضابطو رکن ٿا. [[جيت جو دماغ|جيت جي دماغ]] جا عصبي رطوبتي خليا [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن کي سرگرم ڪري ٿو. اهي غدود ٻيو هارمون، عام طور [[ايڪڊيسون]] (هڪ [[ايڪڊيسٽيروئڊ]])، خارج ڪن ٿا، جيڪو [[کل لاهڻ]]، يعني ٻاهرين ڍانچي جي ڇڄڻ، جو عمل شروع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Davies, 1998. Chapter 3.&lt;/ref&gt;

پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون دماغ جي پٺيان موجود عضوي [[ڪارپورا الاٽا]] کي پڻ [[نوجوان هارمون]] پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري ٿو، جيڪو [[کل لاهڻ]] دوران بالغ جانور جون خاصيتون پيدا ٿيڻ کان روڪي ٿو. مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن ۾ لاروا جي [[انسٽار]] مرحلن جي وچ واري کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، پيوپا واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ وقت اهو گهٽ هوندو آهي، جڏهن ته آخري، يعني [[اميگو|بالغ]] کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون بلڪل موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S.  6.3 Process and Control of Moulting in ''The Insects: An Outline of Entomology''. Blackwell Publishing,  2005. pp. 153–156.&lt;/ref&gt; [[پائروڪورس ايپٽرس|فائر بگ]] تي ڪيل تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته نوجوان هارمون [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ نمف جي انسٽار مرحلن جي تعداد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SlamaWilliams1965&quot;&gt;{{cite journal |last1=Slama |last2=Williams |year=1965 |title=Juvenile hormone activity for the bug Pyrrhocoris apterus |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=54 |issue=2 |pages=411–414 |bibcode=1965PNAS...54..411S |doi=10.1073/pnas.54.2.411 |pmc=219680 |pmid=5217430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghKonopova2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Konopova |first2=Barbora |last3=Smykal |first3=Vlastimil |last4=Jindra |first4=Marek |year=2011 |title=Common and Distinct Roles of Juvenile Hormone Signaling Genes in Metamorphosis of Holometabolous and Hemimetabolous Insects |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=12 |bibcode=2011PLoSO...628728K |doi=10.1371/journal.pone.0028728 |issn=1932-6203 |pmc=3234286 |pmid=22174880 |doi-access=free |article-number=e28728}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارڊيٽ]]ن ۾ ڪاياپلٽ آئيوڊوٿائيرونين جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني ڪارڊيٽن جي هڪ قديم آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;/&gt;

== جيت ==

[[File:Locust instars NMNS.jpg|thumb|ماڪڙ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ، جنهن ۾ مختلف انسٽار مرحلن جا نمف ڏيکاريل آهن. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]]

جيتن جي تنوع ۾ ڪاياپلٽ جا سڀئي ٽي قسم ملن ٿا: ڪاياپلٽ کان سواءِ (&quot;[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]&quot;)، اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ (&quot;[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;) ۽ مڪمل ڪاياپلٽ (&quot;[[مڪمل ڪاياپلٽ]]&quot;). بي ڪاياپلٽ جيتن ۾ ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن ۾ تمام ٿورو فرق هوندو آهي، جنهن کي &quot;[[سڌي نشونما]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اڻ مڪمل ۽ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن جي ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن جي جسماني بناوت ۽ رويي ۾ نمايان فرق هوندا آهن. سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جاندارن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ مرحلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو پڻ شامل هوندو آهي.{{cn|date=February 2026}}

=== نشونما ۽ اصطلاح ===

[[File:Holometabolous vs. Hemimetabolous.svg|thumb|upright=1.5|ڪاياپلٽ جا ٻه قسم ڏيکاريل آهن. مڪمل [[مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت چئن واضح مرحلن مان گذري ٿو ۽ اهڙو بالغ بڻجي ٿو جيڪو لاروا جهڙو نه هوندو آهي. اڻ مڪمل [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت مڪمل تبديليءَ مان نٿو گذري، پر واڌ ويجهه دوران پنهنجي ٻاهرين ڍانچي جي کل لاهي نمف مان بالغ مرحلي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.]]

[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ [[جيت]]ن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[نمف (حياتيات)|نمف]] چيو وڃي ٿو. نشونما واڌ ويجهه ۽ [[کل لاهڻ]] جي بار بار ٿيندڙ مرحلن ذريعي اڳتي وڌي ٿي؛ انهن مرحلن کي [[انسٽار]] چيو وڃي ٿو. ننڍي عمر جون شڪليون بالغن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون، پر اهي ننڍيون هونديون آهن ۽ بالغن جون خاصيتون، جهڙوڪ پر ۽ جنسي عضوا، اڃا موجود نه هوندا آهن. مختلف انسٽارن جي نمفن جي جسامت ۽ جسماني بناوت ۾ فرق ٿورو هوندو آهي، جيڪو اڪثر جسماني تناسب ۽ حصن جي تعداد تائين محدود هوندو آهي؛ پوين انسٽارن ۾ ٻاهريان پرن جا ابتدائي حصا ٺهڻ لڳندا آهن. هڪ کل لاهڻ کان ٻئي کل لاهڻ تائين واري عرصي کي اسٽيڊيم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schaefer |first1=C.W. |date=March 1971 |title=Instar, Stadium, and Stage: A New Look at Old Questions |journal=Bulletin of the Entomological Society of America |volume=17 |issue=1 |page=17 |doi=10.1093/besa/17.1.17c}}&lt;/ref&gt;

[[مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[لاروا]] چيو وڃي ٿو ۽ اهي بالغن کان نمايان طور مختلف هوندا آهن. مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرندڙ جيت پهرين لاروا واري مرحلي مان گذرن ٿا، پوءِ [[پيوپا]] نالي غير سرگرم حالت ۾ داخل ٿين ٿا، جنهن کي پوپٽن ۾ &quot;[[پيوپا#ڪرائسالِس|ڪرائسالِس]]&quot; پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ آخرڪار بالغ جيت طور نڪري اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lowe&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lowe |first1=Tristan |last2=Garwood |first2=Russell P. |last3=Simonsen |first3=Thomas |last4=Bradley |first4=Robert S. |last5=Withers |first5=Philip J. |date=July 6, 2013 |title=Metamorphosis revealed: Time-lapse three-dimensional imaging inside a living chrysalis |journal=Journal of the Royal Society Interface |volume=10 |issue=84 |at=20130304 |bibcode=2013JRSI...1030304L |doi=10.1098/rsif.2013.0304 |pmc=3673169 |pmid=23676900}}&lt;/ref&gt;

=== ارتقا ===

جيتن جي سڀ کان ابتدائي شڪلن ۾ [[بي ڪاياپلٽ نشونما|سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو ته جيتن ۾ ڪاياپلٽ جي ارتقا سندن وڏي پيماني تي ارتقائي تنوع پيدا ٿيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه ابتدائي بي ڪاياپلٽ &quot;حقيقي جيت&quot; اڄ به موجود آهن، جهڙوڪ [[آرڪيئوگناٿا|برسٽل ٽيل]] ۽ [[سلور فش]]. [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ [[ڪاڪروچ]]، [[ماڪڙ]]، [[ڀنڀوري]] ۽ [[هيميپٽيرا|حقيقي بگ]] شامل آهن. نسلي ارتقائي لحاظ کان [[پرن وارا جيت]] گروهه جا سڀ جيت اڻ بالغ مرحلي کان بالغ مرحلي تائين شڪل، بناوت ۽ ظاهري صورت ۾ نمايان تبديليءَ مان گذرن ٿا. انهن جيتن ۾ يا ته [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ ٿيندي آهي، يا [[مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ شڪلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو شامل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated143&quot;&gt;Gullan, P.J. &amp; Cranston, P.S. 6.2 ''Life History Patterns and Phases in The Insects: An Outline of Entomology''.  pp. 143–153. 2005 by Blackwell Publishing&lt;/ref&gt;

اڻ مڪمل ڪاياپلٽ مان مڪمل ڪاياپلٽ جي ارتقا جي وضاحت لاءِ ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا آهن. انهن مان گهڻا هن سوال تي مرڪوز آهن ته اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جا وچ وارا مرحلا ارتقائي اصل جي لحاظ کان مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جي پيوپا واري مرحلي جا هم اصل آهن يا نه.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Where did the pupa come from? The timing of juvenile hormone signalling supports homology between stages of hemimetabolous and holometabolous insects | url=https://d6scj24zvfbbo.cloudfront.net/cff5c2a4a1c547ebf364f97ab9b2bd06/200000081-2a9522a954/2019ptb.pdf?ph=339f6e4ad4 | publisher=The Royal Society | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

=== گرمي پد تي دارومدار رکندڙ ڪاياپلٽ ===

2009ع جي هڪ مطالعي موجب، جيتن جي نشونما ۾ گرمي پد اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هر نوع لاءِ گرمي پد جون مخصوص حدون هونديون آهن، جن اندر اها پنهنجي نشونما جي مختلف مرحلن مان اڳتي وڌي سگهي ٿي. اهي حدون ماحولياتي خاصيتن کان گهڻو متاثر نٿيون ٿين، پر نسلي ارتقائي لحاظ کان انهن ماحولياتي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري چڪيون آهن، جن ۾ جيت رهن ٿا.&lt;ref&gt;Dixon, A. F. G., A. Honěk, P. Keil, M. A. A. Kotela, A. L. Šizling, and V. Jarošík. 2009. Relationship between the minimum and maximum temperature thresholds for development in insects. Funct. Ecol. 23: 257–264.&lt;/ref&gt;

=== نشونما ===

2008ع جي تحقيق موجب بالغ ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'' اهڙو رويو ياد رکي سگهي ٿو، جيڪو هن [[سُنڊي]] واري مرحلي ۾ سکيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Douglas J. Blackiston, Elena Silva Casey &amp; Martha R. Weiss |year=2008 |title=Retention of memory through metamorphosis: can a moth remember what it learned as a caterpillar? |journal=[[پلوس ون]] |volume=3 |issue=3 |bibcode=2008PLoSO...3.1736B |doi=10.1371/journal.pone.0001736 |pmc=2248710 |pmid=18320055 |doi-access=free |article-number=e1736}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻي سُنڊي، [[يوٽيٿيسا اورنيٽرڪس|آرائشي پتنگي جي سُنڊي]]، پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪيل زهريلا مادا ڪاياپلٽ مان گذرڻ کان پوءِ بالغ مرحلي تائين پاڻ سان رکي سگهي ٿي، جتي اهي زهريلا مادا اڃا به شڪارين کان بچاءَ جو ڪم ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Conner |first=W.E. |title=Tiger Moths and Woolly Bears—behaviour, ecology, and evolution of the Arctiidae |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2009 |location=New York |pages=1–10}}&lt;/ref&gt;

[[رٿيل خلوي موت]] [[جنيني نشونما]] ۽ ڪاياپلٽ ٻنهي ۾ شامل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Gyunghee |last2=Sehgal |first2=Ritika |last3=Wang |first3=Zixing |last4=Nair |first4=Sudershana |last5=Kikuno |first5=Keiko |last6=Chen |first6=Chun-Hong |last7=Hay |first7=Bruce |last8=Park |first8=Jae H. |date=2013-03-15 |title=Essential role of grim-led programmed cell death for the establishment of corazonin-producing peptidergic nervous system during embryogenesis and metamorphosis in Drosophila melanogaster |journal=Biology Open |volume=2 |issue=3 |pages=283–294 |doi=10.1242/bio.20133384 |issn=2046-6390 |pmc=3603410 |pmid=23519152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zakeri |first1=Zahra |last2=Lockshin |first2=Richard A. |date=2002-07-01 |title=Cell death during development |journal=Journal of Immunological Methods |volume=265 |issue=1–2 |pages=3–20 |doi=10.1016/s0022-1759(02)00067-4 |issn=0022-1759 |pmid=12072175}}&lt;/ref&gt; [[آٽوفيجي]] ۽ [[اپوپٽوسس]]، جيڪي رٿيل خلوي موت جا ٻه طريقا آهن، ٻئي جيتن جي ڪاياپلٽ دوران ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Rolff Johnston Reynolds p=20190063&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rolff |first1=Jens |last2=Johnston |first2=Paul R. |last3=Reynolds |first3=Stuart |date=2019-08-26 |title=Complete metamorphosis of insects |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |publisher=The Royal Society |volume=374 |issue=1783 |doi=10.1098/rstb.2019.0063 |issn=0962-8436 |pmc=6711294 |pmid=31438816 |article-number=20190063}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180 caption=&quot;گوبيءَ جي اڇي پوپٽ ''[[پيرس ريپي]]'' ۾ مڪمل ڪاياپلٽ ڏيکاريندڙ سلسلو&quot;&gt;
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller.jpg|[[لاروا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller2.jpg|[[پيوپا]]
File:ChristianBauer Pieris rapae cocoon.jpg|ٻاهر نڪرڻ لاءِ تيار پيوپا
File:ChristianBauer Pieris rapae youngadult.jpg|[[بالغ]]
&lt;/gallery&gt;

== ڪارڊيٽا ==
=== ايمفيوڪسس ===
[[سيفالوڪارڊيٽا]] ۾ ڪاياپلٽ [[آئيوڊوٿائيرونين ڊي آئيوڊينيز|آئيوڊوٿائيرونين]] جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني [[ڪارڊيٽ]]ن جي هڪ آبائي خاصيت هجي.&lt;ref name=&quot;cell.com&quot;&gt;{{cite journal |last1=Denser |first1=Robert J. |year=2008 |title=Chordate Metamorphosis: Ancient Control by Iodothyronines |url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)00661-1.pdf |journal=Current Biology |volume=18 |issue=13 |pages=R567–9 |bibcode=2008CBio...18.R567D |doi=10.1016/j.cub.2008.05.024 |pmid=18606129 |s2cid=18587560 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== مڇيون ===

ڪجهه مڇيون، جن ۾ [[هڏيدار مڇيون]] ۽ [[ڄاڙين کان سواءِ مڇيون]] ٻئي شامل آهن، ڪاياپلٽ مان گذرن ٿيون. مڇين ۾ ڪاياپلٽ عام طور ٿائيرائڊ هارمون جي مضبوط ضابطي هيٺ هوندي آهي.

هڏن کان سواءِ مڇين مان [[ليمپري]] ان جو هڪ مثال آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ferreira-Martins |first=D. |last2=Wilson |first2=J.M. |last3=Kelly |first3=S.P. |last4=Kolosov |first4=D. |last5=McCormick |first5=S.D. |date=2021 |title=A review of osmoregulation in lamprey |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0380133021001222 |journal=Journal of Great Lakes Research |volume=47 |pages=S59–S71 |doi=10.1016/j.jglr.2021.05.003|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هڏيدار مڇين ۾ ڪاياپلٽ جا طريقا مختلف آهن.{{cn|date=August 2026}}

[[سالمن]] [[ٻن پاڻين وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي]] آهي، يعني اها [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري حياتيءَ کان [[سامونڊي پاڻي|کاري پاڻيءَ]] واري حياتيءَ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nuscimagazine.com/run-salmon-run|title=NU Sci Magazine|website=Nuscimagazine.com|access-date=July 15, 2026}}&lt;/ref&gt;

[[چپٽي مڇي]]ن جون ڪيتريون نوعون پنهنجي حياتيءَ جي شروعات [[ٻه طرفي هم شڪلي|ٻه طرفي هم شڪل]] جسم سان ڪن ٿيون، جنهن ۾ جسم جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ اک هوندي آهي؛ پر نشونما دوران هڪ اک جسم جي ٻئي پاسي منتقل ٿي ٻي اک سان گڏ اچي ٿي، ۽ اهو پاسو بالغ مڇيءَ جو مٿيون پاسو بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Guerrero-Peña |first=Laura |last2=Suarez-Bregua |first2=Paula |last3=Sánchez-Ruiloba |first3=Lucía |last4=Méndez-Martínez |first4=Luis |last5=García-Fernández |first5=Pablo |last6=Tur |first6=Ricardo |last7=Tena |first7=Juan J. |last8=Rotllant |first8=Josep |date=2024-03-01 |title=Unraveling the transcriptomic landscape of eye migration and visual adaptations during flatfish metamorphosis |url=https://www.nature.com/articles/s42003-024-05951-x |journal=Communications Biology |volume=7 |issue=1 |pages=253 |doi=10.1038/s42003-024-05951-x |doi-access=free |hdl=10261/349890 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

[[يورپي ايل]] پنهنجي حياتيءَ دوران ڪيترين ڪاياپلٽن مان گذري ٿي: لاروا واري مرحلي کان [[ليپٽوسيفالس]] مرحلي تائين، پوءِ براعظمي ڪناري وٽ تيزيءَ سان گلاس ايل ۾ تبديل ٿئي ٿي ([[جاپاني ايل]] ۾ اهو عمل اٺ ڏينهن وٺي ٿو)، ان کان پوءِ مٺي ۽ کاري پاڻيءَ جي سرحد تي لڳ ڀڳ ٻن مهينن دوران گلاس ايل تيزيءَ سان ايلور ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان کان پوءِ واڌ ويجهه جو ڊگهو مرحلو اچي ٿو ۽ آخرڪار اها آهستي آهستي لڏپلاڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. بالغ ٿيڻ کان اڳ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري مرحلي ۾ ايل ۾ [[فينوٽائپي لچڪ]] پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڇيون کائيندڙ ايل جون ڄاڙيون تمام ويڪريون ٿي وڃن ٿيون، جنهن سبب مٿو ڀٿل نظر اچي ٿو. [[ليپٽوسيفالس|ليپٽوسيفالي]] عام آهن ۽ سڀني [[ايلوپومورفا]]، يعني [[ٽارپن]] ۽ [[ايل]] جهڙين مڇين ۾ ملن ٿا.{{cn|date=February 2026}}

گهڻيون ٻيون هڏيدار مڇيون شروعات ۾ [[مڇيءَ جو آنو|آني]] مان غير متحرڪ لاروا، جن کي ''سيڪ فراءِ'' ([[فراءِ (حياتيات)|فراءِ]] جن وٽ [[زرديءَ جي ٿيلهي]] هوندي آهي)، ۾ تبديل ٿين ٿيون. پوءِ زرديءَ جي ٿيلهي جذب ٿيڻ کان پوءِ اهي متحرڪ لاروا بڻجن ٿيون، جن کي اڪثر [[فنگرلنگ (مڇي)|فنگرلنگ]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ [[انساني آڱر]] جيتري ٿي وڃي ٿي، ۽ پوءِ انهن کي پنهنجي خوراڪ پاڻ [[خوراڪ جي ڳولا|ڳولڻي]] پوي ٿي. ان کان پوءِ اهي ننڍي عمر واري مرحلي ۾ داخل ٿين ٿيون، جنهن دوران سندن جسماني بناوت ۽ رويو آهستي آهستي [[بالغ]] مڇين جهڙو ٿيڻ لڳي ٿو، تان جو آخرڪار [[جنسي بلوغت]] حاصل ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;Mader, Sylvia, ''Biology'' 9th ed. Ch. 31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. Jr, ''Fishes: an introduction to ichthyology'' 5th ed. 9.3: &quot;Development&quot; pp 148ff&lt;/ref&gt;

=== چار ٽنگا ===

==== معدوم گروهه ====

معدوم [[ٽيمينوسپونڊائل]] ۽ انهن جا جديد ٻه جليا نسل، گڏوگڏ ڪجهه [[سيموريامورفا]]، ڪاياپلٽ مان گذرندا هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ قديم [[ٽيٽراپوڊومورف]]ن ۾ [[سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ سيموريامورف [[ايمينيئوٽ]]ن، جن ۾ ٿڻائتا جانور، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ پکي شامل آهن، سان ٽيمينوسپونڊائلن ۽ ٻه جليائن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، تنهنڪري ٻه امڪان پيش ڪيا ويا آهن: يا ته زنده چار ٽنگن واري جانورن جو آخري گڏيل ابا ڏاڏو ڪاياپلٽ مان گذرندو هو، جيڪا پوءِ ايمينيئوٽن ۾ ختم ٿي وئي؛ يا ڪاياپلٽ ٽيمينوسپونڊائلن ۽ سيموريامورفن ۾ الڳ الڳ هڪجهڙي ارتقائي عمل ذريعي پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pardo |first=Jason D. |last2=Mann |first2=Arjan |date=2026-06-18 |title=Direct development of stem tetrapods across the fin-to-limb transition |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeb7635 |journal=Science |volume=392 |issue=6804 |pages=1292–1296 |doi=10.1126/science.aeb7635|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===== '''ٻه جليا (ايمفيبيئن)''' =====

[[File:RanaTemporariaLarva2.jpg|thumb|ڪاياپلٽ کان بلڪل اڳ؛ ايندڙ تصوير ۾ ڏيکاريل مرحلي تائين پهچڻ لاءِ رڳو 24 ڪلاڪ گهربل آهن.]]
[[File:Rana Temporaria - Larva Final Stage.jpg|thumb|تقريباً مڪمل طور ڪارائتو [[عام ڏيڏر]]، جنهن ۾ ڪلين جي ٿيلهي جا ڪجهه آثار ۽ اڃا مڪمل نشونما نه ڪيل ڄاڙي موجود آهي]]

ٻه جليائن (ايمفيبيئن) جي عام نشونما ۾ آنا پاڻيءَ ۾ ڏنا وڃن ٿا ۽ لاروا آبي زندگيءَ سان مطابقت رکن ٿا. [[ڏيڏر]]، [[ٽوڊ]] ۽ [[نيوٽ]] سڀ آنن مان ٻاهرين ڪلين وارن لارون طور نڪرن ٿا، پر ڦڦڙن ذريعي ساهه کڻندي ٻاهرين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪرڻ ۾ کين ڪجهه وقت لڳي ٿو.
ان کان پوءِ نيوٽن جا لاروا شڪاري طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جڏهن ته [[ٽيڊپول]] گهڻو ڪري پنهنجي سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن سان سطحن تان خوراڪ کرڙي کائين ٿا.{{cn|date=February 2026}}

ٻه جليائن ۾ ڪاياپلٽ رت ۾ [[ٿائيروڪسن]] جي مقدار سان ضابطي هيٺ رهي ٿي، جيڪو ڪاياپلٽ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته [[پروليڪٽن]] ان جي اثر جي مخالفت ڪري ٿو. مخصوص تبديليون مختلف بافتن لاءِ مقرر حدن تي دارومدار رکن ٿيون. ڇاڪاڻ⁠تہ جنيني نشونما جو گهڻو حصو والدين جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو، تنهنڪري مخصوص ماحولياتي حالتن سبب نشونما ۾ ڪيترائي موافقتي ڦيرڦار ٿين ٿا. انهيءَ ڪري ٽيڊپولن ۾ ڏندن لاءِ سڱ جهڙيون قطارون، مُڇون ۽ پن ٿي سگهن ٿا. اهي [[پاسي واري ليڪ]] واري حسي عضوي کي پڻ استعمال ڪن ٿا. ڪاياپلٽ کان پوءِ اهي عضوا غير ضروري ٿي وڃن ٿا ۽ [[اپوپٽوسس]] نالي ضابطي هيٺ خلوي موت ذريعي ٻيهر جذب ٿي وڃن ٿا. مخصوص ماحولياتي حالتن سان موافقت جو مقدار تمام گهڻو آهي ۽ اڃا به ڪيتريون نيون دريافتون ٿي رهيون آهن.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

===== '''ڏيڏر ۽ ٽوڊ''' =====

ڏيڏرن ۽ ٽوڊن ۾ نئين نڪتل ٽيڊپول جون ٻاهريون ڪليون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ڪلين جي ٿيلهي سان ڍڪجي وڃن ٿيون ۽ ڦڦڙ تيزيءَ سان ٺهڻ لڳن ٿا. اڳيون ٽنگون ڪلين جي ٿيلهي هيٺ ٺهن ٿيون، جڏهن ته پويون ٽنگون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ظاهر ٿين ٿيون. جنهن دوران ٽيڊپول ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ کائي ٿو. اهڙي خوراڪ هضم ڪرڻ لاءِ ٽيڊپول نسبتاً ڊگهي ۽ ورن وڪڙن واري آنت استعمال ڪن ٿا. تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪاياپلٽ جي شروعاتي مرحلن تائين ٽيڊپولن وٽ متوازن داخلي حياتياتي ضابطي وارو موٽ نظام موجود نه هوندو آهي. هن مرحلي تي سندن ڊگهي آنت ننڍي ٿيڻ شروع ٿئي ٿي ۽ سندن خوراڪ جيتن ڏانهن مائل ٿيڻ لڳي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bender |first=Melissa |date=March 28, 2018 |title=To eat or not to eat: ontogeny of hypothalamic feeding controls and a role for leptin in modulating life-history transition in amphibian tadpoles |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=285 |issue=1875 |doi=10.1098/rspb.2017.2784 |pmc=5897637 |pmid=29593109 |s2cid=4853293}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ جسم ۾ تيز تبديليون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏيڏر جي طرزِ زندگي مڪمل طور بدلجي وڃي ٿي. سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن وارو ورن وڪڙن وارو وات، ورن وڪڙن واري آنت سان گڏ، ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. جانور ۾ وڏي ڄاڙي ٺهي ٿي ۽ ڪليون پنهنجي ڪلين جي ٿيلهي سميت غائب ٿي وڃن ٿيون. اکيون ۽ ٽنگون تيزيءَ سان وڌن ٿيون، زبان ٺهي ٿي ۽ انهن سان گڏ عصبي ڄارن ۾ لاڳاپيل تبديليون پڻ اچن ٿيون، جهڙوڪ ٽن پاسن واري ڏسڻ جي صلاحيت جي ترقي ۽ پاسي واري ليڪ واري نظام جو خاتمو. اهي سڀ تبديليون لڳ ڀڳ هڪ ڏينهن اندر ٿي سگهن ٿيون. پڇ ڪجهه ڏينهن پوءِ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پڇ جي جذب ٿيڻ لاءِ ٿائيروڪسن جي وڌيڪ مقدار گهربل هوندي آهي.

===== '''سليمينڊر''' =====
سليمينڊرن جي نشونما تمام گهڻي متنوع آهي. ڪجهه نوعون آبي لاروا مان خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ جانور بڻجڻ دوران جسم جي وڏي پيماني تي نئين سر جوڙجڪ مان گذرن ٿيون، جڏهن ته [[ايڪسولوٽل]] جهڙيون ٻيون نوعون [[نيوٽني|پيڊومورفوسس]] ڏيکارين ٿيون ۽ ڪڏهن به خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ شڪل اختيار نٿيون ڪن. ''[[ايمبيسٽوما]]'' جنس ۾ پيڊومورف شڪلون ڪيترائي ڀيرا الڳ الڳ ارتقا پذير ٿيون آهن، ۽ ڪجهه نوعن ۾ پيڊومورفوسس ۽ مڪمل نشونما ٻئي ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Laudet&quot;&gt;{{cite journal |last1=Laudet |first1=Vincent |date=September 27, 2011 |title=The Origins and Evolution of Vertebrate Metamorphosis |journal=Current Biology |volume=21 |issue=18 |pages=R726–R737 |bibcode=2011CBio...21.R726L |doi=10.1016/j.cub.2011.07.030 |pmid=21959163 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== '''نيوٽ''' =====

[[File:LarveKamsalamander.JPG|thumb|[[اتر وارو ڪرسٽيڊ نيوٽ|ڪرسٽيڊ نيوٽ]] جا وڏا ٻاهريان گل]]

نيوٽن ۾ ڪاياپلٽ خوراڪ جي تبديليءَ سبب نه، پر رهائشگاهه جي تبديليءَ سبب ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نيوٽن جا لاروا اڳ ئي شڪاري طور خوراڪ کائين ٿا ۽ بالغ ٿيڻ کان پوءِ به ائين ڪندا رهن ٿا. نيوٽن جا گل ڪڏهن به گلن جي ٿيلهي سان ڍڪيل نه هوندا آهن ۽ جانور جي پاڻي ڇڏڻ کان بلڪل اڳ ٻيهر جذب ٿين ٿا. بالغ نيوٽ پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ خشڪيءَ تي وڌيڪ تيزيءَ سان هلي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=Robbie |date=November–December 2005 |title=Consequences of Metamorphosis for the Locomotor Performance and Thermal Physiology of the Newt Triturus cristatus |journal=Physiological and Biochemical Zoology |volume=78 |issue=6 |pages=967–975 |doi=10.1086/432923 |jstor=10.1086/432923 |pmid=16228936 |s2cid=34285867}}&lt;/ref&gt; نيوٽن ۾ اڪثر بهار ۽ اونهاري دوران آبي مرحلو ۽ سياري دوران خشڪيءَ وارو مرحلو هوندو آهي. آبي مرحلي سان مطابقت لاءِ [[پروليڪٽن]] گهربل هارمون آهي، جڏهن ته خشڪيءَ واري مرحلي سان مطابقت لاءِ [[ٿائيروڪسن]] گهربل آهي. پهريون ڀيرو پاڻي ڇڏڻ وقت ٻاهريان گل مڪمل طور جذب ٿي وڃن ٿا، تنهنڪري ايندڙ آبي مرحلن دوران اهي ٻيهر پيدا نٿا ٿين.

==== '''سيسيليئن''' ====

ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1&lt;3::aid-jmor2&gt;3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{annotated link|ترقياتي حياتيات}}
* {{annotated link|سڌي نشونما}}
* {{annotated link|گوسنر مرحلو}}
* {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}}
* {{annotated link|شڪل سازي}}
* {{annotated link|پلينيڊيم}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3.
* Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Plainlist|
{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}}
{{Wiktionary-inline}}
}}

{{Developmental biology}}
{{Insect biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]]
[[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]]</text>
      <sha1>1qx7yblwyx37nbodncwtg4irfw8wrtv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بنيتا سندو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91355</id>
    <revision>
      <id>413509</id>
      <parentid>359440</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>7817</id>
      </contributor>
      <comment>// Edit via Wikiplus</comment>
      <origin>413509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11141" sha1="m7k1ozjdbb11vj6uxgtwsye0rfw7lmt" xml:space="preserve">
 {{Infobox person|name=بنيتا سندھو|image=Banita Sandhu-3992-3.jpg|caption=بنيتا سندھو 2025 ۾|birth_date={{birth date and age|1997|6|22}}|birth_place=ڪيرليون، ويلز|education=ڪنگز ڪاليج لنڊن|occupation=اداڪارا|years_active=2018–هاڻوڪو}}'''بنيتا سندھو''' (پيدائش 22 جون 1997ع)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/inside-banita-sandhu-24th-birthday-celebration-7371535/|title=Inside Banita Sandhu 24th birthday celebration|date=23 June 2021|website=[[The Indian Express]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623054618/https://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/inside-banita-sandhu-24th-birthday-celebration-7371535/|archive-date=23 June 2021|access-date=21 July 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;هڪ ويلش اداڪاره آهي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/varun-dhawan-s-october-heroine-banita-sandhu-everything-you-need-to-know-about-her-see-pics/story-TZjD6GlTERj9Eh17XiIpNL.html|title=Varun Dhawan's October heroine Banita Sandhu: Everything you need to know about her. See pics|date=27 March 2018|website=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008134711/https://www.hindustantimes.com/bollywood/varun-dhawan-s-october-heroine-banita-sandhu-everything-you-need-to-know-about-her-see-pics/story-TZjD6GlTERj9Eh17XiIpNL.html|archive-date=8 October 2018|access-date=28 July 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;theguardian&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/film/2018/mar/30/banita-sandhu-the-london-undergrad-moonlighting-as-a-bollywood-star|title=Banita Sandhu – the London undergrad moonlighting as a Bollywood star|date=30 March 2018|website=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129013925/https://www.theguardian.com/film/2018/mar/30/banita-sandhu-the-london-undergrad-moonlighting-as-a-bollywood-star|archive-date=29 November 2022|access-date=4 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هندستاني سئنيما ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مشهور ، هن 2018 ۾ هندي ٻولي جي فلم آڪٽوبر سان فلمي شروعات ڪئي ، تامل ٻولي جي پروڊڪشن اديٿيا ورما ۽ سي ڊبليو سيريز پنڊورا (ٻئي 2019) ۾ اداڪاري ڪرڻ لاءِ.

== ابتدائي زندگي ==
سندھو ڪيرليون ، ويلز ۾ پيدا ٿيو ۽ پرورش ڪئي &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/banita-sandhu-october-varun-dhawan-5146509/|title=Banita Sandhu on October: I was so frustrated acting still for so long|date=21 April 2018|work=[[The Indian Express]]|access-date=21 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421162140/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/banita-sandhu-october-varun-dhawan-5146509/|archive-date=21 April 2018|agency=[[Indo-Asian News Service|IANS]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پهرين نسل جي برطانوي سک والدين ۾. هن 11 سالن جي عمر ۾ اداڪاري شروع ڪئي &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.itv.com/news/wales/2018-03-22/welsh-star-banita-sandhu-makes-bollywood-debut/|title=Welsh star Banita Sandhu makes Bollywood debut|date=22 March 2018|website=[[itv.com]]|publisher=[[ITV plc]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108143429/https://www.itv.com/news/wales/2018-03-22/welsh-star-banita-sandhu-makes-bollywood-debut|archive-date=8 January 2021|access-date=1 December 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ 18 سالن جي عمر ۾ لنڊن منتقل ٿي وئي ته جيئن ڪنگز ڪاليج ۾ انگريزي ادب ۾ ڊگري شروع ڪري.&lt;ref name=&quot;theguardian2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/film/2018/mar/30/banita-sandhu-the-london-undergrad-moonlighting-as-a-bollywood-star|title=Banita Sandhu – the London undergrad moonlighting as a Bollywood star|date=30 March 2018|website=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129013925/https://www.theguardian.com/film/2018/mar/30/banita-sandhu-the-london-undergrad-moonlighting-as-a-bollywood-star|archive-date=29 November 2022|access-date=4 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ڪيريئر ==
سندھو پهريون ڀيرو 2016 ۾ ريگلي جي ڊبل منٽ ۽ هڪ ووڊافون انڊيا لاءِ هڪ اشتهار ۾ ظاهر ٿيو. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.walesonline.co.uk/lifestyle/showbiz/welsh-student-make-debut-major-14444535|title=This Welsh student will make her debut in a major Bollywood film|last=Hughes|first=Marcus|date=24 March 2018|website=Wales Online|access-date=19 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;theguardian3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/film/2018/mar/30/banita-sandhu-the-london-undergrad-moonlighting-as-a-bollywood-star|title=Banita Sandhu – the London undergrad moonlighting as a Bollywood star|date=30 March 2018|website=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129013925/https://www.theguardian.com/film/2018/mar/30/banita-sandhu-the-london-undergrad-moonlighting-as-a-bollywood-star|archive-date=29 November 2022|access-date=4 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/banita-sandhu-lesser-known-facts-about-the-debutante/commercial-break/photostory/63280922.cms|title=Banita Sandhu: Lesser known facts about the debutante|date=30 March 2018|work=[[The Times of India]]|access-date=27 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721012631/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/banita-sandhu-lesser-known-facts-about-the-debutante/Commercial-break/photostory/63280922.cms|archive-date=21 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-43498633|title=From Newport to Bollywood: Banita Sandhu's journey|date=24 March 2018|work=[[BBC]]|access-date=19 February 2026}}&lt;/ref&gt;هن جي پهرين فيچر فلم آڪٽوبر هئي، جنهن ۾ ورون ڌون اداڪاري ڪئي هئي، جيڪا 2018 ۾ رليز ڪئي وئي. ان کان پوءِ آمريڪي ٽي وي سيريز پنڊورا،&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/october-actor-banita-sandhu-joins-in-sci-fi-series-for-netflix-pandora-varun-dhawan-is-proud-of-her/story-HKPRyrTyKAaNkGEOy2yvcN.html|title=October actor Banita Sandhu joins in sci-fi series for Netflix Pandora, Varun Dhawan is proud of her|date=9 May 2019|work=[[Hindustan Times]]|access-date=28 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128064705/https://www.hindustantimes.com/bollywood/october-actor-banita-sandhu-joins-in-sci-fi-series-for-netflix-pandora-varun-dhawan-is-proud-of-her/story-HKPRyrTyKAaNkGEOy2yvcN.html|archive-date=28 November 2019|agency=[[Indo-Asian News Service]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ تامل ٻولي جي فلم اديٿيا ورما، ٻئي 2019 ۾. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/arjun-reddy-s-tamil-remake-now-titled-adithya-varma-new-poster-out/story-j1uCmVAcs2uzGN6kWawpUO.html|title=Arjun Reddy's Tamil remake now titled Adithya Varma, new poster out|date=19 February 2019|work=[[Hindustan Times]]|access-date=28 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219153609/https://www.hindustantimes.com/regional-movies/arjun-reddy-s-tamil-remake-now-titled-adithya-varma-new-poster-out/story-j1uCmVAcs2uzGN6kWawpUO.html|archive-date=19 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن بعد ۾ هندي فلم سردار اوڌم&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/yes-im-sardar-udham-singh-october-actress-banita-sandhu-back-shoojit-sircars-udham-singh/|title=&quot;Yes I'm doing Sardar Udham Singh,&quot; October actress Banita Sandhu is back in Shoojit Sircar's Udham Singh|last=Jha|first=Subhash K.|date=19 November 2019|website=[[Bollywood Hungama]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221114104/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/yes-im-sardar-udham-singh-october-actress-banita-sandhu-back-shoojit-sircars-udham-singh/|archive-date=21 December 2019|access-date=24 December 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;۽ برطانوي پروڊڪشن مدر ٽريسا اينڊ مي تي دستخط ڪيا.

== فلموگرافي ==

=== فلم ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+{{Screen reader-only|List of film appearances, with year, title, role, and language shown}}
!سال
!عنوان
!ڪردار
!ٻولی
!نوٽس
|-
|2018
|''آڪٽوبر''
|شیلی اییر
|[[ھندي|ہندی]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2019
|''ادیت ورما''
|میرا شیٽی
|[[تمل ٻولي|تمل]]
|
|-
|''دائمی خوبصورتی''
|الیڪس
|انگریزی
|
|-
|2021
|''سردار ادھم''
|ریشما
|ہندی
|
|-
|2023
|''مدر ٽریسا ۽ مان''
|ڪویتا
|انگریزی
|
|-
|2025
|''جاسوس شیردل''
|پنڪج جی ڌیء
|ہندی
|
|}

=== ٽيليويزن ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+{{Screen reader-only|List of television appearances, with year, title, role, and language shown}}
!سال
!عنوان
!ڪردار
!ٻولی
!نوٽس
|-
|2019
|''پانڊورا''
|ڊیلانی پیلر
|انگریزی
|مکیہ ڪردار (سیزن 1) 
|-
|2021
|''تارن جی حالت: غلطی''
|آسمان روون
|انگریزی
|آواز جو ڪردار (سیزن 1) 
|-
|2024
|''برجٽرٽن''
|سیتا ملہوترا
|انگریزی
|ننڍی ڪردار (سیزن 3) 
|}

=== موسيقي وڊيوز ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+{{Screen reader-only|List of music video appearances, with year, title, artist, and language shown}}
!سال
!عنوان
!ڪلاڪار
!ٻولی
!ریڦی۔
|-
|2018
|&quot;جند ماہی&quot;
|دلجیت دوسانجھ
|[[پنجابي ٻولي|پنجابی]]
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/music/diljit-dosanjh-song-jind-mahi-banita-sandhu-video-5464818/|title=Diljit Dosanjh: Thankful to Banita for being a part of Jind Mahi|date=26 November 2018|website=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816114311/https://indianexpress.com/article/entertainment/music/diljit-dosanjh-song-jind-mahi-banita-sandhu-video-5464818/|archive-date=16 August 2023|access-date=16 August 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|&quot;توسان گڏ۔&quot;
|ای پی ڌلون
|پنجابی
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/music/with-you-ap-dhillon-is-lovestruck-in-new-song-also-featuring-banita-sandhu-8887697/|title=With You: AP Dhillon is 'lovestruck' in new song also featuring Banita Sandhu|date=11 August 2023|website=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816114311/https://indianexpress.com/article/entertainment/music/with-you-ap-dhillon-is-lovestruck-in-new-song-also-featuring-banita-sandhu-8887697/|archive-date=16 August 2023|access-date=16 August 2023}}&lt;/ref&gt;
|}

== حوالا ==

[[زمرو:تامل سئنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:ھندي سنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:1997ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>m7k1ozjdbb11vj6uxgtwsye0rfw7lmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شاهبانو بلگرامي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91581</id>
    <revision>
      <id>413565</id>
      <parentid>378807</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4552" sha1="6sdnxoue18non9tzs82ek8sibtxlvxl" xml:space="preserve">شهبانو بلگرامي هڪ پاڪستاني ليکڪ ، ايڊيٽر ، شاعر ۽ ڪتاب / فلم جو نظرثاني ڪندڙ آهي.

== سوانح عمري ==
جيتوڻيڪ شاهبانو [[راولپنڊي]] ، پاڪستان ۾ پيدا ٿي، پر هن پنهنجي شروعاتي زندگي [[ڪينيڊا|ڪينيڊا جي]] [[مونٽريال|ڪيوبيڪ، مونٽريال]] ۾ گذاري. ادب ۾ دلچسپي جي ڪري، هن کي هاءِ اسڪول دوران مضمون ۽ تخليقي لکڻ جي مقابلي ۾ مختلف انعامن سان نوازيو ويو. 1991 ۾، هوءَ ۽ سندس خاندان پنهنجي اصلي ملڪ واپس هليا ويا، جتي هن پنهنجو اي ليول مڪمل ڪيو. پوءِ شاهبانو ڪنگس ڪاليج لنڊن مان انگريزي ۾ بي اي آنرز ۽ ويهون صدي جي ادب ۾ ايم اي مڪمل ڪرڻ لاءِ لنڊن يونيورسٽي هلي وئي.

2024 ۾ ، هوءَ پنهنجي مڙس ۽ ٽن ڌيئرن سان گڏ نيويارڪ ۾ رهندي هئي.&lt;ref&gt;[https://harpercollins.co.in/author-details/shahbano-bilgrami/ Harper Collins website, ''Shahbano Bilgrami'']&lt;/ref&gt;

== ڪيريئر ==
[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] جي [[ڪراچي]] برانچ ۾ اٺ سالن دوران، هوءَ ايجوڪيشن ڊويزن جي ايڊيٽر ۽ ليکڪ هئي. اتي ڪم ڪرڻ دوران، هن ٻارن لاءِ ڪيترائي درسي ڪتاب لکيا ۽ انهن ۾ حصو ورتو.

1997 ۾ ، هن جي شاعري هڪ اينٿالوجي ۾ شايع ڪئي وئي ، آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس پاران؛ &lt;ref&gt;[https://www.thriftbooks.com/w/poetry-from-pakistan-an-anthology-the-jubilee-series_shahbano-bilgrami/22060176/#edition=43965887 Thrift Books website, ''&quot;Poetry from Pakistan: An Anthology&quot; by Shahbano Bilgrami'']&lt;/ref&gt;پاڪستاني نسل جي شاعرن جي لکيل شاعريءَ جو مجموعو آهي.

شاهبانو جو پهريون مڪمل ڊگھائي ناول &quot; ''ڊِرِيمز'' &quot;، جيڪو 2007ع ۾ مين ايشين لٽريري پرائيز لاءِ ڊگھي لسٽ ۾ رکيو ويو هو. سندس ٻيو ناول، ''&quot;دُوز چلڊرن&quot;'' ، 2017ع ۾ شايع ٿيو. &lt;ref&gt;[https://www.goodreads.com/book/show/34350018-those-children GoodReads website, ''Those Children'']&lt;/ref&gt; ان کي ڏکڻ ايشيائي فڪشن لاءِ ڊي ايس سي پرائيز لاءِ ڊگھي لسٽ ۾ رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;[https://www.therightsfactory.com/Authors/shahbano-bilgrami The Rights Factory website, ''Shahbano Bilgrami '']&lt;/ref&gt;

بلگرامي ٻارن جي ڪتابن جو منا مين&lt;ref&gt;[https://www.goodreads.com/author/show/1129406.Shahbano_Bilgrami GoodReads website, ''Shahbano Bilgrami'']&lt;/ref&gt; ۽ بيبي ليڊي سيريز پڻ شايع ڪيو. هوءَ ڪيترن ئي انگريزي ٻوليءَ جي ڪتابن جي ليکڪ پڻ آهي جيڪي ٻارن لاءِ انگريزي پڙهي رهيا آهن جيڪي ٻي ٻولي طور انگريزي سکي رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Kitaab Now website, ''Shahbano Bilgrami '' |url=https://kitaabnow.com/?s=Shahbano+Bilgrami&amp;post_type=product |access-date=2026-03-02 |archive-date=2025-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811033427/https://kitaabnow.com/?s=Shahbano+Bilgrami&amp;post_type=product |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.thebigbookstores.com/products/starlight-graded-english-readers-pack-of-six-readers-level-3?srsltid=AfmBOopjNxp7hjBAicQY_BpCRUPxXS6NPvnjRejPcg4i9KO7rJORBgN0 Big Book Stores website, ''Starlight Graded English Readers'']&lt;/ref&gt;

== ايوارڊ ۽ اعزاز ==

* 2007، ڊگهي فهرست ۾، مين ايشين لٽريري پرائز &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.manasianliteraryprize.org/longlist2007.php|title=2007 Man Asian Literary Prize|website=www.manasianliteraryprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20070814022216/http://www.manasianliteraryprize.org/longlist2007.php|archive-date=14 August 2007|access-date=14 January 2022}}&lt;/ref&gt; 

== حوالا ==
{{حوالو}}

== خارجي لنڪس ==

* انسان ایشیا ادبی انعام جی سوانح عمری، ذریعی manasianliteraryprize.org
* شاہبانو بلگریمی جو ڪتاب جائزو، ذریعی laurahird.com
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:راولپنڊي ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:ويهين صدي جا پاڪستاني شاعر]]
[[زمرو:1973ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>6sdnxoue18non9tzs82ek8sibtxlvxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ميسوپوٽيميا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95714</id>
    <revision>
      <id>413447</id>
      <parentid>379256</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="cumkwz5yvrf07dvmk995tyevyqi2gag" xml:space="preserve">[[زمرو:قديم تهذيبون|ميسوپوٽيميا]]
[[زمرو:المشرق]]
[[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جا تاريخي علائقا]]</text>
      <sha1>cumkwz5yvrf07dvmk995tyevyqi2gag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قديم روم</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101725</id>
    <revision>
      <id>413449</id>
      <parentid>406639</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="333" sha1="274e14omcjzx0b9welra5cu4299963a" xml:space="preserve">[[زمرو:قديم تهذيبون|قديم روم]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]]
[[زمرو:ڪانسي واري دور جون تهذيبون|قديم روم]]
[[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]]</text>
      <sha1>274e14omcjzx0b9welra5cu4299963a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا جون قديم تهذيبون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101729</id>
    <revision>
      <id>413441</id>
      <parentid>406124</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="0zyay91jhrr2ebhh9kiwm0t7077pssq" xml:space="preserve">[[زمرو:قديم تهذيبون|آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>0zyay91jhrr2ebhh9kiwm0t7077pssq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳيريلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102603</id>
    <revision>
      <id>413579</id>
      <parentid>412152</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T03:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28183" sha1="3wtfm0anglsz0vnc5zl300thd88fnfk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ڳيريلو
| native_name             = ڳيريلو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون|شهر ۽ ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Sindh Dist Larkana.svg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|26|07|N|68|04|34|E|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3       = [[باقراڻي تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             =
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 14,726
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77120
}}

'''ڳيريلو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ ننڍڙو تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماريءَ ۾ اهو '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان شهري آبادي طور درج آهي. شهر جي ڪل آبادي 14,726 هئي، جنهن ۾ 7,770 مرد ۽ 6,956 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ڳيريلي جي آبادي 11,597 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن دوران شهر جي آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو واڌ ٿي. 2017ع کان 2023ع تائين ان جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07802.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

ڳيريلو لاڙڪاڻي جي قديم آبادين مان هڪ آهي. تاريخي ماخذن موجب موجوده ڳوٺ جي آبادي گهٽ ۾ گهٽ 16هين صديءَ تائين پوئتي وڃي ٿي ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ هي علائقو سياسي، مذهبي ۽ واپاري لحاظ کان اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Kamber, Shahdadkot &amp; Miro Khan: Stories of Past &amp; Present
 |year=2012
 |url=https://www.scribd.com/document/95764266/Kamber-Shahdadkot-amp-Miro-Khan-Stories-of-Past-amp-Present-as-Told-by-Zulfiqar-Ali-Kalhoro-2012
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sindh Dist Larkana.svg|thumb|left|280px|[[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام.]]

== جاگرافي ==
ڳيريلو اتر سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾، [[ڏوڪري]] کان لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. کليل جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب شهر جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27.435° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.076° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي آهي ۽ ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 58 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Garello Map
 |url=https://mapcarta.com/N11232930572
 |website=Mapcarta
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ڀرپاسي ۾ اسلام آباد، غلام علي زهراڻي، فقير محمد کوکر، جهنجهڻ، پٽارو، جتوئي، علي خان پنهور ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

ڳيريلو زرعي علائقي جي وچ ۾ واقع آهي ۽ ان جي ڀرپاسي واري زمين واهن ۽ واٽر ڪورسن وسيلي آباد ٿئي ٿي. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي زمين کي زرعي لحاظ کان زرخيز قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڳيريلو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1069/read/54751
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ڳيريلي جي نالي جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ روايتون موجود آهن.

تاريخدان ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب '''ڳيريلو''' اصل ۾ قمبر واري علائقي ۾ چانڊيا قبيلي جي جاگير مان وهندڙ '''ڳيريلو نئن''' جو نالو هو. ان روايت موجب نئن جي ڪنارن وٽ رهندڙ ماڻهن 16هين صديءَ ۾ هن علائقي ڏانهن لڏي اچي وسندي قائم ڪئي ۽ پنهنجي پراڻي علائقي جي نسبت سان ان جو نالو ڳيريلو رکيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ قمبر واري علائقي ۾ '''ڳيريلو نئن''' جو ذڪر ڪري ٿي، جيڪا کيرٿر مان برساتي پاڻي کڻي چانڊين جي جاگير واري زمين کي سيراب ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaNain&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جون نئيون
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%D8%AC%D9%88%D9%86+%D9%86%D8%A6%D9%8A%D9%88%D9%86
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي مقامي لوڪ روايت موجب ڪلهوڙا دور جي هڪ عملدار شڪار دوران هڪ ڳيرو ماريو، جنهن کان پوءِ ان جي مادي به ساڳئي جاءِ تي مري وئي. روايت موجب ماديءَ جي وفاداريءَ کان متاثر ٿي هن وسندي کي ”ڳيري جي لوءِ“ مان '''ڳيريلو''' نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;/&gt; هيءَ روايت لوڪ ڪهاڻيءَ جي نوعيت جي آهي ۽ تاريخي ماخذن ۾ نالي جي نئن سان لاڳاپيل تشريح کان مختلف آهي.

== تاريخ ==
=== ابتدائي آبادي ===
هڪ تاريخي تحقيق موجب ڳيريلو 16هين صديءَ ۾ آباد ٿيو. ان تحقيق ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته قمبر جي چانڊيا جاگير واري ڳيريلو نئن جي ڪناري کان آيل ماڻهن هتي نئين آبادي قائم ڪئي، جيڪا پوءِ ساڳئي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

ڳيريلو بعد ۾ ڪلهوڙن جي تحريڪ ۽ سندن سياسي عروج سان پڻ لاڳاپيل رهيو. تاريخدان ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ڪلهوڙن لاءِ ڊگهي عرصي تائين هڪ '''دائري''' يا سياسي ۽ روحاني مرڪز جي حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

=== ڪلهوڙا دور ===
17هين ۽ 18هين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي سياسي طاقت طور اڀريو. ڳيريلو سندن شروعاتي اثر واري علائقي ۾ شامل هو. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي ڀرپاسي ۾ ڪلهوڙن ۽ مغل لشڪر وچ ۾ ويڙهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي ماڳن بابت تحقيق ۾ ڳيريلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي مقبري جا آثار پڻ درج ڪيا ويا آهن. ''The Lost Glory of Larkana'' ۾ مقبري جي اڏاوت، سرن، محرابي پينلن، گنبذ جي ڍانچي ۽ اندروني سجاوٽ جو تفصيلي بيان ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;LostGlory&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Lost Glory of Larkana Including Kamber Shahdadkot District
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf
 |year=2022
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي مسجد ===
تاريخي تحقيق موجب ڳيريلي ۾ هڪ '''ٽن گنبذن واري قديم مسجد''' پڻ موجود رهي آهي، جنهن کي ڪاشيءَ جي سرن سان سينگاريل ڄاڻايو ويو آهي. هڪ تحقيقي ماخذ ان مسجد جي تعمير کي [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] سان منسوب ڪري ٿو، پر اها نسبت روايتي بيان تي ٻڌل هجڻ سبب قطعي طور ثابت ٿيل تاريخ طور نه پر منسوب روايت طور ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

مقامي تاريخي بيان ۾ پڻ ڳيريلي جي هڪ پراڻي جامع مسجد ۽ ڪلهوڙا دور سان منسوب مقبري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;/&gt;

=== واپاري مرڪز ===
ڳيريلو تاريخي طور هڪ مقامي واپاري مرڪز پڻ رهيو. ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب ڪنهن زماني ۾ هي هڪ اهم بازار وارو شهر هو ۽ ورهاڱي کان اڳ هندو واپاري شهر جي واپار ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

مقامي تاريخ مطابق شهر ۾ هندو واپارين جون عمارتون، بنگلا ۽ دڪان موجود هئا. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندو آباديءَ جي لڏپلاڻ سان شهر جي سماجي ۽ ملڪيت واري ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;/&gt;

== انتظامي تاريخ ==
20هين صديءَ جي گهڻي حصي تائين ڳيريلو [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ شامل هو. 2002ع جي اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري حدبنديءَ ۾ به '''ڳيريلو ٽائون''' ۽ ڳيريلو تپيدار سرڪل کي ڏوڪري تعلقي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2002&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Provincial Assembly Constituencies – Sindh Province 2002
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[باقراڻي تعلقو]] بعد ۾ ڏوڪري تعلقي مان الڳ انتظامي يونٽ طور قائم ٿيو. اليڪشن ڪميشن جي بعد واري رڪارڊ ۾ '''ڳيريلو ايس ٽي سي، ڳيريلو ٽائون ۽ ڳيريلو ٽي سي''' کي نئين ٺهيل باقراڻي تعلقي ۾ شامل ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري پراڻن ڪتابن يا سوانحي ماخذن ۾ ڳيريلي کي ”تعلقو ڏوڪري“ لکيل ڏسڻ تاريخي طور درست آهي، پر شهر جي '''موجوده انتظامي حيثيت باقراڻي تعلقو''' آهي.

== آبادي ==
2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ ۾ ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي ڪل آبادي 11,597 هئي، جنهن ۾ 5,862 مرد ۽ 5,735 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;/&gt;

2023ع ۾ آبادي وڌي 14,726 ٿي وئي، جنهن ۾ 7,770 مرد ۽ 6,956 عورتون هيون. آدمشماريءَ ۾ ڪو ٽرانسجينڊر رهواسي درج نه ٿيو. شهر ۾ سراسري گهريلو جسامت 6.09 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#eaf3f8;&quot;
| '''2017ع'''
| 11,597
| 5,862
| 5,735
| 5.71
|- style=&quot;background:#fff3d6;&quot;
| '''2023ع'''
| 14,726
| 7,770
| 6,956
| 6.09
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]].&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع کان 2023ع تائين ڳيريلي جي شهري آباديءَ ۾ '''3,129''' ماڻهن جو اضافو ٿيو، يعني مجموعي واڌ لڳ ڀڳ '''27.0 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== آدمشماريءَ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺاڻي آبادي ===
پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري رڪارڊ ۾ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي''' کان سواءِ '''ايڊيشنل ڳيريلو ٽي سي''' اندر ”ڳيريلو“ نالي هڪ ڳوٺاڻي شمارياتي آبادي به الڳ درج آهي، جنهن جي آبادي 6,114 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSRural2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي انگ هڪٻئي سان ملائڻ نه گهرجن: '''14,726''' شهر/ٽائون ڪميٽي جي شهري آبادي آهي، جڏهن ته '''6,114''' ساڳئي نالي واري الڳ ڳوٺاڻي شمارياتي آبادي جو انگ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSRural2023&quot;/&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''51.94 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''62.40 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''40.18 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrbanStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center;&quot;
|+ '''خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#287271; color:white;&quot;
! زمرو
! خواندگي شرح
|- style=&quot;background:#e6f4f1;&quot;
| '''مجموعي'''
| 51.94٪
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| '''مرد'''
| 62.40٪
|- style=&quot;background:#e6f4f1;&quot;
| '''عورتون'''
| 40.18٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.&lt;ref name=&quot;PBSUrbanStats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ساڳئي شمارياتي جدول موجب ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي 14,726 رهواسين مان 14,621 مسلمان ۽ 105 غير مسلم آباديءَ سان تعلق رکندڙ ماڻهو درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBSUrbanStats&quot;/&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ مجموعي طور '''2,418 رهائشي گهر''' درج ٿيا. انهن مان 1,115 پڪا، 233 نيم پڪا ۽ 1,070 ڪچا هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي انگن موجب 2,374 گهرن لاءِ پيئڻ جو پاڻي، 1,014 لاءِ بجلي ۽ 1,271 لاءِ گئس جي سهولت درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#6b4f9b; color:white;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
! پيئڻ جو پاڻي
! بجلي
! گئس
|- style=&quot;background:#f2edf8;&quot;
| '''2,418'''
| 1,115
| 233
| 1,070
| 2,374
| 1,014
| 1,271
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ==
ڳيريلو باقراڻي تعلقي جو هڪ مقامي تعليمي مرڪز پڻ آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو'''، '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ڳيريلو''' ۽ شهر جا ٻيا پرائمري اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;RSU2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Budget and Institution List – District Larkana
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Larkana.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ موجب گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو جو سيمس ڪوڊ '''413040334''' آهي.&lt;ref name=&quot;RSUSAT&quot;&gt;{{cite web
 |title=Standardized Achievement Test Schedule, District Larkana
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪم ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو کي فعال تعليمي اداري طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Education2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Transfer and Posting Order
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/113580%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20of%20Mr%20Bashir%20Ahmed%20Jiskani%2CAssistant%20%28BS-16%29%20ID%20No.10232499.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=16 April 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول ڳيريلو، تعلقو باقراڻي''' لاءِ پڻ بجيٽ مختص ڪيل آهي.&lt;ref name=&quot;Budget2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education III – Budget Estimates 2025–26
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21204-Secondary+-+III.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ڳيريلي ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو''' قائم آهي، جيڪو شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ بنيادي صحت جون خدمتون مهيا ڪري ٿو.

2021ع ۾ سنڌ حڪومت ۽ [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] وچ ۾ ٿيل معاهدي تحت لاڙڪاڻي ضلعي جا اٺ وڏا سرڪاري صحت مرڪز پي پي ايڇ آءِ حوالي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. انهن ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو''' پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;DawnHealth&quot;&gt;{{cite news
 |title=Eight govt hospitals in Larkana being handed over to PPHI
 |url=https://www.dawn.com/news/1672759
 |work=Dawn
 |date=2 February 2022
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري صحت مرڪزن جي ڪارڪردگي ڊيش بورڊ ۾ پڻ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو، ضلعو لاڙڪاڻو''' پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ درج آهي.&lt;ref name=&quot;NHSP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health Facility Ranking Dashboard — Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/04/shhaid.html
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مقامي حڪومت ==
ڳيريلو موجوده مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي ڳيريلو''' جي حيثيت رکي ٿو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ٽائون ڪميٽي ڳيريلو کي باقراڻي تعلقي، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPMembers&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Returned Candidates of Local Governments
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي تازي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب ٽائون ڪميٽي ڳيريلي جي چيئرمين طور '''عرفان احمد جتوئي''' ۽ وائيس چيئرمين طور '''ظهور احمد ڪماريه''' جا نالا درج آهن؛ ٻئي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;ECPMembers&quot;/&gt;

ان کان اڳ ڳيريلو يونين ڪائونسل جي صورت ۾ پڻ ڪم ڪندو رهيو. آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي 2011–12ع واري مقامي حڪومت جي آڊٽ فهرست ۾ '''يونين ڪائونسل ڳيريلو، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' صاف طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;AGP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Audit Report on the Accounts of District Government Larkana
 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UA%20Report%20larkana%202013-14.pdf
 |publisher=Auditor-General of Pakistan
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع تائين باقراڻي جي اڳوڻي تعلقي ميونسپل انتظاميه جي جاءِ تي ڳيريلو ۽ آريجا جون ٽائون ڪميٽيون قائم ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;DailyTimes&quot;&gt;{{cite news
 |title=400 TMA employees unpaid for past four months
 |url=https://dailytimes.com.pk/20395/400-tma-employees-unpaid-for-past-four-months/
 |work=Daily Times
 |date=30 March 2017
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رستا ۽ آمدرفت ==
ڳيريلو مقامي روڊن وسيلي [[باقراڻي]]، [[ڏوڪري]]، لاڙڪاڻو ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. شهر کان ڏوڪري لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

2025ع ۾ ''Dawn'' ۾ ڇپيل هڪ شهري خط ۾ ڳيريلو کان عمر ڀيو ۽ باقراڻي کان ڳيريلو ويندڙ رستن جي نامڪمل تعمير جو مسئلو اٿاريو ويو، جنهن مان انهن رستن جي مقامي آمدرفت لاءِ اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DawnRoad&quot;&gt;{{cite news
 |title=Incomplete roads
 |url=https://www.dawn.com/news/1887149
 |work=Dawn
 |date=23 January 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ڀرپاسي ۾ حيدر بخش جتوئي ريلوي اسٽيشن ۽ باقراڻي روڊ ريلوي اسٽيشن پڻ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== معيشت ==
ڳيريلي جي معيشت تاريخي طور زراعت ۽ واپار سان لاڳاپيل رهي آهي. شهر ڀرپاسي جي زرعي آبادين لاءِ ننڍي بازار ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.

تاريخي ماخذ ڳيريلي کي ڪنهن دور ۾ علائقي جو اهم واپاري مرڪز ڄاڻائين ٿا، جتي ورهاڱي کان اڳ هندو واپارين جو وڏو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

جديد دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي جي معيشت ۾ زراعت، زرعي مزدوري، اناج ۽ سارين جي واپار، ننڍي ڪاروبار، سرڪاري نوڪرين ۽ مقامي خدمتن جو حصو آهي. ڳيريلو ۽ باقراڻي وارو علائقو سنڌ جي انهن علائقن ۾ شامل آهي جتي سارين جي پيداوار ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاروبار اهم معاشي سرگرمي آهي.

== ثقافت ۽ ادب ==
ڳيريلو سنڌي ادبي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. [[سنڌي ادبي سنگت]] جي ڳيريلو شاخ مقامي سطح تي ادبي سرگرمين جو مرڪز رهي آهي.

سنڌي شاعر ۽ ليکڪ '''ابرار حسين ابڙو''' 21 مارچ 1974ع تي ڳيريلي ۾ پيدا ٿيو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هو 1996ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ سنڌي ادبي سنگت ڳيريلو شاخ جو سيڪريٽري پڻ رهيو ۽ '''ڳيريلو هسٽاريڪل سوسائٽي''' سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;AbrarAbro&quot;&gt;{{cite web
 |title=ابرار ابڙو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B1+%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ابرار ابڙي شاعري، غزل، نظم، ڪهاڻين ۽ ادبي اڀياس ۾ ڪم ڪيو آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''اکين کي پنڌ ڪرڻو آ''' 2023ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;AbrarAbro&quot;/&gt;

== پوليس ۽ امن امان ==
ڳيريلي ۾ سنڌ پوليس جي '''پوليس اسٽيشن ڳيريلو''' موجود آهي. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ۽ سنڌ جي ضلعي عدالتن جي سرڪاري عدالتي رڪارڊ ۾ ڪيترن ڪيسن ۾ پوليس اسٽيشن ڳيريلو جو نالو اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;SHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Case Profile – SHO PS Gerello
 |url=https://cases.shc.gov.pk/khi/web/index.php?id=431343&amp;r=cases%2Fview
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوسٽ ۽ مواصلات ==
[[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب '''ڳيريلو''' جو پوسٽل ڪوڊ '''77120''' آهي ۽ ان جو اڪائونٽ آفيس [[لاڙڪاڻو]] جنرل پوسٽ آفيس آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanPost&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post Code Directory
 |url=https://pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[باقراڻي تعلقو]]
* [[باقراڻي]]
* [[خير محمد آريجا]]
* [[ڏوڪري]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }}
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }}
* [https://pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ]

[[زمرو:باقراڻي تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]</text>
      <sha1>3wtfm0anglsz0vnc5zl300thd88fnfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ازٽيڪ تهذيب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102915</id>
    <revision>
      <id>413452</id>
      <parentid>412633</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="biqnhxvm4t9mdqwlnhaz4osqf0oy9ni" xml:space="preserve">[[زمرو:ازٽيڪ]]
[[زمرو:قديم تهذيبون|ازٽيڪ]]</text>
      <sha1>biqnhxvm4t9mdqwlnhaz4osqf0oy9ni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زميني منظرنامو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102997</id>
    <revision>
      <id>413564</id>
      <parentid>413405</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68872" sha1="8lz45yd271sg11rh5u01bdgmdhfv88f" xml:space="preserve">{{short description|Visible features of a land area}}
{{other uses}}
{{multiple image
 | align     = center
 | direction = vertical
 | image1    = Cumulus Clouds over Yellow Prairie2.jpg
 | width1    = 220
 | caption1  =هڪ گھاس جو ميدان (Prairie): بيڊلينڊز نيشنل پارڪ، [[ڏکڻ ڊڪوٽا]]، [[آمريڪا]]
 | image2    = Rainforest Fatu Hiva.jpg
 | width2    = 220
 | caption2  = [[ٽراپڪس|استوائي خطي]] جا برساتي ٻيلا (Tropical rainforest): فاتو هيوا ٻيٽ، مارڪيساس ٻيٽ، [[فرينچ پولينيشيا]]
}}
{{multiple image
 | align     = right
 | direction = horizontal
 | image1    = Tundra in Siberia.jpg
 | caption1  = [[سائبيريا]] ۾ [[ٽنڊرا]]
 | width1    = 220
 | image2    = Picea glauca taiga.jpg
 | width2    = 220
 | caption2  = [[ٽائيگا]]، [[الاسڪا]]، [[آمريڪا]]
}}
{{multiple image
 | align     = right
 | direction = horizontal
 | image1    = Agasthiyamalai range and Tirunelveli rainshadow.jpg
 | width1    = 220
 | caption1  = هڪ [[سوانا]]: [[ڀارت]] جي علائقي ترونيلويلي جو &quot;برسات کان محروم&quot; (rainshadow) علائقو
 | image2    = EE-Lahemaa-Bagno Viru.jpg
 | width2    = 220
 | caption2  = هڪ [[آبستان]]: [[اسٽونيا]] ۾ &quot;لاهيما نيشنل پارڪ:
}}
{{multiple image
 | align     = right
 | direction = horizontal
 | image1    = Grosser Aletschgletscher 3178.JPG 
 | width1    = 220
 | caption1  = اليٽش گليشيئر (Aletsch Glacier)، سوئس [[الپس]] جو سڀ کان وڏو [[گليشيئر]]
 | image2    = 040719 172 dorset marnhull2.jpg 
 | width2    = 220
 | caption2  = جديد زرعي فارمن جا وسيع ميدان، ڊورسيٽ، [[انگلينڊ]]
}}
'''زميني منظرنامو''' (&lt;small&gt;landscape&lt;/small&gt;) ڪنهن علائقي جي [[جاگرافيائي بيھڪ نظام|زميني بيهڪ]]، ان جي جاگرافيائي شڪلن (جهڙوڪ [[جبل]] ۽ ٽڪريون) ۽ انهن جي قدرتي يا انساني ٺاهيل شين سان ميلاپ جو نالو آهي؛ اڪثر ڪري ان جو جائزو ان جي [[جماليات|جمالياتي حسن]] جي تناظر ۾ ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;New Oxford American Dictionary&quot;&gt;''New Oxford American Dictionary''.&lt;/ref&gt; زميني منظرنامي ۾ مختلف عنصر؛ ارضياتي-طبعي) لحاظ کان طئي ٿيل زميني بناوٽون جهڙوڪ جبل، ٽڪريون ۽ آبي ذخيرا ([[درياھ|درياهه]]، [[ڍنڍ|ڍنڍون]]، تلاءُ ۽ [[سمنڊ]])؛ [[ڌرتي|زمين]] تي موجود جاندار عنصر جهڙوڪ مقامي [[ٻوٽا|نباتات]]؛ انساني سرگرمين سان لاڳاپيل عنصر جهڙوڪ زمين جو استعمال، [[عمارت|عمارتون]] ۽ تعميرات ۽ عارضي عنصر جهڙوڪ [[روشني]] ۽ [[آبھوا|موسم جون حالتون]] شامل هونديون آهن. هزارين سالن دوران جڙيل، زميني بناوتن جي طبعي اصل ۽ انساني موجودگيءَ جي ثقافتي اثرن جو هي ميلاپ، ماڻهن ۽ ان جاءِ جي وچ ۾ هڪ اهڙي زندهه ڳانڍاپي يا ميلاپ جي عڪاسي ڪري ٿو جيڪو مقامي ۽ قومي سڃاڻپ لاءِ انتهائي اهم آهي.

ڪنهن علائقي جي جاگرافيائي منظرنامي (&lt;small&gt;landscape&lt;/small&gt;) جي نوعيت اتي رهندڙ ماڻهن جي پنهنجي سڃاڻپ ۽ ان علائقي جي انفراديت کي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جيڪا ان کي ٻين علائقن کان مختلف بڻائي ٿي. اهو ماڻهن جي زندگين لاءِ هڪ متحرڪ پس منظر جو ڪم ڏئي ٿو. منظرنامو مختلف شڪلين وارو، جهڙوڪ [[ٻهراڙي علائقو|زرعي زمين]]، [[پارڪ]] يا ويران جهنگلي علائقو ٿي سگهي ٿو. ڌرتيء تي وسيع قسم جا منظرناما موجود آهن، جن ۾ [[قطبي دائرو|قطبي علائقن]] جا برفاني منظرناما، جابلا علائقا، وسيع خشڪ [[ريگستان]]، [[ٻيٽ]]، ساحلي علائقا، گهاٽا [[ٻيلا]] (جهڙوڪ بوريل ۽ استوائي برساتي ٻيلا) ۽ معتدل توڙي [[ٽراپڪس|استوائي علائقن]] جا زرعي منظرناما شامل آهن. ڪنهن علائقي جي ظاهري خد وخال يا منظرنامي ۾ تبديلي آڻڻ واري عمل کي &quot;لينڊ اسڪيپنگ&quot; (landscaping) چيو ويندو آهي. 

==تعريف ۽ لفظي ماخذ==
[[File:Stanisław Masłowski (1853-1926), Autumn landscape in Rybiniszki, 1902.jpeg|left|thumb|رائيبازنسڪي، [[ليٽويا|لاتويا]] ۾ خزاں جو منظر- واٽر ڪلر - اسٽانيسلاف ميسلووسڪي 1902 (نيشنل ميوزيم [[وارسا]]، [[پولينڊ]] ۾)]]
[[File:Lisse, Netherlands - panoramio (44).jpg|thumb|left|ڏکڻ هالينڊ ۾ هڪ عام ڊچ منظرنامو]]
پس منظر يا حوالي جي لحاظ کان منظرنامي (&lt;small&gt;landscape&lt;/small&gt;) جي تعريف جا ڪيترائي رخ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2018-06-01|title=Methods for landscape characterisation and mapping: A systematic review|journal=Land Use Policy|language=en|volume=75|pages=557–569|doi=10.1016/j.landusepol.2018.04.022|issn=0264-8377|doi-access=free|last1=Simensen|first1=Trond|last2=Halvorsen|first2=Rune|last3=Erikstad|first3=Lars|hdl=10852/64958|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; عام استعمال ۾، ان مان مراد يا ته ڪنهن علائقي, عام طور ڳوٺاڻي جون سموريون نظر ايندڙ خاصيتون هونديون آهن، جن کي اڪثر [[جماليات|جمالياتي خوبصورتي]] جي نظر سان ڏٺو ويندو آهي؛ يا وري ان مان مراد ڪنهن ڳوٺاڻي علائقي، خاص طور تي &quot;منظرنامي جي مصوري&quot; (&lt;small&gt;landscape&lt;/small&gt; &lt;small&gt;painting&lt;/small&gt;) جي صنف ۾, جي تصويري عڪاسي هوندي آهي. جڏهن ماڻهو ڄاڻي واڻي زمين جي ڪنهن ٽڪري جي جمالياتي ظاهري شڪل کي بهتر بڻائيندا آهن, مثال طور زمين جي بيهڪ يا اڀار (&lt;small&gt;contours&lt;/small&gt;) ۽ [[ٻوٽا|نباتات]] وغيره ۾ تبديلي آڻي, ته چيو ويندو آهي ته ان زمين کي &quot;منظرنامي جي ترتيب&quot; (&lt;small&gt;landscaped&lt;/small&gt;) ڏني وئي آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه تعريفن موجب ان جو نتيجو شايد &quot;منظرنامو&quot; نه به سڏجي.&lt;ref name=&quot;New Oxford American Dictionary&quot; /&gt;

رنگين منظرناما (&lt;small&gt;Color&lt;/small&gt; &lt;small&gt;landscapes&lt;/small&gt;) مصنوعي عنصرن، جهڙوڪ [[عمارت|عمارتن]]، [[رستو|رستن]] ۽ پيادل هلڻ وارن رستن کي قدرتي خاصيتن جهڙوڪ [[جبل|جبلن]]، [[ٻيلو|ٻيلن]]، [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[آسمان]] ۽ [[درياھ|دريائن]] سان گڏين ٿا. پري ۽ ويجهي منظرن جو هي ميلاپ ماڻهن جي جذبات تي گهرو اثر وجهي سگهي ٿو. جيئن جيئن شهريت تيزيءَ سان وڌي رهي آهي، شهرن لاءِ پنهنجي منفرد سڃاڻپ ۽ ماحول کي نمايان ڪرڻ ۽ ان جي علامت بڻائڻ لاءِ ”شهري رنگين منظرنامي جي ڊيزائن“ (&lt;small&gt;urban&lt;/small&gt; &lt;small&gt;color&lt;/small&gt; &lt;small&gt;landscape&lt;/small&gt; &lt;small&gt;design&lt;/small&gt;) ضروري بڻجي وئي آهي. تنهن هوندي به، هن تبديلي ڪجهه چئلينج پيدا ڪيا آهن. پهريون، ڪجهه شهرن ۾ روايتي رنگين منظرنامن تي قدرتي جاگرافي، [[موسم]]، مقامي مواد، نسلي ثقافت، مذهب ۽ سماجي-اقتصادي عنصرن جو گهرو اثر رهيو آهي. ٻيو، ”رنگن جي آلودگي“ (&lt;small&gt;color&lt;/small&gt; &lt;small&gt;pollution&lt;/small&gt;) جو وڌندڙ مسئلو, جيڪو چمڪندڙ ۽ گهري رنگن وارين عمارتن، بل بورڊن ۽ روشنين جي ڍيرن ذريعي پيدا ٿئي ٿو, ماڻهن تي جسماني ۽ نفسياتي طور تي منفي اثر وجهي ٿو. ٽيون، شهرن جي وچ ۾ رنگن جي هڪجهڙائي سبب ثقافتي سڃاڻپ ختم ٿي رهي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيتريون ئي جديد عمارتون ساڳين رنگن جي ميلاپ (&lt;small&gt;palettes&lt;/small&gt;) کي اپنائين ٿيون، جنهن سان مقامي خاصيتون گهٽجي وڃن ٿيون. محققن رنگين منظرنامن جي انهن مسئلن کي حل ڪرڻ ۽ شهرن جي منفرد سڃاڻپ برقرار رکڻ توڙي متحرڪ ۽ جذباتي طور تي متاثر ڪندڙ شهري ماحول پيدا ڪرڻ ۾ مدد لاءِ وڌيڪ مربوط شهري منظرنامي وارا طريقا تجويز ڪيا آهن.&lt;ref&gt;Zeng, et al. Chromaticity Analysis on Ethnic Minority Color Landscape Culture in Tibetan Area: A Semantic Differential Approach. Appl. Sci. 2024, 14, 4672. https://doi.org/10.3390/app14114672&lt;/ref&gt;

لفظ ”لئنڊ اسڪيپ“ (''&lt;small&gt;landscipe&lt;/small&gt;'' &lt;small&gt;or ''landscaef''&lt;/small&gt;) [[انگلينڊ]] ۾ ۽ ان ڪري [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾, پنجين صديءَ کان پوءِ، اينگلو-سئڪسن (&lt;small&gt;Anglo-Saxons&lt;/small&gt;) جي آمد کانپوءِ آيو؛ اهي اصطلاح زمين تي انسان جي ٺاهيل جڳهن جي نظام ڏانهن اشارو ڪندا هئا. ”لئنڊ اسڪيپ“ جو اصطلاح سورهين صديءَ جي شروعات ۾ ان مصوري لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو جنهن جو بنيادي موضوع قدرتي منظر هوندو هو.&lt;ref name=&quot;olw1&quot;&gt;[[Kenneth Olwig|Olwig K.R.]], Recovering the Substantive Nature of Landscape, ''Annals of the A.A.G''(1996), 86, 4, 630-653&lt;/ref&gt; لفظ ”لئنڊ“ (&lt;small&gt;land&lt;/small&gt; - جيڪو [[جرمن ٻوليون|جرمن]]  نسل جو لفظ آهي) ان معنيٰ ۾ وٺي سگهجي ٿو جنهن سان ماڻهن جو تعلق هجي (جيئن انگلينڊ [[انگريز|انگريزن]] جي سرزمين آهي).&lt;ref name=&quot;olwig3&quot;&gt;Olwig K.R., Representation and Alienation in the Political Landscape, ''cultural geographies'' (2005) 12, 19-40&lt;/ref&gt; ان سان گڏ لڳل پڇاڙي (&lt;small&gt;suffix&lt;/small&gt;) &quot;-&lt;small&gt;schaft&lt;/small&gt;“ جو تعلق فعل ”&lt;small&gt;schaffen&lt;/small&gt;“ سان آهي، جنهن ڪري لفظ ”-&lt;small&gt;ship&lt;/small&gt;“ ۽ ”&lt;small&gt;shape&lt;/small&gt;“ پڻ لفظي ماخذ جي لحاظ کان پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.&lt;ref name=&quot;olwig3&quot; /&gt;  هن لفظ جي جديد صورت، جنهن ۾ قدرتي منظرن جو مفهوم شامل آهي، سورهين صديءَ جي آخر ۾ سامهون آئي؛ ان وقت ڊچ مصورن ”&lt;small&gt;landschap&lt;/small&gt;“ جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو هو، جنهن کي اهي خشڪي واري علائقي جي قدرتي يا ڳوٺاڻن منظرن تي ٻڌل تصويرن لاءِ استعمال ڪندا هئا.&lt;ref&gt;Makhzoumi J. and Pungetti G., Ecological Landscape Design and Planning, Spon Routledge,(1999)&lt;/ref&gt;

لغتن ۾ ”لينڊ اسڪيپ“ (منظرنامي) بابت جيڪو عام تصور ملي ٿو، ان جا ٻه مفهوم آهن: هڪ خاص ۽ ٻيو عام. خاص مفهوم مان مراد زمين جي سطح جو ڪو مخصوص حصو آهي، جڏهن ته عام مفهوم مان مراد اهو منظر آهي جيڪو ڪو ڏسندڙ پنهنجي اکين سان ڏسي سگهي ٿو. هن ٻئي مفهوم (يا استعمال) جو مثال 1662ع ۾ شايع ٿيل &quot;بڪ آف ڪامن پريئر&quot; (&lt;small&gt;Book of Common Prayer&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو: &quot; 
::&lt;small&gt;Could we but climb where Moses stood,&lt;/small&gt;
::&lt;small&gt;And view the landscape over.&lt;/small&gt;
::'''&lt;small&gt;ڪاش اسان ان هنڌ چڙهي سگهون جتي موسيٰ بيٺا هئا،&lt;/small&gt;''' 
::'''&lt;small&gt;۽ اتان ان منظرنامي جو نظارو ڪري سگهون&lt;/small&gt;.''' 
::(&lt;small&gt;جنرل همنز، شعر نمبر 536&lt;/small&gt;).&lt;ref&gt;Found via Google Ngram&lt;/ref&gt; 
[[File:El Turbó (Baixa Ribagorça).jpg|thumb|[[Pre-Pyrenees]] and [[Pyrenees]]]]
There are several words that are frequently associated with the word landscape:
* Scenery: The natural features of a landscape considered in terms of their appearance, esp. when picturesque: spectacular views of mountain scenery.&lt;ref name=&quot;New Oxford American Dictionary&quot;/&gt;
* [[Setting (narrative)|Setting]]: In works of narrative (especially [[fiction]]al), it includes the [[time|historical moment in time]] and [[location (geography)|geographic location]] in which a [[storytelling|story]] takes place, and helps initiate the main [[Theatrical scenery|backdrop]] and [[Mood (psychology)|mood]] for a story.&lt;ref&gt;[[#Obstfeld|Obstfeld]], 2002, p. 1, 65, 115, 171.&lt;/ref&gt;
* [[Picturesque]]: The word literally means &quot;in the manner of a picture; fit to be made into a picture&quot;, and used as early as 1703 (''Oxford English Dictionary''), and derived from an Italian term ''pittoresco'', &quot;in the manner of a painter&quot;. [[William Gilpin (priest)|Gilpin]]'s ''Essay on Prints'' (1768) defined ''picturesque'' as &quot;a term expressive of that peculiar kind of beauty, which is agreeable in a picture&quot; (p. xii).
* A view: &quot;A sight or prospect of some landscape or extended scene; an extent or area covered by the eye from one point&quot; (OED).
* [[Wilderness]]: An uncultivated, uninhabited, and inhospitable region.&lt;ref name=&quot;New Oxford American Dictionary&quot;/&gt; See also [[Natural landscape]].
* [[Cityscape]] (also townscape): The urban equivalent of a landscape. In the [[visual arts]] a cityscape (urban landscape) is an artistic representation, such as a [[painting]], [[drawing]], [[Publishing|print]] or [[photograph]], of the physical aspects of a [[city]] or urban area.
* [[Seascape]]: A [[photograph]], [[painting]], or other [[work of art]] which depicts the [[sea]], in other words an example of [[marine art]].

==طبعي منظرنامو==
===Geomorphology: The physical evolution of landscape===
[[Geomorphology]] is the scientific study of the origin and evolution of [[topographic]] and [[bathymetric]] features  created by physical or chemical processes operating at or near Earth's surface. Geomorphologists seek to understand why landscapes look the way they do, to understand landform history and dynamics and to predict changes through a combination of field observations, physical experiments and [[landscape evolution model|numerical modeling]]. Geomorphology is practiced within [[physical geography]], [[geology]], [[geodesy]], [[engineering geology]], [[archaeology]] and [[geotechnical engineering]]. This broad base of interests contributes to many research styles and interests within the field.&lt;ref&gt;Summerfield, M.A., 1991, ''Global Geomorphology'', Pearson Education Ltd,  {{ISBN|0-582-30156-4}}.&lt;/ref&gt;

The surface of [[Earth]] is modified by a combination of surface processes that sculpt landscapes, and geologic processes that cause [[tectonic uplift]] and [[subsidence]], and shape the [[coastal geography]]. Surface processes comprise the action of [[water]], [[wind]], [[ice]], [[wildfire|fire]], and living things on the surface of the Earth, along with chemical reactions that form [[soil]]s and alter material properties, the stability and rate of change of [[topography]] under the force of [[gravity]], and other factors, such as (in the very recent past) human alteration of the landscape. Many of these factors are strongly mediated by [[climate]]. Geologic processes include the uplift of [[mountain range]]s, the growth of [[volcano]]es, [[isostasy|isostatic]] changes in land surface elevation (sometimes in response to surface processes), and the formation of deep [[sedimentary basins]] where the surface of Earth drops and is filled with material [[erosion|eroded]] from other parts of the landscape.  The Earth surface and its topography therefore are an intersection of climatic, [[hydrology|hydrologic]], and [[biology|biologic]] action with geologic processes.

====List of different types of landscape====
{{see also|List of landforms}}
[[Desert]], [[Plain]], [[Taiga]], [[Tundra]], [[Wetland]], [[Mountain]], [[Mountain range]], [[Cliff]], [[Coast]], [[Littoral zone]], [[Glacier]], [[Polar regions of Earth]], [[Shrubland]], [[Forest]], [[Rainforest]], [[Woodland]], [[Jungle]], [[Moorland|Moors]], [[Steppe]], [[Valley]].

{{Wide image|Panorama puy de dome sud.jpg|1200px| Panorama of the [[Chaîne des Puys]] from [[Puy de Dôme]] in winter. [[Massif Central]], [[France]]. An example of how past volcanic activity shaped a landscape}}

===Landscape ecology===
{{main|Landscape ecology}}

[[Landscape ecology]] is the science of studying and improving relationships between ecological processes in the environment and particular ecosystems. This is done within a variety of landscape scales, development spatial patterns, and organizational levels of research and policy.&lt;ref&gt;Wu, J. 2006. Cross-disciplinarity, landscape ecology, and sustainability science. Landscape Ecology 21:1-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wu-2007&quot;&gt;Wu, J. and R. Hobbs (Eds). 2007. Key Topics in Landscape Ecology. Cambridge University Press, Cambridge.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wu, J. 2008. Landscape ecology. In: S. E. Jorgensen (ed), Encyclopedia of Ecology. Elsevier, Oxford.&lt;/ref&gt;

Landscape is a central concept in landscape ecology. It is, however, defined in quite different ways. For example:&lt;ref&gt;Kirchhoff, T., Trepl, L. and V. Vicenzotti, V. 2012: What is landscape ecology? An analysis and evaluation of six different conceptions. Landscape Research online first.&lt;/ref&gt;  [[Carl Troll]] conceives of landscape not as a mental construct but as an objectively given 'organic entity', a ''harmonic individuum of space''.&lt;ref&gt;Troll, C. 2007: The geographic landscape and its investigation. In: Wiens, J.A., Moss, M.R., Turner, M.G. &amp; Mladenoff, D.J. (eds): Foundation papers in landscape ecology. New York, Columbia University Press:71–101 [First published as: Troll, C. 1950: Die geographische Landschaft und ihre Erforschung. Studium Generale 3(4/5):163–181].&lt;/ref&gt; 
[[Ernst Neef]]&lt;ref&gt;Neef, E. 1967: Die theoretischen Grundlagen der Landschaftslehre. Haack, Gotha; cf. Haase, G. and H. Richter 1983: Current trends in landscape research. GeoJournal 7(2):107–119.&lt;/ref&gt; defines landscapes as sections within the uninterrupted earth-wide interconnection of geofactors which are defined as such on the basis of their uniformity in terms of a specific land use, and are thus defined in an anthropocentric and relativistic way.

According to [[Richard Forman]] and [[Michael Godron]],&lt;ref&gt;Forman, R.T.T. and M. Godron, M. 1981: Patches and structural components for a landscape ecology. BioScience 31(10):733–740; Forman, R.T.T. and M. Godron 1986: Landscape ecology. Wiley, New York.&lt;/ref&gt; a landscape is a heterogeneous land area composed of a cluster of interacting ecosystems that is repeated in similar form throughout, whereby they list woods, meadows, marshes and villages as examples of a landscape's ecosystems, and state that a landscape is an area at least a few kilometres wide. 
[[John A. Wiens]]&lt;ref&gt;Wiens, J.A. and B.T. Milne, B.T. 1989: Scaling of 'landscapes' in landscape ecology, or, landscape ecology from the beetle's perspective. Landscape Ecology 3(2):87–96; Wiens, J.A.: The science and practice of landscape ecology. In: Klopatek, J.M. and R.H. Gardner (eds) 1999: Landscape ecological analyses: issues and applications. Springer, New York:371–383.&lt;/ref&gt; opposes the traditional view expounded by [[Carl Troll]], Isaak S. Zonneveld, Zev Naveh, Richard T. T. Forman/Michel Godron and others that landscapes are arenas in which humans interact with their environments on a kilometre-wide scale; instead, he defines 'landscape'—regardless of scale—as &quot;the template on which spatial patterns influence ecological processes&quot;.&lt;ref&gt;Wiens, J.A. 1999: The science and practice of landscape ecology. In: Klopatek, J.M. and R.H. Gardner (eds): Landscape ecological analyses: issues and applications. Springer, New York:371–383; cf. Wiens, J.A. 2005: ''Toward a unified landscape ecology''. In: Wiens, J.A. and M.R. Moss (eds): Issues and perspectives in landscape ecology. Cambridge University Press, Cambridge:365–373.&lt;/ref&gt;
Some define 'landscape' as an area containing two or more [[ecosystem]]s in close proximity.&lt;ref name=&quot;Sanderson-2000&quot;&gt;Sanderson, J. and L. D. Harris (eds.).  2000.  Landscape Ecology: A Top-Down Approach.  Lewis Publishers, Boca Raton, Florida, USA.&lt;/ref&gt;

===Landscape science===
The discipline of landscape science has been described as &quot;bring[ing] landscape ecology and urban ecology together with other disciplines and cross-disciplinary fields to identify patterns and understand social-ecological processes influencing landscape change&quot;.&lt;ref name=&quot;elsevier&quot;&gt;{{cite web |title=Landscape and Urban Planning: An International Journal of Landscape Science, Planning and Design |url=https://www.journals.elsevier.com/landscape-and-urban-planning |publisher=Elsevier |access-date=12 January 2019}}&lt;/ref&gt; A 2000 paper entitled &quot;Geography and landscape science&quot; states that &quot;The whole of the disciplines involved in landscape research will be referred to as landscape science, although this term was used first in 1885 by the geographers Oppel and Troll&quot;.&lt;ref name=&quot;antrop&quot;&gt;{{cite journal |last1=Antrop |first1=Marc |title=Geography and landscape science |journal= Belgeo|date=2000 |volume=Special issue: 29th International Geographical Congress |issue=1-2-3-4 |pages=9–36 |doi=10.4000/belgeo.13975 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; A 2013 guest editorial defines landscape science as &quot;research that seeks to understand the relationship between people and their environment, with a focus on [[land use change]] and data pertaining to land resources at the landscape scale&quot;.&lt;ref name=&quot;robinson&quot;&gt;{{cite journal |last1=Robinson |first1=Guy M. |author-link=Guy M. Robinson |last2=Carson |first2=Doris A. |title=Applying Landscape Science to Natural Resource Management |journal=Ecology and Society |volume=18 |issue=1 |page=32 |doi=10.5751/ES-05639-180132 |year=2013 |doi-access=free |hdl=10535/8798 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; The ''[[Great Soviet Encyclopedia]]'' of 1979 defines landscape science as &quot;the branch of physical geography that deals with natural territorial complexes (or geographic complexes, geosystems) as structural parts of the earth's geographic mantle&quot; and states that &quot;The basis of landscape science is the theory that the geographic landscape is the primary element in the physicogeo-graphical differentiation of the earth. Landscape science deals with the origin, structure, and dynamics of landscapes, the laws of the development and arrangement of landscapes, and the transformation of landscapes by the economic activity of man.&quot;, and asserts that it was founded in Russia in the early 20th century by L. S. Berg and others, and outside Russia by the German S. Passarge.&lt;ref name=&quot;soviet&quot;&gt;{{cite book |title=The Great Soviet Encyclopedia |date=1979 |chapter-url=https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Landscape+Science |access-date=12 January 2019 |chapter=Landscape Science}}&lt;/ref&gt; The conception of landscape as the relationship between various  components  of  natural  environments and geochemistry was devoted by soviet scientist Viktor Sochava, based on the ideas of American geographer [[George Van Dyne]].&lt;ref&gt;Valerian A. Snytko, Alexey V. Sobisevich [https://revistaig.emnuvens.com.br/rig/article/view/723 Scientific path of Viktor Borisovich Sochava and his contributions for landscape analysis] // Revista do Instituto Geológico, São Paulo, 41 (3), 1-7, 2020. P. 1-7.&lt;/ref&gt;

===Integrated landscape management===
[[Integrated landscape management]] is a way of managing a landscape that brings together multiple stakeholders, who collaborate to integrate policy and practice for their different land use objectives, with the purpose of achieving sustainable landscapes.&lt;ref name=&quot;Reed&quot;&gt;{{cite journal|last1=Reed|first1=J|last2=Deakin|first2=E|last3=Sunderland|first3=T|title=What are 'Integrated Landscape Approaches' and how effectively have they been implemented in the tropics: a systematic map protocol|journal=Environmental Evidence|date=2015|volume=4|issue=2|page=2|doi=10.1186/2047-2382-4-2|doi-access=free|bibcode=2015EnvEv...4....2R|url=http://www.cifor.org/library/5422/what-are-integrated-landscape-approaches-and-how-effectively-have-they-been-implemented-in-the-tropics-a-systematic-map-protocol/|issn=2047-2382}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LSLB&quot;&gt;{{cite book|last1=Denier|first1=L|last2=Scherr|first2=S|last3=Shames|first3=S|last4=Chatterton|first4=P|last5=Hovani|first5=L|last6=Stam|first6=N|title=The Little Sustainable Landscapes Book|date=2015|publisher=Global Canopy Programme|location=Oxford|url=http://globalcanopy.org/sustainablelandscapes}}&lt;/ref&gt; It recognises that, for example, one river basin can supply water for towns and agriculture, timber and food crops for smallholders and industry, and habitat for biodiversity; the way in which each one of these sectors pursues its goals can have impacts on the others. The intention is to minimise conflict between these different land use objectives and [[ecosystem services]].&lt;ref name=&quot;LSLB&quot; /&gt; This approach draws on landscape ecology, as well as many related fields that also seek to integrate different land uses and users, such as [[watershed management]].&lt;ref name=&quot;Reed&quot;/&gt;

Proponents of integrated landscape management argue that it is well-suited to address complex global challenges, such as those that are the focus of the [[Sustainable Development Goals]].&lt;ref name=&quot;SDG briefing&quot;&gt;{{cite journal|last1=Landscapes for People Food and Nature|title=Integrated Landscape Management: The Means of Implementation for the Sustainable Development Goals|journal=Landscapes for People Food and Nature Briefing|date=2015|url=http://peoplefoodandnature.org/wp-content/uploads/2015/09/ILM-for-the-SDGs-Two-Page-Statement-Sept-21-2015-FINAL-FINAL.pdf}}&lt;/ref&gt; Integrated landscape management is increasingly taken up at the national,&lt;ref&gt;{{cite web|title=GMS Workshop on Landscape Approaches|url=http://www.gms-eoc.org/events/gms-workshop-on-landscape-approaches|website=Greater Mekong Subregion - Core Environment Program}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IINDC&quot;&gt;{{cite web|last1=Republic of Indonesia|title=Intended Nationally Determined Contribution|url=http://www4.unfccc.int/submissions/INDC/Published%20Documents/Indonesia/1/INDC_REPUBLIC%20OF%20INDONESIA.pdf|website=UNFCCC submissions}}&lt;/ref&gt; local&lt;ref&gt;Landscapes for People Food and nature case studies http://peoplefoodandnature.org/analysis/all-publications/case-studies/&lt;/ref&gt; and international level, for example the [[UN Environment Programme]] states that &quot;UNEP champions the landscape approach de facto as it embodies the main elements of integrated [[ecosystem management]]&quot;.

===Landscape archaeology===
{{Main|Landscape archaeology|Historical ecology}}
[[File:Medieval Ridge and Furrow above Wood Stanway - geograph.org.uk - 640050.jpg|220px|left|thumb|[[Medieval]] Ridge and Furrow above [[Wood Stanway]], [[Gloucestershire]], England.]]
Landscape archaeology or [[landscape history]] is the study of the way in which humanity has changed the physical appearance of the environment - both present and past. Landscape generally refers to both natural environments and environments constructed by human beings.&lt;ref name=&quot;Nicole&quot;&gt;Branton, Nicole (2009) Landscape Approaches in Historical Archaeology: The Archaeology of Places. In International Handbook of Historic Archaeology, Majewski, Teresita and [[David Gaimster|Gaimster, David]], eds. Springer:&lt;/ref&gt;  [[Natural landscape]]s are considered to be environments that have not been altered by humans in any shape or form.&lt;ref name=&quot;Hood&quot;&gt;Hood, Edward J. (1996)  &quot;Social Relations and the Cultural Landscape&quot;. In Landscape Archaeology:Reading and Interpreting the American Historical Landscape. Yamin, Rebecca and Karen Bescherer Metheny, eds. Knoxville:The University of Tennessee Press.&lt;/ref&gt;  [[Cultural landscapes]], on the other hand, are environments that have been altered in some manner by people (including temporary structures and places, such as campsites, that are created by human beings).&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;Spencer-Wood, Suzanne M. and Sherene Baugher. (2010) &quot;Introduction to the Historical Archaeology of Powered Cultural Landscapes.&quot; International Journal of Historical Archaeology 14, pp. 463-474.&lt;/ref&gt; Among archaeologists, the term landscape can refer to the meanings and alterations people mark onto their surroundings.&lt;ref name=&quot;Wood&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;garden&quot; /&gt;  As such, landscape archaeology is often employed to study the human use of land over extensive periods of time.&lt;ref name=&quot;garden&quot;&gt;Gleason, Kathryn L. (1994). &quot;To Bound and to Cultivate: An Introduction to the Archaeology of Gardens and Fields. In The Archaeology of Garden and Field. Miller, Naomi F. and Kathryn L. Gleason, eds. Philadelphia:University of Pennsylvania Press&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Erika Martin Seibert. [https://web.archive.org/web/20090531144737/http://www.nps.gov/nr/publications/guidance/NR_workshop_3-11-09/Archeol_and_landscapes_Erika.doc &quot;Archaeology and Landscape&quot;], Accessed December 12, 2010.&lt;/ref&gt;
Landscape archaeology can be summed up by Nicole Branton's statement: 
:&quot;the landscapes in landscape archaeology may be as small as a single household or garden or as large as an empire&quot;, and &quot;although resource exploitation, class, and power are frequent topics of landscape archaeology, landscape approaches are concerned with spatial, not necessarily ecological or economic, relationships. While similar to [[settlement archaeology]] and ecological archaeology, landscape approaches model places and spaces as dynamic participants in past behavior, not merely setting (affecting human action), or artifact (affected by human action)&quot;.&lt;ref name=&quot;Nicole&quot; /&gt;

===Cultural landscape===
[[File:Inside the Batad rice terraces.jpg|thumb|The Batad rice terraces, The [[Rice Terraces of the Philippine Cordilleras]], the first site to be included in the [[World Heritage Site|UNESCO World Heritage List]] cultural landscape category in 1995.&lt;ref name=not-danger&gt;{{cite news|last=Malig|first=Jojo|title=Philippine rice terraces no longer in danger|url=http://www.abs-cbnnews.com/-depth/06/26/12/philippine-rice-terraces-no-longer-danger|access-date=26 June 2012|newspaper=[[ABS-CBN News]]|date=26 June 2012|archive-date=26 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626173348/http://www.abs-cbnnews.com/-depth/06/26/12/philippine-rice-terraces-no-longer-danger|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;]]
The concept of [[cultural landscapes]] can be found in the European tradition of [[landscape art|landscape painting]].&lt;ref&gt;PANNELL, S (2006) Reconciling Nature and Culture in a Global Context: Lessons form the World Heritage List. James Cook University. Cairns, Australia. Page 62&lt;/ref&gt;  From the 16th century onwards, many European artists painted landscapes in favor of people, diminishing the people in their paintings to figures subsumed within broader, regionally specific landscapes.&lt;ref name=&quot;GIBS1989&quot;&gt;GIBSON, W.S (1989) Mirror of the Earth: The World Landscape in Sixteenth-Century Flemish Painting.  Princeton University Press, Princeton, New Jersey&lt;/ref&gt;

The geographer [[Otto Schlüter]] is credited with having first formally used  &quot;cultural landscape&quot; as an academic term in the early 20th century.&lt;ref name=&quot;JAMA1981&quot;&gt;JAMES, P.E &amp; MARTIN, G (1981) ''All Possible Worlds: A History of Geographical Ideas''. John Wiley &amp; Sons. New York, p. 177.&lt;/ref&gt; In 1908, Schlüter argued that by defining [[geography]] as a ''Landschaftskunde'' (landscape science) this would give geography a logical subject matter shared by no other discipline.&lt;ref name=&quot;JAMA1981&quot;/&gt;&lt;ref&gt;ELKINS, T.H (1989) ''Human and Regional Geography in the German-speaking lands in the first forty years of the Twentieth Century''. ENTRIKEN, J. Nicholas &amp; BRUNN, Stanley D (Eds) Reflections on Richard Hartshorne's The nature of geography. Occasional publications of the Association of the American Geographers, Washington DC. Page 27&lt;/ref&gt;  He defined two forms of landscape: the ''Urlandschaft'' (transl. original landscape) or landscape that existed before major human induced changes and the ''Kulturlandschaft'' (transl. 'cultural landscape') a landscape created by human culture. The major task of geography was to trace the changes in these two landscapes.

It was [[Carl O. Sauer]], a [[human geography|human geographer]], who was probably the most influential in promoting and developing the idea of cultural landscapes.&lt;ref&gt;JAMES, P.E &amp; MARTIN, G (1981) All Possible Worlds: A History of Geographical Ideas. John Wiley &amp; Sons. New York. Page 321-324.&lt;/ref&gt; Sauer was determined to stress the agency of culture as a force in shaping the visible features of the Earth's surface in delimited areas. Within his definition, the physical environment retains a central significance, as the medium with and through which human cultures act.&lt;ref name =&quot;SAUE1925&quot;&gt;SAUER, C (1925) ''The Morphology of Landscape''. University of California Publications in Geography. Number 22. Pages 19-53&lt;/ref&gt;  His classic definition of a 'cultural landscape' reads as follows:

&lt;blockquote&gt;
The cultural landscape is fashioned from a [[natural landscape]] by a cultural group. Culture is the agent, the natural area is the medium, the cultural landscape is the result.&lt;/blockquote&gt;

A cultural landscape, as defined by the [[World Heritage Site|World Heritage Committee]], is the &quot;cultural properties [that] represent the combined works of nature and of man.&quot;&lt;ref&gt;UNESCO (2012) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention [https://whc.unesco.org/archive/opguide12-en.pdf]. UNESCO World Heritage Centre. Paris. Page 14.&lt;/ref&gt;

The World Heritage Committee identifies three categories of cultural landscape, ranging from (i) those landscapes most deliberately 'shaped' by people, through (ii) full range of 'combined' works, to (iii) those least evidently 'shaped' by people (yet highly valued).  The three categories extracted from the Committee's Operational Guidelines, are as follows:&lt;ref&gt;UNESCO (2005) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. UNESCO World Heritage Centre. Paris. Page 84.&lt;/ref&gt;

# &quot;A landscape designed and created intentionally by man&quot;;
# an &quot;organically evolved landscape&quot; which may be a &quot;[[relict (geology)|relict (or fossil) landscape]]&quot; or a &quot;continuing landscape&quot;; and
# an &quot;associative cultural landscape&quot; which may be valued because of the &quot;religious, artistic or cultural associations of the natural element&quot;.

==منظرنامي بابت انساني تصور ۽ عڪاسي==
===Landscape gardens===
[[File:Stourhead garden.jpg|left|thumb|[[Stourhead]] garden, [[Wiltshire]], England ]]
[[File:Jichang Yuan.jpg|thumb|upright|[[Jichang Garden]] in [[Wuxi]] (1506–1521) ]]
{{See also|Landscaping|Landscape design|Landscape architecture|Garden|Park}}
The [[Chinese garden]] is a landscape garden style which has evolved over three thousand years. It includes both the vast gardens of the Chinese emperors and members of the Imperial Family, built for pleasure and to impress, and the more intimate gardens created by scholars, poets, former government officials, soldiers and merchants, made for reflection and escape from the outside world.  They create an idealized miniature landscape, which is meant to express the harmony that should exist between man and nature.&lt;ref&gt;Michel Baridon, ''Les Jardins - paysagistes, jardiners, poḕts''. p. 348&lt;/ref&gt;
A typical Chinese garden is enclosed by walls and includes one or more ponds, [[scholar's rock]]s, trees and flowers, and an assortment of halls and pavilions within the garden, connected by winding paths and zig-zag galleries. By moving from structure to structure, visitors can view a series of carefully composed scenes, unrolling like a scroll of landscape paintings.&lt;ref&gt;Records of the 21st conference of the UNESCO World Heritage Committee, describing Classical Chinese garden design and the gardens of Suzhou.&lt;/ref&gt;

The [[English landscape garden]], also called English landscape park or simply the 'English garden', is a style of parkland garden intended to look as though it might be a natural landscape, although it may be very extensively re-arranged.  It emerged in England in the early 18th century, and spread across Europe, replacing the more formal, symmetrical ''[[jardin à la française]]'' of the 17th century as the principal style for large parks and gardens in Europe.&lt;ref&gt;Yves-Marie Allain and Janine Christiany, ''L'Art des jardins en Europe'', Citadelles and Mazenod, Paris, 2006.&lt;/ref&gt; The English garden (and later [[French landscape garden]]) presented an idealized view of nature. It drew inspiration from paintings of landscapes by [[Claude Lorrain]] and [[Nicolas Poussin]], and from the classic [[Chinese gardens]] of the East,&lt;ref name=Boults/&gt; which had recently been described by European travellers and were realized in the Anglo-Chinese garden,&lt;ref name=Boults&gt;{{cite book|title=Illustrated History of Landscape Design|author=Boults, Elizabeth and Chip Sullivan|publisher=[[John Wiley and Sons]]|year=2010|isbn=978-0-470-28933-4|page=175}}&lt;/ref&gt; and the philosophy of [[Jean-Jacques Rousseau]] (1712 – 1778).

The English garden usually included a lake, sweeps of gently rolling lawns set against groves of trees, and recreations of classical temples, Gothic ruins, bridges, and other picturesque architecture, designed to recreate an idyllic pastoral landscape. The work of [[Capability Brown|Lancelot &quot;Capability&quot; Brown]] and [[Humphry Repton]] was particularly influential. By the end of the 18th century the English garden was being imitated by the French landscape garden, and as far away as St. Petersburg, Russia, in [[Pavlovsk, Saint Petersburg|Pavlovsk]], the gardens of the future [[Emperor Paul]]. It also had a major influence on the form of the [[public parks]] and gardens which appeared around the world in the 19th century.&lt;ref&gt;Lucia Impelluso, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', Mondatori Electra, Milan&lt;/ref&gt;

===Landscape architecture===
[[File:Central park manhattan 2 New York photo Don Ramey Logan.jpg|thumb|[[Central Park]], [[New York City]], US, designed by [[Frederick Law Olmsted]]. ]]
[[Landscape architecture]] is a multi-disciplinary field, incorporating aspects of [[botany]], [[horticulture]], the [[fine art]]s, [[architecture]], [[industrial design]], [[geology]] and the [[earth sciences]], [[environmental psychology]], [[geography]], and [[ecology]]. The activities of a landscape architect can range from the creation of public parks and parkways to site planning for campuses and corporate office parks, from the design of residential estates to the design of civil [[infrastructure]] and the management of large [[wilderness]] areas or [[Land reclamation|reclamation]] of degraded landscapes such as mines or [[landfill]]s. Landscape architects work on all types of structures and external space&amp;nbsp;– large or small, [[urban area|urban]], [[suburban]] and [[rural]], and with &quot;hard&quot; (built) and &quot;soft&quot; (planted) materials, while paying attention to ecological [[Sustainable development|sustainability]].

For the period before 1800, the history of landscape gardening (later called landscape architecture) is largely that of master planning and [[garden design]] for [[manor houses]], [[palace]]s and royal properties, religious complexes, and centers of government. An example is the extensive work by [[André Le Nôtre]] at [[Vaux-le-Vicomte]] and at the [[Palace of Versailles]] for King [[Louis XIV]] of France. The first person to write of making a landscape was [[Joseph Addison]] in 1712. The term landscape architecture was invented by [[Gilbert Laing Meason]] in 1828 and was first used as a professional title by [[Frederick Law Olmsted]] in 1863. During the latter 19th century, the term [[landscape architect]] became used by professional people who designed landscapes. [[Frederick Law Olmsted]] used the term 'landscape architecture' as a profession for the first time when designing [[Central Park]], [[New York City]], US. Here the combination of traditional landscape gardening and the emerging field of city planning gave landscape architecture its unique focus. This use of the term landscape architect became established after [[Frederick Law Olmsted Jr.]] and others founded the [[American Society of Landscape Architects]] (ASLA) in 1899.

===Landscape and literature===
{{See also|Pastoral|British regional literature|American literary regionalism}}

====The earliest landscape literature====
[[File:Damarri001.jpg|thumb|The [[Djabugay people|Djabugay]] language group's mythical being, ''Damarri'', transformed into a mountain range, is seen lying on his back above the [[Barron Gorge National Park|Barron River Gorge]], looking upwards to the skies, within north-east Australia's wet tropical forested landscape]]
Possibly the earliest landscape literature is found in [[Australian Aboriginal mythology|Australian aboriginal myths]]  (also known as [[Dreamtime]] or Dreaming stories, [[songlines]], or Aboriginal [[oral literature]]), the stories [[ritual|traditionally performed]] by [[Indigenous Australians|Aboriginal peoples]]&lt;ref&gt;Morris, C. (1994) &quot;Oral Literature&quot; in Horton, David (General Editor)&lt;/ref&gt; within each of the [[language group]]s across Australia. All such myths variously tell significant truths within each Aboriginal group's local [[cultural landscape|landscape]]. They effectively layer the whole of the Australian continent's topography with cultural nuance and deeper meaning, and empower selected audiences with the accumulated wisdom and knowledge of Australian Aboriginal ancestors back to [[time immemorial]].&lt;ref&gt;Morris, C. (1995) &quot;An Approach to Ensure Continuity and Transmission of the Rainforest Peoples' Oral Tradition&quot;, in Fourmile, H; Schnierer, S.; &amp; Smith, A. (Eds) ''An Identification of Problems and Potential for Future Rainforest Aboriginal Cultural Survival and Self-Determination in the Wet Tropics.'' Centre for Aboriginal and Torres Strait Islander Participation Research and Development. Cairns, Australia&lt;/ref&gt;

In the [[Western culture|West]] [[pastoral]] poetry represent the earliest form of landscape literature, though this literary genre presents an idealized landscape peopled by shepherds and shepherdesses, and creates &quot;an image of a peaceful uncorrupted existence; a kind of [[fall of man|prelapsarian]] world&quot;.&lt;ref&gt;J. A. Cuddon, P. 644.&lt;/ref&gt; The pastoral has its origins in the works of the Greek poet [[Theocritus]] (c. 316 - c. 260 BC). The [[Romanticism|Romantic period]] poet [[William Wordsworth]] created a modern, more realistic form of pastoral with ''[[Michael (poem)|Michael, A Pastoral Poem]]'' (1800).&lt;ref&gt;Peter V. Marinetti, ''Pastoral''. London: Methuen, 1971, p.4.&lt;/ref&gt;

An early form of landscape poetry, [[Shanshui poetry]], developed in China during the third and fourth centuries A.D.&lt;ref name=&quot;Yip, 130&quot;&gt;Yip, 130&lt;/ref&gt;

[[File:Hambledon Hill towards Stourton Tower 20070730.jpg|thumb|left|The [[Vale of Blackmore]], the main setting for [[Thomas Hardy]]'s novel ''[[Tess of the d'Urbervilles]]''. [[Hambledon Hill]] towards [[King Alfred's Tower|Stourton Tower]] ]]

====Topographical poetry====
[[Topographical poetry]]  is a [[genre]] of poetry that describes, and often praises, a landscape or place. [[John Denham (poet)|John Denham]]'s 1642 poem &quot;Cooper's Hill&quot; established the genre, which peaked in popularity in 18th-century England. Examples of [[Topography|topographical]] verse date, however, to the [[Late Classical]] period, and can be found throughout the [[Medieval]] era and during the [[Renaissance]]. Though the earliest examples come mostly from continental Europe, the topographical poetry in the tradition originating with Denham concerns itself with the classics, and many of the various types of topographical verse, such as river, ruin, or hilltop poems were established by the early 17th century.&lt;ref&gt;Aubin, Robert Arnold. ''Topographical Poetry in XVIII-Century England''. New York: The Modern Language Association of America, 1936, p. 3.&lt;/ref&gt; [[Alexander Pope]]'s &quot;Windsor Forest&quot; (1713) and [[John Dyer]]'s &quot;[[Grongar Hill]]' (1762) are two other familiar examples. [[George Crabbe]], the [[Suffolk]] regional poet, also wrote topographical poems, as did  [[William Wordsworth]], of which ''[[Lines written a few miles above Tintern Abbey]]'' is an obvious example.&lt;ref&gt;L. A. Cuddon, ''Dictionary of Literary Terms''. London: Penguin, 1999, p. 922&lt;/ref&gt; More recently, [[Matthew Arnold]]'s &quot;[[The Scholar Gipsy]]&quot; (1853) praises the [[Oxfordshire]] countryside, and [[W. H. Auden]]'s &quot;[[In Praise of Limestone]]&quot; (1948) uses a [[limestone]] landscape as an allegory.&lt;ref name=&quot;France&quot;&gt;{{cite journal|author=France, Alan W.|title=Gothic North and the Mezzogiorno in Auden's 'In Praise of Limestone'|journal=[[Renascence (journal)|Renascence]]|volume=42|issue=3|year=1990|pages=141–148|doi=10.5840/renascence199042319}}&lt;/ref&gt;

Subgenres of topographical poetry include the [[country house poems|country house poem]], written in 17th-century England to compliment a wealthy patron, and the [[prospect poem]], describing the view from a distance or a temporal view into the future, with the sense of opportunity or expectation.  When understood broadly as landscape poetry and when assessed from its establishment to the present, topographical poetry can take on many formal situations and types of places. Kenneth Baker, in his &quot;Introduction to ''The Faber Book of Landscape Poetry'', identifies 37 varieties and compiles poems from the 16th through the 20th centuries—from [[Edmund Spenser]] to [[Sylvia Plath]]—correspondent to each type, from &quot;Walks and Surveys&quot;, to &quot;Mountains, Hills, and the View from Above&quot;, to &quot;Violation of Nature and the Landscape&quot;, to &quot;Spirits and Ghosts.&quot;&lt;ref&gt;Baker, Kenneth, ed. ''The Faber Book of Landscape Poetry.'' New York: Faber and Faber, 2000.&lt;/ref&gt;

Common aesthetic registers of which topographical poetry makes use include [[pastoral]] imagery, the [[sublime (philosophy)|sublime]], and the [[picturesque]], which include images of rivers, ruins, moonlight, birdsong, and clouds, peasants, mountains, caves, and waterscapes.

Though describing a landscape or scenery, topographical poetry often, at least implicitly, addresses a political issue or the meaning of [[nationalism|nationality]] in some way.  The description of the landscape therefore becomes a poetic vehicle for a political message.  For example, in John Denham's &quot;Cooper's Hill&quot;, the speaker discusses the merits of the recently executed [[Charles I of England|Charles I]].&lt;ref&gt;John Denham, &quot;Cooper's Hill&quot;, (ll.111-119)&lt;/ref&gt;

====The Romantic era in Britain====
{{Quote box |width=300px |align=right |quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right
 |quote  =&lt;poem&gt;
'''The Vision on Mount [[Snowdon]]'''

.................................and on the shore
I found myself of a huge sea of mist,
Which meek and silent rested at my feet.
A hundred hills their dusky backs upheaved
All over this still ocean, and beyond,
Far, far beyond, the vapours shot themselves
In headlands, tongues, and promontory shapes, Into the sea, the real sea, that seemed
To dwindle and give up its majesty,
Usurped upon as far as sight could reach.

&lt;/poem&gt;|source =from ''[[The Prelude]]'' (1805), Book 13, lines 41-51.&lt;br&gt;by [[William Wordsworth]]
}}
One important aspect of British [[Romantic poetry|Romanticism]]&amp;nbsp;– evident in painting and literature as well as in politics and philosophy&amp;nbsp;– was a change in the way people perceived and valued the landscape. In particular, after [[William Gilpin (priest)|William Gilpin]]'s ''Observations on the River Wye'' was published in 1770, the idea of the [[picturesque]] began to influence artists and viewers. Gilpin advocated approaching the landscape &quot;by the rules of picturesque beauty,&quot;&lt;ref&gt;Gilpin, William, quoted in Baker, Kenneth, ed. ''The Faber Book of Landscape Poetry.'' New York: Faber and Faber, 2000, p. xxvi&lt;/ref&gt; which emphasized contrast and variety. [[Edmund Burke]]'s ''[[A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful]]'' (1757) was also an influential text, as was [[Longinus (literature)|Longinus]]' ''On the Sublime'' (early A.D., Greece), which was translated into English from the French in 1739. From the 18th century, a taste for the sublime in the natural landscape emerged alongside the idea of the sublime in language; that is elevated rhetoric or speech.&lt;ref&gt;In the late 17th century in England, [[John Dennis (dramatist)|John Dennis]] brought attention to Longinus' argument for the emotive power of figurative language in poetry.&lt;/ref&gt; A topographical poem that influenced the Romantics, was [[James Thomson (poet, born 1700)|James Thomson]]'s ''[[The Seasons (Thomson poem)|The Seasons]]'' (1726–30).&lt;ref&gt;Fulford, Tim. ''Landscape, Liberty, and Authority: Poetry, Criticism, and Politics from Thomson to Wordsworth.''  New York: Cambridge University Press, 1996., p. 21'&lt;/ref&gt;
The changing landscape, brought about by the [[Industrial Revolution|industrial]] and [[British Agricultural Revolution|agricultural revolution]]s, with the expansion of the city and depopulation of the countryside, was another influences on the growth of the [[Romantic movement]] in Britain. The poor condition of workers, the new class conflicts, and the pollution of the environment all led to a reaction against urbanism and industrialisation and a new emphasis on the beauty and value of [[nature]] and landscape.&lt;ref&gt;Encyclopædia Britannica. &quot;Romanticism&quot;. Retrieved 30 January 2008, from Encyclopædia Britannica Online. Britannica.com. Retrieved 24 August 2010.&lt;/ref&gt; However, it was also a revolt against aristocratic social and political norms of the [[Age of Enlightenment]], as well a reaction against the scientific [[rationalization (sociology)|rationalisation]] of nature.&lt;ref&gt;Christopher Casey, (October 30, 2008). &quot;&quot;Grecian Grandeurs and the Rude Wasting of Old Time&quot;: Britain, the Elgin Marbles, and Post-Revolutionary Hellenism&quot;. ''Foundations''. Volume III, Number 1. Retrieved 25 June 2009.&lt;/ref&gt;

The poet [[William Wordsworth]] was a major contributor to the literature of landscape,&lt;ref&gt;Margaret Drabble, ''A Writer's Britain'' (originally subtitled &quot;Landscape in literature&quot;, 1979).  New York: Thames &amp; Hudson, 2000, p. 152.&lt;/ref&gt; as was his contemporary poet and novelist [[Walter Scott]]. Scott's influence was felt throughout Europe, as well as on major [[Victorian novel]]ists in Britain, such as [[Emily Brontë]], [[Mrs Gaskell]], [[George Eliot]], and [[Thomas Hardy]], as well as [[John Cowper Powys]] in the 20th-century.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scottsabbotsford.co.uk/history/ |title=Walter Scott was the foremost literary figure of his days |access-date=2011-04-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Drabble, p. 170&lt;/ref&gt; [[Margaret Drabble]] in ''A Writer's Britain'' suggests that Thomas Hardy &quot;is perhaps the greatest writer of rural life and landscape&quot; in English.&lt;ref&gt;Drabble, p.91&lt;/ref&gt;

====Europe====
Among European writers influenced by Scott were Frenchmen [[Honoré de Balzac]] and [[Alexandre Dumas]] and Italian [[Alessandro Manzoni]].&lt;ref&gt;Drabble, p. 166; [http://www.france.fr/en/literature-and-french-language/alexandre-dumas-1802-1870.html/ &quot;Alexandre Dumas&quot;: The official French site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515044747/http://www.france.fr/en/literature-and-french-language/alexandre-dumas-1802-1870.html |date=2014-05-15 }}&lt;/ref&gt; Manzoni's famous novel ''[[The Betrothed]]'' was inspired by [[Walter Scott]]'s ''[[Ivanhoe]]''.&lt;ref&gt;From Georg Lukàcs, &quot;The Historical Novel&quot; (1969): &quot;In Italy Scott found a successor who, though in a single, isolated work, nevertheless broadened his tendencies with superb originality, in some respect surpassing him. We refer, of course, to Manzoni's ''I Promessi Sposi'' (The Betrothed). Scott himself recognized Manzoni's greatness. When in Milan Manzoni told him that he was his pupil, Scott replied that in that case Manzoni's was his best work. It is, however, very characteristic that while Scott was able to write a profusion of novels about English and Scottish society, Manzoni confined himself to this single masterpiece.&quot;&lt;/ref&gt;

====North America====
Also influenced by Romanticism's approach to landscape was the American novelist [[Fenimore Cooper]], who was admired by [[Victor Hugo]] and Balzac and characterized as the &quot;American [[Walter Scott|Scott]].&quot;&lt;ref&gt;[[#Phillips|Phillips, 1913]], p. 160&lt;/ref&gt;

====China====
Landscape in [[Chinese poetry]] has often been closely tied to Chinese landscape painting, which developed much earlier than in the West. Many poems evoke specific paintings, and some are written in more empty areas of the scroll itself. Many painters also wrote poetry, especially in the [[scholar-official]] or literati tradition.  Landscape images were present in the early ''[[Shijing]]'' and the ''[[Chuci]]'', but in later poetry the emphasis changed, as in painting to the ''[[Shan shui]]'' ({{lang-zh|山水}} lit. &quot;mountain-water&quot;) style featuring wild mountains, rivers and lakes, rather than landscape as a setting for a human presence.&lt;ref name=&quot;Yip, 130&quot;/&gt;  [[Shanshui poetry]] {{CJKV|t=山水詩|s=山水诗}} developed in China during the third and fourth centuries AD&lt;ref name=&quot;Yip, 130&quot;&gt;Yip, 130&lt;/ref&gt; and left most of the varied landscapes of China largely unrepresented. ''Shan shui'' painting and poetry shows imaginary landscapes, though with features typical of some parts of South China; they remain popular to the present day.

[[Fields and Gardens poetry]] ({{lang-zh|t=田園詩|s=田园诗|p=tiányuán shī|w=t'ien-yuan-shih|l=fields and gardens poetry}}), in [[Chinese poetry|poetry]] was a contrasting poetic movement which lasted for centuries, with a focused on the nature found in gardens, in backyards, and in the cultivated countryside. Fields and Gardens poetry is one of many [[Classical Chinese poetry genres]].  One of the main practitioners of the Fields and Gardens poetry genre was Tao Yuanming (also known as [[Tao Yuanming|Tao Qian]] (365–427), among other names or versions of names).&lt;ref&gt;Yip, 163-169&lt;/ref&gt; Tao Yuanming has been regarded as the first great poet associated with the Fields and Gardens poetry genre.&lt;ref&gt;Watson, 79&lt;/ref&gt;

===Landscape art===

{{Main|Landscape photography|Conservation photography|Aerial photography}}
[[File:Adams The Tetons and the Snake River.jpg|thumb|''The Tetons and the Snake River'' (1942) photograph by [[Ansel Adams]]]]

====Landscape photography====
Many landscape photographs show little or no human activity and are created in the pursuit of a pure, unsullied depiction of [[nature]]&lt;ref name=&quot;Photography: A Cultural History 136&quot;&gt;Mary Warner Marien (2006). ''Photography: A Cultural History''. Laurence King Publishing. Page 136.&lt;/ref&gt; devoid of human influence, instead featuring subjects such as strongly defined landforms, weather, and ambient light. As with most forms of art, the definition of a landscape photograph is broad, and may include urban settings, industrial areas, and [[nature photography]]. Notable landscape photographers include [[Ansel Adams]], [[Galen Rowell]], [[Edward Weston]], [[Ben Heine]], Mark Gray and [[Judges Postcards|Fred Judge]].

====Landscape painting====
{{Main|Landscape painting|Aerial landscape art}}
[[File:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|left|thumb|[[Salomon van Ruisdael]], &quot;View of Deventer&quot; (1657). ]]
The earliest forms of art around the world depict little that could really be called [[Landscape painting|landscape]], although ground-lines and sometimes indications of mountains, trees or other natural features are included. The earliest &quot;pure landscapes&quot; with no human figures are [[fresco]]s from [[Minoan civilization|Minoan Greece]] of around 1500 BCE.&lt;ref&gt;Honour &amp; Fleming, 53. The only very complete example is now in the [[National Archaeological Museum, Athens]]&lt;/ref&gt; Hunting scenes, especially those set in the enclosed vista of the reed beds of the [[Nile Delta]] from Ancient Egypt, can give a strong sense of place, but the emphasis is on individual plant forms and human and animal figures rather than the overall landscape setting. For a coherent depiction of a whole landscape, some rough system of perspective, or scaling for distance, is needed, and this seems from literary evidence to have first been developed in [[Ancient Greece]] in the [[Hellenistic]] period, although no large-scale examples survive. More [[Ancient Roman art|ancient Roman]] landscapes survive, from the 1st century BCE onwards, especially frescos of landscapes decorating rooms that have been preserved at archaeological sites of [[Pompeii]], [[Herculaneum]] and elsewhere, and [[mosaic]]s.&lt;ref&gt;Honour &amp; Fleming, 150-151&lt;/ref&gt;

The Chinese [[Ink and wash painting|ink painting]] tradition of [[shan shui]] (&quot;mountain-water&quot;), or &quot;pure&quot; landscape, in which the only sign of human life is usually a sage, or a glimpse of his hut, uses sophisticated landscape backgrounds to figure subjects, and landscape art of this period retains a classic and much-imitated status within the Chinese tradition.

Both the Roman and Chinese traditions typically show grand panoramas of imaginary landscapes, generally backed with a range of spectacular mountains – in China often with waterfalls and in Rome often including sea, lakes or rivers. These were frequently used to bridge the gap between a foreground scene with figures and a distant panoramic vista, a persistent problem for landscape artists.

A major contrast between landscape painting in the West and East Asia has been that while in the West until the 19th century it occupied a low position in the accepted [[hierarchy of genres]], in East Asia the classic Chinese mountain-water ink painting was traditionally the most prestigious form of visual art. However, in the West, history painting came to require an extensive landscape background where appropriate, so the theory did not entirely work against the development of landscape painting – for several centuries landscapes were regularly promoted to the status of history painting by the addition of small figures to make a narrative scene, typically religious or mythological.
{{Clear}}

[[Dutch Golden Age painting]] of the 17th century saw the dramatic growth of landscape painting, in which many artists specialized, and the development of extremely subtle realist techniques for depicting light and weather. The popularity of landscapes in the [[Netherlands]] was in part a reflection of the virtual disappearance of religious painting in a [[Calvinist]] society, and the decline of religious painting in the 18th and 19th centuries all over Europe combined with [[Romanticism]] to give landscapes a much greater and more prestigious place in 19th-century art than they had assumed before.

In England, landscapes had initially been mostly backgrounds to portraits, typically suggesting the parks or estates of a landowner, though mostly painted in London by an artist who had never visited the site. The English tradition was founded by [[Anthony van Dyck]] and other, mostly [[Flemish people|Flemish]], artists working in England. By the beginning of the 19th century the English artists with the highest modern reputations were mostly dedicated landscapists, showing the wide range of [[Romanticism|Romantic]] interpretations of the English landscape found in the works of [[John Constable]], [[J. M. W. Turner]] and [[Samuel Palmer]]. However all these had difficulty establishing themselves in the contemporary art market, which still preferred history paintings and portraits.&lt;ref&gt;Reitlinger, 74-75, 85-87&lt;/ref&gt;

[[File:Cole Thomas The Course of Empire The Arcadian or Pastoral State 1836.jpg|thumb|[[Thomas Cole]] &quot;The Course of Empire The Arcadian or Pastoral State&quot;, US, 1836.]]
[[File:Laurent Guetal Le lac de l'Eychauda.jpg|thumb|[[Laurent Guétal]], ''[[Lac de l'Eychauda]]'', France, 1886, [[Museum of Grenoble]].]]
In Europe, as [[John Ruskin]] said,&lt;ref&gt;''[[Modern Painters]]'', volume three, &quot;Of the novelty of landscape&quot;.&lt;/ref&gt; and [[Sir Kenneth Clark]] confirmed, landscape painting was the &quot;chief artistic creation of the nineteenth century&quot;, and &quot;the dominant art&quot;, with the result that in the following period people were &quot;apt to assume that the appreciation of natural beauty and the painting of landscape is a normal and enduring part of our spiritual activity&quot;&lt;ref&gt;Clark, 15-16.&lt;/ref&gt;

The Romantic movement intensified the existing interest in landscape art, and remote and wild landscapes, which had been one recurring element in earlier landscape art, now became more prominent.  The German [[Caspar David Friedrich]] had a distinctive style, influenced by his [[Art of Denmark|Danish training]]. To this he added a quasi-mystical Romanticism. French painters were slower to develop landscape painting, but from about the 1830s [[Jean-Baptiste-Camille Corot]] and other painters in the [[Barbizon School]] established a French landscape tradition that would become the most influential in Europe for a century, with the [[Impressionist]]s and [[Post-Impressionist]]s for the first time making landscape painting the main source of general stylistic innovation across all types of painting.

In the [[United States]], the [[Hudson River School]], prominent in the middle to late 19th century, is probably the best-known native development in landscape art. These painters created works of mammoth scale that attempted to capture the epic scope of the landscapes that inspired them. The work of [[Thomas Cole]], the school's generally acknowledged founder, has much in common with the philosophical ideals of European landscape paintings — a kind of secular faith in the spiritual benefits to be gained from the contemplation of natural beauty. Some of the later Hudson River School artists, such as [[Albert Bierstadt]], created less comforting works that placed a greater emphasis (with a great deal of Romantic exaggeration) on the raw, even terrifying power of nature. The best examples of Canadian landscape art can be found in the works of the [[Group of Seven (artists)|Group of Seven]], prominent in the 1920s.&lt;ref&gt;&quot;Landscapes&quot; in [http://www.collectionscanada.ca/virtual-vault/026018-119.01-e.php?q1=Landscape&amp;PHPSESSID=709io6475tfesngi2m7226o454 Virtual Vault] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312150933/http://www.collectionscanada.ca/virtual-vault/026018-119.01-e.php?q1=Landscape&amp;PHPSESSID=709io6475tfesngi2m7226o454 |date=2016-03-12 }}, an online exhibition of Canadian historical art at Library and Archives Canada&lt;/ref&gt; [[Emily Carr]] was also closely associated with the Group of Seven, though was never an official member. Although certainly less dominant in the period after World War I, many significant artists still painted landscapes in the wide variety of styles exemplified by [[Neil Welliver]], [[Alex Katz]], [[Milton Avery]], [[Peter Doig]], [[Andrew Wyeth]], [[David Hockney]] and [[Sidney Nolan]].

The term [[neo-romanticism]] is applied in British art history, to a loosely affiliated school of landscape painting that emerged around 1930 and continued until the early 1950s.&lt;ref&gt;It was first labeled in March 1942 by the critic [[Raymond Mortimer]] in the ''New Statesman''.&lt;/ref&gt; These painters looked back to 19th-century artists such as [[William Blake]] and [[Samuel Palmer]], but were also influenced by French cubist and post-cubist artists such as [[Pablo Picasso]], [[André Masson]], and [[Pavel Tchelitchew]].&lt;ref&gt;{{wikicite|ref={{harvid|Clarke and Clarke|2001}}|reference=Clarke, Michael, and Deborah Clarke. 2001. &quot;Neo-Romanticism&quot;. ''The Concise Oxford Dictionary of Art Terms''. Oxford and New York: Oxford University Press.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{wikicite|ref={{harvid|Hopkins|2001}}|reference=Hopkins, Justine. 2001. &quot;Neo-Romanticism&quot;. ''The Oxford Companion to Western Art'', edited by Hugh Brigstocke. Oxford and New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-866203-7}}.}}&lt;/ref&gt;   This movement was motivated in part as a response to the threat of invasion during World War II. Artists particularly associated with the initiation of this movement included [[Paul Nash (artist)|Paul Nash]], [[John Piper (artist)|John Piper]], [[Henry Moore]], [[Ivon Hitchens]], and especially [[Graham Sutherland]]. A younger generation included [[John Minton (artist)|John Minton]], [[Michael Ayrton]], [[John Craxton]], [[Keith Vaughan]], [[Robert Colquhoun]], and [[Robert MacBryde]].&lt;ref&gt;{{wikicite|ref={{harvid|Button|1996}}|reference=Button, Virginia. 1996. &quot;Neo-Romanticism&quot;. ''Dictionary of Art'', 34 volumes, edited by Jane Turner. New York: Grove's Dictionaries. {{ISBN|9781884446009}}.}}&lt;/ref&gt;

==مختلف دورن جي منظرنامي جي گيلري==
&lt;gallery widths=&quot;154px&quot; heights=&quot;154px&quot;&gt;
File:Römischer Meister um 125 v. Chr. 001.jpg|&quot;[[اوڊيسي]]&quot; جي منظر واري قدرتي منظرن جي تصوير، [[روم]]، تقريبن 60-40 قبل مسيح. 
File:Raphael - Madonna in the Meadow - Google Art Project.jpg|''رافيل'' ''پاران، &quot;ميڊونا ان دي ميڊو (1505ع - 1506ع)''
File:Spring in Kiangnan.jpg|''&quot;''ڪيانگنان ۾ بهار&quot; (1547ع)، وين چينگ-منگ پاران (هيٺئين حصي جي تفصيل)
File:Claude Lorrain 014.jpg|ڪلاڊ لورين پاران، &quot;قدرتي منظرنامو: [[اپولو]] پاران اڊميٽ جي ڌڻ جي حفاظت ۽ مرڪري پاران انهن جي چوري&quot; (1645ع)
File:Unspunnen - Louise Elisabeth Vigée Le Brun.jpg|ايلزبيٿ وگي لي برن پاران، &quot;لا فيٽ ڊيس برجرس سوئس آ انسپنن&quot; (1808/1809ع)
File:Albert Bierstadt - Matterhorn.jpg|البرٽ بيئر اسٽاڊٽ پاران، &quot;[[ميٽرهارن|ميٽر هورن]]&quot; (لڳ ڀڳ 1867ع)
File:Wheat Fields at Auvers Under Clouded Sky 1890 Vincent van Gogh.jpg|[[ونسينٽ وان گوگ|ونسنٽ وان گوگ]] پاران، &quot;اوورس (&lt;small&gt;Auvers&lt;/small&gt;) ۾ ڪڪرن هيٺ ڪڻڪ جون پوکيل ٻنيون&quot; (1890ع) 
File:Pablo Picasso, 1908, Paysage aux deux figures (Landscape with Two Figures), oil on canvas, 60 x 73 cm, Musée Picasso, Paris.jpg|[[Pablo Picasso]], 1908, ''Paysage aux deux figures'' (Landscape with Two Figures)  پابلو پڪاسو (Pablo Picasso)، 1908، ”پيسيج آ ڊيو فيگرز“ (Paysage aux deux figures / ٻن شڪلين وارو قدرتي منظر). *  
File:Paul Nash Wire 1918-19.jpg|پال ناش پاران، &quot;وائر&quot; (1918ع)
File:Carl Brandt - Norrländskt vinterlandskap med Åreskutan i fonden.jpg|ڪارل برانڊٽ پاران، &quot;آريسڪوٽن (Åreskutan)، قدرتي منظر&quot;، 1921ع ([[سويڊن]]) 
File:EmilyCarr - Odds and Ends.png|ايميلي ڪار پاران، &quot;آڊز اينڊ اينڊز&quot; (Odds and Ends)، 1939ع ([[برٽش ڪولمبيا]]، [[ڪينيڊا]])
File:Sommergewitter in Algerien 1971.jpg|بيٽينا هينن-آئيچ، &quot;[[الجزائر]] ۾ اونهاري جو طوفان&quot; (Sommergewitter in Algerien) (1971ع)
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[باغباني]] 
* [[فن تعمير]]
* [[جماليات]]
* [[ڊزني لينڊ]]
* [[گلن جي گھڙي]]
* منظرنامي جي تاريخ ۾ حدون 
* منظرنامي جي ماحوليات 
* هارڊ اسڪيپ 
* منظرنامي وارن باغن جي فهرست
* سافٽ اسڪيپ 
* ساؤنڊ اسڪيپ 
* منظرنامي سان لاڳاپيل ڏند ڪٿائون
* ارضي بناوٽ 
* ٽاسڪ اسڪيپ

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Wiktionary|landscape}}
* [https://www.theguardian.com/books/audio/2010/aug/04/jonathan-raban-landscape-literature ''Guardian'' podcasts: &quot;Landscape and literature&quot;]
* [https://theworldagriculture.com/plan-and-execute-landscape-projects] Plan &amp; Execute landscape projects
* [https://alelandscapesltd.co.uk/ ALE Landscapes Ltd – Official website]

{{Authority control}}

[[زمرو:زميني منظرنامو|زميني منظرنامو]]
[[زمرو:زمين]] 
[[زمرو:جماليات]]
[[زمرو:ٽوپولاجي]]
[[زمرو:شڪليات]]
[[زمرو:فن جا ڪم]]
[[زمرو:ڌرتي جي ايراضي جو استعمال]]</text>
      <sha1>8lz45yd271sg11rh5u01bdgmdhfv88f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌو ماٿري</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103024</id>
    <revision>
      <id>413451</id>
      <parentid>413437</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="24g4heukb2y44t3w298bxd72sbph1bm" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌو درياھ]]
[[زمرو:قديم تهذيبون]]
[[زمرو:پاڪستان جون واديون]]
[[زمرو:پاڪستان جي فطري تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>24g4heukb2y44t3w298bxd72sbph1bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حشراتيات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103025</id>
    <redirect title="اينٽامولوجي" />
    <revision>
      <id>413454</id>
      <timestamp>2026-09-19T12:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|حشرات جو سائنسي اڀياس}}  {|align=right |&lt;imagemap&gt; File:Insecta Diversity.jpg|300px rect 0 0 333 232 [[عام وڇون مک]] rect 0 232 333 470 [[نيرو شهنشاهه]] rect 0 696 333 470 [[ڪافي ماڪڙ]] rect 0 928 333 700 [[يورپي ڪن ڪينئون]] rect 0 1160 333 930 [[سرڪي واري مک]] rect 0 1392 333 1160 [[جرمن ڀنڀوري]]  rect 666 0 333 232 [[مارچ ڀوري مئي مک]] rect 666 232 333 470...</comment>
      <origin>413454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24706" sha1="ky1fr2n7nyxte3neuar6muyq1le98fu" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حشرات جو سائنسي اڀياس}}

{|align=right
|&lt;imagemap&gt;
File:Insecta Diversity.jpg|300px
rect 0 0 333 232 [[عام وڇون مک]]
rect 0 232 333 470 [[نيرو شهنشاهه]]
rect 0 696 333 470 [[ڪافي ماڪڙ]]
rect 0 928 333 700 [[يورپي ڪن ڪينئون]]
rect 0 1160 333 930 [[سرڪي واري مک]]
rect 0 1392 333 1160 [[جرمن ڀنڀوري]]

rect 666 0 333 232 [[مارچ ڀوري مئي مک]]
rect 666 232 333 470 [[ٻٽو ڍولچي]]
rect 666 696 333 470 [[ڪتي جو پسو]]
rect 666 928 333 700 [[قديم دنيا جو سوئيلوٽيل]]
rect 666 1160 333 930 [[يورپي مينٽس]]
rect 666 1392 333 1160 [[فلئيم فلپينيڪم]]

rect 999 0 666 232 [[مٿي جي جونءَ]]
rect 999 232 666 470 [[چاندي مک]]
rect 999 696 666 470 [[ڪرائسوپا پرلا]]
rect 999 928 666 700 [[يورپي هرڻ ڀونئر]]
rect 999 1160 666 930 [[اتر وارو فصل ڪٽيندڙ اڏوهي]]
rect 999 1392 666 1160 [[ڊائڪروسٽگما فليويپس]]
&lt;/imagemap&gt;{{center|مختلف راڄن سان تعلق رکندڙ حشرات جو تنوع}}
|}
'''حشراتيات'''، [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ ἔντομον (''éntomon'')، معنيٰ ”حشرو“، ۽ λόγος (''lógos'')، معنيٰ ”اڀياس“، مان نڪتل آهي،&lt;ref name=&quot;Liddell 1980&quot;&gt;{{cite book | author = [[هينري جارج لڊيل|لڊيل، هينري جارج]] and [[رابرٽ اسڪاٽ (ٻولي ماهر)|رابرٽ اسڪاٽ]] | year = 1980 | title = [[هڪ يوناني-انگريزي لغت]] | publisher = [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] | location = برطانيا | isbn = 0-19-910207-4| edition = مختصر }}&lt;/ref&gt; ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي جيڪا [[حشرو|حشرات]] جي اڀياس تي ڌيان ڏئي ٿي. حشراتيات جو اڀياس ڪندڙن کي '''حشراتيات جا ماهر''' چيو ويندو آهي. ماضيءَ ۾ ''حشري'' جو اصطلاح ايترو مخصوص نه هو، ۽ تاريخي طور حشراتيات جي وصف ۾ ٻين [[آرٿروپوڊ]] گروهن سان تعلق رکندڙ [[جانور]]ن، جهڙوڪ [[اراڪنڊ]]، [[گهڻ پيرا]] ۽ [[قشريات]] جو اڀياس پڻ شامل هو. آمريڪي انگريزيءَ ۾ هن شعبي کي انسڪٽالاجي پڻ چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ برطانوي انگريزيءَ ۾ انسڪٽالاجي مان مراد حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپن جو اڀياس آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/insectology |title=Insectology |publisher=Collins |website=www.collinsdictionary.com |access-date=8 November 2024 }}&lt;/ref&gt;

حشراتيات ذريعي حشرات جي 13 لک کان وڌيڪ [[جنس (حياتيات)|جنسن]] کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2009 |edition=2 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090519170802/http://www.environment.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species%2Dnumbers/index.html |url-status=dead |archive-date=2009-05-19 |access-date=2007-10-26 }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{For timeline}}
[[File:TRES18481.jpg|thumb|''حشراتياتي سوسائٽي جي ٽرانزيڪشنز''، 1848ع مان هڪ تختي]]
[[File:Compilation of 100 Trigonopterus species - 1742-9994-10-15-3.png|thumb|[[ڊي اين اي بارڪوڊنگ]] جي استعمال سان ''[[ٽريگونوپٽيرس]]'' جون هي 100 جنسون هڪ ئي وقت بيان ڪيون ويون.]]

حشراتيات جون پاڙون [[قبل از تاريخ]] دور کان وٺي لڳ ڀڳ سڀني انساني [[ثقافت]]ن ۾ ملن ٿيون، خاص طور [[زراعت]] جي حوالي سان (خاص ڪري [[حياتي ڪنٽرول]] ۽ [[ماکيءَ جي مک پالنا]]).&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Smith |first1=Edward H. |last2=Kennedy |first2=George G |title=Chapter 119 - History of Entomology |chapter=History of Entomology |encyclopedia=Encyclopedia of Insects (Second Edition) |date=2009 |pages=449–458 |doi=10.1016/B978-0-12-374144-8.00128-4 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374144-8 |editor1-last=Resh |editor1-first=Vincent H.|editor2-last=Cardé |editor2-first=Ring T.}}&lt;/ref&gt; رومي فطري فلسفي [[پليني بزرگ]] (23–79ع) حشرات جي قسمن بابت هڪ ڪتاب لکيو،&lt;ref&gt;{{citation|title=Naturalis Historia|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D11}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ [[ڪوفي نحوين|ڪوفي]] عالم [[ابن الاعرابي]] (760–845ع) مکين بابت ''ڪتاب الذباب'' ({{lang|ar|كتاب الذباب}}) لکيو. تنهن هوندي بہ جديد مفهوم ۾ سائنسي اڀياس نسبتاً تازو، 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;Antonio Saltini, ''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984–89, {{ISBN|88-206-2412-5}}, {{ISBN|88-206-2413-3}}, {{ISBN|88-206-2414-1}}, {{ISBN|88-206-2415-X}}&lt;/ref&gt; [[اوليسي آلڊرووانڊي]] جو {{lang|la|De Animalibus Insectis}} (حشري جانورن بابت) 1602ع ۾ شايع ٿيو. خوردبيني ماهر [[يان سوامرڊام]] ''حشرات جي تاريخ'' شايع ڪئي، جنهن ۾ هن حشرات جي توليدي عضون ۽ [[ڪايا پلٽ (حياتيات)|ڪايا پلٽ]] کي صحيح نموني بيان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Entomology |date=21 March 2024 |url=https://www.britannica.com/science/entomology |publisher=Encyclopaedia Britannica}}&lt;/ref&gt; 1705ع ۾ [[ماريا سيبيلا ميريئن]] [[ڊچ سورينام]] جي استوائي حشرات بابت {{lang|la|Metamorphosis Insectorum Surinamensium}} نالي ڪتاب شايع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Lepidoptera, moths and butterflies: Evolution, Systematics and Biogeography |last=Kristensen |first=Niels P. |editor= Kristensen, Niels P.|series=Volume 4, Part 35 of Handbuch der Zoologie:Eine Naturgeschichte der Stämme des Tierreiches. Arthropoda: Insecta|year=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015704-8 |page= 1 |chapter=Historical Introduction}}&lt;/ref&gt;

جنسن جي نالن ۽ درجابنديءَ سان لاڳاپيل شروعاتي حشراتياتي ڪم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[عجائبات جي الماري|عجائبات جون الماريون]] رکڻ جي رواج سان ڳنڍيل هئا. گڏ ڪرڻ جي هن شوق سبب قدرتي تاريخ جون سوسائٽيون قائم ٿيون، ذاتي مجموعن جون نمائشون لڳيون ۽ نون جنسن جي دستاويزبندي ۽ علمي رابطن کي محفوظ ڪرڻ لاءِ رسالا شايع ٿيڻ لڳا. ڪيترائي گڏ ڪندڙ امير طبقي سان تعلق رکندا هئا ۽ دنيا جي مختلف علائقن جي گڏ ڪندڙن ۽ واپارين وچ ۾ هڪ واپار پڻ وجود ۾ آيو. هن دور کي ”دلير حشراتيات جو دور“ چيو ويو آهي. [[وليم ڪربي (حشراتيات جو ماهر)|وليم ڪربي]] کي انگلينڊ ۾ وڏي پيماني تي حشراتيات جو باني سمجهيو وڃي ٿو. [[وليم اسپينس (حشراتيات جو ماهر)|وليم اسپينس]] سان گڏجي هن حشراتيات بابت جامع ڪتاب ''حشراتيات جو تعارف'' شايع ڪيو، جنهن کي هن موضوع جو بنيادي متن سمجهيو وڃي ٿو. هن 1833ع ۾ لنڊن ۾ [[شاهي حشراتياتي سوسائٽي]] قائم ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي، جيڪا دنيا جي شروعاتي اهڙين سوسائٽين مان هڪ هئي؛ جڏهن تہ ان کان اڳ [[اوريلين سوسائٽي]] جهڙا ادارا 1740ع واري ڏهاڪي کان موجود هئا. 19هين صديءَ جي آخر ۾ زراعت ۽ نوآبادياتي واپار جي واڌ ”اقتصادي حشراتيات جي دور“ کي جنم ڏنو، جنهن سان يونيورسٽين جي واڌ ۽ حياتيات جي شعبي ۾ تربيت سان گڏ پيشيور حشراتياتي ماهر وجود ۾ آيا.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Elias, Scott A.|year=2014|title=A Brief History of the Changing Occupations and Demographics of Coleopterists from the 18th Through the 20th Century|journal=Journal of the History of Biology|volume=47|issue=2|pages=213–242|doi=10.1007/s10739-013-9365-9|jstor=43863376|pmid=23928824|s2cid=24812002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bq05ecMx-owC&amp;pg=PA27|title=Bugs and the Victorians|publisher=Yale University Press|author=Clark, John F.M.|year=2009|pages=26–27|isbn=978-0300150919}}&lt;/ref&gt;

19هين ۽ 20هين صديءَ دوران حشراتيات تيزيءَ سان ترقي ڪئي ۽ وڏي تعداد ۾ ماڻهن ان جو اڀياس ڪيو، جن ۾ [[چارلس ڊارون]]، [[ژان هينري فابر]]، [[ولاديمير نابوڪوف]]، [[ڪارل فون فريش]] (1973ع جو [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/medicine/laureates/1973/frisch-lecture.html|title=Karl von Frisch – Nobel Lecture: Decoding the Language of the Bee}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻه ڀيرا [[پلٽزر انعام]] ماڻيندڙ [[اي. او. ولسن]] جهڙيون مشهور شخصيتون شامل آهن.

عجائب گهرن ۾ مجموعن جي سنڀال ۽ تحقيقي مدد وسيلي ماڻهن جي حشراتياتي ماهر بڻجڻ جي پڻ هڪ تاريخ رهي آهي،&lt;ref name=&quot;Starrs NMNH&quot;&gt;{{cite web|last1=Starrs|first1=Siobhan|title=A Scientist and a Tinkerer – A Story in a Frame|url=http://nmnh.typepad.com/100years/2010/08/a-scientist-and-a-tinkerer-a-story-in-a-frame.html|website=National Museum of Natural History Unearthed|publisher=National Museum of Natural History|access-date=19 March 2017|date=10 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319195756/http://nmnh.typepad.com/100years/2010/08/a-scientist-and-a-tinkerer-a-story-in-a-frame.html|archive-date=19 March 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جيئن سمٿسونين جي [[قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر|قدرتي تاريخ جي قومي عجائب گهر]] ۾ [[سوفي لٽرلو]]. حشرات جي سڃاڻپ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ عام شوق بڻجي رهي آهي، جنهن ۾ [[پوپٽ]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Prudic |first1=KL |last2=McFarland |first2=KP |last3=Oliver |first3=JC |last4=Hutchinson |first4=RA |last5=Long |first5=EC |last6=Kerr |first6=JT |last7=Larrivée |first7=M |title=eButterfly: Leveraging Massive Online Citizen Science for Butterfly Conservation. |journal=Insects |date=18 May 2017 |volume=8 |issue=2 |page=53 |doi=10.3390/insects8020053 |doi-access=free |pmid=28524117 |pmc=5492067 }}&lt;/ref&gt; ۽ (نسبتاً گهٽ حد تائين) [[ڀنڀوري]] سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bried |first1=Jason |last2=Ries |first2=Leslie |last3=Smith |first3=Brenda |last4=Patten |first4=Michael |last5=Abbott |first5=John |last6=Ball-Damerow |first6=Joan |last7=Cannings |first7=Robert |last8=Cordero-Rivera |first8=Adolfo |last9=Córdoba-Aguilar |first9=Alex |last10=De Marco |first10=Paulo |last11=Dijkstra |first11=Klaas-Douwe |last12=Dolný |first12=Aleš |last13=van Grunsven |first13=Roy |last14=Halstead |first14=David |last15=Harabiš |first15=Filip |last16=Hassall |first16=Christopher |last17=Jeanmougin |first17=Martin |last18=Jones |first18=Colin |last19=Juen |first19=Leandro |last20=Kalkman |first20=Vincent |last21=Kietzka |first21=Gabriella |last22=Mazzacano |first22=Celeste Searles |last23=Orr |first23=Albert |last24=Perron |first24=Mary Ann |last25=Rocha-Ortega |first25=Maya |last26=Sahlén |first26=Göran |last27=Samways |first27=Michael |last28=Siepielski |first28=Adam |last29=Simaika |first29=John |last30=Suhling |first30=Frank |last31=Underhill |first31=Les |last32=White |first32=Erin |title=Towards Global Volunteer Monitoring of Odonate Abundance |journal=BioScience |date=16 October 2020 |volume=70 |issue=10 |pages=914–923 |doi=10.1093/biosci/biaa092 |url=https://academic.oup.com/bioscience/article/70/10/914/5899941?login=false|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

گهڻن حشرات کي آسانيءَ سان [[راڄ (حياتيات)|راڄ]] ۾ رکي سگهجي ٿو، جيئن [[هائيمينوپٽرا]] (ماکيءَ جون مکيون، ڀنڀوريون ۽ ماڪوڙيون) يا [[ڪوليوپٽرا]] (ڀونئر). تنهن هوندي بہ نسل يا جنس جي سطح تائين سڃاڻپ عام طور رڳو [[سڃاڻپ ڪنجي]] ۽ [[مونوگراف]] جي استعمال سان ممڪن هوندي آهي. جيئن تہ [[حشرات]] جي جماعت ۾ تمام وڏي تعداد ۾ جنسون آهن (رڳو ڀونئرن جون 330,000 کان وڌيڪ جنسون)، ۽ انهن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪندڙ خاصيتون عام ماڻهن لاءِ اڻڄاتل ۽ اڪثر تمام باريڪ هونديون آهن (يا خوردبيني کان سواءِ نظر ئي نه اينديون آهن)، تنهنڪري اها سڃاڻپ ماهرن لاءِ بہ گهڻو ڪري ڏکي هوندي آهي. انهيءَ سبب حشرات لاءِ [[خودڪار جنس سڃاڻپ]] جا نظام تيار ٿيا آهن، مثال طور ڊيزي، ايبس، اسپائڊا ۽ ڊرا-ونگ.
[[File:DSIR archive G23 175.jpg|thumb|ميداني علائقي ۾ نمونا گڏ ڪندڙ هڪ حشراتياتي ماهر.]]

== استعمال ==

=== جيتن جو ڪنٽرول ===
{{وڌيڪ معلومات|حشري جيتن جو ڪنٽرول}}
1994ع ۾ آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي جيتن جي ڪنٽرول واري صنعت لاءِ ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ اينٽومولاجسٽ (ACE) نالي هڪ نئون [[پيشيور سرٽيفڪيشن]] پروگرام شروع ڪيو. ”حقيقي حشراتياتي ماهر“ طور قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ عام طور اعليٰ ڊگري ضروري هوندي آهي، ۽ گهڻا حشراتياتي ماهر پي ايڇ ڊي ڪندا آهن. جيتوڻيڪ روايتي مفهوم ۾ اهي حقيقي حشراتياتي ماهر ناهن، پر اي سي اي سرٽيفڪيشن حاصل ڪندڙ ماڻهن کي ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر سڏي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;c855&quot;&gt;{{cite web | title=ACE Certification | website=ACE Certification | url=https://entocert.org/ace | access-date=2024-06-03}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي پاران هلندڙ ٻين سندي پروگرامن جون قابليتي گهرجون مختلف آهن. انهن پروگرامن ۾ عوامي صحت حشراتيات (PHE)، سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن (CIT) ۽ بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر (BCE) شامل آهن. عوامي صحت حشراتيات ۾ قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ اهڙن آرٿروپوڊن جي قسمن بابت امتحان پاس ڪرڻو پوندو آهي جيڪي بيماريون ڦهلائي سگهن ٿا ۽ طبي پيچيدگين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. انهن ماڻهن کي اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي پڻ ڏيڻي پوندي آهي. سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن بڻجڻ جي خواهشمندن کي جيتن جي انتظام ۾ لڳ ڀڳ 1 کان 4 سالن جو تجربو حاصل ڪرڻ ۽ لاڳاپيل ڄاڻ تي ٻڌل امتحان ڪاميابيءَ سان پاس ڪرڻو پوندو آهي. عوامي صحت حشراتيات وانگر انهن کي پڻ اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻي پوندي آهي ۽ جيت مار دوائن جي استعمال لاءِ منظور ٿيل هجڻ ضروري آهي. بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر بڻجڻ لاءِ ٻن امتحانن کي پاس ڪرڻ، اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻ ۽ هر 12 مهينن دوران مخصوص تعليمي گهرجون پوريون ڪرڻ ضروري آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Roster {{!}} Certification - Entomological Society of America |url=https://entocert.org/roster |access-date=2023-10-08 |website=entocert.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== عدالتي جاچ ===
{{مک|عدالتي حشراتيات}}
[[عدالتي حشراتيات]]، [[عدالتي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا لاشن يا ڏوهن جي واقعن وارن هنڌن جي آس پاس ملندڙ حشرات جو اڀياس ڪري ٿي. ان ۾ [[لاش]]ن تي عام طور ملندڙ حشرات جا قسم، انهن جا حياتياتي چڪر، مختلف ماحولن ۾ انهن جي موجودگي ۽ [[گلڻ سڙڻ]] سان گڏ حشرات جي مجموعن ۾ ايندڙ تبديلين جو اڀياس شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forensic Entomology |url=https://www.exploreforensics.co.uk/forensic-entomology.html#:~:text=Forensic%20entomologists%20study%20the%20kinds,has%20been%20there,%20if%20it |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223193439/http://exploreforensics.co.uk/forensic-entomology.html#:~:text=Forensic%20entomologists%20study%20the%20kinds,has%20been%20there,%20if%20it |url-status=usurped |archive-date=February 23, 2009 |access-date=2022-04-10 |work=Explore Forensics}}&lt;/ref&gt;

=== طب ===
{{مک|طبي حشراتيات}}
[[طبي حشراتيات]] انهن [[حشرو|حشرات]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] تي ڌيان ڏئي ٿي جيڪي انساني صحت تي اثرانداز ٿين ٿا. جانورن جي حشراتيات کي پڻ هن زمري ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ جانورن جون ڪيتريون بيماريون هڪ جنس کان ٻي جنس ڏانهن منتقل ٿي انساني صحت لاءِ خطرو بڻجي سگهن ٿيون، مثال طور ڍورن جي انسيفلائٽس. طبي حشراتيات ۾ بيمارين کي ڦهلائيندڙ آرٿروپوڊ [[ناقل (وبايات)|ناقلن]] جي رويي، ماحوليات ۽ [[وبايات]] بابت سائنسي تحقيق پڻ شامل آهي. ان سان گڏ عوامي تحفظ جي مفاد ۾ عام ماڻهن، مقامي ۽ رياستي عملدارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين تائين ڄاڻ پهچائڻ پڻ هن شعبي جو اهم حصو آهي.

== ذيلي شعبا ==
[[File:ENTO Museum Barcode.jpeg|thumb|پن سان لڳايل ڀونئر جي نموني تي مجموعي بارڪوڊ جو مثال]]
ڪيترائي حشراتياتي ماهر حشرات جي ڪنهن هڪ راڄ يا خاندان ۾ تخصص حاصل ڪندا آهن، ۽ انهن مان ڪيترن ئي ذيلي شعبن جا پنهنجا عام نالا آهن، جيڪي اڪثر (پر هميشه نه) لاڳاپيل گروهه جي سائنسي نالي مان ورتل هوندا آهن:

* [[ڪوليوپٽرولوجي]] – [[ڀونئر]]
* [[ڊپٽرولوجي]] – [[مک|مکيون]]
* [[اوڊوناٽولوجي]] – [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون ۽ ڊيمزل مکيون]]
* [[هيميپٽرولوجي]] – [[هيميپٽرا|حقيقي جيت]]
* [[آئيسوپٽرولوجي]] – [[اڏوهي]]
* [[ليپيڊوپٽرولوجي]] – [[پتنگ]] ۽ [[پوپٽ]]
* [[ميليٽولوجي]] (يا ''ايپيولوجي'') – [[ماکيءَ جي مک]]
* [[مرميڪولوجي]] – [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]]
* [[آرٿوپٽرولوجي]] – [[ماڪڙ]]، [[سانوڻ جيت]] وغيره
* [[ٽريڪوپٽرولوجي]] – [[ڪيڊس مکيون]]
* [[ويسپولوجي]] – سماجي [[ڀنڀوريون]]

== تنظيمون ==
ٻين سائنسي تخصصن وانگر حشراتياتي ماهرن جون بہ ڪيتريون مقامي، قومي ۽ بين الاقوامي تنظيمون آهن. مخصوص ذيلي شعبن ۾ تخصص رکندڙ تنظيمون پڻ موجود آهن.
* [[شوقين حشراتياتي ماهرن جي سوسائٽي]]
* [[برطانوي حشراتياتي ۽ قدرتي تاريخ سوسائٽي]]
* [[آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[ڪئناڊا جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[جاپان جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[ڪريفيلڊ حشراتياتي انجمن]]
* [[شاهي حشراتياتي سوسائٽي]]
* آسٽريليا جي حشراتياتي سوسائٽي&lt;ref&gt;[https://www.austentsoc.org.au/ Australian Entomological Society]&lt;/ref&gt;
* نيوزيلينڊ جي حشراتياتي سوسائٽي&lt;ref&gt;[https://ento.org.nz/ Entomological Society of New Zealand]&lt;/ref&gt;

== تحقيقي مجموعا ==
هي عجائب گهرن، يونيورسٽين يا تحقيقي ادارن ۾ رکيل چونڊ تمام وڏن حشري مجموعن جي فهرست آهي.

=== ايشيا ===
* [[هندستان جو حيوانياتي سروي]]، [[ڪولڪتا]]، [[هندستان]]
* [[هايڪ مرزايانس حشرات عجائب گهر]]، [[تهران]]، [[ايران]]

=== آفريڪا ===
* ناتال عجائب گهر، [[پيٽرميرٽزبرگ]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nmsa.org.za|title=KwaZulu-Natal Museum}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليشا ===
[[File:LU Entomology Museum DSC8583.jpeg|thumb|[[لنڪن يونيورسٽي حشراتياتي تحقيقي مجموعو|حشراتياتي تحقيقي مجموعو]]، [[لنڪن يونيورسٽي (نيوزيلينڊ)|لنڪن يونيورسٽي]]، نيوزيلينڊ، نگران [[جان ميرس]] سان گڏ]]
* سي ايس آءِ آر او آسٽريليائي قومي حشري مجموعو، [[ڪينبرا]]، [[آسٽريليا]]
* [[لنڪن يونيورسٽي حشراتياتي تحقيقي مجموعو]]، لنڪن، [[نيوزيلينڊ]]

=== يورپ ===
&lt;!-- مهرباني ڪري الف ب وار ترتيب برقرار رکو --&gt;
* باويريا جو رياستي حيوانياتي مجموعو، زولاجشي شٽاٽساملونگ ميونخ، [[ميونخ]]، [[جرمني]]
* [[قدرتي تاريخ عجائب گهر، لنڊن]]، [[برطانيا]]
* [[سينڪنبرگ جرمن حشراتياتي ادارو]]، ميونخيبيرگ، جرمني

=== گڏيل رياستون ===
* [[فلاڊيلفيا قدرتي سائنسز اڪيڊمي]]، [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا
* [[بوهارٽ حشراتياتي عجائب گهر]]، ڊيوس، ڪيليفورنيا
* [[حشراتيات جو شعبو، قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر]]، [[واشنگٽن ڊي سي]]
* [[حشراتياتي تحقيقي عجائب گهر]]، ريورسائيڊ، ڪيليفورنيا
* [[ايسگ حشراتياتي عجائب گهر]]، برڪلي، ڪيليفورنيا
* [[فراسٽ حشراتياتي عجائب گهر]]، يونيورسٽي پارڪ، پينسلوانيا
* [[اتر ڪيرولائنا اسٽيٽ يونيورسٽي حشري عجائب گهر]]، ريلي، اتر ڪيرولائنا

=== ڪئناڊا ===
* [[ڪئناڊا جو قدرتي عجائب گهر]]، [[اوٽاوا]]، [[اونٽاريو]]
* ڪئناڊا جو قومي حشرات، اراڪنڊ ۽ نيميٽوڊ مجموعو، [[ڪئناڊا جي زراعت ۽ زرعي خوراڪ]]، اوٽاوا، اونٽاريو
* ليمن حشراتياتي عجائب گهر، مونٽريال، ڪيوبيڪ
* جي. بي. والس/آر. اي. رافلي حشراتياتي عجائب گهر، ونيپيگ، مينيٽوبا
* گيلف يونيورسٽي حشري مجموعو، [[گيلف]]، [[اونٽاريو]]

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|حياتيات|حشرات}}
{{col div|colwidth=20em}}
* [[اراڪنڊيات]]
* [[قشرياتيات]]
* [[ثقافتي حشراتيات]]
* [[نسلي حشراتيات]]
* [[حشرات ۾ گرميءَ جو ضابطو]]
* [[ٽپال ٽڪلين تي حشرات]]
* [[حشراتياتي رسالن جي فهرست]]
* [[گهڻ پيريات]]
* [[حشراتيات جي وقتوار تاريخ – 1800–1850]]
* [[حشراتيات جي وقتوار تاريخ – 1850–1900]]
* [[1900ع کان پوءِ حشراتيات جي وقتوار تاريخ]]
{{colend}}</text>
      <sha1>ky1fr2n7nyxte3neuar6muyq1le98fu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413455</id>
      <parentid>413454</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24722" sha1="g0c861sqmwhxuvr3kwqnq85xiyogckq" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حشرات جو سائنسي اڀياس}}

{|align=right
|&lt;imagemap&gt;
File:Insecta Diversity.jpg|300px
rect 0 0 333 232 [[عام وڇون مک]]
rect 0 232 333 470 [[نيرو شهنشاهه]]
rect 0 696 333 470 [[ڪافي ماڪڙ]]
rect 0 928 333 700 [[يورپي ڪن ڪينئون]]
rect 0 1160 333 930 [[سرڪي واري مک]]
rect 0 1392 333 1160 [[جرمن ڀنڀوري]]

rect 666 0 333 232 [[مارچ ڀوري مئي مک]]
rect 666 232 333 470 [[ٻٽو ڍولچي]]
rect 666 696 333 470 [[ڪتي جو پسو]]
rect 666 928 333 700 [[قديم دنيا جو سوئيلوٽيل]]
rect 666 1160 333 930 [[يورپي مينٽس]]
rect 666 1392 333 1160 [[فلئيم فلپينيڪم]]

rect 999 0 666 232 [[مٿي جي جونءَ]]
rect 999 232 666 470 [[چاندي مک]]
rect 999 696 666 470 [[ڪرائسوپا پرلا]]
rect 999 928 666 700 [[يورپي هرڻ ڀونئر]]
rect 999 1160 666 930 [[اتر وارو فصل ڪٽيندڙ اڏوهي]]
rect 999 1392 666 1160 [[ڊائڪروسٽگما فليويپس]]
&lt;/imagemap&gt;{{center|مختلف راڄن سان تعلق رکندڙ حشرات جو تنوع}}
|}
'''حشراتيات'''، [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ ἔντομον (''éntomon'')، معنيٰ ”حشرو“، ۽ λόγος (''lógos'')، معنيٰ ”اڀياس“، مان نڪتل آهي،&lt;ref name=&quot;Liddell 1980&quot;&gt;{{cite book | author = [[هينري جارج لڊيل|لڊيل، هينري جارج]] and [[رابرٽ اسڪاٽ (ٻولي ماهر)|رابرٽ اسڪاٽ]] | year = 1980 | title = [[هڪ يوناني-انگريزي لغت]] | publisher = [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] | location = برطانيا | isbn = 0-19-910207-4| edition = مختصر }}&lt;/ref&gt; ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي جيڪا [[حشرو|حشرات]] جي اڀياس تي ڌيان ڏئي ٿي. حشراتيات جو اڀياس ڪندڙن کي '''حشراتيات جا ماهر''' چيو ويندو آهي. ماضيءَ ۾ ''حشري'' جو اصطلاح ايترو مخصوص نه هو، ۽ تاريخي طور حشراتيات جي وصف ۾ ٻين [[آرٿروپوڊ]] گروهن سان تعلق رکندڙ [[جانور]]ن، جهڙوڪ [[اراڪنڊ]]، [[گهڻ پيرا]] ۽ [[قشريات]] جو اڀياس پڻ شامل هو. آمريڪي انگريزيءَ ۾ هن شعبي کي انسڪٽالاجي پڻ چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ برطانوي انگريزيءَ ۾ انسڪٽالاجي مان مراد حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپن جو اڀياس آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/insectology |title=Insectology |publisher=Collins |website=www.collinsdictionary.com |access-date=8 November 2024 }}&lt;/ref&gt;

حشراتيات ذريعي حشرات جي 13 لک کان وڌيڪ [[جنس (حياتيات)|جنسن]] کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2009 |edition=2 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090519170802/http://www.environment.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species%2Dnumbers/index.html |url-status=dead |archive-date=2009-05-19 |access-date=2007-10-26 }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{For timeline}}
[[File:TRES18481.jpg|thumb|''حشراتياتي سوسائٽي جي ٽرانزيڪشنز''، 1848ع مان هڪ تختي]]
[[File:Compilation of 100 Trigonopterus species - 1742-9994-10-15-3.png|thumb|[[ڊي اين اي بارڪوڊنگ]] جي استعمال سان ''[[ٽريگونوپٽيرس]]'' جون هي 100 جنسون هڪ ئي وقت بيان ڪيون ويون.]]

حشراتيات جون پاڙون [[قبل از تاريخ]] دور کان وٺي لڳ ڀڳ سڀني انساني [[ثقافت]]ن ۾ ملن ٿيون، خاص طور [[زراعت]] جي حوالي سان (خاص ڪري [[حياتي ڪنٽرول]] ۽ [[ماکيءَ جي مک پالنا]]).&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Smith |first1=Edward H. |last2=Kennedy |first2=George G |title=Chapter 119 - History of Entomology |chapter=History of Entomology |encyclopedia=Encyclopedia of Insects (Second Edition) |date=2009 |pages=449–458 |doi=10.1016/B978-0-12-374144-8.00128-4 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374144-8 |editor1-last=Resh |editor1-first=Vincent H.|editor2-last=Cardé |editor2-first=Ring T.}}&lt;/ref&gt; رومي فطري فلسفي [[پليني بزرگ]] (23–79ع) حشرات جي قسمن بابت هڪ ڪتاب لکيو،&lt;ref&gt;{{citation|title=Naturalis Historia|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D11}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ [[ڪوفي نحوين|ڪوفي]] عالم [[ابن الاعرابي]] (760–845ع) مکين بابت ''ڪتاب الذباب'' ({{lang|ar|كتاب الذباب}}) لکيو. تنهن هوندي بہ جديد مفهوم ۾ سائنسي اڀياس نسبتاً تازو، 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;Antonio Saltini, ''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984–89, {{ISBN|88-206-2412-5}}, {{ISBN|88-206-2413-3}}, {{ISBN|88-206-2414-1}}, {{ISBN|88-206-2415-X}}&lt;/ref&gt; [[اوليسي آلڊرووانڊي]] جو {{lang|la|De Animalibus Insectis}} (حشري جانورن بابت) 1602ع ۾ شايع ٿيو. خوردبيني ماهر [[يان سوامرڊام]] ''حشرات جي تاريخ'' شايع ڪئي، جنهن ۾ هن حشرات جي توليدي عضون ۽ [[ڪايا پلٽ (حياتيات)|ڪايا پلٽ]] کي صحيح نموني بيان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Entomology |date=21 March 2024 |url=https://www.britannica.com/science/entomology |publisher=Encyclopaedia Britannica}}&lt;/ref&gt; 1705ع ۾ [[ماريا سيبيلا ميريئن]] [[ڊچ سورينام]] جي استوائي حشرات بابت {{lang|la|Metamorphosis Insectorum Surinamensium}} نالي ڪتاب شايع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Lepidoptera, moths and butterflies: Evolution, Systematics and Biogeography |last=Kristensen |first=Niels P. |editor= Kristensen, Niels P.|series=Volume 4, Part 35 of Handbuch der Zoologie:Eine Naturgeschichte der Stämme des Tierreiches. Arthropoda: Insecta|year=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015704-8 |page= 1 |chapter=Historical Introduction}}&lt;/ref&gt;

جنسن جي نالن ۽ درجابنديءَ سان لاڳاپيل شروعاتي حشراتياتي ڪم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[عجائبات جي الماري|عجائبات جون الماريون]] رکڻ جي رواج سان ڳنڍيل هئا. گڏ ڪرڻ جي هن شوق سبب قدرتي تاريخ جون سوسائٽيون قائم ٿيون، ذاتي مجموعن جون نمائشون لڳيون ۽ نون جنسن جي دستاويزبندي ۽ علمي رابطن کي محفوظ ڪرڻ لاءِ رسالا شايع ٿيڻ لڳا. ڪيترائي گڏ ڪندڙ امير طبقي سان تعلق رکندا هئا ۽ دنيا جي مختلف علائقن جي گڏ ڪندڙن ۽ واپارين وچ ۾ هڪ واپار پڻ وجود ۾ آيو. هن دور کي ”دلير حشراتيات جو دور“ چيو ويو آهي. [[وليم ڪربي (حشراتيات جو ماهر)|وليم ڪربي]] کي انگلينڊ ۾ وڏي پيماني تي حشراتيات جو باني سمجهيو وڃي ٿو. [[وليم اسپينس (حشراتيات جو ماهر)|وليم اسپينس]] سان گڏجي هن حشراتيات بابت جامع ڪتاب ''حشراتيات جو تعارف'' شايع ڪيو، جنهن کي هن موضوع جو بنيادي متن سمجهيو وڃي ٿو. هن 1833ع ۾ لنڊن ۾ [[شاهي حشراتياتي سوسائٽي]] قائم ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي، جيڪا دنيا جي شروعاتي اهڙين سوسائٽين مان هڪ هئي؛ جڏهن تہ ان کان اڳ [[اوريلين سوسائٽي]] جهڙا ادارا 1740ع واري ڏهاڪي کان موجود هئا. 19هين صديءَ جي آخر ۾ زراعت ۽ نوآبادياتي واپار جي واڌ ”اقتصادي حشراتيات جي دور“ کي جنم ڏنو، جنهن سان يونيورسٽين جي واڌ ۽ حياتيات جي شعبي ۾ تربيت سان گڏ پيشيور حشراتياتي ماهر وجود ۾ آيا.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Elias, Scott A.|year=2014|title=A Brief History of the Changing Occupations and Demographics of Coleopterists from the 18th Through the 20th Century|journal=Journal of the History of Biology|volume=47|issue=2|pages=213–242|doi=10.1007/s10739-013-9365-9|jstor=43863376|pmid=23928824|s2cid=24812002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bq05ecMx-owC&amp;pg=PA27|title=Bugs and the Victorians|publisher=Yale University Press|author=Clark, John F.M.|year=2009|pages=26–27|isbn=978-0300150919}}&lt;/ref&gt;

19هين ۽ 20هين صديءَ دوران حشراتيات تيزيءَ سان ترقي ڪئي ۽ وڏي تعداد ۾ ماڻهن ان جو اڀياس ڪيو، جن ۾ [[چارلس ڊارون]]، [[ژان هينري فابر]]، [[ولاديمير نابوڪوف]]، [[ڪارل فون فريش]] (1973ع جو [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/medicine/laureates/1973/frisch-lecture.html|title=Karl von Frisch – Nobel Lecture: Decoding the Language of the Bee}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻه ڀيرا [[پلٽزر انعام]] ماڻيندڙ [[اي. او. ولسن]] جهڙيون مشهور شخصيتون شامل آهن.

عجائب گهرن ۾ مجموعن جي سنڀال ۽ تحقيقي مدد وسيلي ماڻهن جي حشراتياتي ماهر بڻجڻ جي پڻ هڪ تاريخ رهي آهي،&lt;ref name=&quot;Starrs NMNH&quot;&gt;{{cite web|last1=Starrs|first1=Siobhan|title=A Scientist and a Tinkerer – A Story in a Frame|url=http://nmnh.typepad.com/100years/2010/08/a-scientist-and-a-tinkerer-a-story-in-a-frame.html|website=National Museum of Natural History Unearthed|publisher=National Museum of Natural History|access-date=19 March 2017|date=10 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319195756/http://nmnh.typepad.com/100years/2010/08/a-scientist-and-a-tinkerer-a-story-in-a-frame.html|archive-date=19 March 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جيئن سمٿسونين جي [[قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر|قدرتي تاريخ جي قومي عجائب گهر]] ۾ [[سوفي لٽرلو]]. حشرات جي سڃاڻپ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ عام شوق بڻجي رهي آهي، جنهن ۾ [[پوپٽ]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Prudic |first1=KL |last2=McFarland |first2=KP |last3=Oliver |first3=JC |last4=Hutchinson |first4=RA |last5=Long |first5=EC |last6=Kerr |first6=JT |last7=Larrivée |first7=M |title=eButterfly: Leveraging Massive Online Citizen Science for Butterfly Conservation. |journal=Insects |date=18 May 2017 |volume=8 |issue=2 |page=53 |doi=10.3390/insects8020053 |doi-access=free |pmid=28524117 |pmc=5492067 }}&lt;/ref&gt; ۽ (نسبتاً گهٽ حد تائين) [[ڀنڀوري]] سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bried |first1=Jason |last2=Ries |first2=Leslie |last3=Smith |first3=Brenda |last4=Patten |first4=Michael |last5=Abbott |first5=John |last6=Ball-Damerow |first6=Joan |last7=Cannings |first7=Robert |last8=Cordero-Rivera |first8=Adolfo |last9=Córdoba-Aguilar |first9=Alex |last10=De Marco |first10=Paulo |last11=Dijkstra |first11=Klaas-Douwe |last12=Dolný |first12=Aleš |last13=van Grunsven |first13=Roy |last14=Halstead |first14=David |last15=Harabiš |first15=Filip |last16=Hassall |first16=Christopher |last17=Jeanmougin |first17=Martin |last18=Jones |first18=Colin |last19=Juen |first19=Leandro |last20=Kalkman |first20=Vincent |last21=Kietzka |first21=Gabriella |last22=Mazzacano |first22=Celeste Searles |last23=Orr |first23=Albert |last24=Perron |first24=Mary Ann |last25=Rocha-Ortega |first25=Maya |last26=Sahlén |first26=Göran |last27=Samways |first27=Michael |last28=Siepielski |first28=Adam |last29=Simaika |first29=John |last30=Suhling |first30=Frank |last31=Underhill |first31=Les |last32=White |first32=Erin |title=Towards Global Volunteer Monitoring of Odonate Abundance |journal=BioScience |date=16 October 2020 |volume=70 |issue=10 |pages=914–923 |doi=10.1093/biosci/biaa092 |url=https://academic.oup.com/bioscience/article/70/10/914/5899941?login=false|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

گهڻن حشرات کي آسانيءَ سان [[راڄ (حياتيات)|راڄ]] ۾ رکي سگهجي ٿو، جيئن [[هائيمينوپٽرا]] (ماکيءَ جون مکيون، ڀنڀوريون ۽ ماڪوڙيون) يا [[ڪوليوپٽرا]] (ڀونئر). تنهن هوندي بہ نسل يا جنس جي سطح تائين سڃاڻپ عام طور رڳو [[سڃاڻپ ڪنجي]] ۽ [[مونوگراف]] جي استعمال سان ممڪن هوندي آهي. جيئن تہ [[حشرات]] جي جماعت ۾ تمام وڏي تعداد ۾ جنسون آهن (رڳو ڀونئرن جون 330,000 کان وڌيڪ جنسون)، ۽ انهن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪندڙ خاصيتون عام ماڻهن لاءِ اڻڄاتل ۽ اڪثر تمام باريڪ هونديون آهن (يا خوردبيني کان سواءِ نظر ئي نه اينديون آهن)، تنهنڪري اها سڃاڻپ ماهرن لاءِ بہ گهڻو ڪري ڏکي هوندي آهي. انهيءَ سبب حشرات لاءِ [[خودڪار جنس سڃاڻپ]] جا نظام تيار ٿيا آهن، مثال طور ڊيزي، ايبس، اسپائڊا ۽ ڊرا-ونگ.
[[File:DSIR archive G23 175.jpg|thumb|ميداني علائقي ۾ نمونا گڏ ڪندڙ هڪ حشراتياتي ماهر.]]

== استعمال ==

=== جيتن جو ڪنٽرول ===
{{وڌيڪ معلومات|حشري جيتن جو ڪنٽرول}}
1994ع ۾ آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي جيتن جي ڪنٽرول واري صنعت لاءِ ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ اينٽومولاجسٽ (ACE) نالي هڪ نئون [[پيشيور سرٽيفڪيشن]] پروگرام شروع ڪيو. ”حقيقي حشراتياتي ماهر“ طور قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ عام طور اعليٰ ڊگري ضروري هوندي آهي، ۽ گهڻا حشراتياتي ماهر پي ايڇ ڊي ڪندا آهن. جيتوڻيڪ روايتي مفهوم ۾ اهي حقيقي حشراتياتي ماهر ناهن، پر اي سي اي سرٽيفڪيشن حاصل ڪندڙ ماڻهن کي ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر سڏي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;c855&quot;&gt;{{cite web | title=ACE Certification | website=ACE Certification | url=https://entocert.org/ace | access-date=2024-06-03}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي پاران هلندڙ ٻين سندي پروگرامن جون قابليتي گهرجون مختلف آهن. انهن پروگرامن ۾ عوامي صحت حشراتيات (PHE)، سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن (CIT) ۽ بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر (BCE) شامل آهن. عوامي صحت حشراتيات ۾ قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ اهڙن آرٿروپوڊن جي قسمن بابت امتحان پاس ڪرڻو پوندو آهي جيڪي بيماريون ڦهلائي سگهن ٿا ۽ طبي پيچيدگين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. انهن ماڻهن کي اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي پڻ ڏيڻي پوندي آهي. سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن بڻجڻ جي خواهشمندن کي جيتن جي انتظام ۾ لڳ ڀڳ 1 کان 4 سالن جو تجربو حاصل ڪرڻ ۽ لاڳاپيل ڄاڻ تي ٻڌل امتحان ڪاميابيءَ سان پاس ڪرڻو پوندو آهي. عوامي صحت حشراتيات وانگر انهن کي پڻ اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻي پوندي آهي ۽ جيت مار دوائن جي استعمال لاءِ منظور ٿيل هجڻ ضروري آهي. بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر بڻجڻ لاءِ ٻن امتحانن کي پاس ڪرڻ، اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻ ۽ هر 12 مهينن دوران مخصوص تعليمي گهرجون پوريون ڪرڻ ضروري آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Roster {{!}} Certification - Entomological Society of America |url=https://entocert.org/roster |access-date=2023-10-08 |website=entocert.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== عدالتي جاچ ===
{{مک|عدالتي حشراتيات}}
[[عدالتي حشراتيات]]، [[عدالتي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا لاشن يا ڏوهن جي واقعن وارن هنڌن جي آس پاس ملندڙ حشرات جو اڀياس ڪري ٿي. ان ۾ [[لاش]]ن تي عام طور ملندڙ حشرات جا قسم، انهن جا حياتياتي چڪر، مختلف ماحولن ۾ انهن جي موجودگي ۽ [[گلڻ سڙڻ]] سان گڏ حشرات جي مجموعن ۾ ايندڙ تبديلين جو اڀياس شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forensic Entomology |url=https://www.exploreforensics.co.uk/forensic-entomology.html#:~:text=Forensic%20entomologists%20study%20the%20kinds,has%20been%20there,%20if%20it |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223193439/http://exploreforensics.co.uk/forensic-entomology.html#:~:text=Forensic%20entomologists%20study%20the%20kinds,has%20been%20there,%20if%20it |url-status=usurped |archive-date=February 23, 2009 |access-date=2022-04-10 |work=Explore Forensics}}&lt;/ref&gt;

=== طب ===
{{مک|طبي حشراتيات}}
[[طبي حشراتيات]] انهن [[حشرو|حشرات]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] تي ڌيان ڏئي ٿي جيڪي انساني صحت تي اثرانداز ٿين ٿا. جانورن جي حشراتيات کي پڻ هن زمري ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ جانورن جون ڪيتريون بيماريون هڪ جنس کان ٻي جنس ڏانهن منتقل ٿي انساني صحت لاءِ خطرو بڻجي سگهن ٿيون، مثال طور ڍورن جي انسيفلائٽس. طبي حشراتيات ۾ بيمارين کي ڦهلائيندڙ آرٿروپوڊ [[ناقل (وبايات)|ناقلن]] جي رويي، ماحوليات ۽ [[وبايات]] بابت سائنسي تحقيق پڻ شامل آهي. ان سان گڏ عوامي تحفظ جي مفاد ۾ عام ماڻهن، مقامي ۽ رياستي عملدارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين تائين ڄاڻ پهچائڻ پڻ هن شعبي جو اهم حصو آهي.

== ذيلي شعبا ==
[[File:ENTO Museum Barcode.jpeg|thumb|پن سان لڳايل ڀونئر جي نموني تي مجموعي بارڪوڊ جو مثال]]
ڪيترائي حشراتياتي ماهر حشرات جي ڪنهن هڪ راڄ يا خاندان ۾ تخصص حاصل ڪندا آهن، ۽ انهن مان ڪيترن ئي ذيلي شعبن جا پنهنجا عام نالا آهن، جيڪي اڪثر (پر هميشه نه) لاڳاپيل گروهه جي سائنسي نالي مان ورتل هوندا آهن:

* [[ڪوليوپٽرولوجي]] – [[ڀونئر]]
* [[ڊپٽرولوجي]] – [[مک|مکيون]]
* [[اوڊوناٽولوجي]] – [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون ۽ ڊيمزل مکيون]]
* [[هيميپٽرولوجي]] – [[هيميپٽرا|حقيقي جيت]]
* [[آئيسوپٽرولوجي]] – [[اڏوهي]]
* [[ليپيڊوپٽرولوجي]] – [[پتنگ]] ۽ [[پوپٽ]]
* [[ميليٽولوجي]] (يا ''ايپيولوجي'') – [[ماکيءَ جي مک]]
* [[مرميڪولوجي]] – [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]]
* [[آرٿوپٽرولوجي]] – [[ماڪڙ]]، [[سانوڻ جيت]] وغيره
* [[ٽريڪوپٽرولوجي]] – [[ڪيڊس مکيون]]
* [[ويسپولوجي]] – سماجي [[ڀنڀوريون]]

== تنظيمون ==
ٻين سائنسي تخصصن وانگر حشراتياتي ماهرن جون بہ ڪيتريون مقامي، قومي ۽ بين الاقوامي تنظيمون آهن. مخصوص ذيلي شعبن ۾ تخصص رکندڙ تنظيمون پڻ موجود آهن.
* [[شوقين حشراتياتي ماهرن جي سوسائٽي]]
* [[برطانوي حشراتياتي ۽ قدرتي تاريخ سوسائٽي]]
* [[آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[ڪئناڊا جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[جاپان جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[ڪريفيلڊ حشراتياتي انجمن]]
* [[شاهي حشراتياتي سوسائٽي]]
* آسٽريليا جي حشراتياتي سوسائٽي&lt;ref&gt;[https://www.austentsoc.org.au/ Australian Entomological Society]&lt;/ref&gt;
* نيوزيلينڊ جي حشراتياتي سوسائٽي&lt;ref&gt;[https://ento.org.nz/ Entomological Society of New Zealand]&lt;/ref&gt;

== تحقيقي مجموعا ==
هي عجائب گهرن، يونيورسٽين يا تحقيقي ادارن ۾ رکيل چونڊ تمام وڏن حشري مجموعن جي فهرست آهي.

=== ايشيا ===
* [[هندستان جو حيوانياتي سروي]]، [[ڪولڪتا]]، [[هندستان]]
* [[هايڪ مرزايانس حشرات عجائب گهر]]، [[تهران]]، [[ايران]]

=== آفريڪا ===
* ناتال عجائب گهر، [[پيٽرميرٽزبرگ]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nmsa.org.za|title=KwaZulu-Natal Museum}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليشا ===
[[File:LU Entomology Museum DSC8583.jpeg|thumb|[[لنڪن يونيورسٽي حشراتياتي تحقيقي مجموعو|حشراتياتي تحقيقي مجموعو]]، [[لنڪن يونيورسٽي (نيوزيلينڊ)|لنڪن يونيورسٽي]]، نيوزيلينڊ، نگران [[جان ميرس]] سان گڏ]]
* سي ايس آءِ آر او آسٽريليائي قومي حشري مجموعو، [[ڪينبرا]]، [[آسٽريليا]]
* [[لنڪن يونيورسٽي حشراتياتي تحقيقي مجموعو]]، لنڪن، [[نيوزيلينڊ]]

=== يورپ ===
&lt;!-- مهرباني ڪري الف ب وار ترتيب برقرار رکو --&gt;
* باويريا جو رياستي حيوانياتي مجموعو، زولاجشي شٽاٽساملونگ ميونخ، [[ميونخ]]، [[جرمني]]
* [[قدرتي تاريخ عجائب گهر، لنڊن]]، [[برطانيا]]
* [[سينڪنبرگ جرمن حشراتياتي ادارو]]، ميونخيبيرگ، جرمني

=== گڏيل رياستون ===
* [[فلاڊيلفيا قدرتي سائنسز اڪيڊمي]]، [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا
* [[بوهارٽ حشراتياتي عجائب گهر]]، ڊيوس، ڪيليفورنيا
* [[حشراتيات جو شعبو، قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر]]، [[واشنگٽن ڊي سي]]
* [[حشراتياتي تحقيقي عجائب گهر]]، ريورسائيڊ، ڪيليفورنيا
* [[ايسگ حشراتياتي عجائب گهر]]، برڪلي، ڪيليفورنيا
* [[فراسٽ حشراتياتي عجائب گهر]]، يونيورسٽي پارڪ، پينسلوانيا
* [[اتر ڪيرولائنا اسٽيٽ يونيورسٽي حشري عجائب گهر]]، ريلي، اتر ڪيرولائنا

=== ڪئناڊا ===
* [[ڪئناڊا جو قدرتي عجائب گهر]]، [[اوٽاوا]]، [[اونٽاريو]]
* ڪئناڊا جو قومي حشرات، اراڪنڊ ۽ نيميٽوڊ مجموعو، [[ڪئناڊا جي زراعت ۽ زرعي خوراڪ]]، اوٽاوا، اونٽاريو
* ليمن حشراتياتي عجائب گهر، مونٽريال، ڪيوبيڪ
* جي. بي. والس/آر. اي. رافلي حشراتياتي عجائب گهر، ونيپيگ، مينيٽوبا
* گيلف يونيورسٽي حشري مجموعو، [[گيلف]]، [[اونٽاريو]]

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|حياتيات|حشرات}}
{{col div|colwidth=20em}}
* [[اراڪنڊيات]]
* [[قشرياتيات]]
* [[ثقافتي حشراتيات]]
* [[نسلي حشراتيات]]
* [[حشرات ۾ گرميءَ جو ضابطو]]
* [[ٽپال ٽڪلين تي حشرات]]
* [[حشراتياتي رسالن جي فهرست]]
* [[گهڻ پيريات]]
* [[حشراتيات جي وقتوار تاريخ – 1800–1850]]
* [[حشراتيات جي وقتوار تاريخ – 1850–1900]]
* [[1900ع کان پوءِ حشراتيات جي وقتوار تاريخ]]
{{colend}}

==حوالا==</text>
      <sha1>g0c861sqmwhxuvr3kwqnq85xiyogckq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413458</id>
      <parentid>413455</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24800" sha1="gycyo545hoqr0uezcog6zdqull51ui4" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حشرات جو سائنسي اڀياس}}

{|align=right
|&lt;imagemap&gt;
File:Insecta Diversity.jpg|300px
rect 0 0 333 232 [[عام وڇون مک]]
rect 0 232 333 470 [[نيرو شهنشاهه]]
rect 0 696 333 470 [[ڪافي ماڪڙ]]
rect 0 928 333 700 [[يورپي ڪن ڪينئون]]
rect 0 1160 333 930 [[سرڪي واري مک]]
rect 0 1392 333 1160 [[جرمن ڀنڀوري]]

rect 666 0 333 232 [[مارچ ڀوري مئي مک]]
rect 666 232 333 470 [[ٻٽو ڍولچي]]
rect 666 696 333 470 [[ڪتي جو پسو]]
rect 666 928 333 700 [[قديم دنيا جو سوئيلوٽيل]]
rect 666 1160 333 930 [[يورپي مينٽس]]
rect 666 1392 333 1160 [[فلئيم فلپينيڪم]]

rect 999 0 666 232 [[مٿي جي جونءَ]]
rect 999 232 666 470 [[چاندي مک]]
rect 999 696 666 470 [[ڪرائسوپا پرلا]]
rect 999 928 666 700 [[يورپي هرڻ ڀونئر]]
rect 999 1160 666 930 [[اتر وارو فصل ڪٽيندڙ اڏوهي]]
rect 999 1392 666 1160 [[ڊائڪروسٽگما فليويپس]]
&lt;/imagemap&gt;{{center|مختلف راڄن سان تعلق رکندڙ حشرات جو تنوع}}
|}
'''حشراتيات''' يا '''اينٽمالاجي''' ([[انگريزي]]: '''Entomology'''): [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ ἔντομον (''éntomon'')، معنيٰ ”حشرو“ یا جيت، ۽ λόγος (''lógos'')، معنيٰ ”اڀياس“، مان نڪتل آهي،&lt;ref name=&quot;Liddell 1980&quot;&gt;{{cite book | author = [[هينري جارج لڊيل|لڊيل، هينري جارج]] and [[رابرٽ اسڪاٽ (ٻولي ماهر)|رابرٽ اسڪاٽ]] | year = 1980 | title = [[هڪ يوناني-انگريزي لغت]] | publisher = [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] | location = برطانيا | isbn = 0-19-910207-4| edition = مختصر }}&lt;/ref&gt; ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي جيڪا [[جيت|جيتن]] جي اڀياس تي ڌيان ڏئي ٿي. حشراتيات جو اڀياس ڪندڙن کي '''حشراتيات جا ماهر''' چيو ويندو آهي. ماضيءَ ۾ ''حشري'' جو اصطلاح ايترو مخصوص نه هو، ۽ تاريخي طور حشراتيات جي وصف ۾ ٻين [[آرٿروپوڊ]] گروهن سان تعلق رکندڙ [[جانور]]ن، جهڙوڪ [[اراڪنڊ]]، [[گهڻ پيرا]] ۽ [[قشريات]] جو اڀياس پڻ شامل هو. آمريڪي انگريزيءَ ۾ هن شعبي کي انسڪٽالاجي پڻ چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ برطانوي انگريزيءَ ۾ انسڪٽالاجي مان مراد حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپن جو اڀياس آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/insectology |title=Insectology |publisher=Collins |website=www.collinsdictionary.com |access-date=8 November 2024 }}&lt;/ref&gt;

حشراتيات ذريعي حشرات جي 13 لک کان وڌيڪ [[جنس (حياتيات)|جنسن]] کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2009 |edition=2 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090519170802/http://www.environment.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species%2Dnumbers/index.html |url-status=dead |archive-date=2009-05-19 |access-date=2007-10-26 }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{For timeline}}
[[File:TRES18481.jpg|thumb|''حشراتياتي سوسائٽي جي ٽرانزيڪشنز''، 1848ع مان هڪ تختي]]
[[File:Compilation of 100 Trigonopterus species - 1742-9994-10-15-3.png|thumb|[[ڊي اين اي بارڪوڊنگ]] جي استعمال سان ''[[ٽريگونوپٽيرس]]'' جون هي 100 جنسون هڪ ئي وقت بيان ڪيون ويون.]]

حشراتيات جون پاڙون [[قبل از تاريخ]] دور کان وٺي لڳ ڀڳ سڀني انساني [[ثقافت]]ن ۾ ملن ٿيون، خاص طور [[زراعت]] جي حوالي سان (خاص ڪري [[حياتي ڪنٽرول]] ۽ [[ماکيءَ جي مک پالنا]]).&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Smith |first1=Edward H. |last2=Kennedy |first2=George G |title=Chapter 119 - History of Entomology |chapter=History of Entomology |encyclopedia=Encyclopedia of Insects (Second Edition) |date=2009 |pages=449–458 |doi=10.1016/B978-0-12-374144-8.00128-4 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374144-8 |editor1-last=Resh |editor1-first=Vincent H.|editor2-last=Cardé |editor2-first=Ring T.}}&lt;/ref&gt; رومي فطري فلسفي [[پليني بزرگ]] (23–79ع) حشرات جي قسمن بابت هڪ ڪتاب لکيو،&lt;ref&gt;{{citation|title=Naturalis Historia|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D11}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ [[ڪوفي نحوين|ڪوفي]] عالم [[ابن الاعرابي]] (760–845ع) مکين بابت ''ڪتاب الذباب'' ({{lang|ar|كتاب الذباب}}) لکيو. تنهن هوندي بہ جديد مفهوم ۾ سائنسي اڀياس نسبتاً تازو، 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;Antonio Saltini, ''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984–89, {{ISBN|88-206-2412-5}}, {{ISBN|88-206-2413-3}}, {{ISBN|88-206-2414-1}}, {{ISBN|88-206-2415-X}}&lt;/ref&gt; [[اوليسي آلڊرووانڊي]] جو {{lang|la|De Animalibus Insectis}} (حشري جانورن بابت) 1602ع ۾ شايع ٿيو. خوردبيني ماهر [[يان سوامرڊام]] ''حشرات جي تاريخ'' شايع ڪئي، جنهن ۾ هن حشرات جي توليدي عضون ۽ [[ڪايا پلٽ (حياتيات)|ڪايا پلٽ]] کي صحيح نموني بيان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Entomology |date=21 March 2024 |url=https://www.britannica.com/science/entomology |publisher=Encyclopaedia Britannica}}&lt;/ref&gt; 1705ع ۾ [[ماريا سيبيلا ميريئن]] [[ڊچ سورينام]] جي استوائي حشرات بابت {{lang|la|Metamorphosis Insectorum Surinamensium}} نالي ڪتاب شايع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Lepidoptera, moths and butterflies: Evolution, Systematics and Biogeography |last=Kristensen |first=Niels P. |editor= Kristensen, Niels P.|series=Volume 4, Part 35 of Handbuch der Zoologie:Eine Naturgeschichte der Stämme des Tierreiches. Arthropoda: Insecta|year=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015704-8 |page= 1 |chapter=Historical Introduction}}&lt;/ref&gt;

جنسن جي نالن ۽ درجابنديءَ سان لاڳاپيل شروعاتي حشراتياتي ڪم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[عجائبات جي الماري|عجائبات جون الماريون]] رکڻ جي رواج سان ڳنڍيل هئا. گڏ ڪرڻ جي هن شوق سبب قدرتي تاريخ جون سوسائٽيون قائم ٿيون، ذاتي مجموعن جون نمائشون لڳيون ۽ نون جنسن جي دستاويزبندي ۽ علمي رابطن کي محفوظ ڪرڻ لاءِ رسالا شايع ٿيڻ لڳا. ڪيترائي گڏ ڪندڙ امير طبقي سان تعلق رکندا هئا ۽ دنيا جي مختلف علائقن جي گڏ ڪندڙن ۽ واپارين وچ ۾ هڪ واپار پڻ وجود ۾ آيو. هن دور کي ”دلير حشراتيات جو دور“ چيو ويو آهي. [[وليم ڪربي (حشراتيات جو ماهر)|وليم ڪربي]] کي انگلينڊ ۾ وڏي پيماني تي حشراتيات جو باني سمجهيو وڃي ٿو. [[وليم اسپينس (حشراتيات جو ماهر)|وليم اسپينس]] سان گڏجي هن حشراتيات بابت جامع ڪتاب ''حشراتيات جو تعارف'' شايع ڪيو، جنهن کي هن موضوع جو بنيادي متن سمجهيو وڃي ٿو. هن 1833ع ۾ لنڊن ۾ [[شاهي حشراتياتي سوسائٽي]] قائم ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي، جيڪا دنيا جي شروعاتي اهڙين سوسائٽين مان هڪ هئي؛ جڏهن تہ ان کان اڳ [[اوريلين سوسائٽي]] جهڙا ادارا 1740ع واري ڏهاڪي کان موجود هئا. 19هين صديءَ جي آخر ۾ زراعت ۽ نوآبادياتي واپار جي واڌ ”اقتصادي حشراتيات جي دور“ کي جنم ڏنو، جنهن سان يونيورسٽين جي واڌ ۽ حياتيات جي شعبي ۾ تربيت سان گڏ پيشيور حشراتياتي ماهر وجود ۾ آيا.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Elias, Scott A.|year=2014|title=A Brief History of the Changing Occupations and Demographics of Coleopterists from the 18th Through the 20th Century|journal=Journal of the History of Biology|volume=47|issue=2|pages=213–242|doi=10.1007/s10739-013-9365-9|jstor=43863376|pmid=23928824|s2cid=24812002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bq05ecMx-owC&amp;pg=PA27|title=Bugs and the Victorians|publisher=Yale University Press|author=Clark, John F.M.|year=2009|pages=26–27|isbn=978-0300150919}}&lt;/ref&gt;

19هين ۽ 20هين صديءَ دوران حشراتيات تيزيءَ سان ترقي ڪئي ۽ وڏي تعداد ۾ ماڻهن ان جو اڀياس ڪيو، جن ۾ [[چارلس ڊارون]]، [[ژان هينري فابر]]، [[ولاديمير نابوڪوف]]، [[ڪارل فون فريش]] (1973ع جو [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/medicine/laureates/1973/frisch-lecture.html|title=Karl von Frisch – Nobel Lecture: Decoding the Language of the Bee}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻه ڀيرا [[پلٽزر انعام]] ماڻيندڙ [[اي. او. ولسن]] جهڙيون مشهور شخصيتون شامل آهن.

عجائب گهرن ۾ مجموعن جي سنڀال ۽ تحقيقي مدد وسيلي ماڻهن جي حشراتياتي ماهر بڻجڻ جي پڻ هڪ تاريخ رهي آهي،&lt;ref name=&quot;Starrs NMNH&quot;&gt;{{cite web|last1=Starrs|first1=Siobhan|title=A Scientist and a Tinkerer – A Story in a Frame|url=http://nmnh.typepad.com/100years/2010/08/a-scientist-and-a-tinkerer-a-story-in-a-frame.html|website=National Museum of Natural History Unearthed|publisher=National Museum of Natural History|access-date=19 March 2017|date=10 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319195756/http://nmnh.typepad.com/100years/2010/08/a-scientist-and-a-tinkerer-a-story-in-a-frame.html|archive-date=19 March 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جيئن سمٿسونين جي [[قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر|قدرتي تاريخ جي قومي عجائب گهر]] ۾ [[سوفي لٽرلو]]. حشرات جي سڃاڻپ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ عام شوق بڻجي رهي آهي، جنهن ۾ [[پوپٽ]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Prudic |first1=KL |last2=McFarland |first2=KP |last3=Oliver |first3=JC |last4=Hutchinson |first4=RA |last5=Long |first5=EC |last6=Kerr |first6=JT |last7=Larrivée |first7=M |title=eButterfly: Leveraging Massive Online Citizen Science for Butterfly Conservation. |journal=Insects |date=18 May 2017 |volume=8 |issue=2 |page=53 |doi=10.3390/insects8020053 |doi-access=free |pmid=28524117 |pmc=5492067 }}&lt;/ref&gt; ۽ (نسبتاً گهٽ حد تائين) [[ڀنڀوري]] سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bried |first1=Jason |last2=Ries |first2=Leslie |last3=Smith |first3=Brenda |last4=Patten |first4=Michael |last5=Abbott |first5=John |last6=Ball-Damerow |first6=Joan |last7=Cannings |first7=Robert |last8=Cordero-Rivera |first8=Adolfo |last9=Córdoba-Aguilar |first9=Alex |last10=De Marco |first10=Paulo |last11=Dijkstra |first11=Klaas-Douwe |last12=Dolný |first12=Aleš |last13=van Grunsven |first13=Roy |last14=Halstead |first14=David |last15=Harabiš |first15=Filip |last16=Hassall |first16=Christopher |last17=Jeanmougin |first17=Martin |last18=Jones |first18=Colin |last19=Juen |first19=Leandro |last20=Kalkman |first20=Vincent |last21=Kietzka |first21=Gabriella |last22=Mazzacano |first22=Celeste Searles |last23=Orr |first23=Albert |last24=Perron |first24=Mary Ann |last25=Rocha-Ortega |first25=Maya |last26=Sahlén |first26=Göran |last27=Samways |first27=Michael |last28=Siepielski |first28=Adam |last29=Simaika |first29=John |last30=Suhling |first30=Frank |last31=Underhill |first31=Les |last32=White |first32=Erin |title=Towards Global Volunteer Monitoring of Odonate Abundance |journal=BioScience |date=16 October 2020 |volume=70 |issue=10 |pages=914–923 |doi=10.1093/biosci/biaa092 |url=https://academic.oup.com/bioscience/article/70/10/914/5899941?login=false|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

گهڻن حشرات کي آسانيءَ سان [[راڄ (حياتيات)|راڄ]] ۾ رکي سگهجي ٿو، جيئن [[هائيمينوپٽرا]] (ماکيءَ جون مکيون، ڀنڀوريون ۽ ماڪوڙيون) يا [[ڪوليوپٽرا]] (ڀونئر). تنهن هوندي بہ نسل يا جنس جي سطح تائين سڃاڻپ عام طور رڳو [[سڃاڻپ ڪنجي]] ۽ [[مونوگراف]] جي استعمال سان ممڪن هوندي آهي. جيئن تہ [[حشرات]] جي جماعت ۾ تمام وڏي تعداد ۾ جنسون آهن (رڳو ڀونئرن جون 330,000 کان وڌيڪ جنسون)، ۽ انهن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪندڙ خاصيتون عام ماڻهن لاءِ اڻڄاتل ۽ اڪثر تمام باريڪ هونديون آهن (يا خوردبيني کان سواءِ نظر ئي نه اينديون آهن)، تنهنڪري اها سڃاڻپ ماهرن لاءِ بہ گهڻو ڪري ڏکي هوندي آهي. انهيءَ سبب حشرات لاءِ [[خودڪار جنس سڃاڻپ]] جا نظام تيار ٿيا آهن، مثال طور ڊيزي، ايبس، اسپائڊا ۽ ڊرا-ونگ.
[[File:DSIR archive G23 175.jpg|thumb|ميداني علائقي ۾ نمونا گڏ ڪندڙ هڪ حشراتياتي ماهر.]]

== استعمال ==

=== جيتن جو ڪنٽرول ===
{{وڌيڪ معلومات|حشري جيتن جو ڪنٽرول}}
1994ع ۾ آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي جيتن جي ڪنٽرول واري صنعت لاءِ ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ اينٽومولاجسٽ (ACE) نالي هڪ نئون [[پيشيور سرٽيفڪيشن]] پروگرام شروع ڪيو. ”حقيقي حشراتياتي ماهر“ طور قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ عام طور اعليٰ ڊگري ضروري هوندي آهي، ۽ گهڻا حشراتياتي ماهر پي ايڇ ڊي ڪندا آهن. جيتوڻيڪ روايتي مفهوم ۾ اهي حقيقي حشراتياتي ماهر ناهن، پر اي سي اي سرٽيفڪيشن حاصل ڪندڙ ماڻهن کي ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر سڏي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;c855&quot;&gt;{{cite web | title=ACE Certification | website=ACE Certification | url=https://entocert.org/ace | access-date=2024-06-03}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي پاران هلندڙ ٻين سندي پروگرامن جون قابليتي گهرجون مختلف آهن. انهن پروگرامن ۾ عوامي صحت حشراتيات (PHE)، سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن (CIT) ۽ بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر (BCE) شامل آهن. عوامي صحت حشراتيات ۾ قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ اهڙن آرٿروپوڊن جي قسمن بابت امتحان پاس ڪرڻو پوندو آهي جيڪي بيماريون ڦهلائي سگهن ٿا ۽ طبي پيچيدگين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. انهن ماڻهن کي اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي پڻ ڏيڻي پوندي آهي. سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن بڻجڻ جي خواهشمندن کي جيتن جي انتظام ۾ لڳ ڀڳ 1 کان 4 سالن جو تجربو حاصل ڪرڻ ۽ لاڳاپيل ڄاڻ تي ٻڌل امتحان ڪاميابيءَ سان پاس ڪرڻو پوندو آهي. عوامي صحت حشراتيات وانگر انهن کي پڻ اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻي پوندي آهي ۽ جيت مار دوائن جي استعمال لاءِ منظور ٿيل هجڻ ضروري آهي. بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر بڻجڻ لاءِ ٻن امتحانن کي پاس ڪرڻ، اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻ ۽ هر 12 مهينن دوران مخصوص تعليمي گهرجون پوريون ڪرڻ ضروري آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Roster {{!}} Certification - Entomological Society of America |url=https://entocert.org/roster |access-date=2023-10-08 |website=entocert.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== عدالتي جاچ ===
{{مک|عدالتي حشراتيات}}
[[عدالتي حشراتيات]]، [[عدالتي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا لاشن يا ڏوهن جي واقعن وارن هنڌن جي آس پاس ملندڙ حشرات جو اڀياس ڪري ٿي. ان ۾ [[لاش]]ن تي عام طور ملندڙ حشرات جا قسم، انهن جا حياتياتي چڪر، مختلف ماحولن ۾ انهن جي موجودگي ۽ [[گلڻ سڙڻ]] سان گڏ حشرات جي مجموعن ۾ ايندڙ تبديلين جو اڀياس شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forensic Entomology |url=https://www.exploreforensics.co.uk/forensic-entomology.html#:~:text=Forensic%20entomologists%20study%20the%20kinds,has%20been%20there,%20if%20it |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223193439/http://exploreforensics.co.uk/forensic-entomology.html#:~:text=Forensic%20entomologists%20study%20the%20kinds,has%20been%20there,%20if%20it |url-status=usurped |archive-date=February 23, 2009 |access-date=2022-04-10 |work=Explore Forensics}}&lt;/ref&gt;

=== طب ===
{{مک|طبي حشراتيات}}
[[طبي حشراتيات]] انهن [[حشرو|حشرات]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] تي ڌيان ڏئي ٿي جيڪي انساني صحت تي اثرانداز ٿين ٿا. جانورن جي حشراتيات کي پڻ هن زمري ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ جانورن جون ڪيتريون بيماريون هڪ جنس کان ٻي جنس ڏانهن منتقل ٿي انساني صحت لاءِ خطرو بڻجي سگهن ٿيون، مثال طور ڍورن جي انسيفلائٽس. طبي حشراتيات ۾ بيمارين کي ڦهلائيندڙ آرٿروپوڊ [[ناقل (وبايات)|ناقلن]] جي رويي، ماحوليات ۽ [[وبايات]] بابت سائنسي تحقيق پڻ شامل آهي. ان سان گڏ عوامي تحفظ جي مفاد ۾ عام ماڻهن، مقامي ۽ رياستي عملدارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين تائين ڄاڻ پهچائڻ پڻ هن شعبي جو اهم حصو آهي.

== ذيلي شعبا ==
[[File:ENTO Museum Barcode.jpeg|thumb|پن سان لڳايل ڀونئر جي نموني تي مجموعي بارڪوڊ جو مثال]]
ڪيترائي حشراتياتي ماهر حشرات جي ڪنهن هڪ راڄ يا خاندان ۾ تخصص حاصل ڪندا آهن، ۽ انهن مان ڪيترن ئي ذيلي شعبن جا پنهنجا عام نالا آهن، جيڪي اڪثر (پر هميشه نه) لاڳاپيل گروهه جي سائنسي نالي مان ورتل هوندا آهن:

* [[ڪوليوپٽرولوجي]] – [[ڀونئر]]
* [[ڊپٽرولوجي]] – [[مک|مکيون]]
* [[اوڊوناٽولوجي]] – [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون ۽ ڊيمزل مکيون]]
* [[هيميپٽرولوجي]] – [[هيميپٽرا|حقيقي جيت]]
* [[آئيسوپٽرولوجي]] – [[اڏوهي]]
* [[ليپيڊوپٽرولوجي]] – [[پتنگ]] ۽ [[پوپٽ]]
* [[ميليٽولوجي]] (يا ''ايپيولوجي'') – [[ماکيءَ جي مک]]
* [[مرميڪولوجي]] – [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]]
* [[آرٿوپٽرولوجي]] – [[ماڪڙ]]، [[سانوڻ جيت]] وغيره
* [[ٽريڪوپٽرولوجي]] – [[ڪيڊس مکيون]]
* [[ويسپولوجي]] – سماجي [[ڀنڀوريون]]

== تنظيمون ==
ٻين سائنسي تخصصن وانگر حشراتياتي ماهرن جون بہ ڪيتريون مقامي، قومي ۽ بين الاقوامي تنظيمون آهن. مخصوص ذيلي شعبن ۾ تخصص رکندڙ تنظيمون پڻ موجود آهن.
* [[شوقين حشراتياتي ماهرن جي سوسائٽي]]
* [[برطانوي حشراتياتي ۽ قدرتي تاريخ سوسائٽي]]
* [[آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[ڪئناڊا جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[جاپان جي حشراتياتي سوسائٽي]]
* [[ڪريفيلڊ حشراتياتي انجمن]]
* [[شاهي حشراتياتي سوسائٽي]]
* آسٽريليا جي حشراتياتي سوسائٽي&lt;ref&gt;[https://www.austentsoc.org.au/ Australian Entomological Society]&lt;/ref&gt;
* نيوزيلينڊ جي حشراتياتي سوسائٽي&lt;ref&gt;[https://ento.org.nz/ Entomological Society of New Zealand]&lt;/ref&gt;

== تحقيقي مجموعا ==
هي عجائب گهرن، يونيورسٽين يا تحقيقي ادارن ۾ رکيل چونڊ تمام وڏن حشري مجموعن جي فهرست آهي.

=== ايشيا ===
* [[هندستان جو حيوانياتي سروي]]، [[ڪولڪتا]]، [[هندستان]]
* [[هايڪ مرزايانس حشرات عجائب گهر]]، [[تهران]]، [[ايران]]

=== آفريڪا ===
* ناتال عجائب گهر، [[پيٽرميرٽزبرگ]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nmsa.org.za|title=KwaZulu-Natal Museum}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليشا ===
[[File:LU Entomology Museum DSC8583.jpeg|thumb|[[لنڪن يونيورسٽي حشراتياتي تحقيقي مجموعو|حشراتياتي تحقيقي مجموعو]]، [[لنڪن يونيورسٽي (نيوزيلينڊ)|لنڪن يونيورسٽي]]، نيوزيلينڊ، نگران [[جان ميرس]] سان گڏ]]
* سي ايس آءِ آر او آسٽريليائي قومي حشري مجموعو، [[ڪينبرا]]، [[آسٽريليا]]
* [[لنڪن يونيورسٽي حشراتياتي تحقيقي مجموعو]]، لنڪن، [[نيوزيلينڊ]]

=== يورپ ===
&lt;!-- مهرباني ڪري الف ب وار ترتيب برقرار رکو --&gt;
* باويريا جو رياستي حيوانياتي مجموعو، زولاجشي شٽاٽساملونگ ميونخ، [[ميونخ]]، [[جرمني]]
* [[قدرتي تاريخ عجائب گهر، لنڊن]]، [[برطانيا]]
* [[سينڪنبرگ جرمن حشراتياتي ادارو]]، ميونخيبيرگ، جرمني

=== گڏيل رياستون ===
* [[فلاڊيلفيا قدرتي سائنسز اڪيڊمي]]، [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا
* [[بوهارٽ حشراتياتي عجائب گهر]]، ڊيوس، ڪيليفورنيا
* [[حشراتيات جو شعبو، قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر]]، [[واشنگٽن ڊي سي]]
* [[حشراتياتي تحقيقي عجائب گهر]]، ريورسائيڊ، ڪيليفورنيا
* [[ايسگ حشراتياتي عجائب گهر]]، برڪلي، ڪيليفورنيا
* [[فراسٽ حشراتياتي عجائب گهر]]، يونيورسٽي پارڪ، پينسلوانيا
* [[اتر ڪيرولائنا اسٽيٽ يونيورسٽي حشري عجائب گهر]]، ريلي، اتر ڪيرولائنا

=== ڪئناڊا ===
* [[ڪئناڊا جو قدرتي عجائب گهر]]، [[اوٽاوا]]، [[اونٽاريو]]
* ڪئناڊا جو قومي حشرات، اراڪنڊ ۽ نيميٽوڊ مجموعو، [[ڪئناڊا جي زراعت ۽ زرعي خوراڪ]]، اوٽاوا، اونٽاريو
* ليمن حشراتياتي عجائب گهر، مونٽريال، ڪيوبيڪ
* جي. بي. والس/آر. اي. رافلي حشراتياتي عجائب گهر، ونيپيگ، مينيٽوبا
* گيلف يونيورسٽي حشري مجموعو، [[گيلف]]، [[اونٽاريو]]

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|حياتيات|حشرات}}
{{col div|colwidth=20em}}
* [[اراڪنڊيات]]
* [[قشرياتيات]]
* [[ثقافتي حشراتيات]]
* [[نسلي حشراتيات]]
* [[حشرات ۾ گرميءَ جو ضابطو]]
* [[ٽپال ٽڪلين تي حشرات]]
* [[حشراتياتي رسالن جي فهرست]]
* [[گهڻ پيريات]]
* [[حشراتيات جي وقتوار تاريخ – 1800–1850]]
* [[حشراتيات جي وقتوار تاريخ – 1850–1900]]
* [[1900ع کان پوءِ حشراتيات جي وقتوار تاريخ]]
{{colend}}

==حوالا==</text>
      <sha1>gycyo545hoqr0uezcog6zdqull51ui4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413461</id>
      <parentid>413458</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[اينٽامولوجي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>413461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="l61qqhneuudebln22pprivgbuv8abst" xml:space="preserve">#چوريو[[اينٽامولوجي]]</text>
      <sha1>l61qqhneuudebln22pprivgbuv8abst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اينٽمالاجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103026</id>
    <redirect title="حشراتيات" />
    <revision>
      <id>413456</id>
      <timestamp>2026-09-19T12:43:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[حشرات]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>413456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="c98qzyy9frfs1bye5tirqj9dbzp9w7h" xml:space="preserve">#چوريو[[حشرات]]</text>
      <sha1>c98qzyy9frfs1bye5tirqj9dbzp9w7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413457</id>
      <parentid>413456</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="p55d94lrxsbpcw7l27lwben8qtliutq" xml:space="preserve">#چوريو[[حشراتيات]]</text>
      <sha1>p55d94lrxsbpcw7l27lwben8qtliutq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايٿنو اينٽمالاجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103027</id>
    <revision>
      <id>413463</id>
      <timestamp>2026-09-19T13:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپا}}  [[File:Green insect on hand.jpg|thumb|upright=1.35|”اسپيني مک“، ''[[لائٽا ويسيڪاٽوريا]]''، کي دوائن، [[جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو|جنسي تحريڪ ڏيندڙ]] ۽ ٻين خاصيتن وارو سمجهيو ويو آهي&lt;!--، جيتوڻيڪ ان ۾ جلن پيدا ڪندڙ ڪيميائي مادو، [[ڪينٿيريڊن]]، موجود آهي، ج...</comment>
      <origin>413463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23457" sha1="ql2z9zcd1oghrm0ka9mhayzauz6cd0f" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپا}}

[[File:Green insect on hand.jpg|thumb|upright=1.35|”اسپيني مک“، ''[[لائٽا ويسيڪاٽوريا]]''، کي دوائن، [[جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو|جنسي تحريڪ ڏيندڙ]] ۽ ٻين خاصيتن وارو سمجهيو ويو آهي&lt;!--، جيتوڻيڪ ان ۾ جلن پيدا ڪندڙ ڪيميائي مادو، [[ڪينٿيريڊن]]، موجود آهي، جيڪو يقيني طور زهريلو آهي--&gt;.]]


'''ايٿنو اينٽمالاجي'''يا '''نسلي حشراتياتيت''' : '''حشرات سان انساني لاڳاپن''' ۾ مختلف قسمن جا استعمال شامل آهن، جيڪي عملي بہ ٿي سگهن ٿا، جيئن [[کاڌي طور حشرات|کاڌي]]، ڪپڙي (خاص طور [[ريشم]]) ۽ رنگن لاءِ، يا علامتي، جيئن [[فن ۾ حشرات|فن]]، موسيقي ۽ [[ادب ۾ حشرات|ادب]] ۾؛ ان سان گڏ ناڪاري لاڳاپا بہ شامل آهن، جهڙوڪ فصلن کي نقصان ۽ حشري جيتن کي قابو ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون.

علمي طور، حشرات ۽ سماج وچ ۾ لاڳاپن کي جزوي طور '''ثقافتي حشراتيات''' جي نالي سان اڀياس ڪيو ويو آهي، جيڪا گهڻو ڪري ”ترقي يافته“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، ۽ جزوي طور '''نسلي حشراتيات''' جي نالي سان، جيڪا گهڻو ڪري ”ابتدائي“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي وچ ۾ فرق ڪمزور آهي ۽ ڪنهن نظريي تي ٻڌل ناهي. ٻئي علمي شعبا انساني آباديءَ تي [[حشرات]] جي اثرن، انهن سان لاڳاپن ۽ هڪجهڙائين، ۽ ان جي ابتڙ انسانن جي حشرات تي اثرن جو اڀياس ڪن ٿا. انهن جون پاڙون [[بشريات]] ۽ [[قدرتي تاريخ]] سان گڏ [[حشراتيات]]، يعني حشرات جي اڀياس، ۾ آهن. حشرات جا ٻيا [[ثقافت|ثقافتي]] استعمال، جهڙوڪ [[حياتي نقل]]، لازمي طور انهن علمي شعبن ۾ شامل ناهن.

وڌيڪ عام طور، ماڻهو حشرات کي عملي توڙي علامتي مقصدن لاءِ ڪيترن ئي طريقن سان استعمال ڪن ٿا. ٻئي پاسي، حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن ۽ انهن کي مارڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون وينديون آهن. [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] جو وسيع استعمال ڪنهن بہ [[حشري جيت]] کي مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو آهي، پر ان سبب حشرات جي هڪ هزار جنسن ۾ عام استعمال ٿيندڙ ڪيميائي مادن خلاف مزاحمت پيدا ٿي آهي.

عملي استعمالن ۾ [[حشرات خوري|کاڌي طور]]، [[طب ۾ حشرات|طب ۾]]، قيمتي [[ڪپڙو|ڪپڙي]] [[ريشم]] لاءِ، [[رنگين مادو|رنگين مادن]] جهڙوڪ [[ڪارمائن]] لاءِ، سائنس ۾، جتي [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|ميوي جي مک]] [[جينيات]] ۾ هڪ اهم [[نمونياتي جاندار]] آهي، ۽ [[حشراتياتي جنگ|جنگ ۾]] استعمال شامل آهن، جتي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران دشمن آباديءَ ۾ بيماريون ڦهلائڻ لاءِ حشرات کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو ويو. هڪ حشرو، [[ماکيءَ جي مک]]، [[ماکي]]، [[گل جو زرداڻو]]، [[شاهي جيلي]]، [[پروپولس]] ۽ سوزش گهٽائيندڙ پيپٽائڊ [[ميليٽن]] مهيا ڪري ٿي؛ ڪجهه سماجن ۾ ان جا لاروا پڻ کاڌا وڃن ٿا. حشرات جي طبي استعمالن ۾ زخمن مان مرده يا خراب بافتون هٽائڻ لاءِ [[لاروا علاج]] شامل آهي. رت چوسيندڙ حشرات جي ٿُڪ ۾ پروٽين جا هڪ هزار کان وڌيڪ خاندان سڃاتا ويا آهن؛ اهي ممڪن طور ڪارائتين دوائن جو ذريعو بڻجي سگهن ٿا، جهڙوڪ رت ڄمڻ کان روڪيندڙ دوائون، [[رت جي نلين جي ڦهلاءَ|رت جون نليون ڦهلائيندڙ دوائون]]، [[اينٽي هسٽامين]] ۽ [[بيهوشي جون دوائون]].

علامتي استعمالن ۾ [[فن ۾ حشرات|فن]]، [[موسيقي ۾ حشرات|موسيقي]] (جنهن ۾ [[حشرات کان متاثر گيتن جي فهرست|حشرات بابت ڪيترائي گيت]] شامل آهن)، [[فلمن ۾ آرٿروپوڊ|فلمن]]، [[ادب ۾ حشرات|ادب]]، [[مذهب ۾ حشرات|مذهب]] ۽ ڏند ڪٿائن ۾ انهن جا ڪردار شامل آهن. حشرات جا [[ويس|ويس]] ناٽڪن ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا ۽ پارٽين ۽ ميلن ۾ پڻ پاتا وڃن ٿا.

== ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات ==

[[File:Malay Archipelago Beetles.jpg|thumb|left|”[[ملائي ٻيٽَ ميڙ|سيمونجون، بورنيو ۾ ملندڙ غير معمولي ڀونئر]]“: [[الفريڊ رسل والس]] نسلي حشراتيات جي شروعاتي علمبردارن مان هڪ هو.]]

نسلي حشراتيات 19هين صديءَ کان ترقي ڪئي، جنهن جي شروعاتي ڪمن ۾ [[الفريڊ رسل والس]] (1852ع) ۽ [[هينري والٽر بيٽس]] (1862ع) جهڙن ليکڪن جا ڪم شامل هئا. [[هانس زنسر]] جي ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[ڪوئا، جونئون ۽ تاريخ]]'' (1935ع) ڏيکاريو تہ حشرات انساني تاريخ ۾ هڪ اهم قوت رهيا آهن. [[وليم مورٽن ويلر]]، [[موريس ميٽرلنڪ]] ۽ [[ژان هينري فابر]] جهڙن ليکڪن حشرات جي زندگيءَ کي بيان ڪيو ۽ ”تخيل ۽ شاندار انداز“ سان ماڻهن تائين انهن جي اهميت پهچائي. [[فريڊرڪ سائمن بوڊن هائمر]] جي ''انساني خوراڪ طور حشرات'' (1951ع) حشرات خوريءَ جي وسعت ۽ امڪانن ڏانهن ڌيان ڇڪايو ۽ حشرات جو هڪ مثبت پهلو پيش ڪيو. [[کاڌو]] نسلي حشراتيات ۾ سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل موضوع آهي، جنهن کان پوءِ [[طب]] ۽ [[ماکيءَ جي مک پالنا]] اچن ٿا.&lt;ref name=Posey&gt;{{cite journal |last1=Posey |first1=Darrell Addison |title=Topics And Issues In Ethnoentomology With Some Suggestions For The Development Of Hypothesis-Generation And Testing In Ethnobiology |journal=Journal of Ethnobiology |date=1986 |volume=6 |issue=1 |pages=99–120 |url=https://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801192909/http://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |archive-date=1 August 2014}}&lt;/ref&gt;

[[File:Crop Duster.jpg|thumb|upright|حشرات خلاف ڪارروائي: هڪ [[زرعي جهاز]] [[اولهندي مڪئي جي پاڙ واري ڀونئر]] کي مارڻ لاءِ گهٽ مقدار وارو [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] وارو چارو ڇٽي رهيو آهي.]]

1968ع ۾ {{Interlanguage link multi|ايرون شميٽشيڪ|de|Erwin Schimitschek}}، [[لوڪ ادب]] ۽ ثقافت، جن ۾ [[مذهب]]، کاڌو، طب ۽ فن شامل هئا، ۾ حشرات جي ڪردارن جي جائزي دوران ثقافتي حشراتيات کي حشرات جي اڀياس جي هڪ شاخ طور پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1968&quot;&gt;{{cite book |last=Schimitschek |first=E. |title=Handbuch der Zoologie |year=1968 |publisher=Berliner Akademie Verlag|editor=Helmcke J.G. |editor2=Stark D. |editor3=Wermuth H. |chapter=Insekten als Nahrung, Brauchtum, Kult und Kultur |volume= 4 | pages=1–62}}&lt;/ref&gt; 1984ع ۾ [[چارلس هوگ]] انگريزيءَ ۾ هن شعبي جو جائزو ورتو، ۽ 1994ع کان 1997ع تائين هوگ جو ''دي ڪلچرل اينٽومالاجي ڊائجسٽ'' هن شعبي بابت بحث جو هڪ فورم رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hogue|first=Charles|title=Cultural Entomology|url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|archive-date=17 June 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Who? What? Why?|url=http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|publisher=Cultural Entomology Digest|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030739/http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هوگ دليل ڏنو تہ ”انسان پنهنجي ذهني توانائي سرگرميءَ جي ٽن بنيادي شعبن ۾ خرچ ڪن ٿا: بقا، جنهن لاءِ عملي سکيا (ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال) ڪتب آندي وڃي ٿي؛ استقرائي ذهني عملن (سائنس) وسيلي خالص علم جي ڳولا؛ ۽ جمالياتي مشقن ذريعي خوشي حاصل ڪرڻ لاءِ روشن خياليءَ جي جستجو، جنهن کي ’انسانيت جا علم‘ چئي سگهجي ٿو. [[حشراتيات]] گهڻي عرصي کان بقا ([[اقتصادي حشراتيات]]) ۽ سائنسي اڀياس (علمي حشراتيات) سان لاڳاپيل رهي آهي، پر تحقيق جي اها شاخ جيڪا ادب، ٻولي، موسيقي، فن، تشريحي تاريخ، مذهب ۽ وندر ۾ حشرات (۽ ٻين زميني آرٿروپوڊن، جن ۾ [[اراڪنڊ]] ۽ [[گهڻ پيرا]] شامل آهن) جي اثرن جو اڀياس ڪري ٿي، شميٽشيڪ جي ڪم وسيلي ئي هڪ الڳ شعبي طور سڃاتي وئي.“&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1968&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1961&quot;&gt;{{cite journal | last=Schimitschek | first=E. | title=Die Bedeutung der Insekten für Kultur und Wirtschaft des Menschen in Vergangenheit und Gegenwart | journal=Istanbul Universitesi | date= 1961 |volume= 908 | pages=1–48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hogue 1987&quot;&gt;{{cite journal |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |journal=Annual Review of Entomology |date=January 1987|volume= 32 |pages=181–199 |doi= 10.1146/annurev.en.32.010187.001145}}&lt;/ref&gt;

هوگ هن شعبي جون حدون بيان ڪندي چيو: ”حشراتيات جي سائنس جي بياني تاريخ ثقافتي حشراتيات جو حصو ناهي، جڏهن تہ عام [[تاريخ]] تي حشرات جو اثر ثقافتي حشراتيات ۾ شامل سمجهيو ويندو.“&lt;ref name=&quot;Hogue&quot;&gt;{{cite web |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |publisher=Cultural Entomology Digest |access-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |archive-date=17 June 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; هن وڌيڪ چيو: ”ڇاڪاڻ تہ ’ثقافتي‘ اصطلاح جي وصف محدود آهي، تنهنڪري ڪجهه پهلو جيڪي عام طور انساني سماجن جي اڀياس ۾ شامل هوندا آهن، هتان خارج ٿي وڃن ٿا.“&lt;ref name=&quot;Hogue&quot;/&gt;

ڊيرل ايڊيسن پوسي، اهو ڄاڻائيندي تہ ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات وچ ۾ حد مقرر ڪرڻ ڏکيو آهي، هوگ جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ثقافتي حشراتيات کي ”فن ۽ انسانيت جي علمن ۾ ظاهر ٿيندڙ انسانيت جي جوهر“ تي حشرات جي اثر تائين محدود ڪيو. پوسي وڌيڪ لکي ٿو تہ ثقافتي بشريات کي عام طور ”ترقي يافته“، صنعتي ۽ پڙهيل لکيل سماجن جي اڀياس تائين محدود ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ نسلي حشراتيات ”ابتدائي“ يا ”غير مهذب“ سماجن جي حشراتياتي معاملن جو اڀياس ڪري ٿي. پوسي ساڳئي وقت چوي ٿو تہ اها ورهاست مصنوعي آهي ۽ ان ۾ بنا جواز ”اسان/اهي“ وارو تعصب شامل آهي.&lt;ref name=Posey/&gt; برائن مورس پڻ ان طريقي تي تنقيد ڪري ٿو، جنهن ۾ بشريات جا ماهر فطرت بابت غير مغربي روين کي هڪ رخو ۽ روحانيت پسند سمجهن ٿا ۽ انهن کي ”[[غنوصيت|غنوصي]] انداز“ ۾ مغربي، اڪثر 17هين صديءَ جي، مشيني رويي جي سادي تصور سان ڀيٽين ٿا. مورس ان کي ”گهڻو غير مددگار، جيڪڏهن گمراهه ڪندڙ نه بہ هجي“ قرار ڏئي ٿو، ۽ ان جي بدران [[ملاوي]] جي ماڻهن جي حشرات ۽ ٻين جانورن سان لاڳاپن جي ڪيترن ئي طريقن بابت پنهنجي تحقيق پيش ڪري ٿو: ”عملي، ذهني، حقيقت پسند، ڪارجائتا، جمالياتي، علامتي ۽ مقدس.“&lt;ref&gt;Morris, 2006.&lt;/ref&gt;

== فائدا ۽ خرچ ==
=== حشرات جون ماحولياتي نظام واريون خدمتون ===
[[File:Honeybee (Apis mellifera) pollinating Avocado cv.jpg|thumb|left|[[گل ڇاڻ]]، هتي [[ايواڪاڊو]] جي فصل تي ماکيءَ جي مک وسيلي، هڪ [[ماحولياتي نظام جي خدمت]] آهي.]]

[[ملينيم ماحولياتي نظام جائزو]] جي 2005ع واري رپورٽ [[ماحولياتي نظام جون خدمتون|ماحولياتي نظام جي خدمتن]] جي وصف انهن فائدن طور ڪري ٿي جيڪي ماڻهو ماحولياتي نظامن مان حاصل ڪن ٿا، ۽ انهن کي چئن قسمن، يعني فراهمي، ضابطي، سهائتا ۽ ثقافتي خدمتن ۾ ورهائي ٿي. هڪ بنيادي اصول اهو آهي تہ آرٿروپوڊن جون ڪجهه جنسون انسانن تي پنهنجي اثر سبب چڱيءَ طرح سمجهيون ويون آهن (جهڙوڪ ماکيءَ جون مکيون، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]]، [[مڇر]] ۽ [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]). تنهن هوندي بہ حشرات [[ماحولياتي شيون ۽ خدمتون]] مهيا ڪن ٿا.&lt;ref name=MEA&gt;{{cite book|last1=Millennium Ecosystem Assessment|title=Ecosystems and human well-being : synthesis|date=2005|publisher=Island Press|url=http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|location=Washington, DC|isbn=1-59726-040-1|access-date=7 August 2014|archive-date=31 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031012651/http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[زيرسيس سوسائٽي]] حشرات پاران مهيا ڪيل چئن ماحولياتي خدمتن جي اقتصادي اثر جو حساب لڳائي ٿي: گل ڇاڻ، وندر (يعني ”[[شڪار]]، [[مڇي مارڻ]] ۽ جهنگلي جيوت جي مشاهدي، جنهن ۾ [[پکي ڏسڻ]] بہ شامل آهي، لاءِ حشرات جي اهميت“)، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ ۽ [[حياتي جيت ڪنٽرول|جيتن جو ڪنٽرول]]. انهن خدمتن جي عالمي ماليت جو اندازو 153 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lyman Kirst |first=Marian |title=Insect – the neglected 99% |url=http://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent/ |access-date=22 July 2012 |newspaper=High Country News |date=29 Dec 2011 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613015441/https://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماڪوڙين جي ماهر&lt;ref&gt;{{cite web|title=Edward O. Wilson Biography|url=http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|publisher=Biography.com|access-date=6 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107102106/http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|archive-date=7 January 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[اي. او. ولسن]] چيو: ”جيڪڏهن سموري انسانذات غائب ٿي وڃي تہ دنيا ٻيهر انهيءَ شاهوڪار توازن واري حالت ڏانهن موٽي ويندي جيڪا ڏهه هزار سال اڳ موجود هئي. جيڪڏهن حشرات غائب ٿي وڃن تہ ماحول افراتفريءَ ۾ ڦاسي پوندو.“&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=E.O. |title=The Creation: An Appeal to Save Life on Earth |url=https://archive.org/details/creationappeal00wils |url-access=registration |date=2006 |publisher=Norton|isbn=9780393062175 }}&lt;/ref&gt; آمريڪي [[عوامي نشرياتي خدمت]] جي پروگرام [[نووا (آمريڪي ٽي وي پروگرام)|''نووا'']] جي هڪ حصي ۾ شهري ماحول اندر حشرات سان لاڳاپي کي هن ريت بيان ڪيو ويو: ”اسان انسان اهو سوچڻ پسند ڪريون ٿا تہ دنيا اسان هلائيندا آهيون. پر اسان جي وڏن شهرن جي دل ۾ بہ هڪ حريف عظيم قوت وڌي ويجهي ٿي... اهي ننڍڙا جاندار وڏي تعداد ۾ اسان جي چوڌاري رهن ٿا، جيتوڻيڪ اسان انهن کي مشڪل سان محسوس ڪندا آهيون. پر ڪيترن ئي طريقن سان حقيقت ۾ اهي ئي نظام هلائين ٿا.“&lt;ref&gt;{{cite web|title=Little Creatures Who Run the World|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|work=Nova|publisher=PBS Airdate: August 12, 1997|access-date=September 1, 2017|archive-date=October 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001223036/http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''[[واشنگٽن پوسٽ]]'' لکيو: ”ماحول جي تحفظ جي ڪيترن ئي پهلوئن ۾ اسان ڄڻ تہ اکيون بند ڪري اڏامي رهيا آهيون، ۽ اهو ئي سبب آهي جو جڏهن ماکيءَ جي مک جهڙي ڪا جنس زوال جو شڪار ٿيڻ لڳي ٿي، يا اهڙو حشرو جنهن کي اسان نٿا چاهيون، جهڙوڪ [[ايشيائي ٽائيگر مڇر]] يا [[باهه ماڪوڙي]]، اسان جي وچ ۾ ظاهر ٿئي ٿو تہ اسان ايترا حيران ٿيون ٿا. ٻين لفظن ۾: حشرات بابت سوچڻ شروع ڪريو.“&lt;ref&gt;{{cite news |last=Higgins |first=Adrian |title=Saving Earth From the Ground Up |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |work=June 30, 2007 |publisher=The Washington Post |access-date=22 July 2012 |date=30 June 2007 |archive-date=21 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100124/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ پروپيگنڊا ===
[[File:Bundesarchiv Bild 183-15032-0001, Vahldorf, Gesammelte Kartoffelkäfer.jpg|thumb|right|[[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] دوران اوڀر جرمني جي [[ارنسٽ ٿيلمان پائنيئر تنظيم|نوجوان پائنيئرن]] کي [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|ڪولوراڊو ڀونئر]] گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو ويو.]]
{{وڌيڪ|اقتصادي حشراتيات#نقصانڪار حشرات}}

حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن، جن کي ميڊيا ۾ [[سنسني خيزي]] وڌيڪ مضبوط ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kellert |first=S. R. |title=Values and perceptions of invertebrates |journal=Conservation Biology |year=1993 |pages=845–855 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.740845.x |volume=7 |issue=4|bibcode=1993ConBi...7..845K }}&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ اهڙو سماج وجود ۾ آيو آهي جيڪو روزاني زندگيءَ مان حشرات کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{cite web |last=Meyer |first=John |title=Chapter 18: Insects As Pests |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |date=2006 |publisher=North Carolina State University |access-date=22 July 2012 |archive-date=26 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226171548/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مثال طور، آمريڪي گهرن ۽ باغن ۾ استعمال لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 50 لک پائونڊ وسيع اثر رکندڙ [[جيت مار دوا|جيت مار دوائون]] تيار ۽ وڪرو ڪيون وڃن ٿيون. 2004ع ۾ گهر مالڪن کي جيت مار دوائون وڪڻڻ مان سالياني آمدني 45 ڪروڙ آمريڪي ڊالرن کان وڌي وئي هئي. هن وقت تائين بيان ڪيل لڳ ڀڳ ڏهه لک حشري جنسن مان 1,000 کان وڌيڪ کي سنگين [[حشري جيت|جيت]] نٿو سمجهي سگهجي، جڏهن تہ 10,000 کان بہ گهٽ (لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو) ڪڏهن ڪڏهن جيت بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;/&gt; تنهن هوندي بہ جيت مار دوائن جي استعمال وسيلي حشرات جي هڪ بہ جنس کي مستقل طور ختم نه ڪيو ويو آهي. ان جي بدران گهٽ ۾ گهٽ 1,000 جنسن ۾ جيت مار دوائن خلاف ميداني مزاحمت پيدا ٿي آهي، جڏهن تہ ماکيءَ جي مکين جهڙن [[گل ڇاڻيندڙ|گل ڇاڻيندڙن]] سميت فائديمند حشرات کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Miller G.T. |title=Sustaining the Earth |edition=6th |year=2004 |publisher=Thompson Learning |pages=211–216}}&lt;/ref&gt;

[[سرد جنگ]] دوران [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جي ملڪن [[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي مهم شروع ڪئي. انهن [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|هن جنس جي آمريڪا کان اچڻ]] جو الزام [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] تي هنيو، پروپيگنڊا پوسٽرن ۾ هن جنس کي شيطاني روپ ۾ پيش ڪيو ۽ ٻارن کي ڀونئر گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو.&lt;ref name=colUWP&gt;{{cite news |last=Sindelar |first=Daisy |title=What's Orange and Black and Bugging Ukraine? |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |work=Radio Free Europe / Radio Liberty |date=29 April 2014 |access-date=18 May 2014 |archive-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517181115/http://www.rferl.org/content/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |url-status=live }}&lt;br/&gt;[https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html Ukraine’s Reins Weaken as Chaos Spreads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823161346/https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html |date=2017-08-23 }}, [[نيو يارڪ ٽائمز]] (4 مئي 2014ع)&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>ql2z9zcd1oghrm0ka9mhayzauz6cd0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413464</id>
      <parentid>413463</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T13:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41267" sha1="0k8mq0l3qwa16h09oenl6ievpxm7un2" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپا}}

[[File:Green insect on hand.jpg|thumb|upright=1.35|”اسپيني مک“، ''[[لائٽا ويسيڪاٽوريا]]''، کي دوائن، [[جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو|جنسي تحريڪ ڏيندڙ]] ۽ ٻين خاصيتن وارو سمجهيو ويو آهي&lt;!--، جيتوڻيڪ ان ۾ جلن پيدا ڪندڙ ڪيميائي مادو، [[ڪينٿيريڊن]]، موجود آهي، جيڪو يقيني طور زهريلو آهي--&gt;.]]


'''ايٿنو اينٽمالاجي'''يا '''نسلي حشراتياتيت''' : '''حشرات سان انساني لاڳاپن''' ۾ مختلف قسمن جا استعمال شامل آهن، جيڪي عملي بہ ٿي سگهن ٿا، جيئن [[کاڌي طور حشرات|کاڌي]]، ڪپڙي (خاص طور [[ريشم]]) ۽ رنگن لاءِ، يا علامتي، جيئن [[فن ۾ حشرات|فن]]، موسيقي ۽ [[ادب ۾ حشرات|ادب]] ۾؛ ان سان گڏ ناڪاري لاڳاپا بہ شامل آهن، جهڙوڪ فصلن کي نقصان ۽ حشري جيتن کي قابو ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون.

علمي طور، حشرات ۽ سماج وچ ۾ لاڳاپن کي جزوي طور '''ثقافتي حشراتيات''' جي نالي سان اڀياس ڪيو ويو آهي، جيڪا گهڻو ڪري ”ترقي يافته“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، ۽ جزوي طور '''نسلي حشراتيات''' جي نالي سان، جيڪا گهڻو ڪري ”ابتدائي“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي وچ ۾ فرق ڪمزور آهي ۽ ڪنهن نظريي تي ٻڌل ناهي. ٻئي علمي شعبا انساني آباديءَ تي [[حشرات]] جي اثرن، انهن سان لاڳاپن ۽ هڪجهڙائين، ۽ ان جي ابتڙ انسانن جي حشرات تي اثرن جو اڀياس ڪن ٿا. انهن جون پاڙون [[بشريات]] ۽ [[قدرتي تاريخ]] سان گڏ [[حشراتيات]]، يعني حشرات جي اڀياس، ۾ آهن. حشرات جا ٻيا [[ثقافت|ثقافتي]] استعمال، جهڙوڪ [[حياتي نقل]]، لازمي طور انهن علمي شعبن ۾ شامل ناهن.

وڌيڪ عام طور، ماڻهو حشرات کي عملي توڙي علامتي مقصدن لاءِ ڪيترن ئي طريقن سان استعمال ڪن ٿا. ٻئي پاسي، حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن ۽ انهن کي مارڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون وينديون آهن. [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] جو وسيع استعمال ڪنهن بہ [[حشري جيت]] کي مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو آهي، پر ان سبب حشرات جي هڪ هزار جنسن ۾ عام استعمال ٿيندڙ ڪيميائي مادن خلاف مزاحمت پيدا ٿي آهي.

عملي استعمالن ۾ [[حشرات خوري|کاڌي طور]]، [[طب ۾ حشرات|طب ۾]]، قيمتي [[ڪپڙو|ڪپڙي]] [[ريشم]] لاءِ، [[رنگين مادو|رنگين مادن]] جهڙوڪ [[ڪارمائن]] لاءِ، سائنس ۾، جتي [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|ميوي جي مک]] [[جينيات]] ۾ هڪ اهم [[نمونياتي جاندار]] آهي، ۽ [[حشراتياتي جنگ|جنگ ۾]] استعمال شامل آهن، جتي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران دشمن آباديءَ ۾ بيماريون ڦهلائڻ لاءِ حشرات کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو ويو. هڪ حشرو، [[ماکيءَ جي مک]]، [[ماکي]]، [[گل جو زرداڻو]]، [[شاهي جيلي]]، [[پروپولس]] ۽ سوزش گهٽائيندڙ پيپٽائڊ [[ميليٽن]] مهيا ڪري ٿي؛ ڪجهه سماجن ۾ ان جا لاروا پڻ کاڌا وڃن ٿا. حشرات جي طبي استعمالن ۾ زخمن مان مرده يا خراب بافتون هٽائڻ لاءِ [[لاروا علاج]] شامل آهي. رت چوسيندڙ حشرات جي ٿُڪ ۾ پروٽين جا هڪ هزار کان وڌيڪ خاندان سڃاتا ويا آهن؛ اهي ممڪن طور ڪارائتين دوائن جو ذريعو بڻجي سگهن ٿا، جهڙوڪ رت ڄمڻ کان روڪيندڙ دوائون، [[رت جي نلين جي ڦهلاءَ|رت جون نليون ڦهلائيندڙ دوائون]]، [[اينٽي هسٽامين]] ۽ [[بيهوشي جون دوائون]].

علامتي استعمالن ۾ [[فن ۾ حشرات|فن]]، [[موسيقي ۾ حشرات|موسيقي]] (جنهن ۾ [[حشرات کان متاثر گيتن جي فهرست|حشرات بابت ڪيترائي گيت]] شامل آهن)، [[فلمن ۾ آرٿروپوڊ|فلمن]]، [[ادب ۾ حشرات|ادب]]، [[مذهب ۾ حشرات|مذهب]] ۽ ڏند ڪٿائن ۾ انهن جا ڪردار شامل آهن. حشرات جا [[ويس|ويس]] ناٽڪن ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا ۽ پارٽين ۽ ميلن ۾ پڻ پاتا وڃن ٿا.

== ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات ==

[[File:Malay Archipelago Beetles.jpg|thumb|left|”[[ملائي ٻيٽَ ميڙ|سيمونجون، بورنيو ۾ ملندڙ غير معمولي ڀونئر]]“: [[الفريڊ رسل والس]] نسلي حشراتيات جي شروعاتي علمبردارن مان هڪ هو.]]

نسلي حشراتيات 19هين صديءَ کان ترقي ڪئي، جنهن جي شروعاتي ڪمن ۾ [[الفريڊ رسل والس]] (1852ع) ۽ [[هينري والٽر بيٽس]] (1862ع) جهڙن ليکڪن جا ڪم شامل هئا. [[هانس زنسر]] جي ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[ڪوئا، جونئون ۽ تاريخ]]'' (1935ع) ڏيکاريو تہ حشرات انساني تاريخ ۾ هڪ اهم قوت رهيا آهن. [[وليم مورٽن ويلر]]، [[موريس ميٽرلنڪ]] ۽ [[ژان هينري فابر]] جهڙن ليکڪن حشرات جي زندگيءَ کي بيان ڪيو ۽ ”تخيل ۽ شاندار انداز“ سان ماڻهن تائين انهن جي اهميت پهچائي. [[فريڊرڪ سائمن بوڊن هائمر]] جي ''انساني خوراڪ طور حشرات'' (1951ع) حشرات خوريءَ جي وسعت ۽ امڪانن ڏانهن ڌيان ڇڪايو ۽ حشرات جو هڪ مثبت پهلو پيش ڪيو. [[کاڌو]] نسلي حشراتيات ۾ سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل موضوع آهي، جنهن کان پوءِ [[طب]] ۽ [[ماکيءَ جي مک پالنا]] اچن ٿا.&lt;ref name=Posey&gt;{{cite journal |last1=Posey |first1=Darrell Addison |title=Topics And Issues In Ethnoentomology With Some Suggestions For The Development Of Hypothesis-Generation And Testing In Ethnobiology |journal=Journal of Ethnobiology |date=1986 |volume=6 |issue=1 |pages=99–120 |url=https://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801192909/http://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |archive-date=1 August 2014}}&lt;/ref&gt;

[[File:Crop Duster.jpg|thumb|upright|حشرات خلاف ڪارروائي: هڪ [[زرعي جهاز]] [[اولهندي مڪئي جي پاڙ واري ڀونئر]] کي مارڻ لاءِ گهٽ مقدار وارو [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] وارو چارو ڇٽي رهيو آهي.]]

1968ع ۾ {{Interlanguage link multi|ايرون شميٽشيڪ|de|Erwin Schimitschek}}، [[لوڪ ادب]] ۽ ثقافت، جن ۾ [[مذهب]]، کاڌو، طب ۽ فن شامل هئا، ۾ حشرات جي ڪردارن جي جائزي دوران ثقافتي حشراتيات کي حشرات جي اڀياس جي هڪ شاخ طور پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1968&quot;&gt;{{cite book |last=Schimitschek |first=E. |title=Handbuch der Zoologie |year=1968 |publisher=Berliner Akademie Verlag|editor=Helmcke J.G. |editor2=Stark D. |editor3=Wermuth H. |chapter=Insekten als Nahrung, Brauchtum, Kult und Kultur |volume= 4 | pages=1–62}}&lt;/ref&gt; 1984ع ۾ [[چارلس هوگ]] انگريزيءَ ۾ هن شعبي جو جائزو ورتو، ۽ 1994ع کان 1997ع تائين هوگ جو ''دي ڪلچرل اينٽومالاجي ڊائجسٽ'' هن شعبي بابت بحث جو هڪ فورم رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hogue|first=Charles|title=Cultural Entomology|url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|archive-date=17 June 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Who? What? Why?|url=http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|publisher=Cultural Entomology Digest|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030739/http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هوگ دليل ڏنو تہ ”انسان پنهنجي ذهني توانائي سرگرميءَ جي ٽن بنيادي شعبن ۾ خرچ ڪن ٿا: بقا، جنهن لاءِ عملي سکيا (ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال) ڪتب آندي وڃي ٿي؛ استقرائي ذهني عملن (سائنس) وسيلي خالص علم جي ڳولا؛ ۽ جمالياتي مشقن ذريعي خوشي حاصل ڪرڻ لاءِ روشن خياليءَ جي جستجو، جنهن کي ’انسانيت جا علم‘ چئي سگهجي ٿو. [[حشراتيات]] گهڻي عرصي کان بقا ([[اقتصادي حشراتيات]]) ۽ سائنسي اڀياس (علمي حشراتيات) سان لاڳاپيل رهي آهي، پر تحقيق جي اها شاخ جيڪا ادب، ٻولي، موسيقي، فن، تشريحي تاريخ، مذهب ۽ وندر ۾ حشرات (۽ ٻين زميني آرٿروپوڊن، جن ۾ [[اراڪنڊ]] ۽ [[گهڻ پيرا]] شامل آهن) جي اثرن جو اڀياس ڪري ٿي، شميٽشيڪ جي ڪم وسيلي ئي هڪ الڳ شعبي طور سڃاتي وئي.“&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1968&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1961&quot;&gt;{{cite journal | last=Schimitschek | first=E. | title=Die Bedeutung der Insekten für Kultur und Wirtschaft des Menschen in Vergangenheit und Gegenwart | journal=Istanbul Universitesi | date= 1961 |volume= 908 | pages=1–48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hogue 1987&quot;&gt;{{cite journal |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |journal=Annual Review of Entomology |date=January 1987|volume= 32 |pages=181–199 |doi= 10.1146/annurev.en.32.010187.001145}}&lt;/ref&gt;

هوگ هن شعبي جون حدون بيان ڪندي چيو: ”حشراتيات جي سائنس جي بياني تاريخ ثقافتي حشراتيات جو حصو ناهي، جڏهن تہ عام [[تاريخ]] تي حشرات جو اثر ثقافتي حشراتيات ۾ شامل سمجهيو ويندو.“&lt;ref name=&quot;Hogue&quot;&gt;{{cite web |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |publisher=Cultural Entomology Digest |access-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |archive-date=17 June 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; هن وڌيڪ چيو: ”ڇاڪاڻ تہ ’ثقافتي‘ اصطلاح جي وصف محدود آهي، تنهنڪري ڪجهه پهلو جيڪي عام طور انساني سماجن جي اڀياس ۾ شامل هوندا آهن، هتان خارج ٿي وڃن ٿا.“&lt;ref name=&quot;Hogue&quot;/&gt;

ڊيرل ايڊيسن پوسي، اهو ڄاڻائيندي تہ ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات وچ ۾ حد مقرر ڪرڻ ڏکيو آهي، هوگ جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ثقافتي حشراتيات کي ”فن ۽ انسانيت جي علمن ۾ ظاهر ٿيندڙ انسانيت جي جوهر“ تي حشرات جي اثر تائين محدود ڪيو. پوسي وڌيڪ لکي ٿو تہ ثقافتي بشريات کي عام طور ”ترقي يافته“، صنعتي ۽ پڙهيل لکيل سماجن جي اڀياس تائين محدود ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ نسلي حشراتيات ”ابتدائي“ يا ”غير مهذب“ سماجن جي حشراتياتي معاملن جو اڀياس ڪري ٿي. پوسي ساڳئي وقت چوي ٿو تہ اها ورهاست مصنوعي آهي ۽ ان ۾ بنا جواز ”اسان/اهي“ وارو تعصب شامل آهي.&lt;ref name=Posey/&gt; برائن مورس پڻ ان طريقي تي تنقيد ڪري ٿو، جنهن ۾ بشريات جا ماهر فطرت بابت غير مغربي روين کي هڪ رخو ۽ روحانيت پسند سمجهن ٿا ۽ انهن کي ”[[غنوصيت|غنوصي]] انداز“ ۾ مغربي، اڪثر 17هين صديءَ جي، مشيني رويي جي سادي تصور سان ڀيٽين ٿا. مورس ان کي ”گهڻو غير مددگار، جيڪڏهن گمراهه ڪندڙ نه بہ هجي“ قرار ڏئي ٿو، ۽ ان جي بدران [[ملاوي]] جي ماڻهن جي حشرات ۽ ٻين جانورن سان لاڳاپن جي ڪيترن ئي طريقن بابت پنهنجي تحقيق پيش ڪري ٿو: ”عملي، ذهني، حقيقت پسند، ڪارجائتا، جمالياتي، علامتي ۽ مقدس.“&lt;ref&gt;Morris, 2006.&lt;/ref&gt;

== فائدا ۽ خرچ ==
=== حشرات جون ماحولياتي نظام واريون خدمتون ===
[[File:Honeybee (Apis mellifera) pollinating Avocado cv.jpg|thumb|left|[[گل ڇاڻ]]، هتي [[ايواڪاڊو]] جي فصل تي ماکيءَ جي مک وسيلي، هڪ [[ماحولياتي نظام جي خدمت]] آهي.]]

[[ملينيم ماحولياتي نظام جائزو]] جي 2005ع واري رپورٽ [[ماحولياتي نظام جون خدمتون|ماحولياتي نظام جي خدمتن]] جي وصف انهن فائدن طور ڪري ٿي جيڪي ماڻهو ماحولياتي نظامن مان حاصل ڪن ٿا، ۽ انهن کي چئن قسمن، يعني فراهمي، ضابطي، سهائتا ۽ ثقافتي خدمتن ۾ ورهائي ٿي. هڪ بنيادي اصول اهو آهي تہ آرٿروپوڊن جون ڪجهه جنسون انسانن تي پنهنجي اثر سبب چڱيءَ طرح سمجهيون ويون آهن (جهڙوڪ ماکيءَ جون مکيون، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]]، [[مڇر]] ۽ [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]). تنهن هوندي بہ حشرات [[ماحولياتي شيون ۽ خدمتون]] مهيا ڪن ٿا.&lt;ref name=MEA&gt;{{cite book|last1=Millennium Ecosystem Assessment|title=Ecosystems and human well-being : synthesis|date=2005|publisher=Island Press|url=http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|location=Washington, DC|isbn=1-59726-040-1|access-date=7 August 2014|archive-date=31 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031012651/http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[زيرسيس سوسائٽي]] حشرات پاران مهيا ڪيل چئن ماحولياتي خدمتن جي اقتصادي اثر جو حساب لڳائي ٿي: گل ڇاڻ، وندر (يعني ”[[شڪار]]، [[مڇي مارڻ]] ۽ جهنگلي جيوت جي مشاهدي، جنهن ۾ [[پکي ڏسڻ]] بہ شامل آهي، لاءِ حشرات جي اهميت“)، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ ۽ [[حياتي جيت ڪنٽرول|جيتن جو ڪنٽرول]]. انهن خدمتن جي عالمي ماليت جو اندازو 153 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lyman Kirst |first=Marian |title=Insect – the neglected 99% |url=http://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent/ |access-date=22 July 2012 |newspaper=High Country News |date=29 Dec 2011 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613015441/https://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماڪوڙين جي ماهر&lt;ref&gt;{{cite web|title=Edward O. Wilson Biography|url=http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|publisher=Biography.com|access-date=6 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107102106/http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|archive-date=7 January 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[اي. او. ولسن]] چيو: ”جيڪڏهن سموري انسانذات غائب ٿي وڃي تہ دنيا ٻيهر انهيءَ شاهوڪار توازن واري حالت ڏانهن موٽي ويندي جيڪا ڏهه هزار سال اڳ موجود هئي. جيڪڏهن حشرات غائب ٿي وڃن تہ ماحول افراتفريءَ ۾ ڦاسي پوندو.“&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=E.O. |title=The Creation: An Appeal to Save Life on Earth |url=https://archive.org/details/creationappeal00wils |url-access=registration |date=2006 |publisher=Norton|isbn=9780393062175 }}&lt;/ref&gt; آمريڪي [[عوامي نشرياتي خدمت]] جي پروگرام [[نووا (آمريڪي ٽي وي پروگرام)|''نووا'']] جي هڪ حصي ۾ شهري ماحول اندر حشرات سان لاڳاپي کي هن ريت بيان ڪيو ويو: ”اسان انسان اهو سوچڻ پسند ڪريون ٿا تہ دنيا اسان هلائيندا آهيون. پر اسان جي وڏن شهرن جي دل ۾ بہ هڪ حريف عظيم قوت وڌي ويجهي ٿي... اهي ننڍڙا جاندار وڏي تعداد ۾ اسان جي چوڌاري رهن ٿا، جيتوڻيڪ اسان انهن کي مشڪل سان محسوس ڪندا آهيون. پر ڪيترن ئي طريقن سان حقيقت ۾ اهي ئي نظام هلائين ٿا.“&lt;ref&gt;{{cite web|title=Little Creatures Who Run the World|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|work=Nova|publisher=PBS Airdate: August 12, 1997|access-date=September 1, 2017|archive-date=October 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001223036/http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''[[واشنگٽن پوسٽ]]'' لکيو: ”ماحول جي تحفظ جي ڪيترن ئي پهلوئن ۾ اسان ڄڻ تہ اکيون بند ڪري اڏامي رهيا آهيون، ۽ اهو ئي سبب آهي جو جڏهن ماکيءَ جي مک جهڙي ڪا جنس زوال جو شڪار ٿيڻ لڳي ٿي، يا اهڙو حشرو جنهن کي اسان نٿا چاهيون، جهڙوڪ [[ايشيائي ٽائيگر مڇر]] يا [[باهه ماڪوڙي]]، اسان جي وچ ۾ ظاهر ٿئي ٿو تہ اسان ايترا حيران ٿيون ٿا. ٻين لفظن ۾: حشرات بابت سوچڻ شروع ڪريو.“&lt;ref&gt;{{cite news |last=Higgins |first=Adrian |title=Saving Earth From the Ground Up |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |work=June 30, 2007 |publisher=The Washington Post |access-date=22 July 2012 |date=30 June 2007 |archive-date=21 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100124/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ پروپيگنڊا ===
[[File:Bundesarchiv Bild 183-15032-0001, Vahldorf, Gesammelte Kartoffelkäfer.jpg|thumb|right|[[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] دوران اوڀر جرمني جي [[ارنسٽ ٿيلمان پائنيئر تنظيم|نوجوان پائنيئرن]] کي [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|ڪولوراڊو ڀونئر]] گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو ويو.]]
{{وڌيڪ|اقتصادي حشراتيات#نقصانڪار حشرات}}

حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن، جن کي ميڊيا ۾ [[سنسني خيزي]] وڌيڪ مضبوط ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kellert |first=S. R. |title=Values and perceptions of invertebrates |journal=Conservation Biology |year=1993 |pages=845–855 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.740845.x |volume=7 |issue=4|bibcode=1993ConBi...7..845K }}&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ اهڙو سماج وجود ۾ آيو آهي جيڪو روزاني زندگيءَ مان حشرات کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{cite web |last=Meyer |first=John |title=Chapter 18: Insects As Pests |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |date=2006 |publisher=North Carolina State University |access-date=22 July 2012 |archive-date=26 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226171548/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مثال طور، آمريڪي گهرن ۽ باغن ۾ استعمال لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 50 لک پائونڊ وسيع اثر رکندڙ [[جيت مار دوا|جيت مار دوائون]] تيار ۽ وڪرو ڪيون وڃن ٿيون. 2004ع ۾ گهر مالڪن کي جيت مار دوائون وڪڻڻ مان سالياني آمدني 45 ڪروڙ آمريڪي ڊالرن کان وڌي وئي هئي. هن وقت تائين بيان ڪيل لڳ ڀڳ ڏهه لک حشري جنسن مان 1,000 کان وڌيڪ کي سنگين [[حشري جيت|جيت]] نٿو سمجهي سگهجي، جڏهن تہ 10,000 کان بہ گهٽ (لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو) ڪڏهن ڪڏهن جيت بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;/&gt; تنهن هوندي بہ جيت مار دوائن جي استعمال وسيلي حشرات جي هڪ بہ جنس کي مستقل طور ختم نه ڪيو ويو آهي. ان جي بدران گهٽ ۾ گهٽ 1,000 جنسن ۾ جيت مار دوائن خلاف ميداني مزاحمت پيدا ٿي آهي، جڏهن تہ ماکيءَ جي مکين جهڙن [[گل ڇاڻيندڙ|گل ڇاڻيندڙن]] سميت فائديمند حشرات کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Miller G.T. |title=Sustaining the Earth |edition=6th |year=2004 |publisher=Thompson Learning |pages=211–216}}&lt;/ref&gt;

[[سرد جنگ]] دوران [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جي ملڪن [[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي مهم شروع ڪئي. انهن [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|هن جنس جي آمريڪا کان اچڻ]] جو الزام [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] تي هنيو، پروپيگنڊا پوسٽرن ۾ هن جنس کي شيطاني روپ ۾ پيش ڪيو ۽ ٻارن کي ڀونئر گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو.&lt;ref name=colUWP&gt;{{cite news |last=Sindelar |first=Daisy |title=What's Orange and Black and Bugging Ukraine? |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |work=Radio Free Europe / Radio Liberty |date=29 April 2014 |access-date=18 May 2014 |archive-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517181115/http://www.rferl.org/content/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |url-status=live }}&lt;br/&gt;[https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html Ukraine’s Reins Weaken as Chaos Spreads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823161346/https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html |date=2017-08-23 }}, [[نيو يارڪ ٽائمز]] (4 مئي 2014ع)&lt;/ref&gt;

== عملي استعمال ==
=== کاڌي طور ===
{{مک مضمون|کاڌي طور حشرات|حشرات خوري}}
[[File:Witchetty grub.jpg|thumb|left|[[وچٽي لاروا]] آسٽريليا جي [[ارنٽي ماڻهو|ارنٽي ماڻهن]] جي روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن]]

[[حشرات خوري]] مان مراد حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪرڻ آهي. دنيا جي مختلف سماجن ۾ ڪيترن [[کاڄرو حشرات]] کي روايتي خوراڪ يا خاص طعام طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ٻين سماجن ۾ حشرات کائڻ جو رواج محدود آهي يا ان کي سماجي طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. فريڊرڪ سائمن بوڊن هائمر پنهنجي ڪتاب ''انساني خوراڪ طور حشرات'' (1951ع) ۾ حشرات جي خوراڪي استعمال ۽ ان جي امڪانن جو جائزو ورتو. 1975ع ۾ وڪٽر ميئر-روشو دليل ڏنو تہ حشرات مستقبل جي خوراڪي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ ممڪن ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ۽ انهن سماجن بابت مغربي روين تي نظرثاني جي تجويز ڏني، جتي حشرات روايتي خوراڪ جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Meyer-Rochow 1975&quot;&gt;{{cite journal | last=Meyer-Rochow | first=Victor Benno | title=Can insects help to ease the problem of world food shortage? | journal= ANZAAS Journal: &quot;Search&quot;| date= 1975|volume= 6 |issue= 7 | pages=261–262}}&lt;/ref&gt;

پي. جي. گلان ۽ پي. ايس. ڪرينسٽن حشرات مان ٺهيل کاڌن جي قبوليت وڌائڻ لاءِ انهن کي غيرمعمولي يا خاص طعام طور پيش ڪرڻ جي امڪان تي بحث ڪيو آهي. هنن اهو پڻ ڄاڻايو تہ [[آفريڪا ۾ حشرات سان انساني لاڳاپا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪجهه سماجن ۾ [[سنڊي]] گوشت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪئي وڃي ٿي. چڪرورتي ۽ ٻين (2011ع)&lt;ref name=&quot;Nyishi&quot;&gt;Chakravorty, J., Ghosh, S., and V. B. Meyer-Rochow. (2011). Practices of entomophagy and entomotherapy by members of the Nyishi and Galo tribes, two ethnic groups of the state of Arunachal Pradesh (North-East India). ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'' '''7''' (5)&lt;/ref&gt; موجب اتر اوڀر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ خوراڪي حشرات جي قيمت گوشت کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ميئر-روشو ۽ ٻين (2008ع) لاوس ۾ خوراڪي حشرات گڏ ڪرڻ ۽ وڪڻڻ جي معاشي پهلوئن جو اڀياس ڪيو.&lt;ref name=&quot;Laos&quot;&gt;Meyer-Rochow V. B., Nonaka K., Boulidam S. (2008) More feared than revered: Insects and their impacts on human societies (with specific data on the importance of entomophagy in a Laotian setting. ''Entomologie Heute 20: 3–25''&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو ۾ ماڪوڙين جا لاروا ۽ ڪوريڪسڊ پاڻيءَ جي جيتن جا آنا ڪجهه علائقائي کاڌن ۾ استعمال ٿين ٿا. گوانگڊونگ ۾ پاڻيءَ جا ڀونئر تجارتي طور وڪرو ڪيا وڃن ٿا، جڏهن تہ ٿائيلينڊ ۾ وڏي پاڻيءَ جي جيت ''[[ليٿوسيرس انڊيڪس]]'' کي پڻ خوراڪ طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=GullanCranston2009/&gt;

حشرات مان خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ قسمن ۾ ماکيءَ جي مک جا لاروا ۽ پيوپا، [[گونيمبراسيا بيلينا|موپاني ڪيڙا]]، [[بيونڊيگي|ريشم جا ڪيڙا]]، [[ماگوئي ڪيڙو|ماگوئي ڪيڙا]]، [[وچٽي لاروا]]، سانوڻ جا جيت، [[چاپولينس|ٽڏا]] ۽ [[ماڪڙ]] شامل آهن. ٿائيلينڊ ۾ سانوڻ جيتن جي تجارتي پالنا پڻ ڪئي وڃي ٿي؛ 2013ع جي هڪ رپورٽ موجب اتي لڳ ڀڳ 20,000 فارمر ان شعبي سان لاڳاپيل هئا ۽ سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 7,500 ٽن هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fao.org/docrep/017/i3246e/i3246e.pdf |title=Six-legged livestock |last1=Hanboonsong |first1=Yupa |author-link=Yupa Hanboonsong |last2=Tasanee |first2=Jamjanya |date=2013-03-01 |website=FAO |publisher=Food and Agriculture Organization |others=Patrick B. Durst |access-date=10 July 2016}}&lt;/ref&gt;

=== طب ۾ ===
[[File:Eciton burchellii Illustration.png|thumb|''[[ايسيٽن برچيلي]]'' نسل جي فوجي ماڪوڙين بابت ٻڌايو ويو آهي تہ مايا ماڻهو انهن جي ڄاڙن کي زخم بند رکڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا.]]
{{مک مضمون|طب ۾ حشرات}}

مختلف ثقافتن ۾ حشرات ۽ انهن مان حاصل ٿيندڙ شين کي روايتي علاج ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن ڪيترن استعمالن جو بنياد روايتي طبي تصورن ۽ مقامي علم تي رهيو آهي، ۽ انهن مان سڀني جي اثرائتي هجڻ جي جديد طبي تحقيق ذريعي تصديق ٿيل ناهي. مثال طور، ميڪسيڪو جي ڪجهه مقامي روايتن ۾ ٽڏن جي رانن کي جگر جي بيمارين لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mexico&quot;&gt;Ramos-Elorduy de Concini, J. and J.M. Pino Moreno. (1988). The utilization of insects in the empirical medicine of ancient Mexicans. ''Journal of Ethnobiology, 8(2), 195–202.''&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۽ [[ايووريد]] ۾ پڻ مختلف آرٿروپوڊ استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي چيني طب ۾ [[ڪن کجورو]] ٽيٽنس، دورن ۽ تشنج سميت مختلف حالتن لاءِ روايتي طور استعمال ڪيو ويو آهي،&lt;ref name=&quot;centipede&quot;&gt;{{Cite web |url=http://tcm.health-info.org/Herbology.Materia.Medica/wugong-properties.htm |title=Wu Gong, Centipede, Acupuncture, Traditional Chinese Medicine}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ چيني ڪاري جبل واري ماڪوڙي ''[[پولي ريڪسس]] وِسينا'' مان حاصل ٿيندڙ مادن تي پڻ حياتياتي ۽ دواسازي تحقيق ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1809450.stm |title=BBC News {{!}} HEALTH {{!}} Insects boost immune system |date=10 February 2002}}&lt;/ref&gt; ايووريد ۽ هندستان جي ڪجهه مقامي طبي روايتن ۾ پڻ اڏوهي ۽ ٻين حشرات جي استعمال جا حوالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Nyishi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bioprospecting&quot;&gt;Srivastava, S.K., Babu, N., and H. Pandey. (2009). Traditional insect bioprospecting—As human food and medicine. ''Indian Journal of Traditional Knowledge, 8(4):'' 485–494.&lt;/ref&gt;

وچ آمريڪا جي ڪجهه مقامي روايتن ۾ فوجي ماڪوڙين جي ڄاڙن کي زخم بند ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جا حوالا ملن ٿا. اهڙيءَ طرح مختلف حشرات يا انهن جي زهر کي روميٽزم، سنڌن جي سور ۽ ٻين حالتن لاءِ روايتي علاج طور استعمال ڪرڻ جا تاريخي مثال پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Mexico&quot; /&gt; اهي تاريخي يا روايتي استعمال جديد طبي علاج جي اثرائتي هجڻ جو ثبوت پاڻمرادو فراهم نٿا ڪن.

[[ماکيءَ جي مک]] مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[ماکي]]، [[پروپولس]]، [[شاهي جيلي]]، گلن جو زرداڻو ۽ مک جو زهر، مختلف روايتي طبي نظامن ۾ استعمال ٿينديون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Bioprospecting&quot; /&gt; ماکيءَ جي ڪجهه طبي استعمالن تي جديد تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ ٻين مکين جي پيداوارن بابت ڪيتريون روايتي دعوائون اڃا تحقيق هيٺ آهن. ماکيءَ جي زهر ۾ موجود [[ميليٽن]] سميت مختلف مرڪبن جي سوزش ۽ ٻين حياتياتي عملن تي اثرن بابت تجرباتي تحقيق ڪئي وئي آهي، پر اهڙي تحقيق کي ثابت ٿيل ڪلينڪي علاج سان برابر نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;&gt;Ratcliffe, N.A. et al. ''Insect Biochemistry and Molecular Biology'', 41 (2011) 747e769&lt;/ref&gt;

[[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت|اينٽي بايوٽڪ مزاحمتي]] جراثيمن جي وڌندڙ مسئلي سبب حشرات ۽ ٻين آرٿروپوڊن مان نوان حياتياتي طور سرگرم مرڪب ڳولڻ تي دواسازي تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;Dossey, A. T., 2010. Insects and their chemical weaponry: new potential for drug discovery. Nat. Prod. Rep 27, 1737e1757.&lt;/ref&gt;

[[لاروا علاج]] يا ميگٽ ٿراپي هڪ طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ [[بلو فلائي]] جا جراثيم کان پاڪ لاروا زخمن مان مئل يا خراب بافتون هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sun |first1=Xinjuan |last2=Jiang |first2=Kechun |last3=Chen |first3=Jingan |title=A systematic review of maggot debridement therapy for chronically infected wounds and ulcers |journal=International Journal of Infectious Diseases |volume=25 |year=2014 |pages=32–7 |doi=10.1016/j.ijid.2014.03.1397 |pmid=24841930}}&lt;/ref&gt;

[[ڪينٿيريڊن]]، جيڪو ڪجهه ڀونئرن ۾ موجود ڦڦڙ پيدا ڪندڙ مرڪب آهي، تاريخي طور [[لائٽا ويسيڪاٽوريا|اسپيني مک]] سان لاڳاپيل جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙو استعمال زهريلو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي تاريخي شهرت کي محفوظ يا اثرائتي طبي استعمال جو ثبوت نٿو سمجهيو وڃي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;/&gt;

رت چوسيندڙ آرٿروپوڊن، جهڙوڪ [[چچڙ]]، [[گهوڙي مک]] ۽ [[مڇر]]، جي ٿُڪ ۾ ڪيترائي حياتياتي طور سرگرم مرڪب موجود آهن. انهن ۾ رت ڄمڻ، پليٽليٽن جي گڏ ٿيڻ، رت جي نلين ۽ مدافعتي ردعمل تي اثرانداز ٿيندڙ مرڪب شامل آهن، جن مان ڪجهه کي ممڪن دواسازي استعمال لاءِ تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;/&gt;

=== سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ ===
[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|عام ميوي جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونياتي جاندار]] آهي.]]

حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ننڍڙي جسامت، مختصر نسلي عرصي ۽ وڏي [[زرخيزي]] سبب ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' کي [[جينيات]] ۽ ٻين حياتياتي شعبن ۾ [[نمونياتي جاندار]] طور وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. ان تي ٿيل تحقيق [[جيني ڳانڍاپو]]، جينن جي وچ ۾ لاڳاپن، ڪروموسومي جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]، جانورن جي رويي ۽ ارتقا بابت ڄاڻ وڌائڻ ۾ اهم رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Pierce&quot;&gt;{{cite book | title=Genetics: A Conceptual Approach | author=Pierce, BA | edition=2nd | publisher=W.H. Freeman and Company | location=New York | page=87 | isbn=0-7167-8881-0 | year=2006}}&lt;/ref&gt;

''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي ترتيب 2000ع ۾ شايع ڪئي وئي. انسان ۽ ميوي جي مک جي جينن ۽ حياتياتي رستن ۾ ڪيتريون محفوظ مشابهتون موجود آهن، جنهن سبب هي جاندار انساني حياتيات ۽ بيمارين سان لاڳاپيل ڪيترن بنيادي خلوي ۽ جينياتي عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Adams_2000&quot;&gt;{{cite journal | last1=Adams | first1=MD | title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' | journal=Science | volume=287 | issue=5461 | pages=2185–2195 | date=24 March 2000 | pmid=10731132 | doi=10.1126/science.287.5461.2185}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indian collecting cochineal.jpg|thumb|upright|left|وچ آمريڪا ۾ [[ڪوچينيل]] حشرات گڏ ڪرڻ جو 1777ع وارو خاڪو]]

ڪجهه حشرات مان [[رنگين مادو|رنگ]] حاصل ڪيا وڃن ٿا. مثال طور، ''[[ڊيڪٽائلوپيئس ڪوڪس]]'' مان حاصل ٿيندڙ [[ڪارمينڪ تيزاب]] [[ڪارمائن]] يا [[ڪوچينيل]] رنگ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. هڪ ڪلوگرام ڪوچينيل رنگ تيار ڪرڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ حشرات گهربل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/v8879e/v8879e09.htm |title=Cochineal and Carmine |publisher=FAO}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيريا لاڪا|لاڪ حشرات]] مان حاصل ٿيندڙ [[شيلاڪ]] ڪاٺ جي سنوار، خوراڪ جي ڪوٽنگ ۽ دواسازي سميت مختلف صنعتي استعمال رکي ٿو. اهڙيءَ طرح ''[[ڪرمس (حشرو)|ڪرمس]]'' نسل جي ڪجهه اسڪيل حشرات مان تاريخي طور ڳاڙهو [[ڪرمس (رنگ)|ڪرمس رنگ]] حاصل ڪيو ويندو رهيو آهي.

حشرات جي بناوت ۽ حياتياتي خاصيتن [[حياتي نقل]] جي تحقيق کي پڻ متاثر ڪيو آهي. مثال طور، اڏوهين جي دڙن جي هوا جي گردش ۽ گرميءَ جي انتظام بابت تحقيق عمارتن جي غيرفعال ٿڌڪاري جي جوڙجڪ سان ڀيٽي وئي آهي. ساڳيءَ طرح [[نميب ريگستان جو ڀونئر|نميب ريگستاني ڀونئر]] جي جسماني سطح تي پاڻي گڏ ٿيڻ جي خاصيتن مان متاثر ٿي پاڻي گڏ ڪرڻ واري مواد بابت تحقيق ڪئي وئي آهي.

=== ڪپڙي ۾ ===
[[File:Court ladies pounding silk from a painting (捣练图) by Emperor Huizong.jpg|thumb|upright|''[[نئون اڻيل ريشم تيار ڪندڙ درٻاري عورتون]]''، [[سونگ گهراڻو]]، 1100–1133ع]]
{{مک مضمون|ريشم پالنا|ريشم جي تاريخ}}

''[[بومبيڪس موري]]'' جا سنڊا، جن کي عام طور ريشم جا ڪيڙا چيو وڃي ٿو، هزارين سالن کان [[ريشم پالنا|ريشم جي پيداوار]] لاءِ پاليا وڃن ٿا. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعن موجب چين ۾ ريشم جي پيداوار جون پاڙون [[نئين پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=Rutgers University Press |isbn=0813534461 |page=20}}&lt;/ref&gt;

ريشم جي ڪيڙن کي [[توت]] جا پن کارايا وڃن ٿا. انهن جي ڪوڪون ۾ [[فائبروئن]] نالي ريشمي پروٽين جا تند هوندا آهن، جن کي [[سيريسن]] پاڻ ۾ ڳنڍي رکندو آهي. روايتي پيداوار ۾ ڪوڪون کي گرم پاڻيءَ ۾ نرم ڪرڻ کان پوءِ ريشمي تند کوليا، گڏ ڪيا ۽ ڌاڳي ۾ تبديل ڪيا وڃن ٿا. چين مان ريشم جي پيداوار ۽ واپار وقت سان ٻين علائقن تائين پکڙيو، ۽ [[ريشم رستو]] ريشم سميت ڪيترين شين جي بين العلاقائي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== جنگ ۾ ===
{{مک مضمون|حشراتياتي جنگ}}

[[حشراتياتي جنگ]] مان مراد حشرات کي فوجي مقصدن لاءِ، مثال طور بيماريون ڦهلائڻ يا زرعي فصلن کي نقصان پهچائڻ لاءِ، استعمال ڪرڻ يا اهڙي استعمال بابت تحقيق ڪرڻ آهي. اهڙن طريقن بابت تاريخي حوالا موجود آهن، پر منظم فوجي تحقيق خاص طور 20هين صديءَ ۾ ٿي.

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران جاپان جي [[يونٽ 731]] سان لاڳاپيل حياتياتي جنگي پروگرامن ۾ بيماري ڦهلائيندڙ حشرات استعمال ڪرڻ جا دستاويزي ثبوت موجود آهن. مختلف تاريخي مطالعي ۾ متاثر ماڻهن جي انگ بابت اندازا مختلف آهن، تنهنڪري جاني نقصان جا انگ ذريعن جي حوالي سان بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=lockwood&gt;{{cite journal |author=Lockwood, Jeffrey A. |title=Six-legged soldiers |journal=[[دي سائنٽسٽ (رسالو)|دي سائنٽسٽ]] |date=24 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lockwood |first1=Jeffrey A. |title=Six-Legged Soldiers: Using Insects as Weapons of War |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-199-73353-8}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران فرانس ۽ جرمني ۾ دشمن جي پٽاٽن جي فصلن خلاف [[ڪولوراڊو ڀونئر]] جي ممڪن استعمال بابت تحقيق جا حوالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lockwood|first1=Jeffrey A.|title=Bug Bomb. Why our next terrorist attack could come on six legs|journal=The Boston Globe|date=21 October 2007}}&lt;/ref&gt; [[سرد جنگ]] دوران آمريڪا ۾ بيماريون منتقل ڪندڙ مڇرن کي حياتياتي جنگ جي ممڪن وسيلي طور استعمال ڪرڻ بابت فوجي تحقيق ۽ منصوبابندي پڻ ڪئي وئي.&lt;ref name=lockwood/&gt;</text>
      <sha1>0k8mq0l3qwa16h09oenl6ievpxm7un2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413465</id>
      <parentid>413464</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T13:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76477" sha1="licfm4fyl6u0qk77ojcdh9yksls5jt9" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپا}}

[[File:Green insect on hand.jpg|thumb|upright=1.35|”اسپيني مک“، ''[[لائٽا ويسيڪاٽوريا]]''، کي دوائن، [[جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو|جنسي تحريڪ ڏيندڙ]] ۽ ٻين خاصيتن وارو سمجهيو ويو آهي&lt;!--، جيتوڻيڪ ان ۾ جلن پيدا ڪندڙ ڪيميائي مادو، [[ڪينٿيريڊن]]، موجود آهي، جيڪو يقيني طور زهريلو آهي--&gt;.]]


'''ايٿنو اينٽمالاجي'''يا '''نسلي حشراتياتيت''' : '''حشرات سان انساني لاڳاپن''' ۾ مختلف قسمن جا استعمال شامل آهن، جيڪي عملي بہ ٿي سگهن ٿا، جيئن [[کاڌي طور حشرات|کاڌي]]، ڪپڙي (خاص طور [[ريشم]]) ۽ رنگن لاءِ، يا علامتي، جيئن [[فن ۾ حشرات|فن]]، موسيقي ۽ [[ادب ۾ حشرات|ادب]] ۾؛ ان سان گڏ ناڪاري لاڳاپا بہ شامل آهن، جهڙوڪ فصلن کي نقصان ۽ حشري جيتن کي قابو ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون.

علمي طور، حشرات ۽ سماج وچ ۾ لاڳاپن کي جزوي طور '''ثقافتي حشراتيات''' جي نالي سان اڀياس ڪيو ويو آهي، جيڪا گهڻو ڪري ”ترقي يافته“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، ۽ جزوي طور '''نسلي حشراتيات''' جي نالي سان، جيڪا گهڻو ڪري ”ابتدائي“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي وچ ۾ فرق ڪمزور آهي ۽ ڪنهن نظريي تي ٻڌل ناهي. ٻئي علمي شعبا انساني آباديءَ تي [[حشرات]] جي اثرن، انهن سان لاڳاپن ۽ هڪجهڙائين، ۽ ان جي ابتڙ انسانن جي حشرات تي اثرن جو اڀياس ڪن ٿا. انهن جون پاڙون [[بشريات]] ۽ [[قدرتي تاريخ]] سان گڏ [[حشراتيات]]، يعني حشرات جي اڀياس، ۾ آهن. حشرات جا ٻيا [[ثقافت|ثقافتي]] استعمال، جهڙوڪ [[حياتي نقل]]، لازمي طور انهن علمي شعبن ۾ شامل ناهن.

وڌيڪ عام طور، ماڻهو حشرات کي عملي توڙي علامتي مقصدن لاءِ ڪيترن ئي طريقن سان استعمال ڪن ٿا. ٻئي پاسي، حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن ۽ انهن کي مارڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون وينديون آهن. [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] جو وسيع استعمال ڪنهن بہ [[حشري جيت]] کي مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو آهي، پر ان سبب حشرات جي هڪ هزار جنسن ۾ عام استعمال ٿيندڙ ڪيميائي مادن خلاف مزاحمت پيدا ٿي آهي.

عملي استعمالن ۾ [[حشرات خوري|کاڌي طور]]، [[طب ۾ حشرات|طب ۾]]، قيمتي [[ڪپڙو|ڪپڙي]] [[ريشم]] لاءِ، [[رنگين مادو|رنگين مادن]] جهڙوڪ [[ڪارمائن]] لاءِ، سائنس ۾، جتي [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|ميوي جي مک]] [[جينيات]] ۾ هڪ اهم [[نمونياتي جاندار]] آهي، ۽ [[حشراتياتي جنگ|جنگ ۾]] استعمال شامل آهن، جتي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران دشمن آباديءَ ۾ بيماريون ڦهلائڻ لاءِ حشرات کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو ويو. هڪ حشرو، [[ماکيءَ جي مک]]، [[ماکي]]، [[گل جو زرداڻو]]، [[شاهي جيلي]]، [[پروپولس]] ۽ سوزش گهٽائيندڙ پيپٽائڊ [[ميليٽن]] مهيا ڪري ٿي؛ ڪجهه سماجن ۾ ان جا لاروا پڻ کاڌا وڃن ٿا. حشرات جي طبي استعمالن ۾ زخمن مان مرده يا خراب بافتون هٽائڻ لاءِ [[لاروا علاج]] شامل آهي. رت چوسيندڙ حشرات جي ٿُڪ ۾ پروٽين جا هڪ هزار کان وڌيڪ خاندان سڃاتا ويا آهن؛ اهي ممڪن طور ڪارائتين دوائن جو ذريعو بڻجي سگهن ٿا، جهڙوڪ رت ڄمڻ کان روڪيندڙ دوائون، [[رت جي نلين جي ڦهلاءَ|رت جون نليون ڦهلائيندڙ دوائون]]، [[اينٽي هسٽامين]] ۽ [[بيهوشي جون دوائون]].

علامتي استعمالن ۾ [[فن ۾ حشرات|فن]]، [[موسيقي ۾ حشرات|موسيقي]] (جنهن ۾ [[حشرات کان متاثر گيتن جي فهرست|حشرات بابت ڪيترائي گيت]] شامل آهن)، [[فلمن ۾ آرٿروپوڊ|فلمن]]، [[ادب ۾ حشرات|ادب]]، [[مذهب ۾ حشرات|مذهب]] ۽ ڏند ڪٿائن ۾ انهن جا ڪردار شامل آهن. حشرات جا [[ويس|ويس]] ناٽڪن ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا ۽ پارٽين ۽ ميلن ۾ پڻ پاتا وڃن ٿا.

== ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات ==

[[File:Malay Archipelago Beetles.jpg|thumb|left|”[[ملائي ٻيٽَ ميڙ|سيمونجون، بورنيو ۾ ملندڙ غير معمولي ڀونئر]]“: [[الفريڊ رسل والس]] نسلي حشراتيات جي شروعاتي علمبردارن مان هڪ هو.]]

نسلي حشراتيات 19هين صديءَ کان ترقي ڪئي، جنهن جي شروعاتي ڪمن ۾ [[الفريڊ رسل والس]] (1852ع) ۽ [[هينري والٽر بيٽس]] (1862ع) جهڙن ليکڪن جا ڪم شامل هئا. [[هانس زنسر]] جي ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[ڪوئا، جونئون ۽ تاريخ]]'' (1935ع) ڏيکاريو تہ حشرات انساني تاريخ ۾ هڪ اهم قوت رهيا آهن. [[وليم مورٽن ويلر]]، [[موريس ميٽرلنڪ]] ۽ [[ژان هينري فابر]] جهڙن ليکڪن حشرات جي زندگيءَ کي بيان ڪيو ۽ ”تخيل ۽ شاندار انداز“ سان ماڻهن تائين انهن جي اهميت پهچائي. [[فريڊرڪ سائمن بوڊن هائمر]] جي ''انساني خوراڪ طور حشرات'' (1951ع) حشرات خوريءَ جي وسعت ۽ امڪانن ڏانهن ڌيان ڇڪايو ۽ حشرات جو هڪ مثبت پهلو پيش ڪيو. [[کاڌو]] نسلي حشراتيات ۾ سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل موضوع آهي، جنهن کان پوءِ [[طب]] ۽ [[ماکيءَ جي مک پالنا]] اچن ٿا.&lt;ref name=Posey&gt;{{cite journal |last1=Posey |first1=Darrell Addison |title=Topics And Issues In Ethnoentomology With Some Suggestions For The Development Of Hypothesis-Generation And Testing In Ethnobiology |journal=Journal of Ethnobiology |date=1986 |volume=6 |issue=1 |pages=99–120 |url=https://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801192909/http://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |archive-date=1 August 2014}}&lt;/ref&gt;

[[File:Crop Duster.jpg|thumb|upright|حشرات خلاف ڪارروائي: هڪ [[زرعي جهاز]] [[اولهندي مڪئي جي پاڙ واري ڀونئر]] کي مارڻ لاءِ گهٽ مقدار وارو [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] وارو چارو ڇٽي رهيو آهي.]]

1968ع ۾ {{Interlanguage link multi|ايرون شميٽشيڪ|de|Erwin Schimitschek}}، [[لوڪ ادب]] ۽ ثقافت، جن ۾ [[مذهب]]، کاڌو، طب ۽ فن شامل هئا، ۾ حشرات جي ڪردارن جي جائزي دوران ثقافتي حشراتيات کي حشرات جي اڀياس جي هڪ شاخ طور پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1968&quot;&gt;{{cite book |last=Schimitschek |first=E. |title=Handbuch der Zoologie |year=1968 |publisher=Berliner Akademie Verlag|editor=Helmcke J.G. |editor2=Stark D. |editor3=Wermuth H. |chapter=Insekten als Nahrung, Brauchtum, Kult und Kultur |volume= 4 | pages=1–62}}&lt;/ref&gt; 1984ع ۾ [[چارلس هوگ]] انگريزيءَ ۾ هن شعبي جو جائزو ورتو، ۽ 1994ع کان 1997ع تائين هوگ جو ''دي ڪلچرل اينٽومالاجي ڊائجسٽ'' هن شعبي بابت بحث جو هڪ فورم رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hogue|first=Charles|title=Cultural Entomology|url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|archive-date=17 June 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Who? What? Why?|url=http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|publisher=Cultural Entomology Digest|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030739/http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هوگ دليل ڏنو تہ ”انسان پنهنجي ذهني توانائي سرگرميءَ جي ٽن بنيادي شعبن ۾ خرچ ڪن ٿا: بقا، جنهن لاءِ عملي سکيا (ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال) ڪتب آندي وڃي ٿي؛ استقرائي ذهني عملن (سائنس) وسيلي خالص علم جي ڳولا؛ ۽ جمالياتي مشقن ذريعي خوشي حاصل ڪرڻ لاءِ روشن خياليءَ جي جستجو، جنهن کي ’انسانيت جا علم‘ چئي سگهجي ٿو. [[حشراتيات]] گهڻي عرصي کان بقا ([[اقتصادي حشراتيات]]) ۽ سائنسي اڀياس (علمي حشراتيات) سان لاڳاپيل رهي آهي، پر تحقيق جي اها شاخ جيڪا ادب، ٻولي، موسيقي، فن، تشريحي تاريخ، مذهب ۽ وندر ۾ حشرات (۽ ٻين زميني آرٿروپوڊن، جن ۾ [[اراڪنڊ]] ۽ [[گهڻ پيرا]] شامل آهن) جي اثرن جو اڀياس ڪري ٿي، شميٽشيڪ جي ڪم وسيلي ئي هڪ الڳ شعبي طور سڃاتي وئي.“&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1968&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1961&quot;&gt;{{cite journal | last=Schimitschek | first=E. | title=Die Bedeutung der Insekten für Kultur und Wirtschaft des Menschen in Vergangenheit und Gegenwart | journal=Istanbul Universitesi | date= 1961 |volume= 908 | pages=1–48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hogue 1987&quot;&gt;{{cite journal |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |journal=Annual Review of Entomology |date=January 1987|volume= 32 |pages=181–199 |doi= 10.1146/annurev.en.32.010187.001145}}&lt;/ref&gt;

هوگ هن شعبي جون حدون بيان ڪندي چيو: ”حشراتيات جي سائنس جي بياني تاريخ ثقافتي حشراتيات جو حصو ناهي، جڏهن تہ عام [[تاريخ]] تي حشرات جو اثر ثقافتي حشراتيات ۾ شامل سمجهيو ويندو.“&lt;ref name=&quot;Hogue&quot;&gt;{{cite web |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |publisher=Cultural Entomology Digest |access-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |archive-date=17 June 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; هن وڌيڪ چيو: ”ڇاڪاڻ تہ ’ثقافتي‘ اصطلاح جي وصف محدود آهي، تنهنڪري ڪجهه پهلو جيڪي عام طور انساني سماجن جي اڀياس ۾ شامل هوندا آهن، هتان خارج ٿي وڃن ٿا.“&lt;ref name=&quot;Hogue&quot;/&gt;

ڊيرل ايڊيسن پوسي، اهو ڄاڻائيندي تہ ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات وچ ۾ حد مقرر ڪرڻ ڏکيو آهي، هوگ جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ثقافتي حشراتيات کي ”فن ۽ انسانيت جي علمن ۾ ظاهر ٿيندڙ انسانيت جي جوهر“ تي حشرات جي اثر تائين محدود ڪيو. پوسي وڌيڪ لکي ٿو تہ ثقافتي بشريات کي عام طور ”ترقي يافته“، صنعتي ۽ پڙهيل لکيل سماجن جي اڀياس تائين محدود ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ نسلي حشراتيات ”ابتدائي“ يا ”غير مهذب“ سماجن جي حشراتياتي معاملن جو اڀياس ڪري ٿي. پوسي ساڳئي وقت چوي ٿو تہ اها ورهاست مصنوعي آهي ۽ ان ۾ بنا جواز ”اسان/اهي“ وارو تعصب شامل آهي.&lt;ref name=Posey/&gt; برائن مورس پڻ ان طريقي تي تنقيد ڪري ٿو، جنهن ۾ بشريات جا ماهر فطرت بابت غير مغربي روين کي هڪ رخو ۽ روحانيت پسند سمجهن ٿا ۽ انهن کي ”[[غنوصيت|غنوصي]] انداز“ ۾ مغربي، اڪثر 17هين صديءَ جي، مشيني رويي جي سادي تصور سان ڀيٽين ٿا. مورس ان کي ”گهڻو غير مددگار، جيڪڏهن گمراهه ڪندڙ نه بہ هجي“ قرار ڏئي ٿو، ۽ ان جي بدران [[ملاوي]] جي ماڻهن جي حشرات ۽ ٻين جانورن سان لاڳاپن جي ڪيترن ئي طريقن بابت پنهنجي تحقيق پيش ڪري ٿو: ”عملي، ذهني، حقيقت پسند، ڪارجائتا، جمالياتي، علامتي ۽ مقدس.“&lt;ref&gt;Morris, 2006.&lt;/ref&gt;

== فائدا ۽ خرچ ==
=== حشرات جون ماحولياتي نظام واريون خدمتون ===
[[File:Honeybee (Apis mellifera) pollinating Avocado cv.jpg|thumb|left|[[گل ڇاڻ]]، هتي [[ايواڪاڊو]] جي فصل تي ماکيءَ جي مک وسيلي، هڪ [[ماحولياتي نظام جي خدمت]] آهي.]]

[[ملينيم ماحولياتي نظام جائزو]] جي 2005ع واري رپورٽ [[ماحولياتي نظام جون خدمتون|ماحولياتي نظام جي خدمتن]] جي وصف انهن فائدن طور ڪري ٿي جيڪي ماڻهو ماحولياتي نظامن مان حاصل ڪن ٿا، ۽ انهن کي چئن قسمن، يعني فراهمي، ضابطي، سهائتا ۽ ثقافتي خدمتن ۾ ورهائي ٿي. هڪ بنيادي اصول اهو آهي تہ آرٿروپوڊن جون ڪجهه جنسون انسانن تي پنهنجي اثر سبب چڱيءَ طرح سمجهيون ويون آهن (جهڙوڪ ماکيءَ جون مکيون، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]]، [[مڇر]] ۽ [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]). تنهن هوندي بہ حشرات [[ماحولياتي شيون ۽ خدمتون]] مهيا ڪن ٿا.&lt;ref name=MEA&gt;{{cite book|last1=Millennium Ecosystem Assessment|title=Ecosystems and human well-being : synthesis|date=2005|publisher=Island Press|url=http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|location=Washington, DC|isbn=1-59726-040-1|access-date=7 August 2014|archive-date=31 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031012651/http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[زيرسيس سوسائٽي]] حشرات پاران مهيا ڪيل چئن ماحولياتي خدمتن جي اقتصادي اثر جو حساب لڳائي ٿي: گل ڇاڻ، وندر (يعني ”[[شڪار]]، [[مڇي مارڻ]] ۽ جهنگلي جيوت جي مشاهدي، جنهن ۾ [[پکي ڏسڻ]] بہ شامل آهي، لاءِ حشرات جي اهميت“)، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ ۽ [[حياتي جيت ڪنٽرول|جيتن جو ڪنٽرول]]. انهن خدمتن جي عالمي ماليت جو اندازو 153 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lyman Kirst |first=Marian |title=Insect – the neglected 99% |url=http://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent/ |access-date=22 July 2012 |newspaper=High Country News |date=29 Dec 2011 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613015441/https://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماڪوڙين جي ماهر&lt;ref&gt;{{cite web|title=Edward O. Wilson Biography|url=http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|publisher=Biography.com|access-date=6 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107102106/http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|archive-date=7 January 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[اي. او. ولسن]] چيو: ”جيڪڏهن سموري انسانذات غائب ٿي وڃي تہ دنيا ٻيهر انهيءَ شاهوڪار توازن واري حالت ڏانهن موٽي ويندي جيڪا ڏهه هزار سال اڳ موجود هئي. جيڪڏهن حشرات غائب ٿي وڃن تہ ماحول افراتفريءَ ۾ ڦاسي پوندو.“&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=E.O. |title=The Creation: An Appeal to Save Life on Earth |url=https://archive.org/details/creationappeal00wils |url-access=registration |date=2006 |publisher=Norton|isbn=9780393062175 }}&lt;/ref&gt; آمريڪي [[عوامي نشرياتي خدمت]] جي پروگرام [[نووا (آمريڪي ٽي وي پروگرام)|''نووا'']] جي هڪ حصي ۾ شهري ماحول اندر حشرات سان لاڳاپي کي هن ريت بيان ڪيو ويو: ”اسان انسان اهو سوچڻ پسند ڪريون ٿا تہ دنيا اسان هلائيندا آهيون. پر اسان جي وڏن شهرن جي دل ۾ بہ هڪ حريف عظيم قوت وڌي ويجهي ٿي... اهي ننڍڙا جاندار وڏي تعداد ۾ اسان جي چوڌاري رهن ٿا، جيتوڻيڪ اسان انهن کي مشڪل سان محسوس ڪندا آهيون. پر ڪيترن ئي طريقن سان حقيقت ۾ اهي ئي نظام هلائين ٿا.“&lt;ref&gt;{{cite web|title=Little Creatures Who Run the World|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|work=Nova|publisher=PBS Airdate: August 12, 1997|access-date=September 1, 2017|archive-date=October 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001223036/http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''[[واشنگٽن پوسٽ]]'' لکيو: ”ماحول جي تحفظ جي ڪيترن ئي پهلوئن ۾ اسان ڄڻ تہ اکيون بند ڪري اڏامي رهيا آهيون، ۽ اهو ئي سبب آهي جو جڏهن ماکيءَ جي مک جهڙي ڪا جنس زوال جو شڪار ٿيڻ لڳي ٿي، يا اهڙو حشرو جنهن کي اسان نٿا چاهيون، جهڙوڪ [[ايشيائي ٽائيگر مڇر]] يا [[باهه ماڪوڙي]]، اسان جي وچ ۾ ظاهر ٿئي ٿو تہ اسان ايترا حيران ٿيون ٿا. ٻين لفظن ۾: حشرات بابت سوچڻ شروع ڪريو.“&lt;ref&gt;{{cite news |last=Higgins |first=Adrian |title=Saving Earth From the Ground Up |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |work=June 30, 2007 |publisher=The Washington Post |access-date=22 July 2012 |date=30 June 2007 |archive-date=21 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100124/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ پروپيگنڊا ===
[[File:Bundesarchiv Bild 183-15032-0001, Vahldorf, Gesammelte Kartoffelkäfer.jpg|thumb|right|[[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] دوران اوڀر جرمني جي [[ارنسٽ ٿيلمان پائنيئر تنظيم|نوجوان پائنيئرن]] کي [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|ڪولوراڊو ڀونئر]] گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو ويو.]]
{{وڌيڪ|اقتصادي حشراتيات#نقصانڪار حشرات}}

حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن، جن کي ميڊيا ۾ [[سنسني خيزي]] وڌيڪ مضبوط ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kellert |first=S. R. |title=Values and perceptions of invertebrates |journal=Conservation Biology |year=1993 |pages=845–855 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.740845.x |volume=7 |issue=4|bibcode=1993ConBi...7..845K }}&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ اهڙو سماج وجود ۾ آيو آهي جيڪو روزاني زندگيءَ مان حشرات کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{cite web |last=Meyer |first=John |title=Chapter 18: Insects As Pests |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |date=2006 |publisher=North Carolina State University |access-date=22 July 2012 |archive-date=26 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226171548/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مثال طور، آمريڪي گهرن ۽ باغن ۾ استعمال لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 50 لک پائونڊ وسيع اثر رکندڙ [[جيت مار دوا|جيت مار دوائون]] تيار ۽ وڪرو ڪيون وڃن ٿيون. 2004ع ۾ گهر مالڪن کي جيت مار دوائون وڪڻڻ مان سالياني آمدني 45 ڪروڙ آمريڪي ڊالرن کان وڌي وئي هئي. هن وقت تائين بيان ڪيل لڳ ڀڳ ڏهه لک حشري جنسن مان 1,000 کان وڌيڪ کي سنگين [[حشري جيت|جيت]] نٿو سمجهي سگهجي، جڏهن تہ 10,000 کان بہ گهٽ (لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو) ڪڏهن ڪڏهن جيت بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;/&gt; تنهن هوندي بہ جيت مار دوائن جي استعمال وسيلي حشرات جي هڪ بہ جنس کي مستقل طور ختم نه ڪيو ويو آهي. ان جي بدران گهٽ ۾ گهٽ 1,000 جنسن ۾ جيت مار دوائن خلاف ميداني مزاحمت پيدا ٿي آهي، جڏهن تہ ماکيءَ جي مکين جهڙن [[گل ڇاڻيندڙ|گل ڇاڻيندڙن]] سميت فائديمند حشرات کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Miller G.T. |title=Sustaining the Earth |edition=6th |year=2004 |publisher=Thompson Learning |pages=211–216}}&lt;/ref&gt;

[[سرد جنگ]] دوران [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جي ملڪن [[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي مهم شروع ڪئي. انهن [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|هن جنس جي آمريڪا کان اچڻ]] جو الزام [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] تي هنيو، پروپيگنڊا پوسٽرن ۾ هن جنس کي شيطاني روپ ۾ پيش ڪيو ۽ ٻارن کي ڀونئر گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو.&lt;ref name=colUWP&gt;{{cite news |last=Sindelar |first=Daisy |title=What's Orange and Black and Bugging Ukraine? |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |work=Radio Free Europe / Radio Liberty |date=29 April 2014 |access-date=18 May 2014 |archive-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517181115/http://www.rferl.org/content/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |url-status=live }}&lt;br/&gt;[https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html Ukraine’s Reins Weaken as Chaos Spreads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823161346/https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html |date=2017-08-23 }}, [[نيو يارڪ ٽائمز]] (4 مئي 2014ع)&lt;/ref&gt;

== عملي استعمال ==
=== کاڌي طور ===
{{مک مضمون|کاڌي طور حشرات|حشرات خوري}}
[[File:Witchetty grub.jpg|thumb|left|[[وچٽي لاروا]] آسٽريليا جي [[ارنٽي ماڻهو|ارنٽي ماڻهن]] جي روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن]]

[[حشرات خوري]] مان مراد حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪرڻ آهي. دنيا جي مختلف سماجن ۾ ڪيترن [[کاڄرو حشرات]] کي روايتي خوراڪ يا خاص طعام طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ٻين سماجن ۾ حشرات کائڻ جو رواج محدود آهي يا ان کي سماجي طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. فريڊرڪ سائمن بوڊن هائمر پنهنجي ڪتاب ''انساني خوراڪ طور حشرات'' (1951ع) ۾ حشرات جي خوراڪي استعمال ۽ ان جي امڪانن جو جائزو ورتو. 1975ع ۾ وڪٽر ميئر-روشو دليل ڏنو تہ حشرات مستقبل جي خوراڪي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ ممڪن ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ۽ انهن سماجن بابت مغربي روين تي نظرثاني جي تجويز ڏني، جتي حشرات روايتي خوراڪ جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Meyer-Rochow 1975&quot;&gt;{{cite journal | last=Meyer-Rochow | first=Victor Benno | title=Can insects help to ease the problem of world food shortage? | journal= ANZAAS Journal: &quot;Search&quot;| date= 1975|volume= 6 |issue= 7 | pages=261–262}}&lt;/ref&gt;

پي. جي. گلان ۽ پي. ايس. ڪرينسٽن حشرات مان ٺهيل کاڌن جي قبوليت وڌائڻ لاءِ انهن کي غيرمعمولي يا خاص طعام طور پيش ڪرڻ جي امڪان تي بحث ڪيو آهي. هنن اهو پڻ ڄاڻايو تہ [[آفريڪا ۾ حشرات سان انساني لاڳاپا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪجهه سماجن ۾ [[سنڊي]] گوشت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪئي وڃي ٿي. چڪرورتي ۽ ٻين (2011ع)&lt;ref name=&quot;Nyishi&quot;&gt;Chakravorty, J., Ghosh, S., and V. B. Meyer-Rochow. (2011). Practices of entomophagy and entomotherapy by members of the Nyishi and Galo tribes, two ethnic groups of the state of Arunachal Pradesh (North-East India). ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'' '''7''' (5)&lt;/ref&gt; موجب اتر اوڀر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ خوراڪي حشرات جي قيمت گوشت کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ميئر-روشو ۽ ٻين (2008ع) لاوس ۾ خوراڪي حشرات گڏ ڪرڻ ۽ وڪڻڻ جي معاشي پهلوئن جو اڀياس ڪيو.&lt;ref name=&quot;Laos&quot;&gt;Meyer-Rochow V. B., Nonaka K., Boulidam S. (2008) More feared than revered: Insects and their impacts on human societies (with specific data on the importance of entomophagy in a Laotian setting. ''Entomologie Heute 20: 3–25''&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو ۾ ماڪوڙين جا لاروا ۽ ڪوريڪسڊ پاڻيءَ جي جيتن جا آنا ڪجهه علائقائي کاڌن ۾ استعمال ٿين ٿا. گوانگڊونگ ۾ پاڻيءَ جا ڀونئر تجارتي طور وڪرو ڪيا وڃن ٿا، جڏهن تہ ٿائيلينڊ ۾ وڏي پاڻيءَ جي جيت ''[[ليٿوسيرس انڊيڪس]]'' کي پڻ خوراڪ طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=GullanCranston2009/&gt;

حشرات مان خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ قسمن ۾ ماکيءَ جي مک جا لاروا ۽ پيوپا، [[گونيمبراسيا بيلينا|موپاني ڪيڙا]]، [[بيونڊيگي|ريشم جا ڪيڙا]]، [[ماگوئي ڪيڙو|ماگوئي ڪيڙا]]، [[وچٽي لاروا]]، سانوڻ جا جيت، [[چاپولينس|ٽڏا]] ۽ [[ماڪڙ]] شامل آهن. ٿائيلينڊ ۾ سانوڻ جيتن جي تجارتي پالنا پڻ ڪئي وڃي ٿي؛ 2013ع جي هڪ رپورٽ موجب اتي لڳ ڀڳ 20,000 فارمر ان شعبي سان لاڳاپيل هئا ۽ سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 7,500 ٽن هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fao.org/docrep/017/i3246e/i3246e.pdf |title=Six-legged livestock |last1=Hanboonsong |first1=Yupa |author-link=Yupa Hanboonsong |last2=Tasanee |first2=Jamjanya |date=2013-03-01 |website=FAO |publisher=Food and Agriculture Organization |others=Patrick B. Durst |access-date=10 July 2016}}&lt;/ref&gt;

=== طب ۾ ===
[[File:Eciton burchellii Illustration.png|thumb|''[[ايسيٽن برچيلي]]'' نسل جي فوجي ماڪوڙين بابت ٻڌايو ويو آهي تہ مايا ماڻهو انهن جي ڄاڙن کي زخم بند رکڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا.]]
{{مک مضمون|طب ۾ حشرات}}

مختلف ثقافتن ۾ حشرات ۽ انهن مان حاصل ٿيندڙ شين کي روايتي علاج ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن ڪيترن استعمالن جو بنياد روايتي طبي تصورن ۽ مقامي علم تي رهيو آهي، ۽ انهن مان سڀني جي اثرائتي هجڻ جي جديد طبي تحقيق ذريعي تصديق ٿيل ناهي. مثال طور، ميڪسيڪو جي ڪجهه مقامي روايتن ۾ ٽڏن جي رانن کي جگر جي بيمارين لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mexico&quot;&gt;Ramos-Elorduy de Concini, J. and J.M. Pino Moreno. (1988). The utilization of insects in the empirical medicine of ancient Mexicans. ''Journal of Ethnobiology, 8(2), 195–202.''&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۽ [[ايووريد]] ۾ پڻ مختلف آرٿروپوڊ استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي چيني طب ۾ [[ڪن کجورو]] ٽيٽنس، دورن ۽ تشنج سميت مختلف حالتن لاءِ روايتي طور استعمال ڪيو ويو آهي،&lt;ref name=&quot;centipede&quot;&gt;{{Cite web |url=http://tcm.health-info.org/Herbology.Materia.Medica/wugong-properties.htm |title=Wu Gong, Centipede, Acupuncture, Traditional Chinese Medicine}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ چيني ڪاري جبل واري ماڪوڙي ''[[پولي ريڪسس]] وِسينا'' مان حاصل ٿيندڙ مادن تي پڻ حياتياتي ۽ دواسازي تحقيق ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1809450.stm |title=BBC News {{!}} HEALTH {{!}} Insects boost immune system |date=10 February 2002}}&lt;/ref&gt; ايووريد ۽ هندستان جي ڪجهه مقامي طبي روايتن ۾ پڻ اڏوهي ۽ ٻين حشرات جي استعمال جا حوالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Nyishi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bioprospecting&quot;&gt;Srivastava, S.K., Babu, N., and H. Pandey. (2009). Traditional insect bioprospecting—As human food and medicine. ''Indian Journal of Traditional Knowledge, 8(4):'' 485–494.&lt;/ref&gt;

وچ آمريڪا جي ڪجهه مقامي روايتن ۾ فوجي ماڪوڙين جي ڄاڙن کي زخم بند ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جا حوالا ملن ٿا. اهڙيءَ طرح مختلف حشرات يا انهن جي زهر کي روميٽزم، سنڌن جي سور ۽ ٻين حالتن لاءِ روايتي علاج طور استعمال ڪرڻ جا تاريخي مثال پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Mexico&quot; /&gt; اهي تاريخي يا روايتي استعمال جديد طبي علاج جي اثرائتي هجڻ جو ثبوت پاڻمرادو فراهم نٿا ڪن.

[[ماکيءَ جي مک]] مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[ماکي]]، [[پروپولس]]، [[شاهي جيلي]]، گلن جو زرداڻو ۽ مک جو زهر، مختلف روايتي طبي نظامن ۾ استعمال ٿينديون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Bioprospecting&quot; /&gt; ماکيءَ جي ڪجهه طبي استعمالن تي جديد تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ ٻين مکين جي پيداوارن بابت ڪيتريون روايتي دعوائون اڃا تحقيق هيٺ آهن. ماکيءَ جي زهر ۾ موجود [[ميليٽن]] سميت مختلف مرڪبن جي سوزش ۽ ٻين حياتياتي عملن تي اثرن بابت تجرباتي تحقيق ڪئي وئي آهي، پر اهڙي تحقيق کي ثابت ٿيل ڪلينڪي علاج سان برابر نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;&gt;Ratcliffe, N.A. et al. ''Insect Biochemistry and Molecular Biology'', 41 (2011) 747e769&lt;/ref&gt;

[[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت|اينٽي بايوٽڪ مزاحمتي]] جراثيمن جي وڌندڙ مسئلي سبب حشرات ۽ ٻين آرٿروپوڊن مان نوان حياتياتي طور سرگرم مرڪب ڳولڻ تي دواسازي تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;Dossey, A. T., 2010. Insects and their chemical weaponry: new potential for drug discovery. Nat. Prod. Rep 27, 1737e1757.&lt;/ref&gt;

[[لاروا علاج]] يا ميگٽ ٿراپي هڪ طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ [[بلو فلائي]] جا جراثيم کان پاڪ لاروا زخمن مان مئل يا خراب بافتون هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sun |first1=Xinjuan |last2=Jiang |first2=Kechun |last3=Chen |first3=Jingan |title=A systematic review of maggot debridement therapy for chronically infected wounds and ulcers |journal=International Journal of Infectious Diseases |volume=25 |year=2014 |pages=32–7 |doi=10.1016/j.ijid.2014.03.1397 |pmid=24841930}}&lt;/ref&gt;

[[ڪينٿيريڊن]]، جيڪو ڪجهه ڀونئرن ۾ موجود ڦڦڙ پيدا ڪندڙ مرڪب آهي، تاريخي طور [[لائٽا ويسيڪاٽوريا|اسپيني مک]] سان لاڳاپيل جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙو استعمال زهريلو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي تاريخي شهرت کي محفوظ يا اثرائتي طبي استعمال جو ثبوت نٿو سمجهيو وڃي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;/&gt;

رت چوسيندڙ آرٿروپوڊن، جهڙوڪ [[چچڙ]]، [[گهوڙي مک]] ۽ [[مڇر]]، جي ٿُڪ ۾ ڪيترائي حياتياتي طور سرگرم مرڪب موجود آهن. انهن ۾ رت ڄمڻ، پليٽليٽن جي گڏ ٿيڻ، رت جي نلين ۽ مدافعتي ردعمل تي اثرانداز ٿيندڙ مرڪب شامل آهن، جن مان ڪجهه کي ممڪن دواسازي استعمال لاءِ تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;/&gt;

=== سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ ===
[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|عام ميوي جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونياتي جاندار]] آهي.]]

حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ننڍڙي جسامت، مختصر نسلي عرصي ۽ وڏي [[زرخيزي]] سبب ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' کي [[جينيات]] ۽ ٻين حياتياتي شعبن ۾ [[نمونياتي جاندار]] طور وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. ان تي ٿيل تحقيق [[جيني ڳانڍاپو]]، جينن جي وچ ۾ لاڳاپن، ڪروموسومي جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]، جانورن جي رويي ۽ ارتقا بابت ڄاڻ وڌائڻ ۾ اهم رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Pierce&quot;&gt;{{cite book | title=Genetics: A Conceptual Approach | author=Pierce, BA | edition=2nd | publisher=W.H. Freeman and Company | location=New York | page=87 | isbn=0-7167-8881-0 | year=2006}}&lt;/ref&gt;

''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي ترتيب 2000ع ۾ شايع ڪئي وئي. انسان ۽ ميوي جي مک جي جينن ۽ حياتياتي رستن ۾ ڪيتريون محفوظ مشابهتون موجود آهن، جنهن سبب هي جاندار انساني حياتيات ۽ بيمارين سان لاڳاپيل ڪيترن بنيادي خلوي ۽ جينياتي عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Adams_2000&quot;&gt;{{cite journal | last1=Adams | first1=MD | title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' | journal=Science | volume=287 | issue=5461 | pages=2185–2195 | date=24 March 2000 | pmid=10731132 | doi=10.1126/science.287.5461.2185}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indian collecting cochineal.jpg|thumb|upright|left|وچ آمريڪا ۾ [[ڪوچينيل]] حشرات گڏ ڪرڻ جو 1777ع وارو خاڪو]]

ڪجهه حشرات مان [[رنگين مادو|رنگ]] حاصل ڪيا وڃن ٿا. مثال طور، ''[[ڊيڪٽائلوپيئس ڪوڪس]]'' مان حاصل ٿيندڙ [[ڪارمينڪ تيزاب]] [[ڪارمائن]] يا [[ڪوچينيل]] رنگ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. هڪ ڪلوگرام ڪوچينيل رنگ تيار ڪرڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ حشرات گهربل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/v8879e/v8879e09.htm |title=Cochineal and Carmine |publisher=FAO}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيريا لاڪا|لاڪ حشرات]] مان حاصل ٿيندڙ [[شيلاڪ]] ڪاٺ جي سنوار، خوراڪ جي ڪوٽنگ ۽ دواسازي سميت مختلف صنعتي استعمال رکي ٿو. اهڙيءَ طرح ''[[ڪرمس (حشرو)|ڪرمس]]'' نسل جي ڪجهه اسڪيل حشرات مان تاريخي طور ڳاڙهو [[ڪرمس (رنگ)|ڪرمس رنگ]] حاصل ڪيو ويندو رهيو آهي.

حشرات جي بناوت ۽ حياتياتي خاصيتن [[حياتي نقل]] جي تحقيق کي پڻ متاثر ڪيو آهي. مثال طور، اڏوهين جي دڙن جي هوا جي گردش ۽ گرميءَ جي انتظام بابت تحقيق عمارتن جي غيرفعال ٿڌڪاري جي جوڙجڪ سان ڀيٽي وئي آهي. ساڳيءَ طرح [[نميب ريگستان جو ڀونئر|نميب ريگستاني ڀونئر]] جي جسماني سطح تي پاڻي گڏ ٿيڻ جي خاصيتن مان متاثر ٿي پاڻي گڏ ڪرڻ واري مواد بابت تحقيق ڪئي وئي آهي.

=== ڪپڙي ۾ ===
[[File:Court ladies pounding silk from a painting (捣练图) by Emperor Huizong.jpg|thumb|upright|''[[نئون اڻيل ريشم تيار ڪندڙ درٻاري عورتون]]''، [[سونگ گهراڻو]]، 1100–1133ع]]
{{مک مضمون|ريشم پالنا|ريشم جي تاريخ}}

''[[بومبيڪس موري]]'' جا سنڊا، جن کي عام طور ريشم جا ڪيڙا چيو وڃي ٿو، هزارين سالن کان [[ريشم پالنا|ريشم جي پيداوار]] لاءِ پاليا وڃن ٿا. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعن موجب چين ۾ ريشم جي پيداوار جون پاڙون [[نئين پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=Rutgers University Press |isbn=0813534461 |page=20}}&lt;/ref&gt;

ريشم جي ڪيڙن کي [[توت]] جا پن کارايا وڃن ٿا. انهن جي ڪوڪون ۾ [[فائبروئن]] نالي ريشمي پروٽين جا تند هوندا آهن، جن کي [[سيريسن]] پاڻ ۾ ڳنڍي رکندو آهي. روايتي پيداوار ۾ ڪوڪون کي گرم پاڻيءَ ۾ نرم ڪرڻ کان پوءِ ريشمي تند کوليا، گڏ ڪيا ۽ ڌاڳي ۾ تبديل ڪيا وڃن ٿا. چين مان ريشم جي پيداوار ۽ واپار وقت سان ٻين علائقن تائين پکڙيو، ۽ [[ريشم رستو]] ريشم سميت ڪيترين شين جي بين العلاقائي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== جنگ ۾ ===
{{مک مضمون|حشراتياتي جنگ}}

[[حشراتياتي جنگ]] مان مراد حشرات کي فوجي مقصدن لاءِ، مثال طور بيماريون ڦهلائڻ يا زرعي فصلن کي نقصان پهچائڻ لاءِ، استعمال ڪرڻ يا اهڙي استعمال بابت تحقيق ڪرڻ آهي. اهڙن طريقن بابت تاريخي حوالا موجود آهن، پر منظم فوجي تحقيق خاص طور 20هين صديءَ ۾ ٿي.

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران جاپان جي [[يونٽ 731]] سان لاڳاپيل حياتياتي جنگي پروگرامن ۾ بيماري ڦهلائيندڙ حشرات استعمال ڪرڻ جا دستاويزي ثبوت موجود آهن. مختلف تاريخي مطالعي ۾ متاثر ماڻهن جي انگ بابت اندازا مختلف آهن، تنهنڪري جاني نقصان جا انگ ذريعن جي حوالي سان بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=lockwood&gt;{{cite journal |author=Lockwood, Jeffrey A. |title=Six-legged soldiers |journal=[[دي سائنٽسٽ (رسالو)|دي سائنٽسٽ]] |date=24 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lockwood |first1=Jeffrey A. |title=Six-Legged Soldiers: Using Insects as Weapons of War |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-199-73353-8}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران فرانس ۽ جرمني ۾ دشمن جي پٽاٽن جي فصلن خلاف [[ڪولوراڊو ڀونئر]] جي ممڪن استعمال بابت تحقيق جا حوالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lockwood|first1=Jeffrey A.|title=Bug Bomb. Why our next terrorist attack could come on six legs|journal=The Boston Globe|date=21 October 2007}}&lt;/ref&gt; [[سرد جنگ]] دوران آمريڪا ۾ بيماريون منتقل ڪندڙ مڇرن کي حياتياتي جنگ جي ممڪن وسيلي طور استعمال ڪرڻ بابت فوجي تحقيق ۽ منصوبابندي پڻ ڪئي وئي.&lt;ref name=lockwood/&gt;

==علامتي استعمال==
{{anchor|In folklore}}&lt;!--Insects in folklore -- redirects here--&gt;

===ڏندڪٿائن ۽ لوڪ روايتن ۾===
[[File:Plaque bee-goddess BM GR1860.4-123.4.jpg|thumb|پرن واري ماکيءَ جي مک جهڙين ديوين جي شڪلين سان اُڀاريل سون جون تختيون، جن کي ممڪن طور [[ٿريائي]] سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ اهي [[روڊس]] جي ڪاميروس مان مليون ۽ ستين صدي ق.م سان تعلق رکن ٿيون.]]
{{مک مضمون|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}}

قديم دور کان دنيا جي مختلف ثقافتن جي ڏندڪٿائن ۾ حشرات جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن حشرات ۾ [[ماکيءَ جي مک (ڏندڪٿا)|ماکيءَ جي مک]]، [[پوپٽ]]، [[سڪاڊا (ڏندڪٿا)|سڪاڊا]]، [[مک]]، [[ڀنڀوري]]، [[دعا ڪندڙ مينٽس]] ۽ [[اسڪيراب ڀونئر]] شامل آهن. قديم [[قديم مصر|مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه شمنياتي روايتن ۾ اسڪيراب ڀونئر سان مذهبي ۽ ثقافتي علامتون لاڳاپيل هيون. قديم [[چين]] ۾ [[سڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت طور ڏٺو ويندو هو.&lt;ref name=GullanCranston2009/&gt;&lt;ref name=&quot;Gullan and Cranston&quot;/&gt;

''[[هومري حمد|افرودائٽي لاءِ هومري حمد]]'' ۾ ديوي [[افرودائٽي]]، صبح جي ديوي [[ايوس]] ۽ سندس محبوب [[ٽيٿونس]] بابت ڏندڪٿا بيان ڪري ٿي. روايت موجب ايوس، [[زيوس]] کان ٽيٿونس کي امر ڪرڻ جي درخواست ڪئي.&lt;ref name=&quot;DuBois&quot;&gt;{{cite book|last1=DuBois|first1=Page|title=Out of Athens: The New Ancient Greeks|date=2010|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03558-4|pages=51–53|url=https://books.google.com/books?id=VkIkmvHP30kC&amp;q=cicada+of+Athens&amp;pg=PA53|access-date=2020-10-22|archive-date=2021-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106102955/https://books.google.com/books?id=VkIkmvHP30kC&amp;q=cicada+of+Athens&amp;pg=PA53|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڏندڪٿا موجب زيوس اها درخواست قبول ڪئي، پر ايوس کيس دائمي جواني ڏيڻ جي درخواست نه ڪئي، جنهن ڪري ٽيٿونس مرڻ کان تہ بچي ويو پر پوڙهو ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;DuBois&quot;/&gt; ڪهاڻيءَ جي هڪ روايت ۾ آخرڪار سندس سڪاڊا ۾ تبديل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DuBois&quot;/&gt;

هڪ قديم [[سوميري شاعري|سوميري نظم]] ۾ هڪ مک ديوي [[انانا]] جي مدد ڪري ٿي، جڏهن سندس مڙس [[دوموزيد ڌنار|دوموزيد]] جو ''[[گالا]]'' نالي ڀوت پيڇو ڪري رهيا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;BlackGreen1992&quot;&gt;{{cite book|last1=Black|first1=Jeremy|first2=Anthony|last2=Green|title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&amp;q=Inana|publisher=The British Museum Press|year=1992|isbn=0-7141-1705-6|pages=84–85|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&amp;q=Inana|url-status=live}}&lt;/ref&gt; قديم [[بابلي سلطنت|بابلي]] مهرن تي مکيون موت سان لاڳاپيل ديوتا [[نرگل]] جي علامت طور پڻ ڏيکاريون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;BlackGreen1992&quot;/&gt; قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي مختلف ثقافتن مان مک جي شڪل جا [[لاجورد]] جا مڻڪا ۽ ٻيا زيور پڻ مليا آهن.&lt;ref name=&quot;BlackGreen1992&quot;/&gt; [[اڪادي ٻولي|اڪادي]] رزميي ''[[گلگامش جو رزميه]]'' ۾ [[ڀنڀوري|ڀنڀورين]] جا حوالا پڻ ملن ٿا، جن جي تشريح امرتا جي اڻپائيداري يا ان جي ناممڪن هجڻ جي علامت طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=GullanCranston2009/&gt;&lt;ref name=&quot;Gullan and Cranston&quot;/&gt;

آسٽريليا جي [[ارنٽي ماڻهو|ارنٽي ماڻهن]] جي ڪجهه روايتن ۾ ماکيءَ واريون ماڪوڙيون ۽ وچٽي لاروا ذاتي يا قبيلائي ٽوٽم طور استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان ماڻهن]] جي ڪجهه ثقافتي روايتن ۾ [[دعا ڪندڙ مينٽس]] کي تخليق ۽ ٻين علامتي تصورن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=GullanCranston2009&gt;{{cite book|last1=Gullan|first1=P. J.|last2=Cranston|first2=P. S.|title=The Insects: An Outline of Entomology|url=https://books.google.com/books?id=E_6-pGOLUgcC&amp;pg=PA9|year=2009|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4051-4457-5|pages=9–13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gullan and Cranston&quot;&gt;{{cite book |last=Gullan |first=P.J. |author2=Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology |publisher=Blackwell Publishing |location=Oxford |year=2005 |edition=3 |isbn=1-4051-1113-5 |url=https://archive.org/details/isbn_9781405111133 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|9}}

[[File:Pyrrharctia isabella - Caterpillar - Devonian Fossil Gorge - Iowa City - 2014-10-15 - image 1.jpg|thumb|left|ازابيلا ٽائيگر پتنگ ''[[پيرهارڪٽيا ازابيلا]]'' جو وولي بيئر سنڊو، جنهن سان آمريڪا جي [[عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن]] واري علائقي ۾ ٿيندڙ سالياني [[وولي بيئر ميلو]] لاڳاپيل آهي.]]

دنيا جي ڪيترين لوڪ روايتن ۾ حشرات جو ذڪر ملي ٿو. چين ۾ روايتي طور ڪجهه هاري پنهنجي زرعي سرگرمين کي [[جنگزي|حشرات جي جاڳڻ]] نالي موسمي دور سان ڳنڍيندا رهيا آهن، جڏهن گرمي پد ۾ تبديلي ۽ برساتن سان ڪيترائي حشرات سياري واري غيرفعال حالت مان نڪرڻ شروع ڪندا آهن. هن موقعي سان لاڳاپيل ڪجهه رواجن ۾ پين ڪيڪ، ڀُڳل ڀاڄيون، ناشپاتي ۽ تريل مڪئي جهڙا کاڌا استعمال ڪيا ويندا آهن، جن کي بعض روايتن ۾ فصلن لاءِ نقصانڪار حشرات جي علامتي نمائندگي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Shu|first1=Catherine|title=South Village welcomes spring with snacks — and an eye on environmental awareness|url=http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2009/02/27/2003437163|publisher=[[تائيپي ٽائمز]]|access-date=7 January 2017|date=27 February 2009|archive-date=21 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021201622/http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2009/02/27/2003437163|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shoen Uemura - Firefly.jpg|thumb|upright=0.7|شوئن اوئيمورا جي چترڪاري ۾ جگنو؛ جاپان ۾ جگنو اونهاري سان ثقافتي طور لاڳاپيل آهن]]

آمريڪا جي [[عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن]] واري علائقي ۾ [[وولي بيئر ميلو]] ساليانو منعقد ڪيو وڃي ٿو. ''[[پيرهارڪٽيا ازابيلا]]'' جي لاروي جي جسم تي ڪارن ۽ ڳاڙهسري ناسي حصن بابت هڪ مشهور لوڪ عقيدو آهي تہ انهن جي رنگن مان ايندڙ سياري جي موسم جي اڳڪٿي ڪري سگهجي ٿي؛ هي تصور لوڪ روايت آهي، سائنسي موسمي اڳڪٿي جو طريقو ناهي.&lt;ref name=&quot;The Old Farmer's Almanac 2009&quot;&gt;{{cite web|title=Predicting Winter Weather: Woolly Bear Caterpillars|url=http://www.almanac.com/content/predicting-winter-weather-woolly-bear-caterpillars|publisher=The Old Farmer's Almanac 2009|access-date=26 July 2012|archive-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707065241/http://www.almanac.com/content/predicting-winter-weather-woolly-bear-caterpillars|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاڪروچ]] بابت بيماريون سڌيءَ طرح منتقل ڪرڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي عام تصور موجود آهن. ڪاڪروچ پنهنجي جسم يا ماحول ذريعي جراثيم کڻي سگهن ٿا، پر انهن جي بيمارين جي منتقلي ۾ ڪردار جي نوعيت بيماري ۽ ماحول مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Roth, L. M. |author2=Willis, E. R. |date=1960 |title=The biotic associations of cockroaches |journal=Smithsonian Misc. Collect. |volume=141 |pages=1–470}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=What are Cockroaches? |url=http://www.nyc.gov/html/doh/html/ehs/ehscroach.shtml |access-date=21 August 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614062931/http://www.nyc.gov/html/doh/html/ehs/ehscroach.shtml |archive-date=14 June 2012}}&lt;/ref&gt; ڪاڪروچ سان لاڳاپيل ڪجهه پروٽين حساس ماڻهن ۾ [[دمو]] ۽ ٻين الرجيءَ سان لاڳاپيل ساهه جي مسئلن کي وڌائي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Arruda |first1=L. K |last2=Chapman |first2=M. D. |title=What are the cockroach asthma antigens? |pmid=11140401 |volume=7 |issue=1 |date=Jan 2001 |journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine |pages=14–19|doi=10.1097/00063198-200101000-00003 |s2cid=41075492 }}&lt;/ref&gt;

اسڪاٽلينڊ جي [[گريناڪ]] جي سامونڊي مهاڻن سان منسوب هڪ پراڻي لوڪ عقيدي موجب جيڪڏهن مک ڪنهن ماڻهوءَ جي پيئڻ واري گلاس ۾ ڪري پوي تہ ان کي سٺي قسمت جي نشاني سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cowan |first=Frank |author-link=Frank Cowan |title=Curious Facts in the History of Insects |location=Philadelphia |publisher=[[جي. بي. لپنڪاٽ اينڊ ڪمپني]] |year=1865 |at=Notes and Queries, xii. |oclc=1135622330 }}&lt;/ref&gt;

هڪ مشهور شهري ڏندڪٿا موجب [[اوپيليونز]]، جن کي عام طور ڊيڊي لانگ ليگز چيو وڃي ٿو، انتهائي زهريلا هوندا آهن پر سندن ڏند انساني چمڙي کي چيري نٿا سگهن. [[اوپيليونز]] بابت اها دعويٰ درست ناهي؛ ڄاتل هارويسٽ مين نسلن ۾ زهر جون غدودون موجود ناهن ۽ سندن چيليسيرا زهريلي ڏندن بدران پڪڙڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ننڍڙا عضوا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Just Plain Weird Stories |url=http://www.burkemuseum.org/spidermyth/myths/daddyvenom.html |access-date=21 August 2012 |archive-date=10 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120810054839/http://www.burkemuseum.org/spidermyth/myths/daddyvenom.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Daddy Longleg myth |url=https://www.youtube.com/watch?v=m1DzkM0zqDQ |publisher=Myth Busters |access-date=21 August 2012}}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ [[جگنو]] ۽ [[گينڊي ڀونئر]] موسمن سان ثقافتي طور ڳنڍيل آهن، ۽ انهن جو ظاهر ٿيڻ موسمي تبديليءَ جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Takada 1987&quot;&gt;{{cite journal |last=Takada |first=Kenta |title=Japanese Interest in &quot;Hotaru&quot; (Fireflies) and &quot;Kabuto-Mushi&quot; (Japanese Rhinoceros Beetles) Corresponds with Seasonality in Visible Abundance |journal=Insects |date=2012 |volume=3 |issue=4 |pages=423–431 |doi=10.3390/insects3020424|pmid=26466535 |pmc=4553602 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۾===
[[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|جدا پرن وارو [[اسڪيراب (نوادرات)|اسڪيراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م]]

{{مک مضمون|مذهب ۾ حشرات}}

برازيل جي [[ايمازون طاس]] ۾ [[ٽوپي-گواراني ٻوليون|ٽوپي-گواراني]] ٻولي خاندان سان تعلق رکندڙ ڪجهه گروهن ۾ ''Pachycondyla commutata'' ماڪوڙين کي عورتن جي زندگيءَ جي مرحلي سان لاڳاپيل رسمن ۾ استعمال ڪرڻ جا مشاهدا ڪيا ويا آهن. ''Pseudomyrmex'' نسل جي ماڪوڙين جي ڏنگ کي پڻ ڪجهه روايتي طريقن ۾ بخار ۽ مٿي جي سور لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;[[William Balée]] (2000), &quot;Antiquity of Traditional Ethnobiological Knowledge in Amazonia: a Tupí–Guaraní Family and Time&quot; ''Ethnohistory'' 47(2):399–422.&lt;/ref&gt;

ڳاڙهي هارويسٽر ماڪوڙي ''[[پوگونومائرمڪس ڪيليفورنيڪس]]'' جي استعمال بابت ڏکڻ ڪيليفورنيا ۽ اتر ميڪسيڪو جي ڪجهه مقامي ماڻهن جي رسمن جا تاريخي ۽ نسل نگاريءَ وارا حوالا موجود آهن. انهن بيانن موجب ڪجهه رسمن ۾ نوجوان مرد نگراني هيٺ جيئريون ماڪوڙيون کائيندا هئا، جنهن جو مقصد تبديل ٿيل شعوري حالت يا روحاني تجربو حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Kevin Groark. Taxonomic Identity of &quot;Hallucinogenic&quot; Harvester Ant (Pogonomyrmex californicus) Confirmed. 2001. ''Journal of Ethnobiology'' 21(2):133–144&lt;/ref&gt;

===فن ۾===
[[File:Radha and Krishna in Rasamanjari by Bhanudatta, Basohli, c1670.jpg|thumb|left|ڀانودت جي ''رسمنجري'' ۾ [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]]، [[بسوهلي]]، لڳ ڀڳ 1670ع؛ ڪاغذ تي غيرشفاف [[پاڻيءَ جو رنگ]] ۽ [[سون]]، جنهن ۾ [[ڀونئر جا پر|ڀونئر جي پرن]] جا ٽڪرا لڳايا ويا آهن]]
{{مک مضمون|فن ۾ حشرات}}

حشرات جي علامتي شڪلين ۽ سندن جسماني حصن کي قديم ۽ جديد دور ۾ آرائش ۽ فن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. يورپ ۽ ويجهي اوڀر جي ڪجهه قديم ثقافتن مان ماکيءَ جي مک يا حشرات جهڙين انساني شڪلين جا نمونا مليا آهن، جن کي ڪجهه محققن ”ماکيءَ جي مک جي ديوي“ جهڙن نالن سان بيان ڪيو آهي. [[ڪنوسس]] مان مليل لڳ ڀڳ 1500 ق.م جي هڪ عقيق تي اهڙي شڪل ڏيکاريل آهي، جنهن جي تشريح بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gough |first=Andrew |title=The Bee Part 2 Beewildered |url=http://andrewgough.co.uk/bee2_1.html |access-date=23 July 2012 |archive-date=12 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080712030826/http://www.andrewgough.co.uk/bee2_1.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[ڀونئر جا پر|ڀونئر جي پرن وارو فن]] هڪ آرائشي فني طريقو آهي، جنهن ۾ چمڪندڙ ڀونئرن جا پر يا پرن جا ڍڪ استعمال ڪيا وڃن ٿا. اهڙو ڪم روايتي طور [[ٿائيلينڊ]]، [[ميانمار]]، [[هندستان]]، [[چين]] ۽ [[جاپان]] سميت ايشيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿو. انهن ٽڪرن کي تصويرن، ڪپڙن ۽ زيورن جي سينگار لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ مختلف ڀونئر استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''[[اسٽرنوسيرا]]'' نسل جا ڀونئر به شامل آهن. ٿائيلينڊ جي اڳوڻن درٻاري حلقن ۾ اهڙن پرن کي لباس ۽ زيورن جي آرائش لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=A Beetle-Wing Tea-Cosy |url=https://hampshireculturaltrust.org.uk/content/beetle-wing-tea-cosy |publisher=Hampshire Cultural Trust |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417093010/https://hampshireculturaltrust.org.uk/content/beetle-wing-tea-cosy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Jan van Kessel (I) Dragon-fly moths spider beetles with strawberries.jpg|thumb|right|[[يان فان ڪيسل بزرگ]] جي 17هين صديءَ جي چترڪاري ''هڪ ڀنڀوري، ٻه پتنگ، هڪ ڪوريئڙو ۽ ڪجهه ڀونئر، جهنگلي اسٽرابيرين سان'']]

ڪينيڊين حشراتيات دان [[چارلس هاورڊ ڪرن]] پنهنجي 1945ع جي ڪتاب ''Insects of the Pacific World'' ۾ هندستان ۽ سريلنڪا جي عورتن پاران ''[[ڪرائسوڪروا اوسيلاتا]]'' نسل جي چمڪندڙ ڀونئرن کي زنده آرائشي شين طور رکڻ ۽ خاص موقعن تي پائڻ جو ذڪر ڪيو. اهڙن زنده آرائشي ڀونئرن کي ميڪسيڪو ۾ پڻ پالتو يا سينگار طور رکڻ جا حوالا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rivers |first=Victoria |title=Beetles in Textiles |url=http://www.insects.org/ced2/beetles_tex.html |work=Cultural Entomology Digest February |access-date=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026211304/http://www.insects.org/ced2/beetles_tex.html |archive-date=26 October 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[پوپٽ]] پنهنجي حياتياتي چڪر، رنگن ۽ نمونن سبب مختلف فنڪارن ۽ ليکڪن جي ڪم ۾ موضوع رهيا آهن. ناول نگار [[ولاديمير نابوڪوف]] پڻ پوپٽن جو ماهر هو ۽ هن ڪيترن پوپٽن بابت علمي ڪم ۽ تصويرون شايع ڪيون. هن فطرت ۽ فن جي پنهنجي تجربي بابت لکيو:

&lt;blockquote&gt;مون فطرت ۾ اهي غيرافادياتي خوشيون ڳولي لڌيون، جيڪي مان فن ۾ ڳوليندو هوس. ٻئي جادوءَ جا روپ هئا، ٻئي پيچيده موهه ۽ فريب جون رانديون هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |author-link=Vladimir Nabokov |title=Speak, Memory |year=1989 |publisher=Vintage International |location=New York |page=129 |url=http://www.hcs.harvard.edu/tract/nabokov.html |access-date=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

نابوڪوف قدرتي چونڊ جي ڪجهه تشريحن بابت تنقيدي خيال رکندو هو، جن کي هن حشرات، خاص طور پوپٽن، جي پيچيده ظاهري بناوتن بابت پنهنجي نظرين سان ڳنڍيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ahuja |first=Nitin |title=Nabokov's Case Against Natural Selection |journal=Tract |url=http://www.hcs.harvard.edu/tract/nabokov.html |access-date=23 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Strong Opinions |url=https://archive.org/details/isbn_9780679726098 |url-access=registration |year=1990 |publisher=Vintage International|isbn=9780679726098 }}&lt;/ref&gt;

قدرتي تاريخ جي ليکڪ ايئن ميڪري پوپٽن جي جسماني بناوت، حرڪت، لڏپلاڻ ۽ روپ مٽائڻ کي ادب ۽ فن ۾ انهن جي علامتي استعمال سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=MacRae |first=Ian |title=Butterfly Chronicles: Imagination and Desire in Natural &amp; Literary Histories |journal=Canadian Journal of Environ Education}}&lt;/ref&gt;

فوٽوگرافر [[شيل سينڊويڊ]] پوپٽن ۽ پتنگن جي پرن تي موجود نمونن جون تصويرون گڏ ڪري [[لاطيني لپي]] جي 26 اکرن جهڙيون شڪليون دستاويز ڪيون، جن کي ''[[پوپٽ الفابيٽ]]'' جي نالي سان پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kjell Sandved's Scaly Type |url=http://www.insects.org/ced4/sandved.html |access-date=22 August 2012 |archive-date=1 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901230816/http://www.insects.org/ced4/sandved.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2011ع ۾ فنڪارا اينا ڪوليٽ [[ناٽنگهم قلعو|ناٽنگهم قلعي]] ۾ ''Stirring the Swarm'' نالي نمائش لاءِ 10,000 کان وڌيڪ سيرامڪ حشرات ٺاهيا. نمائش جي تبصرن ۾ ان جي مواد، وڏي تعداد ۾ ننڍڙن نمونن ۽ حسن ۽ بي آراميءَ جي گڏيل تاثر تي بحث ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=French |first=Anneka |title=Stirring the Swarm |url=http://www.a-n.co.uk/interface/reviews/single/1652788 |access-date=21 August 2012 |archive-date=6 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106102851/https://www.a-n.co.uk/p/1652788/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ادب ۽ فلم ۾===
[[File:Deadlymantis.JPG|thumb|upright|1957ع جي فلم ''[[دي ڊيڊلي مينٽس]]'' جو پوسٽر]]
{{مک مضمون|ادب ۾ حشرات|فلمن ۾ آرٿروپوڊ}}

[[قديم يونان|قديم يوناني]] ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]] جي لکڻين ۾ گهوڙي مک [[آئو (ڏندڪٿا)|آئو]] جو پيڇو ڪندي ۽ کيس تڪليف ڏيندي ڏيکاريل آهي. بعد جي يورپي ادب ۾ پڻ اهڙيون تصويرون استعمال ٿيون. [[وليم شيڪسپيئر]] جي ''[[ڪنگ ليئر]]'' ۽ ''[[اينٽوني اينڊ ڪليوپيٽرا]]'' ۾ پڻ مک يا گهوڙي مک سان لاڳاپيل تشبيهون ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Stagman2010&quot;&gt;{{cite book |last=Stagman |first=Myron |title=Shakespeare's Greek Drama Secret |url=https://books.google.com/books?id=encnBwAAQBAJ&amp;pg=PA207 |date=11 August 2010 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-2466-8 |pages=205–208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Walker2002&quot;&gt;{{cite book |last=Walker |first=John Lewis |title=Shakespeare and the Classical Tradition: An Annotated Bibliography, 1961–1991 |year=2002 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-0-8240-6697-0 |page=363}}&lt;/ref&gt;

[[ايڇ. جي. ويلز]] پنهنجي 1904ع جي ناول ''[[دي فوڊ آف دي گاڊز اينڊ هائو اِٽ ڪيم ٽو ارٿ]]'' ۾ وڏي جسامت وارا [[ڀنڀور]] شامل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Wells&quot;&gt;{{cite book | last=Wells | first=H. G. | title=Food of the Gods | date=1904 | publisher=Macmillan}}&lt;/ref&gt; ناول ۾ حياتياتي واڌ بابت ان وقت جي سائنسي خيالن کي افسانوي انداز ۾ استعمال ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;RothmanRothman2011&quot;&gt;{{cite book |last1=Rothman |first1=Sheila |last2=Rothman |first2=David |title=The Pursuit of Perfection: The Promise and Perils of Medical Enhancement |year=2011 |publisher=Knopf Doubleday |isbn=978-0-307-76713-4 |pages=49–}}&lt;/ref&gt;

[[لافڪاڊيو هرن]] پنهنجي مضمون ''Butterflies'' ۾ [[جاپاني ادب]] جي نثر ۽ شاعريءَ ۾ پوپٽن جي استعمال جو جائزو ورتو ۽ ڪيترن جاپاني [[هائيڪو]] نظمن جا ترجما پڻ پيش ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hearn |first1=Lafcadio |author-link=Lafcadio Hearn |title=Insect Literature |date=2015 |publisher=Swan River Press |location=Dublin |isbn=978-1-78380-009-4 |pages=1–18}}&lt;/ref&gt;

ناول نگار [[ولاديمير نابوڪوف]] کي پوپٽن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي ۽ هن حشراتيات، خاص طور پوپٽن بابت، علمي ڪم پڻ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nabokov |first1=Vladimir |title=Father's Butterflies |journal=The Atlantic Online |date=April 2000}}&lt;/ref&gt; سندس ادبي ڪم ۾ پڻ پوپٽن جو ذڪر ملي ٿو؛ مثال طور ''[[دي گفٽ (نابوڪوف جو ناول)|دي گفٽ]]'' جي ڪجهه حصن ۾ پوپٽ گڏ ڪرڻ واري مهم کي ڪهاڻيءَ جو اهم حصو بڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Boyd|first1=Brian|title=Nabokov's Butterflies, Introduction|publisher=The Atlantic|date=April 2000}}&lt;/ref&gt;

حشرات تي ٻڌل خوفناڪ ۽ سائنسي افسانوي فلمن ۾ 1954ع جي ''[[ديم!]]''، جنهن ۾ تابڪاري سبب وڏي جسامت اختيار ڪندڙ ماڪوڙيون ڏيکاريون ويون، ۽ 1957ع جي ''[[دي ڊيڊلي مينٽس]]'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;GregersdotterHöglund2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Gregersdotter |first1=Katarina |last2=Höglund |first2=Johan |last3=Hållén |first3=Nicklas |title=Animal Horror Cinema: Genre, History and Criticism |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-49639-3 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اخباري ڪارٽون ''[[دي فار سائڊ]]'' کي حشراتيات جي تعليم ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه حياتيات دانن ۽ استادن ان جي خالق [[گيري لارسن]] جي حشرات بابت عوامي دلچسپي پيدا ڪرڻ واري ڪردار جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4258512 |title='Far Side' Entomology Class Has Students Abuzz |date=4 January 2005 |author=All Things Considered |work=[[اين پي آر]]}}&lt;/ref&gt;

===موسيقي ۾===
{{listen|filename=Rimsky-Korsakov - flight of the bumblebee.oga|title=ڀنڀور جي اڏام|description=''ڀنڀور جي اڏام''، [[آمريڪي فوجي بينڊ]] جي پيشڪش|format=[[اوگ]]}}
{{مک مضمون|موسيقي ۾ حشرات}}

مختلف موسيقي روايتن ۾ حشرات کي موضوع يا علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي. فرانسيسي [[نشاة ثانيه جي موسيقي|نشاة ثانيه]] دور جي موسيقار [[جوسڪين ڊي پري]] ''[[ايل گريلو (گيت)|ايل گريلو]]''، يعني ”سانوڻ جو جيت“، نالي هڪ [[فروٽولا]] لکيو، جيڪو سندس مشهور ڪمن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Macey |first=Patrick |year=1998 |title=Bonfire Songs: Savonarola's Musical Legacy |publisher=[[ڪلارينڊن پريس]] |location=Oxford |isbn=978-0-19-816669-6 |page=155 }}&lt;/ref&gt;

[[نڪولائي رمزڪي-ڪورساڪوف]] 1899–1900ع ۾ پنهنجي اوپيرا ''[[دي ٽيل آف زار سالتان (اوپيرا)|دي ٽيل آف زار سالتان]]'' لاءِ مشهور موسيقي ''[[ڀنڀور جي اڏام]]'' ترتيب ڏني. ڪهاڻيءَ ۾ هڪ شهزادو ڀنڀور جي صورت اختيار ڪري پنهنجي پيءُ وٽ وڃڻ جي قابل ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rimsky-Korsakov – The Flight of the Bumblebee |url=https://creatingwithwisdom.blogspot.com/2012/05/rimsky-korsakov-flight-of-bumblebee.html |access-date=21 August 2012}}&lt;/ref&gt; [[اليگزينڊر پشڪن]] جي اصل ڪهاڻيءَ ۾ مڇر ۽ مک سان لاڳاپيل منظر پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Neff|first=Lyle |title=The Tale of Tsar Saltan: A Centenary Appreciation of Rimski-Korsakov's Second Puškin Opera |journal=The Pushkin Review |volume=2 |year=1999 |pages=89–133}}&lt;/ref&gt;

هنگري جي موسيقار [[بيلا بارٽوڪ]] پنهنجي پيانو واري تصنيف ''From the Diary of a Fly'' بابت لکيو تہ ان ۾ ڪوريئڙي جي ڄار ۾ ڦاٿل مک جي نڪرڻ جي ڪوشش کي موسيقيءَ ذريعي ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=From the Diary of a Fly, for piano (Mikrokosmos Vol. 6/142)|website=[[آل ميوزڪ]]|url=http://www.allmusic.com/composition/from-the-diary-of-a-fly-for-piano-mikrokosmos-vol-6-142-sz107-6-142-bb-105-142-mc0002665613|access-date=21 August 2012}}&lt;/ref&gt;

[[جاز]] موسيقار ۽ [[فلسفو|فلسفي]] جو استاد [[ڊيوڊ روٿنبرگ]] سڪاڊائن، سانوڻ جيتن ۽ ٻين آواز پيدا ڪندڙ حشرات جي آوازن سان گڏ موسيقي پيش ڪرڻ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=David Rothenberg: &quot;Bug Music: How Insects Gave Us Rhythm and Noise&quot; |url=http://thedianerehmshow.org/shows/2013-04-18/david-rothenberg-bug-music-how-insects-gave-us-rhythm-and-noise |publisher=The Diana Rehm Show |access-date=2 April 2016}}&lt;/ref&gt;

===فلڪيات ۽ ڪائناتيات ۾===
[[File:BayerMusca.jpg|thumb|left|[[يوهان بائر]] جي 1603ع واري ''[[يورانوميٽريا]]'' ۾ مسڪا (هتي ايپس طور) مٿئين ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي]]

فلڪيات ۾ ڪيترن تارن جي جهڳٽن جا نالا آرٿروپوڊن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ [[بروج|برج]] [[اسڪارپيئس]]، يعني وڇون،&lt;ref&gt;Mark R. Chartrand III (1983) Skyguide: A Field Guide for Amateur Astronomers, p. 184 ({{ISBN|0-307-13667-1}}).&lt;/ref&gt; ۽ ڏاکڻي آسمان جو [[مسڪا]]، يعني مک، شامل آهن. مسڪا کي ماضيءَ ۾ ''ايپس''، يعني ماکيءَ جي مک، جي نالي سان پڻ ڏيکاريو ويو. موجوده سرڪاري تارن جي جهڳٽن ۾ مسڪا واحد اهڙو تارن جو جهڳٽو آهي، جنهن جو نالو سڌيءَ طرح ڪنهن حشري تي رکيل آهي. ان جو نالو [[پيٽرس پلانسيئس]] 1597ع ۾ متعارف ڪرايو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ianridpath.com/startales/startales1c.htm#houtman |title=Frederick de Houtman's Catalogue |last1=Ridpath |first1=Ian |work=Star Tales |access-date=20 May 2016}}&lt;/ref&gt;

[[File:NGC 6302 Hubble 2009.full.jpg|thumb|upright|[[اين جي سي 6302]]، جنهن کي ”پوپٽ نيبولا“ يا ”بگ نيبولا“ پڻ چيو وڃي ٿو]]

[[اين جي سي 6302]] هڪ [[سياروي نيبولا]] آهي، جنهن کي ان جي شڪل سبب ”بگ نيبولا“ ۽ ”پوپٽ نيبولا“ پڻ چيو وڃي ٿو. اهو [[اسڪارپيئس]] تارن جي جهڳٽي ۾ واقع آهي ۽ ان جي جوڙجڪ ٻه قطبي آهي. نيبولا جي مرڪزي تاري کي گهڻي عرصي تائين ان جي چوڌاري موجود مادي سبب سڌيءَ طرح ڏسڻ ڏکيو هو. مطالعي موجب ان جو مرڪزي تارو انتهائي گرم آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Matsuura, M. |author2=Zijlstra, A. A. |author3=Molster, F. J. |author4=Waters, L. B. F. M. |author5=Nomura, H. |author6=Sahai, R. |author7=Hoare, M. G. |title=The dark lane of the planetary nebula NGC 6302 |journal=[[رايل آسٽروناميڪل سوسائٽي جا ماهوار نوٽيس]] |year=2005 |volume=359 |issue=1 |pages=383–400 |doi=10.1111/j.1365-2966.2005.08903.x |bibcode=2005MNRAS.359..383M|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Newly discovered star one of hottest in Galaxy |url=http://www.jb.man.ac.uk/news/2009/BugNebula/ |publisher=Jodrell Bank Centre for Astrophysics |access-date=26 July 2012}}&lt;/ref&gt;

قديم [[مايا ماڻهو|مايا]] ثقافت ۾ ماکيءَ جي مک، ماکي ۽ مک پالنا سان مذهبي ۽ ڪائناتي تصور لاڳاپيل هئا. [[ٽولم]] جي مندرن ۾ موجود هيٺ لهندڙ انساني شڪل کي ڪجهه تشريحن ۾ ماکيءَ جي مک سان لاڳاپيل ديوتا ''آه موسين ڪاب'' سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهڙين شڪلين جي سڃاڻپ ۽ معنائن بابت علمي تشريحون هڪجهڙيون ناهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hunter |first=C. Bruce |title=A Guide to Ancient Maya Ruins |year=1975 |publisher=University of Oklahoma Press |page=309 |isbn=978-0-8061-1992-2}}&lt;/ref&gt;

مايا ۽ ٻين ميسوامريڪي روايتن ۾ [[ڪوڪولڪان]] ۽ ان سان لاڳاپيل [[ڪوئتزالڪوئٽل]] جهڙين ديوتائي شخصيتن جو پڻ اهم ڪردار رهيو. ڪوئتزالڪوئٽل جي نالي جي [[ناهواٽل ٻولي|ناهواٽل]] ۾ معنيٰ ”کنڀن وارو نانگ“ آهي. انهن مذهبي روايتن ۽ پوڄائن جا مختلف روپ ميسوامريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ پکڙيل رهيا.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sharer, Robert J |author2=Traxler, Loa P. |title=The Ancient Maya |edition=6th |year=2006 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, CA |isbn=0-8047-4817-9 |pages=582–583}}&lt;/ref&gt;

===لباسن ۾===
[[File:BudBeeMardiGras2009.JPG|thumb|upright|[[مارڊي گرا]] جي جشن لاءِ ماکيءَ جي مک جو [[لباس]]]]

ماکيءَ جي مک ۽ ٻين حشرات جهڙا [[لباس]] مختلف ملڪن ۾ پارٽين، ميلن، ڪارنيولن ۽ ٻين تقريبن دوران استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Philippines|year=2000|publisher=Lonely Planet|isbn=978-0-86442-711-3|page=76}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Frank|first=Ze|title=Young Me, Now Me: Identical Photos, Different Decades|year=2011|publisher=Ulysses Press|isbn=978-1-61243-006-5|pages=23–}}&lt;/ref&gt;

''[[اووو (سرڪ دو سوليل)|اووو]]'' ڪينيڊين تفريحي اداري [[سرڪ دو سوليل]] جي حشرات جي موضوع تي ٻڌل اسٽيج پيشڪش آهي. ان ۾ حشرات جي دنيا ۽ حياتياتي تنوع کي افسانوي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ هڪ پراسرار آنو ظاهر ٿئي ٿو، جنهن جي چوڌاري حشرات جا ڪردار ۽ سندن سرگرميون ترتيب ڏنل آهن. لباسن جي جوڙجڪ ۾ آرٿروپوڊن جي جسماني خاصيتن کي افسانوي ۽ سپر هيرو جهڙي زرهي بناوت سان گڏايو ويو. لباسن جي مک ڊزائنر لز وينڊل پنهنجي ڊزائن بابت چيو:&lt;ref name=Cirque/&gt;

{{blockquote|جڏهن مان ٻار هيس تہ ميويدار وڻن ڀرسان پٿر رکندي هيس ۽ انهن کي باقاعدي کڻي هيٺ رهندڙ حشرات ڏسندي هيس. مان سنڊن کي هٿ لائيندي هيس ۽ پوپٽن کي گهر ۾ اچڻ ڏيندي هيس. تنهنڪري جڏهن مون کي خبر پئي تہ ''اووو'' حشرات کان متاثر آهي تہ مون سمجهيو تہ مون کي پنهنجي لباسن ذريعي هن دنيا کي خراج پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو مليو آهي. سڀ حشرات پنهنجي بناوت ۾ خوبصورت آهن؛ انهن بابت اسان جو تاثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ اهي اسان ۾ ڪهڙو احساس پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=Cirque&gt;{{cite web |title=About the Show |url=http://www.cirquedusoleil.com/en/shows/ovo/show/about.aspx |publisher=[[سرڪ دو سوليل]] |access-date=22 August 2012 |archive-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904043537/http://www.cirquedusoleil.com/en/shows/ovo/show/about.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}

ويب وڊيو سلسلو ''Green Porno'' حشرات سميت مختلف جانورن جي توليدي رويي کي مزاحيه ۽ بصري انداز ۾ پيش ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو. جوڊي شيپيرو ۽ رڪ گلبرٽ، [[ازابيلا روسيليني]] جي تصورن ۽ تحقيق کي ڪاغذ ۽ ٻين مواد مان ٺهيل لباسن ۾ منتقل ڪرڻ تي ڪم ڪيو. اهي لباس سلسلي جي مخصوص بصري انداز جو اهم حصو هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kung |first=Michelle |title=&quot;Green Porno&quot; Creator Isabella Rossellini on Animal Sex, Crazed Fans and Web Entertainment |journal=[[وال اسٽريٽ جرنل]] |series=Retrieved 2009-11-06 }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>licfm4fyl6u0qk77ojcdh9yksls5jt9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413466</id>
      <parentid>413465</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T13:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76761" sha1="r2ljlguagz16e5zlmz9uu0g9ocgkydp" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپا}}

[[File:Green insect on hand.jpg|thumb|upright=1.35|”اسپيني مک“، ''[[لائٽا ويسيڪاٽوريا]]''، کي دوائن، [[جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو|جنسي تحريڪ ڏيندڙ]] ۽ ٻين خاصيتن وارو سمجهيو ويو آهي&lt;!--، جيتوڻيڪ ان ۾ جلن پيدا ڪندڙ ڪيميائي مادو، [[ڪينٿيريڊن]]، موجود آهي، جيڪو يقيني طور زهريلو آهي--&gt;.]]


'''ايٿنو اينٽمالاجي'''يا '''نسلي حشراتياتيت''' : '''حشرات سان انساني لاڳاپن''' ۾ مختلف قسمن جا استعمال شامل آهن، جيڪي عملي بہ ٿي سگهن ٿا، جيئن [[کاڌي طور حشرات|کاڌي]]، ڪپڙي (خاص طور [[ريشم]]) ۽ رنگن لاءِ، يا علامتي، جيئن [[فن ۾ حشرات|فن]]، موسيقي ۽ [[ادب ۾ حشرات|ادب]] ۾؛ ان سان گڏ ناڪاري لاڳاپا بہ شامل آهن، جهڙوڪ فصلن کي نقصان ۽ حشري جيتن کي قابو ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون.

علمي طور، حشرات ۽ سماج وچ ۾ لاڳاپن کي جزوي طور '''ثقافتي حشراتيات''' جي نالي سان اڀياس ڪيو ويو آهي، جيڪا گهڻو ڪري ”ترقي يافته“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، ۽ جزوي طور '''نسلي حشراتيات''' جي نالي سان، جيڪا گهڻو ڪري ”ابتدائي“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي وچ ۾ فرق ڪمزور آهي ۽ ڪنهن نظريي تي ٻڌل ناهي. ٻئي علمي شعبا انساني آباديءَ تي [[حشرات]] جي اثرن، انهن سان لاڳاپن ۽ هڪجهڙائين، ۽ ان جي ابتڙ انسانن جي حشرات تي اثرن جو اڀياس ڪن ٿا. انهن جون پاڙون [[بشريات]] ۽ [[قدرتي تاريخ]] سان گڏ [[حشراتيات]]، يعني حشرات جي اڀياس، ۾ آهن. حشرات جا ٻيا [[ثقافت|ثقافتي]] استعمال، جهڙوڪ [[حياتي نقل]]، لازمي طور انهن علمي شعبن ۾ شامل ناهن.

وڌيڪ عام طور، ماڻهو حشرات کي عملي توڙي علامتي مقصدن لاءِ ڪيترن ئي طريقن سان استعمال ڪن ٿا. ٻئي پاسي، حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن ۽ انهن کي مارڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون وينديون آهن. [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] جو وسيع استعمال ڪنهن بہ [[حشري جيت]] کي مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو آهي، پر ان سبب حشرات جي هڪ هزار جنسن ۾ عام استعمال ٿيندڙ ڪيميائي مادن خلاف مزاحمت پيدا ٿي آهي.

عملي استعمالن ۾ [[حشرات خوري|کاڌي طور]]، [[طب ۾ حشرات|طب ۾]]، قيمتي [[ڪپڙو|ڪپڙي]] [[ريشم]] لاءِ، [[رنگين مادو|رنگين مادن]] جهڙوڪ [[ڪارمائن]] لاءِ، سائنس ۾، جتي [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|ميوي جي مک]] [[جينيات]] ۾ هڪ اهم [[نمونياتي جاندار]] آهي، ۽ [[حشراتياتي جنگ|جنگ ۾]] استعمال شامل آهن، جتي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران دشمن آباديءَ ۾ بيماريون ڦهلائڻ لاءِ حشرات کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو ويو. هڪ حشرو، [[ماکيءَ جي مک]]، [[ماکي]]، [[گل جو زرداڻو]]، [[شاهي جيلي]]، [[پروپولس]] ۽ سوزش گهٽائيندڙ پيپٽائڊ [[ميليٽن]] مهيا ڪري ٿي؛ ڪجهه سماجن ۾ ان جا لاروا پڻ کاڌا وڃن ٿا. حشرات جي طبي استعمالن ۾ زخمن مان مرده يا خراب بافتون هٽائڻ لاءِ [[لاروا علاج]] شامل آهي. رت چوسيندڙ حشرات جي ٿُڪ ۾ پروٽين جا هڪ هزار کان وڌيڪ خاندان سڃاتا ويا آهن؛ اهي ممڪن طور ڪارائتين دوائن جو ذريعو بڻجي سگهن ٿا، جهڙوڪ رت ڄمڻ کان روڪيندڙ دوائون، [[رت جي نلين جي ڦهلاءَ|رت جون نليون ڦهلائيندڙ دوائون]]، [[اينٽي هسٽامين]] ۽ [[بيهوشي جون دوائون]].

علامتي استعمالن ۾ [[فن ۾ حشرات|فن]]، [[موسيقي ۾ حشرات|موسيقي]] (جنهن ۾ [[حشرات کان متاثر گيتن جي فهرست|حشرات بابت ڪيترائي گيت]] شامل آهن)، [[فلمن ۾ آرٿروپوڊ|فلمن]]، [[ادب ۾ حشرات|ادب]]، [[مذهب ۾ حشرات|مذهب]] ۽ ڏند ڪٿائن ۾ انهن جا ڪردار شامل آهن. حشرات جا [[ويس|ويس]] ناٽڪن ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا ۽ پارٽين ۽ ميلن ۾ پڻ پاتا وڃن ٿا.

== ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات ==

[[File:Malay Archipelago Beetles.jpg|thumb|left|”[[ملائي ٻيٽَ ميڙ|سيمونجون، بورنيو ۾ ملندڙ غير معمولي ڀونئر]]“: [[الفريڊ رسل والس]] نسلي حشراتيات جي شروعاتي علمبردارن مان هڪ هو.]]

نسلي حشراتيات 19هين صديءَ کان ترقي ڪئي، جنهن جي شروعاتي ڪمن ۾ [[الفريڊ رسل والس]] (1852ع) ۽ [[هينري والٽر بيٽس]] (1862ع) جهڙن ليکڪن جا ڪم شامل هئا. [[هانس زنسر]] جي ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[ڪوئا، جونئون ۽ تاريخ]]'' (1935ع) ڏيکاريو تہ حشرات انساني تاريخ ۾ هڪ اهم قوت رهيا آهن. [[وليم مورٽن ويلر]]، [[موريس ميٽرلنڪ]] ۽ [[ژان هينري فابر]] جهڙن ليکڪن حشرات جي زندگيءَ کي بيان ڪيو ۽ ”تخيل ۽ شاندار انداز“ سان ماڻهن تائين انهن جي اهميت پهچائي. [[فريڊرڪ سائمن بوڊن هائمر]] جي ''انساني خوراڪ طور حشرات'' (1951ع) حشرات خوريءَ جي وسعت ۽ امڪانن ڏانهن ڌيان ڇڪايو ۽ حشرات جو هڪ مثبت پهلو پيش ڪيو. [[کاڌو]] نسلي حشراتيات ۾ سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل موضوع آهي، جنهن کان پوءِ [[طب]] ۽ [[ماکيءَ جي مک پالنا]] اچن ٿا.&lt;ref name=Posey&gt;{{cite journal |last1=Posey |first1=Darrell Addison |title=Topics And Issues In Ethnoentomology With Some Suggestions For The Development Of Hypothesis-Generation And Testing In Ethnobiology |journal=Journal of Ethnobiology |date=1986 |volume=6 |issue=1 |pages=99–120 |url=https://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801192909/http://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |archive-date=1 August 2014}}&lt;/ref&gt;

[[File:Crop Duster.jpg|thumb|upright|حشرات خلاف ڪارروائي: هڪ [[زرعي جهاز]] [[اولهندي مڪئي جي پاڙ واري ڀونئر]] کي مارڻ لاءِ گهٽ مقدار وارو [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] وارو چارو ڇٽي رهيو آهي.]]

1968ع ۾ {{Interlanguage link multi|ايرون شميٽشيڪ|de|Erwin Schimitschek}}، [[لوڪ ادب]] ۽ ثقافت، جن ۾ [[مذهب]]، کاڌو، طب ۽ فن شامل هئا، ۾ حشرات جي ڪردارن جي جائزي دوران ثقافتي حشراتيات کي حشرات جي اڀياس جي هڪ شاخ طور پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1968&quot;&gt;{{cite book |last=Schimitschek |first=E. |title=Handbuch der Zoologie |year=1968 |publisher=Berliner Akademie Verlag|editor=Helmcke J.G. |editor2=Stark D. |editor3=Wermuth H. |chapter=Insekten als Nahrung, Brauchtum, Kult und Kultur |volume= 4 | pages=1–62}}&lt;/ref&gt; 1984ع ۾ [[چارلس هوگ]] انگريزيءَ ۾ هن شعبي جو جائزو ورتو، ۽ 1994ع کان 1997ع تائين هوگ جو ''دي ڪلچرل اينٽومالاجي ڊائجسٽ'' هن شعبي بابت بحث جو هڪ فورم رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hogue|first=Charles|title=Cultural Entomology|url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|archive-date=17 June 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Who? What? Why?|url=http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|publisher=Cultural Entomology Digest|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030739/http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هوگ دليل ڏنو تہ ”انسان پنهنجي ذهني توانائي سرگرميءَ جي ٽن بنيادي شعبن ۾ خرچ ڪن ٿا: بقا، جنهن لاءِ عملي سکيا (ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال) ڪتب آندي وڃي ٿي؛ استقرائي ذهني عملن (سائنس) وسيلي خالص علم جي ڳولا؛ ۽ جمالياتي مشقن ذريعي خوشي حاصل ڪرڻ لاءِ روشن خياليءَ جي جستجو، جنهن کي ’انسانيت جا علم‘ چئي سگهجي ٿو. [[حشراتيات]] گهڻي عرصي کان بقا ([[اقتصادي حشراتيات]]) ۽ سائنسي اڀياس (علمي حشراتيات) سان لاڳاپيل رهي آهي، پر تحقيق جي اها شاخ جيڪا ادب، ٻولي، موسيقي، فن، تشريحي تاريخ، مذهب ۽ وندر ۾ حشرات (۽ ٻين زميني آرٿروپوڊن، جن ۾ [[اراڪنڊ]] ۽ [[گهڻ پيرا]] شامل آهن) جي اثرن جو اڀياس ڪري ٿي، شميٽشيڪ جي ڪم وسيلي ئي هڪ الڳ شعبي طور سڃاتي وئي.“&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1968&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1961&quot;&gt;{{cite journal | last=Schimitschek | first=E. | title=Die Bedeutung der Insekten für Kultur und Wirtschaft des Menschen in Vergangenheit und Gegenwart | journal=Istanbul Universitesi | date= 1961 |volume= 908 | pages=1–48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hogue 1987&quot;&gt;{{cite journal |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |journal=Annual Review of Entomology |date=January 1987|volume= 32 |pages=181–199 |doi= 10.1146/annurev.en.32.010187.001145}}&lt;/ref&gt;

هوگ هن شعبي جون حدون بيان ڪندي چيو: ”حشراتيات جي سائنس جي بياني تاريخ ثقافتي حشراتيات جو حصو ناهي، جڏهن تہ عام [[تاريخ]] تي حشرات جو اثر ثقافتي حشراتيات ۾ شامل سمجهيو ويندو.“&lt;ref name=&quot;Hogue&quot;&gt;{{cite web |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |publisher=Cultural Entomology Digest |access-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |archive-date=17 June 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; هن وڌيڪ چيو: ”ڇاڪاڻ تہ ’ثقافتي‘ اصطلاح جي وصف محدود آهي، تنهنڪري ڪجهه پهلو جيڪي عام طور انساني سماجن جي اڀياس ۾ شامل هوندا آهن، هتان خارج ٿي وڃن ٿا.“&lt;ref name=&quot;Hogue&quot;/&gt;

ڊيرل ايڊيسن پوسي، اهو ڄاڻائيندي تہ ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات وچ ۾ حد مقرر ڪرڻ ڏکيو آهي، هوگ جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ثقافتي حشراتيات کي ”فن ۽ انسانيت جي علمن ۾ ظاهر ٿيندڙ انسانيت جي جوهر“ تي حشرات جي اثر تائين محدود ڪيو. پوسي وڌيڪ لکي ٿو تہ ثقافتي بشريات کي عام طور ”ترقي يافته“، صنعتي ۽ پڙهيل لکيل سماجن جي اڀياس تائين محدود ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ نسلي حشراتيات ”ابتدائي“ يا ”غير مهذب“ سماجن جي حشراتياتي معاملن جو اڀياس ڪري ٿي. پوسي ساڳئي وقت چوي ٿو تہ اها ورهاست مصنوعي آهي ۽ ان ۾ بنا جواز ”اسان/اهي“ وارو تعصب شامل آهي.&lt;ref name=Posey/&gt; برائن مورس پڻ ان طريقي تي تنقيد ڪري ٿو، جنهن ۾ بشريات جا ماهر فطرت بابت غير مغربي روين کي هڪ رخو ۽ روحانيت پسند سمجهن ٿا ۽ انهن کي ”[[غنوصيت|غنوصي]] انداز“ ۾ مغربي، اڪثر 17هين صديءَ جي، مشيني رويي جي سادي تصور سان ڀيٽين ٿا. مورس ان کي ”گهڻو غير مددگار، جيڪڏهن گمراهه ڪندڙ نه بہ هجي“ قرار ڏئي ٿو، ۽ ان جي بدران [[ملاوي]] جي ماڻهن جي حشرات ۽ ٻين جانورن سان لاڳاپن جي ڪيترن ئي طريقن بابت پنهنجي تحقيق پيش ڪري ٿو: ”عملي، ذهني، حقيقت پسند، ڪارجائتا، جمالياتي، علامتي ۽ مقدس.“&lt;ref&gt;Morris, 2006.&lt;/ref&gt;

== فائدا ۽ خرچ ==
=== حشرات جون ماحولياتي نظام واريون خدمتون ===
[[File:Honeybee (Apis mellifera) pollinating Avocado cv.jpg|thumb|left|[[گل ڇاڻ]]، هتي [[ايواڪاڊو]] جي فصل تي ماکيءَ جي مک وسيلي، هڪ [[ماحولياتي نظام جي خدمت]] آهي.]]

[[ملينيم ماحولياتي نظام جائزو]] جي 2005ع واري رپورٽ [[ماحولياتي نظام جون خدمتون|ماحولياتي نظام جي خدمتن]] جي وصف انهن فائدن طور ڪري ٿي جيڪي ماڻهو ماحولياتي نظامن مان حاصل ڪن ٿا، ۽ انهن کي چئن قسمن، يعني فراهمي، ضابطي، سهائتا ۽ ثقافتي خدمتن ۾ ورهائي ٿي. هڪ بنيادي اصول اهو آهي تہ آرٿروپوڊن جون ڪجهه جنسون انسانن تي پنهنجي اثر سبب چڱيءَ طرح سمجهيون ويون آهن (جهڙوڪ ماکيءَ جون مکيون، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]]، [[مڇر]] ۽ [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]). تنهن هوندي بہ حشرات [[ماحولياتي شيون ۽ خدمتون]] مهيا ڪن ٿا.&lt;ref name=MEA&gt;{{cite book|last1=Millennium Ecosystem Assessment|title=Ecosystems and human well-being : synthesis|date=2005|publisher=Island Press|url=http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|location=Washington, DC|isbn=1-59726-040-1|access-date=7 August 2014|archive-date=31 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031012651/http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[زيرسيس سوسائٽي]] حشرات پاران مهيا ڪيل چئن ماحولياتي خدمتن جي اقتصادي اثر جو حساب لڳائي ٿي: گل ڇاڻ، وندر (يعني ”[[شڪار]]، [[مڇي مارڻ]] ۽ جهنگلي جيوت جي مشاهدي، جنهن ۾ [[پکي ڏسڻ]] بہ شامل آهي، لاءِ حشرات جي اهميت“)، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ ۽ [[حياتي جيت ڪنٽرول|جيتن جو ڪنٽرول]]. انهن خدمتن جي عالمي ماليت جو اندازو 153 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lyman Kirst |first=Marian |title=Insect – the neglected 99% |url=http://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent/ |access-date=22 July 2012 |newspaper=High Country News |date=29 Dec 2011 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613015441/https://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماڪوڙين جي ماهر&lt;ref&gt;{{cite web|title=Edward O. Wilson Biography|url=http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|publisher=Biography.com|access-date=6 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107102106/http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|archive-date=7 January 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[اي. او. ولسن]] چيو: ”جيڪڏهن سموري انسانذات غائب ٿي وڃي تہ دنيا ٻيهر انهيءَ شاهوڪار توازن واري حالت ڏانهن موٽي ويندي جيڪا ڏهه هزار سال اڳ موجود هئي. جيڪڏهن حشرات غائب ٿي وڃن تہ ماحول افراتفريءَ ۾ ڦاسي پوندو.“&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=E.O. |title=The Creation: An Appeal to Save Life on Earth |url=https://archive.org/details/creationappeal00wils |url-access=registration |date=2006 |publisher=Norton|isbn=9780393062175 }}&lt;/ref&gt; آمريڪي [[عوامي نشرياتي خدمت]] جي پروگرام [[نووا (آمريڪي ٽي وي پروگرام)|''نووا'']] جي هڪ حصي ۾ شهري ماحول اندر حشرات سان لاڳاپي کي هن ريت بيان ڪيو ويو: ”اسان انسان اهو سوچڻ پسند ڪريون ٿا تہ دنيا اسان هلائيندا آهيون. پر اسان جي وڏن شهرن جي دل ۾ بہ هڪ حريف عظيم قوت وڌي ويجهي ٿي... اهي ننڍڙا جاندار وڏي تعداد ۾ اسان جي چوڌاري رهن ٿا، جيتوڻيڪ اسان انهن کي مشڪل سان محسوس ڪندا آهيون. پر ڪيترن ئي طريقن سان حقيقت ۾ اهي ئي نظام هلائين ٿا.“&lt;ref&gt;{{cite web|title=Little Creatures Who Run the World|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|work=Nova|publisher=PBS Airdate: August 12, 1997|access-date=September 1, 2017|archive-date=October 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001223036/http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''[[واشنگٽن پوسٽ]]'' لکيو: ”ماحول جي تحفظ جي ڪيترن ئي پهلوئن ۾ اسان ڄڻ تہ اکيون بند ڪري اڏامي رهيا آهيون، ۽ اهو ئي سبب آهي جو جڏهن ماکيءَ جي مک جهڙي ڪا جنس زوال جو شڪار ٿيڻ لڳي ٿي، يا اهڙو حشرو جنهن کي اسان نٿا چاهيون، جهڙوڪ [[ايشيائي ٽائيگر مڇر]] يا [[باهه ماڪوڙي]]، اسان جي وچ ۾ ظاهر ٿئي ٿو تہ اسان ايترا حيران ٿيون ٿا. ٻين لفظن ۾: حشرات بابت سوچڻ شروع ڪريو.“&lt;ref&gt;{{cite news |last=Higgins |first=Adrian |title=Saving Earth From the Ground Up |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |work=June 30, 2007 |publisher=The Washington Post |access-date=22 July 2012 |date=30 June 2007 |archive-date=21 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100124/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ پروپيگنڊا ===
[[File:Bundesarchiv Bild 183-15032-0001, Vahldorf, Gesammelte Kartoffelkäfer.jpg|thumb|right|[[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] دوران اوڀر جرمني جي [[ارنسٽ ٿيلمان پائنيئر تنظيم|نوجوان پائنيئرن]] کي [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|ڪولوراڊو ڀونئر]] گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو ويو.]]
{{وڌيڪ|اقتصادي حشراتيات#نقصانڪار حشرات}}

حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن، جن کي ميڊيا ۾ [[سنسني خيزي]] وڌيڪ مضبوط ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kellert |first=S. R. |title=Values and perceptions of invertebrates |journal=Conservation Biology |year=1993 |pages=845–855 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.740845.x |volume=7 |issue=4|bibcode=1993ConBi...7..845K }}&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ اهڙو سماج وجود ۾ آيو آهي جيڪو روزاني زندگيءَ مان حشرات کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{cite web |last=Meyer |first=John |title=Chapter 18: Insects As Pests |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |date=2006 |publisher=North Carolina State University |access-date=22 July 2012 |archive-date=26 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226171548/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مثال طور، آمريڪي گهرن ۽ باغن ۾ استعمال لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 50 لک پائونڊ وسيع اثر رکندڙ [[جيت مار دوا|جيت مار دوائون]] تيار ۽ وڪرو ڪيون وڃن ٿيون. 2004ع ۾ گهر مالڪن کي جيت مار دوائون وڪڻڻ مان سالياني آمدني 45 ڪروڙ آمريڪي ڊالرن کان وڌي وئي هئي. هن وقت تائين بيان ڪيل لڳ ڀڳ ڏهه لک حشري جنسن مان 1,000 کان وڌيڪ کي سنگين [[حشري جيت|جيت]] نٿو سمجهي سگهجي، جڏهن تہ 10,000 کان بہ گهٽ (لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو) ڪڏهن ڪڏهن جيت بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;/&gt; تنهن هوندي بہ جيت مار دوائن جي استعمال وسيلي حشرات جي هڪ بہ جنس کي مستقل طور ختم نه ڪيو ويو آهي. ان جي بدران گهٽ ۾ گهٽ 1,000 جنسن ۾ جيت مار دوائن خلاف ميداني مزاحمت پيدا ٿي آهي، جڏهن تہ ماکيءَ جي مکين جهڙن [[گل ڇاڻيندڙ|گل ڇاڻيندڙن]] سميت فائديمند حشرات کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Miller G.T. |title=Sustaining the Earth |edition=6th |year=2004 |publisher=Thompson Learning |pages=211–216}}&lt;/ref&gt;

[[سرد جنگ]] دوران [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جي ملڪن [[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي مهم شروع ڪئي. انهن [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|هن جنس جي آمريڪا کان اچڻ]] جو الزام [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] تي هنيو، پروپيگنڊا پوسٽرن ۾ هن جنس کي شيطاني روپ ۾ پيش ڪيو ۽ ٻارن کي ڀونئر گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو.&lt;ref name=colUWP&gt;{{cite news |last=Sindelar |first=Daisy |title=What's Orange and Black and Bugging Ukraine? |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |work=Radio Free Europe / Radio Liberty |date=29 April 2014 |access-date=18 May 2014 |archive-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517181115/http://www.rferl.org/content/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |url-status=live }}&lt;br/&gt;[https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html Ukraine’s Reins Weaken as Chaos Spreads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823161346/https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html |date=2017-08-23 }}, [[نيو يارڪ ٽائمز]] (4 مئي 2014ع)&lt;/ref&gt;

== عملي استعمال ==
=== کاڌي طور ===
{{مک مضمون|کاڌي طور حشرات|حشرات خوري}}
[[File:Witchetty grub.jpg|thumb|left|[[وچٽي لاروا]] آسٽريليا جي [[ارنٽي ماڻهو|ارنٽي ماڻهن]] جي روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن]]

[[حشرات خوري]] مان مراد حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪرڻ آهي. دنيا جي مختلف سماجن ۾ ڪيترن [[کاڄرو حشرات]] کي روايتي خوراڪ يا خاص طعام طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ٻين سماجن ۾ حشرات کائڻ جو رواج محدود آهي يا ان کي سماجي طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. فريڊرڪ سائمن بوڊن هائمر پنهنجي ڪتاب ''انساني خوراڪ طور حشرات'' (1951ع) ۾ حشرات جي خوراڪي استعمال ۽ ان جي امڪانن جو جائزو ورتو. 1975ع ۾ وڪٽر ميئر-روشو دليل ڏنو تہ حشرات مستقبل جي خوراڪي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ ممڪن ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ۽ انهن سماجن بابت مغربي روين تي نظرثاني جي تجويز ڏني، جتي حشرات روايتي خوراڪ جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Meyer-Rochow 1975&quot;&gt;{{cite journal | last=Meyer-Rochow | first=Victor Benno | title=Can insects help to ease the problem of world food shortage? | journal= ANZAAS Journal: &quot;Search&quot;| date= 1975|volume= 6 |issue= 7 | pages=261–262}}&lt;/ref&gt;

پي. جي. گلان ۽ پي. ايس. ڪرينسٽن حشرات مان ٺهيل کاڌن جي قبوليت وڌائڻ لاءِ انهن کي غيرمعمولي يا خاص طعام طور پيش ڪرڻ جي امڪان تي بحث ڪيو آهي. هنن اهو پڻ ڄاڻايو تہ [[آفريڪا ۾ حشرات سان انساني لاڳاپا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪجهه سماجن ۾ [[سنڊي]] گوشت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪئي وڃي ٿي. چڪرورتي ۽ ٻين (2011ع)&lt;ref name=&quot;Nyishi&quot;&gt;Chakravorty, J., Ghosh, S., and V. B. Meyer-Rochow. (2011). Practices of entomophagy and entomotherapy by members of the Nyishi and Galo tribes, two ethnic groups of the state of Arunachal Pradesh (North-East India). ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'' '''7''' (5)&lt;/ref&gt; موجب اتر اوڀر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ خوراڪي حشرات جي قيمت گوشت کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ميئر-روشو ۽ ٻين (2008ع) لاوس ۾ خوراڪي حشرات گڏ ڪرڻ ۽ وڪڻڻ جي معاشي پهلوئن جو اڀياس ڪيو.&lt;ref name=&quot;Laos&quot;&gt;Meyer-Rochow V. B., Nonaka K., Boulidam S. (2008) More feared than revered: Insects and their impacts on human societies (with specific data on the importance of entomophagy in a Laotian setting. ''Entomologie Heute 20: 3–25''&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو ۾ ماڪوڙين جا لاروا ۽ ڪوريڪسڊ پاڻيءَ جي جيتن جا آنا ڪجهه علائقائي کاڌن ۾ استعمال ٿين ٿا. گوانگڊونگ ۾ پاڻيءَ جا ڀونئر تجارتي طور وڪرو ڪيا وڃن ٿا، جڏهن تہ ٿائيلينڊ ۾ وڏي پاڻيءَ جي جيت ''[[ليٿوسيرس انڊيڪس]]'' کي پڻ خوراڪ طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=GullanCranston2009/&gt;

حشرات مان خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ قسمن ۾ ماکيءَ جي مک جا لاروا ۽ پيوپا، [[گونيمبراسيا بيلينا|موپاني ڪيڙا]]، [[بيونڊيگي|ريشم جا ڪيڙا]]، [[ماگوئي ڪيڙو|ماگوئي ڪيڙا]]، [[وچٽي لاروا]]، سانوڻ جا جيت، [[چاپولينس|ٽڏا]] ۽ [[ماڪڙ]] شامل آهن. ٿائيلينڊ ۾ سانوڻ جيتن جي تجارتي پالنا پڻ ڪئي وڃي ٿي؛ 2013ع جي هڪ رپورٽ موجب اتي لڳ ڀڳ 20,000 فارمر ان شعبي سان لاڳاپيل هئا ۽ سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 7,500 ٽن هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fao.org/docrep/017/i3246e/i3246e.pdf |title=Six-legged livestock |last1=Hanboonsong |first1=Yupa |author-link=Yupa Hanboonsong |last2=Tasanee |first2=Jamjanya |date=2013-03-01 |website=FAO |publisher=Food and Agriculture Organization |others=Patrick B. Durst |access-date=10 July 2016}}&lt;/ref&gt;

=== طب ۾ ===
[[File:Eciton burchellii Illustration.png|thumb|''[[ايسيٽن برچيلي]]'' نسل جي فوجي ماڪوڙين بابت ٻڌايو ويو آهي تہ مايا ماڻهو انهن جي ڄاڙن کي زخم بند رکڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا.]]
{{مک مضمون|طب ۾ حشرات}}

مختلف ثقافتن ۾ حشرات ۽ انهن مان حاصل ٿيندڙ شين کي روايتي علاج ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن ڪيترن استعمالن جو بنياد روايتي طبي تصورن ۽ مقامي علم تي رهيو آهي، ۽ انهن مان سڀني جي اثرائتي هجڻ جي جديد طبي تحقيق ذريعي تصديق ٿيل ناهي. مثال طور، ميڪسيڪو جي ڪجهه مقامي روايتن ۾ ٽڏن جي رانن کي جگر جي بيمارين لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mexico&quot;&gt;Ramos-Elorduy de Concini, J. and J.M. Pino Moreno. (1988). The utilization of insects in the empirical medicine of ancient Mexicans. ''Journal of Ethnobiology, 8(2), 195–202.''&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۽ [[ايووريد]] ۾ پڻ مختلف آرٿروپوڊ استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي چيني طب ۾ [[ڪن کجورو]] ٽيٽنس، دورن ۽ تشنج سميت مختلف حالتن لاءِ روايتي طور استعمال ڪيو ويو آهي،&lt;ref name=&quot;centipede&quot;&gt;{{Cite web |url=http://tcm.health-info.org/Herbology.Materia.Medica/wugong-properties.htm |title=Wu Gong, Centipede, Acupuncture, Traditional Chinese Medicine}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ چيني ڪاري جبل واري ماڪوڙي ''[[پولي ريڪسس]] وِسينا'' مان حاصل ٿيندڙ مادن تي پڻ حياتياتي ۽ دواسازي تحقيق ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1809450.stm |title=BBC News {{!}} HEALTH {{!}} Insects boost immune system |date=10 February 2002}}&lt;/ref&gt; ايووريد ۽ هندستان جي ڪجهه مقامي طبي روايتن ۾ پڻ اڏوهي ۽ ٻين حشرات جي استعمال جا حوالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Nyishi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bioprospecting&quot;&gt;Srivastava, S.K., Babu, N., and H. Pandey. (2009). Traditional insect bioprospecting—As human food and medicine. ''Indian Journal of Traditional Knowledge, 8(4):'' 485–494.&lt;/ref&gt;

وچ آمريڪا جي ڪجهه مقامي روايتن ۾ فوجي ماڪوڙين جي ڄاڙن کي زخم بند ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جا حوالا ملن ٿا. اهڙيءَ طرح مختلف حشرات يا انهن جي زهر کي روميٽزم، سنڌن جي سور ۽ ٻين حالتن لاءِ روايتي علاج طور استعمال ڪرڻ جا تاريخي مثال پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Mexico&quot; /&gt; اهي تاريخي يا روايتي استعمال جديد طبي علاج جي اثرائتي هجڻ جو ثبوت پاڻمرادو فراهم نٿا ڪن.

[[ماکيءَ جي مک]] مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[ماکي]]، [[پروپولس]]، [[شاهي جيلي]]، گلن جو زرداڻو ۽ مک جو زهر، مختلف روايتي طبي نظامن ۾ استعمال ٿينديون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Bioprospecting&quot; /&gt; ماکيءَ جي ڪجهه طبي استعمالن تي جديد تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ ٻين مکين جي پيداوارن بابت ڪيتريون روايتي دعوائون اڃا تحقيق هيٺ آهن. ماکيءَ جي زهر ۾ موجود [[ميليٽن]] سميت مختلف مرڪبن جي سوزش ۽ ٻين حياتياتي عملن تي اثرن بابت تجرباتي تحقيق ڪئي وئي آهي، پر اهڙي تحقيق کي ثابت ٿيل ڪلينڪي علاج سان برابر نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;&gt;Ratcliffe, N.A. et al. ''Insect Biochemistry and Molecular Biology'', 41 (2011) 747e769&lt;/ref&gt;

[[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت|اينٽي بايوٽڪ مزاحمتي]] جراثيمن جي وڌندڙ مسئلي سبب حشرات ۽ ٻين آرٿروپوڊن مان نوان حياتياتي طور سرگرم مرڪب ڳولڻ تي دواسازي تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;Dossey, A. T., 2010. Insects and their chemical weaponry: new potential for drug discovery. Nat. Prod. Rep 27, 1737e1757.&lt;/ref&gt;

[[لاروا علاج]] يا ميگٽ ٿراپي هڪ طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ [[بلو فلائي]] جا جراثيم کان پاڪ لاروا زخمن مان مئل يا خراب بافتون هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sun |first1=Xinjuan |last2=Jiang |first2=Kechun |last3=Chen |first3=Jingan |title=A systematic review of maggot debridement therapy for chronically infected wounds and ulcers |journal=International Journal of Infectious Diseases |volume=25 |year=2014 |pages=32–7 |doi=10.1016/j.ijid.2014.03.1397 |pmid=24841930}}&lt;/ref&gt;

[[ڪينٿيريڊن]]، جيڪو ڪجهه ڀونئرن ۾ موجود ڦڦڙ پيدا ڪندڙ مرڪب آهي، تاريخي طور [[لائٽا ويسيڪاٽوريا|اسپيني مک]] سان لاڳاپيل جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙو استعمال زهريلو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي تاريخي شهرت کي محفوظ يا اثرائتي طبي استعمال جو ثبوت نٿو سمجهيو وڃي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;/&gt;

رت چوسيندڙ آرٿروپوڊن، جهڙوڪ [[چچڙ]]، [[گهوڙي مک]] ۽ [[مڇر]]، جي ٿُڪ ۾ ڪيترائي حياتياتي طور سرگرم مرڪب موجود آهن. انهن ۾ رت ڄمڻ، پليٽليٽن جي گڏ ٿيڻ، رت جي نلين ۽ مدافعتي ردعمل تي اثرانداز ٿيندڙ مرڪب شامل آهن، جن مان ڪجهه کي ممڪن دواسازي استعمال لاءِ تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;/&gt;

=== سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ ===
[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|عام ميوي جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونياتي جاندار]] آهي.]]

حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ننڍڙي جسامت، مختصر نسلي عرصي ۽ وڏي [[زرخيزي]] سبب ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' کي [[جينيات]] ۽ ٻين حياتياتي شعبن ۾ [[نمونياتي جاندار]] طور وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. ان تي ٿيل تحقيق [[جيني ڳانڍاپو]]، جينن جي وچ ۾ لاڳاپن، ڪروموسومي جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]، جانورن جي رويي ۽ ارتقا بابت ڄاڻ وڌائڻ ۾ اهم رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Pierce&quot;&gt;{{cite book | title=Genetics: A Conceptual Approach | author=Pierce, BA | edition=2nd | publisher=W.H. Freeman and Company | location=New York | page=87 | isbn=0-7167-8881-0 | year=2006}}&lt;/ref&gt;

''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي ترتيب 2000ع ۾ شايع ڪئي وئي. انسان ۽ ميوي جي مک جي جينن ۽ حياتياتي رستن ۾ ڪيتريون محفوظ مشابهتون موجود آهن، جنهن سبب هي جاندار انساني حياتيات ۽ بيمارين سان لاڳاپيل ڪيترن بنيادي خلوي ۽ جينياتي عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Adams_2000&quot;&gt;{{cite journal | last1=Adams | first1=MD | title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' | journal=Science | volume=287 | issue=5461 | pages=2185–2195 | date=24 March 2000 | pmid=10731132 | doi=10.1126/science.287.5461.2185}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indian collecting cochineal.jpg|thumb|upright|left|وچ آمريڪا ۾ [[ڪوچينيل]] حشرات گڏ ڪرڻ جو 1777ع وارو خاڪو]]

ڪجهه حشرات مان [[رنگين مادو|رنگ]] حاصل ڪيا وڃن ٿا. مثال طور، ''[[ڊيڪٽائلوپيئس ڪوڪس]]'' مان حاصل ٿيندڙ [[ڪارمينڪ تيزاب]] [[ڪارمائن]] يا [[ڪوچينيل]] رنگ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. هڪ ڪلوگرام ڪوچينيل رنگ تيار ڪرڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ حشرات گهربل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/v8879e/v8879e09.htm |title=Cochineal and Carmine |publisher=FAO}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيريا لاڪا|لاڪ حشرات]] مان حاصل ٿيندڙ [[شيلاڪ]] ڪاٺ جي سنوار، خوراڪ جي ڪوٽنگ ۽ دواسازي سميت مختلف صنعتي استعمال رکي ٿو. اهڙيءَ طرح ''[[ڪرمس (حشرو)|ڪرمس]]'' نسل جي ڪجهه اسڪيل حشرات مان تاريخي طور ڳاڙهو [[ڪرمس (رنگ)|ڪرمس رنگ]] حاصل ڪيو ويندو رهيو آهي.

حشرات جي بناوت ۽ حياتياتي خاصيتن [[حياتي نقل]] جي تحقيق کي پڻ متاثر ڪيو آهي. مثال طور، اڏوهين جي دڙن جي هوا جي گردش ۽ گرميءَ جي انتظام بابت تحقيق عمارتن جي غيرفعال ٿڌڪاري جي جوڙجڪ سان ڀيٽي وئي آهي. ساڳيءَ طرح [[نميب ريگستان جو ڀونئر|نميب ريگستاني ڀونئر]] جي جسماني سطح تي پاڻي گڏ ٿيڻ جي خاصيتن مان متاثر ٿي پاڻي گڏ ڪرڻ واري مواد بابت تحقيق ڪئي وئي آهي.

=== ڪپڙي ۾ ===
[[File:Court ladies pounding silk from a painting (捣练图) by Emperor Huizong.jpg|thumb|upright|''[[نئون اڻيل ريشم تيار ڪندڙ درٻاري عورتون]]''، [[سونگ گهراڻو]]، 1100–1133ع]]
{{مک مضمون|ريشم پالنا|ريشم جي تاريخ}}

''[[بومبيڪس موري]]'' جا سنڊا، جن کي عام طور ريشم جا ڪيڙا چيو وڃي ٿو، هزارين سالن کان [[ريشم پالنا|ريشم جي پيداوار]] لاءِ پاليا وڃن ٿا. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعن موجب چين ۾ ريشم جي پيداوار جون پاڙون [[نئين پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=Rutgers University Press |isbn=0813534461 |page=20}}&lt;/ref&gt;

ريشم جي ڪيڙن کي [[توت]] جا پن کارايا وڃن ٿا. انهن جي ڪوڪون ۾ [[فائبروئن]] نالي ريشمي پروٽين جا تند هوندا آهن، جن کي [[سيريسن]] پاڻ ۾ ڳنڍي رکندو آهي. روايتي پيداوار ۾ ڪوڪون کي گرم پاڻيءَ ۾ نرم ڪرڻ کان پوءِ ريشمي تند کوليا، گڏ ڪيا ۽ ڌاڳي ۾ تبديل ڪيا وڃن ٿا. چين مان ريشم جي پيداوار ۽ واپار وقت سان ٻين علائقن تائين پکڙيو، ۽ [[ريشم رستو]] ريشم سميت ڪيترين شين جي بين العلاقائي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== جنگ ۾ ===
{{مک مضمون|حشراتياتي جنگ}}

[[حشراتياتي جنگ]] مان مراد حشرات کي فوجي مقصدن لاءِ، مثال طور بيماريون ڦهلائڻ يا زرعي فصلن کي نقصان پهچائڻ لاءِ، استعمال ڪرڻ يا اهڙي استعمال بابت تحقيق ڪرڻ آهي. اهڙن طريقن بابت تاريخي حوالا موجود آهن، پر منظم فوجي تحقيق خاص طور 20هين صديءَ ۾ ٿي.

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران جاپان جي [[يونٽ 731]] سان لاڳاپيل حياتياتي جنگي پروگرامن ۾ بيماري ڦهلائيندڙ حشرات استعمال ڪرڻ جا دستاويزي ثبوت موجود آهن. مختلف تاريخي مطالعي ۾ متاثر ماڻهن جي انگ بابت اندازا مختلف آهن، تنهنڪري جاني نقصان جا انگ ذريعن جي حوالي سان بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=lockwood&gt;{{cite journal |author=Lockwood, Jeffrey A. |title=Six-legged soldiers |journal=[[دي سائنٽسٽ (رسالو)|دي سائنٽسٽ]] |date=24 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lockwood |first1=Jeffrey A. |title=Six-Legged Soldiers: Using Insects as Weapons of War |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-199-73353-8}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران فرانس ۽ جرمني ۾ دشمن جي پٽاٽن جي فصلن خلاف [[ڪولوراڊو ڀونئر]] جي ممڪن استعمال بابت تحقيق جا حوالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lockwood|first1=Jeffrey A.|title=Bug Bomb. Why our next terrorist attack could come on six legs|journal=The Boston Globe|date=21 October 2007}}&lt;/ref&gt; [[سرد جنگ]] دوران آمريڪا ۾ بيماريون منتقل ڪندڙ مڇرن کي حياتياتي جنگ جي ممڪن وسيلي طور استعمال ڪرڻ بابت فوجي تحقيق ۽ منصوبابندي پڻ ڪئي وئي.&lt;ref name=lockwood/&gt;

==علامتي استعمال==
{{anchor|In folklore}}&lt;!--Insects in folklore -- redirects here--&gt;

===ڏندڪٿائن ۽ لوڪ روايتن ۾===
[[File:Plaque bee-goddess BM GR1860.4-123.4.jpg|thumb|پرن واري ماکيءَ جي مک جهڙين ديوين جي شڪلين سان اُڀاريل سون جون تختيون، جن کي ممڪن طور [[ٿريائي]] سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ اهي [[روڊس]] جي ڪاميروس مان مليون ۽ ستين صدي ق.م سان تعلق رکن ٿيون.]]
{{مک مضمون|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}}

قديم دور کان دنيا جي مختلف ثقافتن جي ڏندڪٿائن ۾ حشرات جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن حشرات ۾ [[ماکيءَ جي مک (ڏندڪٿا)|ماکيءَ جي مک]]، [[پوپٽ]]، [[سڪاڊا (ڏندڪٿا)|سڪاڊا]]، [[مک]]، [[ڀنڀوري]]، [[دعا ڪندڙ مينٽس]] ۽ [[اسڪيراب ڀونئر]] شامل آهن. قديم [[قديم مصر|مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه شمنياتي روايتن ۾ اسڪيراب ڀونئر سان مذهبي ۽ ثقافتي علامتون لاڳاپيل هيون. قديم [[چين]] ۾ [[سڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت طور ڏٺو ويندو هو.&lt;ref name=GullanCranston2009/&gt;&lt;ref name=&quot;Gullan and Cranston&quot;/&gt;

''[[هومري حمد|افرودائٽي لاءِ هومري حمد]]'' ۾ ديوي [[افرودائٽي]]، صبح جي ديوي [[ايوس]] ۽ سندس محبوب [[ٽيٿونس]] بابت ڏندڪٿا بيان ڪري ٿي. روايت موجب ايوس، [[زيوس]] کان ٽيٿونس کي امر ڪرڻ جي درخواست ڪئي.&lt;ref name=&quot;DuBois&quot;&gt;{{cite book|last1=DuBois|first1=Page|title=Out of Athens: The New Ancient Greeks|date=2010|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03558-4|pages=51–53|url=https://books.google.com/books?id=VkIkmvHP30kC&amp;q=cicada+of+Athens&amp;pg=PA53|access-date=2020-10-22|archive-date=2021-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106102955/https://books.google.com/books?id=VkIkmvHP30kC&amp;q=cicada+of+Athens&amp;pg=PA53|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڏندڪٿا موجب زيوس اها درخواست قبول ڪئي، پر ايوس کيس دائمي جواني ڏيڻ جي درخواست نه ڪئي، جنهن ڪري ٽيٿونس مرڻ کان تہ بچي ويو پر پوڙهو ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;DuBois&quot;/&gt; ڪهاڻيءَ جي هڪ روايت ۾ آخرڪار سندس سڪاڊا ۾ تبديل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DuBois&quot;/&gt;

هڪ قديم [[سوميري شاعري|سوميري نظم]] ۾ هڪ مک ديوي [[انانا]] جي مدد ڪري ٿي، جڏهن سندس مڙس [[دوموزيد ڌنار|دوموزيد]] جو ''[[گالا]]'' نالي ڀوت پيڇو ڪري رهيا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;BlackGreen1992&quot;&gt;{{cite book|last1=Black|first1=Jeremy|first2=Anthony|last2=Green|title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&amp;q=Inana|publisher=The British Museum Press|year=1992|isbn=0-7141-1705-6|pages=84–85|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&amp;q=Inana|url-status=live}}&lt;/ref&gt; قديم [[بابلي سلطنت|بابلي]] مهرن تي مکيون موت سان لاڳاپيل ديوتا [[نرگل]] جي علامت طور پڻ ڏيکاريون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;BlackGreen1992&quot;/&gt; قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي مختلف ثقافتن مان مک جي شڪل جا [[لاجورد]] جا مڻڪا ۽ ٻيا زيور پڻ مليا آهن.&lt;ref name=&quot;BlackGreen1992&quot;/&gt; [[اڪادي ٻولي|اڪادي]] رزميي ''[[گلگامش جو رزميه]]'' ۾ [[ڀنڀوري|ڀنڀورين]] جا حوالا پڻ ملن ٿا، جن جي تشريح امرتا جي اڻپائيداري يا ان جي ناممڪن هجڻ جي علامت طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=GullanCranston2009/&gt;&lt;ref name=&quot;Gullan and Cranston&quot;/&gt;

آسٽريليا جي [[ارنٽي ماڻهو|ارنٽي ماڻهن]] جي ڪجهه روايتن ۾ ماکيءَ واريون ماڪوڙيون ۽ وچٽي لاروا ذاتي يا قبيلائي ٽوٽم طور استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان ماڻهن]] جي ڪجهه ثقافتي روايتن ۾ [[دعا ڪندڙ مينٽس]] کي تخليق ۽ ٻين علامتي تصورن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=GullanCranston2009&gt;{{cite book|last1=Gullan|first1=P. J.|last2=Cranston|first2=P. S.|title=The Insects: An Outline of Entomology|url=https://books.google.com/books?id=E_6-pGOLUgcC&amp;pg=PA9|year=2009|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4051-4457-5|pages=9–13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gullan and Cranston&quot;&gt;{{cite book |last=Gullan |first=P.J. |author2=Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology |publisher=Blackwell Publishing |location=Oxford |year=2005 |edition=3 |isbn=1-4051-1113-5 |url=https://archive.org/details/isbn_9781405111133 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|9}}

[[File:Pyrrharctia isabella - Caterpillar - Devonian Fossil Gorge - Iowa City - 2014-10-15 - image 1.jpg|thumb|left|ازابيلا ٽائيگر پتنگ ''[[پيرهارڪٽيا ازابيلا]]'' جو وولي بيئر سنڊو، جنهن سان آمريڪا جي [[عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن]] واري علائقي ۾ ٿيندڙ سالياني [[وولي بيئر ميلو]] لاڳاپيل آهي.]]

دنيا جي ڪيترين لوڪ روايتن ۾ حشرات جو ذڪر ملي ٿو. چين ۾ روايتي طور ڪجهه هاري پنهنجي زرعي سرگرمين کي [[جنگزي|حشرات جي جاڳڻ]] نالي موسمي دور سان ڳنڍيندا رهيا آهن، جڏهن گرمي پد ۾ تبديلي ۽ برساتن سان ڪيترائي حشرات سياري واري غيرفعال حالت مان نڪرڻ شروع ڪندا آهن. هن موقعي سان لاڳاپيل ڪجهه رواجن ۾ پين ڪيڪ، ڀُڳل ڀاڄيون، ناشپاتي ۽ تريل مڪئي جهڙا کاڌا استعمال ڪيا ويندا آهن، جن کي بعض روايتن ۾ فصلن لاءِ نقصانڪار حشرات جي علامتي نمائندگي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Shu|first1=Catherine|title=South Village welcomes spring with snacks — and an eye on environmental awareness|url=http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2009/02/27/2003437163|publisher=[[تائيپي ٽائمز]]|access-date=7 January 2017|date=27 February 2009|archive-date=21 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021201622/http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2009/02/27/2003437163|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shoen Uemura - Firefly.jpg|thumb|upright=0.7|شوئن اوئيمورا جي چترڪاري ۾ جگنو؛ جاپان ۾ جگنو اونهاري سان ثقافتي طور لاڳاپيل آهن]]

آمريڪا جي [[عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن]] واري علائقي ۾ [[وولي بيئر ميلو]] ساليانو منعقد ڪيو وڃي ٿو. ''[[پيرهارڪٽيا ازابيلا]]'' جي لاروي جي جسم تي ڪارن ۽ ڳاڙهسري ناسي حصن بابت هڪ مشهور لوڪ عقيدو آهي تہ انهن جي رنگن مان ايندڙ سياري جي موسم جي اڳڪٿي ڪري سگهجي ٿي؛ هي تصور لوڪ روايت آهي، سائنسي موسمي اڳڪٿي جو طريقو ناهي.&lt;ref name=&quot;The Old Farmer's Almanac 2009&quot;&gt;{{cite web|title=Predicting Winter Weather: Woolly Bear Caterpillars|url=http://www.almanac.com/content/predicting-winter-weather-woolly-bear-caterpillars|publisher=The Old Farmer's Almanac 2009|access-date=26 July 2012|archive-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707065241/http://www.almanac.com/content/predicting-winter-weather-woolly-bear-caterpillars|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاڪروچ]] بابت بيماريون سڌيءَ طرح منتقل ڪرڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي عام تصور موجود آهن. ڪاڪروچ پنهنجي جسم يا ماحول ذريعي جراثيم کڻي سگهن ٿا، پر انهن جي بيمارين جي منتقلي ۾ ڪردار جي نوعيت بيماري ۽ ماحول مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Roth, L. M. |author2=Willis, E. R. |date=1960 |title=The biotic associations of cockroaches |journal=Smithsonian Misc. Collect. |volume=141 |pages=1–470}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=What are Cockroaches? |url=http://www.nyc.gov/html/doh/html/ehs/ehscroach.shtml |access-date=21 August 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614062931/http://www.nyc.gov/html/doh/html/ehs/ehscroach.shtml |archive-date=14 June 2012}}&lt;/ref&gt; ڪاڪروچ سان لاڳاپيل ڪجهه پروٽين حساس ماڻهن ۾ [[دمو]] ۽ ٻين الرجيءَ سان لاڳاپيل ساهه جي مسئلن کي وڌائي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Arruda |first1=L. K |last2=Chapman |first2=M. D. |title=What are the cockroach asthma antigens? |pmid=11140401 |volume=7 |issue=1 |date=Jan 2001 |journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine |pages=14–19|doi=10.1097/00063198-200101000-00003 |s2cid=41075492 }}&lt;/ref&gt;

اسڪاٽلينڊ جي [[گريناڪ]] جي سامونڊي مهاڻن سان منسوب هڪ پراڻي لوڪ عقيدي موجب جيڪڏهن مک ڪنهن ماڻهوءَ جي پيئڻ واري گلاس ۾ ڪري پوي تہ ان کي سٺي قسمت جي نشاني سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cowan |first=Frank |author-link=Frank Cowan |title=Curious Facts in the History of Insects |location=Philadelphia |publisher=[[جي. بي. لپنڪاٽ اينڊ ڪمپني]] |year=1865 |at=Notes and Queries, xii. |oclc=1135622330 }}&lt;/ref&gt;

هڪ مشهور شهري ڏندڪٿا موجب [[اوپيليونز]]، جن کي عام طور ڊيڊي لانگ ليگز چيو وڃي ٿو، انتهائي زهريلا هوندا آهن پر سندن ڏند انساني چمڙي کي چيري نٿا سگهن. [[اوپيليونز]] بابت اها دعويٰ درست ناهي؛ ڄاتل هارويسٽ مين نسلن ۾ زهر جون غدودون موجود ناهن ۽ سندن چيليسيرا زهريلي ڏندن بدران پڪڙڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ننڍڙا عضوا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Just Plain Weird Stories |url=http://www.burkemuseum.org/spidermyth/myths/daddyvenom.html |access-date=21 August 2012 |archive-date=10 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120810054839/http://www.burkemuseum.org/spidermyth/myths/daddyvenom.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Daddy Longleg myth |url=https://www.youtube.com/watch?v=m1DzkM0zqDQ |publisher=Myth Busters |access-date=21 August 2012}}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ [[جگنو]] ۽ [[گينڊي ڀونئر]] موسمن سان ثقافتي طور ڳنڍيل آهن، ۽ انهن جو ظاهر ٿيڻ موسمي تبديليءَ جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Takada 1987&quot;&gt;{{cite journal |last=Takada |first=Kenta |title=Japanese Interest in &quot;Hotaru&quot; (Fireflies) and &quot;Kabuto-Mushi&quot; (Japanese Rhinoceros Beetles) Corresponds with Seasonality in Visible Abundance |journal=Insects |date=2012 |volume=3 |issue=4 |pages=423–431 |doi=10.3390/insects3020424|pmid=26466535 |pmc=4553602 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۾===
[[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|جدا پرن وارو [[اسڪيراب (نوادرات)|اسڪيراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م]]

{{مک مضمون|مذهب ۾ حشرات}}

برازيل جي [[ايمازون طاس]] ۾ [[ٽوپي-گواراني ٻوليون|ٽوپي-گواراني]] ٻولي خاندان سان تعلق رکندڙ ڪجهه گروهن ۾ ''Pachycondyla commutata'' ماڪوڙين کي عورتن جي زندگيءَ جي مرحلي سان لاڳاپيل رسمن ۾ استعمال ڪرڻ جا مشاهدا ڪيا ويا آهن. ''Pseudomyrmex'' نسل جي ماڪوڙين جي ڏنگ کي پڻ ڪجهه روايتي طريقن ۾ بخار ۽ مٿي جي سور لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;[[William Balée]] (2000), &quot;Antiquity of Traditional Ethnobiological Knowledge in Amazonia: a Tupí–Guaraní Family and Time&quot; ''Ethnohistory'' 47(2):399–422.&lt;/ref&gt;

ڳاڙهي هارويسٽر ماڪوڙي ''[[پوگونومائرمڪس ڪيليفورنيڪس]]'' جي استعمال بابت ڏکڻ ڪيليفورنيا ۽ اتر ميڪسيڪو جي ڪجهه مقامي ماڻهن جي رسمن جا تاريخي ۽ نسل نگاريءَ وارا حوالا موجود آهن. انهن بيانن موجب ڪجهه رسمن ۾ نوجوان مرد نگراني هيٺ جيئريون ماڪوڙيون کائيندا هئا، جنهن جو مقصد تبديل ٿيل شعوري حالت يا روحاني تجربو حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Kevin Groark. Taxonomic Identity of &quot;Hallucinogenic&quot; Harvester Ant (Pogonomyrmex californicus) Confirmed. 2001. ''Journal of Ethnobiology'' 21(2):133–144&lt;/ref&gt;

===فن ۾===
[[File:Radha and Krishna in Rasamanjari by Bhanudatta, Basohli, c1670.jpg|thumb|left|ڀانودت جي ''رسمنجري'' ۾ [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]]، [[بسوهلي]]، لڳ ڀڳ 1670ع؛ ڪاغذ تي غيرشفاف [[پاڻيءَ جو رنگ]] ۽ [[سون]]، جنهن ۾ [[ڀونئر جا پر|ڀونئر جي پرن]] جا ٽڪرا لڳايا ويا آهن]]
{{مک مضمون|فن ۾ حشرات}}

حشرات جي علامتي شڪلين ۽ سندن جسماني حصن کي قديم ۽ جديد دور ۾ آرائش ۽ فن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. يورپ ۽ ويجهي اوڀر جي ڪجهه قديم ثقافتن مان ماکيءَ جي مک يا حشرات جهڙين انساني شڪلين جا نمونا مليا آهن، جن کي ڪجهه محققن ”ماکيءَ جي مک جي ديوي“ جهڙن نالن سان بيان ڪيو آهي. [[ڪنوسس]] مان مليل لڳ ڀڳ 1500 ق.م جي هڪ عقيق تي اهڙي شڪل ڏيکاريل آهي، جنهن جي تشريح بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gough |first=Andrew |title=The Bee Part 2 Beewildered |url=http://andrewgough.co.uk/bee2_1.html |access-date=23 July 2012 |archive-date=12 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080712030826/http://www.andrewgough.co.uk/bee2_1.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[ڀونئر جا پر|ڀونئر جي پرن وارو فن]] هڪ آرائشي فني طريقو آهي، جنهن ۾ چمڪندڙ ڀونئرن جا پر يا پرن جا ڍڪ استعمال ڪيا وڃن ٿا. اهڙو ڪم روايتي طور [[ٿائيلينڊ]]، [[ميانمار]]، [[هندستان]]، [[چين]] ۽ [[جاپان]] سميت ايشيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿو. انهن ٽڪرن کي تصويرن، ڪپڙن ۽ زيورن جي سينگار لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ مختلف ڀونئر استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''[[اسٽرنوسيرا]]'' نسل جا ڀونئر به شامل آهن. ٿائيلينڊ جي اڳوڻن درٻاري حلقن ۾ اهڙن پرن کي لباس ۽ زيورن جي آرائش لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=A Beetle-Wing Tea-Cosy |url=https://hampshireculturaltrust.org.uk/content/beetle-wing-tea-cosy |publisher=Hampshire Cultural Trust |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417093010/https://hampshireculturaltrust.org.uk/content/beetle-wing-tea-cosy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Jan van Kessel (I) Dragon-fly moths spider beetles with strawberries.jpg|thumb|right|[[يان فان ڪيسل بزرگ]] جي 17هين صديءَ جي چترڪاري ''هڪ ڀنڀوري، ٻه پتنگ، هڪ ڪوريئڙو ۽ ڪجهه ڀونئر، جهنگلي اسٽرابيرين سان'']]

ڪينيڊين حشراتيات دان [[چارلس هاورڊ ڪرن]] پنهنجي 1945ع جي ڪتاب ''Insects of the Pacific World'' ۾ هندستان ۽ سريلنڪا جي عورتن پاران ''[[ڪرائسوڪروا اوسيلاتا]]'' نسل جي چمڪندڙ ڀونئرن کي زنده آرائشي شين طور رکڻ ۽ خاص موقعن تي پائڻ جو ذڪر ڪيو. اهڙن زنده آرائشي ڀونئرن کي ميڪسيڪو ۾ پڻ پالتو يا سينگار طور رکڻ جا حوالا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rivers |first=Victoria |title=Beetles in Textiles |url=http://www.insects.org/ced2/beetles_tex.html |work=Cultural Entomology Digest February |access-date=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026211304/http://www.insects.org/ced2/beetles_tex.html |archive-date=26 October 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[پوپٽ]] پنهنجي حياتياتي چڪر، رنگن ۽ نمونن سبب مختلف فنڪارن ۽ ليکڪن جي ڪم ۾ موضوع رهيا آهن. ناول نگار [[ولاديمير نابوڪوف]] پڻ پوپٽن جو ماهر هو ۽ هن ڪيترن پوپٽن بابت علمي ڪم ۽ تصويرون شايع ڪيون. هن فطرت ۽ فن جي پنهنجي تجربي بابت لکيو:

&lt;blockquote&gt;مون فطرت ۾ اهي غيرافادياتي خوشيون ڳولي لڌيون، جيڪي مان فن ۾ ڳوليندو هوس. ٻئي جادوءَ جا روپ هئا، ٻئي پيچيده موهه ۽ فريب جون رانديون هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |author-link=Vladimir Nabokov |title=Speak, Memory |year=1989 |publisher=Vintage International |location=New York |page=129 |url=http://www.hcs.harvard.edu/tract/nabokov.html |access-date=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

نابوڪوف قدرتي چونڊ جي ڪجهه تشريحن بابت تنقيدي خيال رکندو هو، جن کي هن حشرات، خاص طور پوپٽن، جي پيچيده ظاهري بناوتن بابت پنهنجي نظرين سان ڳنڍيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ahuja |first=Nitin |title=Nabokov's Case Against Natural Selection |journal=Tract |url=http://www.hcs.harvard.edu/tract/nabokov.html |access-date=23 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Strong Opinions |url=https://archive.org/details/isbn_9780679726098 |url-access=registration |year=1990 |publisher=Vintage International|isbn=9780679726098 }}&lt;/ref&gt;

قدرتي تاريخ جي ليکڪ ايئن ميڪري پوپٽن جي جسماني بناوت، حرڪت، لڏپلاڻ ۽ روپ مٽائڻ کي ادب ۽ فن ۾ انهن جي علامتي استعمال سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=MacRae |first=Ian |title=Butterfly Chronicles: Imagination and Desire in Natural &amp; Literary Histories |journal=Canadian Journal of Environ Education}}&lt;/ref&gt;

فوٽوگرافر [[شيل سينڊويڊ]] پوپٽن ۽ پتنگن جي پرن تي موجود نمونن جون تصويرون گڏ ڪري [[لاطيني لپي]] جي 26 اکرن جهڙيون شڪليون دستاويز ڪيون، جن کي ''[[پوپٽ الفابيٽ]]'' جي نالي سان پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kjell Sandved's Scaly Type |url=http://www.insects.org/ced4/sandved.html |access-date=22 August 2012 |archive-date=1 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901230816/http://www.insects.org/ced4/sandved.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2011ع ۾ فنڪارا اينا ڪوليٽ [[ناٽنگهم قلعو|ناٽنگهم قلعي]] ۾ ''Stirring the Swarm'' نالي نمائش لاءِ 10,000 کان وڌيڪ سيرامڪ حشرات ٺاهيا. نمائش جي تبصرن ۾ ان جي مواد، وڏي تعداد ۾ ننڍڙن نمونن ۽ حسن ۽ بي آراميءَ جي گڏيل تاثر تي بحث ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=French |first=Anneka |title=Stirring the Swarm |url=http://www.a-n.co.uk/interface/reviews/single/1652788 |access-date=21 August 2012 |archive-date=6 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106102851/https://www.a-n.co.uk/p/1652788/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ادب ۽ فلم ۾===
[[File:Deadlymantis.JPG|thumb|upright|1957ع جي فلم ''[[دي ڊيڊلي مينٽس]]'' جو پوسٽر]]
{{مک مضمون|ادب ۾ حشرات|فلمن ۾ آرٿروپوڊ}}

[[قديم يونان|قديم يوناني]] ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]] جي لکڻين ۾ گهوڙي مک [[آئو (ڏندڪٿا)|آئو]] جو پيڇو ڪندي ۽ کيس تڪليف ڏيندي ڏيکاريل آهي. بعد جي يورپي ادب ۾ پڻ اهڙيون تصويرون استعمال ٿيون. [[وليم شيڪسپيئر]] جي ''[[ڪنگ ليئر]]'' ۽ ''[[اينٽوني اينڊ ڪليوپيٽرا]]'' ۾ پڻ مک يا گهوڙي مک سان لاڳاپيل تشبيهون ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Stagman2010&quot;&gt;{{cite book |last=Stagman |first=Myron |title=Shakespeare's Greek Drama Secret |url=https://books.google.com/books?id=encnBwAAQBAJ&amp;pg=PA207 |date=11 August 2010 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-2466-8 |pages=205–208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Walker2002&quot;&gt;{{cite book |last=Walker |first=John Lewis |title=Shakespeare and the Classical Tradition: An Annotated Bibliography, 1961–1991 |year=2002 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-0-8240-6697-0 |page=363}}&lt;/ref&gt;

[[ايڇ. جي. ويلز]] پنهنجي 1904ع جي ناول ''[[دي فوڊ آف دي گاڊز اينڊ هائو اِٽ ڪيم ٽو ارٿ]]'' ۾ وڏي جسامت وارا [[ڀنڀور]] شامل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Wells&quot;&gt;{{cite book | last=Wells | first=H. G. | title=Food of the Gods | date=1904 | publisher=Macmillan}}&lt;/ref&gt; ناول ۾ حياتياتي واڌ بابت ان وقت جي سائنسي خيالن کي افسانوي انداز ۾ استعمال ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;RothmanRothman2011&quot;&gt;{{cite book |last1=Rothman |first1=Sheila |last2=Rothman |first2=David |title=The Pursuit of Perfection: The Promise and Perils of Medical Enhancement |year=2011 |publisher=Knopf Doubleday |isbn=978-0-307-76713-4 |pages=49–}}&lt;/ref&gt;

[[لافڪاڊيو هرن]] پنهنجي مضمون ''Butterflies'' ۾ [[جاپاني ادب]] جي نثر ۽ شاعريءَ ۾ پوپٽن جي استعمال جو جائزو ورتو ۽ ڪيترن جاپاني [[هائيڪو]] نظمن جا ترجما پڻ پيش ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hearn |first1=Lafcadio |author-link=Lafcadio Hearn |title=Insect Literature |date=2015 |publisher=Swan River Press |location=Dublin |isbn=978-1-78380-009-4 |pages=1–18}}&lt;/ref&gt;

ناول نگار [[ولاديمير نابوڪوف]] کي پوپٽن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي ۽ هن حشراتيات، خاص طور پوپٽن بابت، علمي ڪم پڻ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nabokov |first1=Vladimir |title=Father's Butterflies |journal=The Atlantic Online |date=April 2000}}&lt;/ref&gt; سندس ادبي ڪم ۾ پڻ پوپٽن جو ذڪر ملي ٿو؛ مثال طور ''[[دي گفٽ (نابوڪوف جو ناول)|دي گفٽ]]'' جي ڪجهه حصن ۾ پوپٽ گڏ ڪرڻ واري مهم کي ڪهاڻيءَ جو اهم حصو بڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Boyd|first1=Brian|title=Nabokov's Butterflies, Introduction|publisher=The Atlantic|date=April 2000}}&lt;/ref&gt;

حشرات تي ٻڌل خوفناڪ ۽ سائنسي افسانوي فلمن ۾ 1954ع جي ''[[ديم!]]''، جنهن ۾ تابڪاري سبب وڏي جسامت اختيار ڪندڙ ماڪوڙيون ڏيکاريون ويون، ۽ 1957ع جي ''[[دي ڊيڊلي مينٽس]]'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;GregersdotterHöglund2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Gregersdotter |first1=Katarina |last2=Höglund |first2=Johan |last3=Hållén |first3=Nicklas |title=Animal Horror Cinema: Genre, History and Criticism |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-49639-3 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اخباري ڪارٽون ''[[دي فار سائڊ]]'' کي حشراتيات جي تعليم ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه حياتيات دانن ۽ استادن ان جي خالق [[گيري لارسن]] جي حشرات بابت عوامي دلچسپي پيدا ڪرڻ واري ڪردار جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4258512 |title='Far Side' Entomology Class Has Students Abuzz |date=4 January 2005 |author=All Things Considered |work=[[اين پي آر]]}}&lt;/ref&gt;

===موسيقي ۾===
{{listen|filename=Rimsky-Korsakov - flight of the bumblebee.oga|title=ڀنڀور جي اڏام|description=''ڀنڀور جي اڏام''، [[آمريڪي فوجي بينڊ]] جي پيشڪش|format=[[اوگ]]}}
{{مک مضمون|موسيقي ۾ حشرات}}

مختلف موسيقي روايتن ۾ حشرات کي موضوع يا علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي. فرانسيسي [[نشاة ثانيه جي موسيقي|نشاة ثانيه]] دور جي موسيقار [[جوسڪين ڊي پري]] ''[[ايل گريلو (گيت)|ايل گريلو]]''، يعني ”سانوڻ جو جيت“، نالي هڪ [[فروٽولا]] لکيو، جيڪو سندس مشهور ڪمن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Macey |first=Patrick |year=1998 |title=Bonfire Songs: Savonarola's Musical Legacy |publisher=[[ڪلارينڊن پريس]] |location=Oxford |isbn=978-0-19-816669-6 |page=155 }}&lt;/ref&gt;

[[نڪولائي رمزڪي-ڪورساڪوف]] 1899–1900ع ۾ پنهنجي اوپيرا ''[[دي ٽيل آف زار سالتان (اوپيرا)|دي ٽيل آف زار سالتان]]'' لاءِ مشهور موسيقي ''[[ڀنڀور جي اڏام]]'' ترتيب ڏني. ڪهاڻيءَ ۾ هڪ شهزادو ڀنڀور جي صورت اختيار ڪري پنهنجي پيءُ وٽ وڃڻ جي قابل ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rimsky-Korsakov – The Flight of the Bumblebee |url=https://creatingwithwisdom.blogspot.com/2012/05/rimsky-korsakov-flight-of-bumblebee.html |access-date=21 August 2012}}&lt;/ref&gt; [[اليگزينڊر پشڪن]] جي اصل ڪهاڻيءَ ۾ مڇر ۽ مک سان لاڳاپيل منظر پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Neff|first=Lyle |title=The Tale of Tsar Saltan: A Centenary Appreciation of Rimski-Korsakov's Second Puškin Opera |journal=The Pushkin Review |volume=2 |year=1999 |pages=89–133}}&lt;/ref&gt;

هنگري جي موسيقار [[بيلا بارٽوڪ]] پنهنجي پيانو واري تصنيف ''From the Diary of a Fly'' بابت لکيو تہ ان ۾ ڪوريئڙي جي ڄار ۾ ڦاٿل مک جي نڪرڻ جي ڪوشش کي موسيقيءَ ذريعي ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=From the Diary of a Fly, for piano (Mikrokosmos Vol. 6/142)|website=[[آل ميوزڪ]]|url=http://www.allmusic.com/composition/from-the-diary-of-a-fly-for-piano-mikrokosmos-vol-6-142-sz107-6-142-bb-105-142-mc0002665613|access-date=21 August 2012}}&lt;/ref&gt;

[[جاز]] موسيقار ۽ [[فلسفو|فلسفي]] جو استاد [[ڊيوڊ روٿنبرگ]] سڪاڊائن، سانوڻ جيتن ۽ ٻين آواز پيدا ڪندڙ حشرات جي آوازن سان گڏ موسيقي پيش ڪرڻ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=David Rothenberg: &quot;Bug Music: How Insects Gave Us Rhythm and Noise&quot; |url=http://thedianerehmshow.org/shows/2013-04-18/david-rothenberg-bug-music-how-insects-gave-us-rhythm-and-noise |publisher=The Diana Rehm Show |access-date=2 April 2016}}&lt;/ref&gt;

===فلڪيات ۽ ڪائناتيات ۾===
[[File:BayerMusca.jpg|thumb|left|[[يوهان بائر]] جي 1603ع واري ''[[يورانوميٽريا]]'' ۾ مسڪا (هتي ايپس طور) مٿئين ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي]]

فلڪيات ۾ ڪيترن تارن جي جهڳٽن جا نالا آرٿروپوڊن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ [[بروج|برج]] [[اسڪارپيئس]]، يعني وڇون،&lt;ref&gt;Mark R. Chartrand III (1983) Skyguide: A Field Guide for Amateur Astronomers, p. 184 ({{ISBN|0-307-13667-1}}).&lt;/ref&gt; ۽ ڏاکڻي آسمان جو [[مسڪا]]، يعني مک، شامل آهن. مسڪا کي ماضيءَ ۾ ''ايپس''، يعني ماکيءَ جي مک، جي نالي سان پڻ ڏيکاريو ويو. موجوده سرڪاري تارن جي جهڳٽن ۾ مسڪا واحد اهڙو تارن جو جهڳٽو آهي، جنهن جو نالو سڌيءَ طرح ڪنهن حشري تي رکيل آهي. ان جو نالو [[پيٽرس پلانسيئس]] 1597ع ۾ متعارف ڪرايو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ianridpath.com/startales/startales1c.htm#houtman |title=Frederick de Houtman's Catalogue |last1=Ridpath |first1=Ian |work=Star Tales |access-date=20 May 2016}}&lt;/ref&gt;

[[File:NGC 6302 Hubble 2009.full.jpg|thumb|upright|[[اين جي سي 6302]]، جنهن کي ”پوپٽ نيبولا“ يا ”بگ نيبولا“ پڻ چيو وڃي ٿو]]

[[اين جي سي 6302]] هڪ [[سياروي نيبولا]] آهي، جنهن کي ان جي شڪل سبب ”بگ نيبولا“ ۽ ”پوپٽ نيبولا“ پڻ چيو وڃي ٿو. اهو [[اسڪارپيئس]] تارن جي جهڳٽي ۾ واقع آهي ۽ ان جي جوڙجڪ ٻه قطبي آهي. نيبولا جي مرڪزي تاري کي گهڻي عرصي تائين ان جي چوڌاري موجود مادي سبب سڌيءَ طرح ڏسڻ ڏکيو هو. مطالعي موجب ان جو مرڪزي تارو انتهائي گرم آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Matsuura, M. |author2=Zijlstra, A. A. |author3=Molster, F. J. |author4=Waters, L. B. F. M. |author5=Nomura, H. |author6=Sahai, R. |author7=Hoare, M. G. |title=The dark lane of the planetary nebula NGC 6302 |journal=[[رايل آسٽروناميڪل سوسائٽي جا ماهوار نوٽيس]] |year=2005 |volume=359 |issue=1 |pages=383–400 |doi=10.1111/j.1365-2966.2005.08903.x |bibcode=2005MNRAS.359..383M|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Newly discovered star one of hottest in Galaxy |url=http://www.jb.man.ac.uk/news/2009/BugNebula/ |publisher=Jodrell Bank Centre for Astrophysics |access-date=26 July 2012}}&lt;/ref&gt;

قديم [[مايا ماڻهو|مايا]] ثقافت ۾ ماکيءَ جي مک، ماکي ۽ مک پالنا سان مذهبي ۽ ڪائناتي تصور لاڳاپيل هئا. [[ٽولم]] جي مندرن ۾ موجود هيٺ لهندڙ انساني شڪل کي ڪجهه تشريحن ۾ ماکيءَ جي مک سان لاڳاپيل ديوتا ''آه موسين ڪاب'' سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهڙين شڪلين جي سڃاڻپ ۽ معنائن بابت علمي تشريحون هڪجهڙيون ناهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hunter |first=C. Bruce |title=A Guide to Ancient Maya Ruins |year=1975 |publisher=University of Oklahoma Press |page=309 |isbn=978-0-8061-1992-2}}&lt;/ref&gt;

مايا ۽ ٻين ميسوامريڪي روايتن ۾ [[ڪوڪولڪان]] ۽ ان سان لاڳاپيل [[ڪوئتزالڪوئٽل]] جهڙين ديوتائي شخصيتن جو پڻ اهم ڪردار رهيو. ڪوئتزالڪوئٽل جي نالي جي [[ناهواٽل ٻولي|ناهواٽل]] ۾ معنيٰ ”کنڀن وارو نانگ“ آهي. انهن مذهبي روايتن ۽ پوڄائن جا مختلف روپ ميسوامريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ پکڙيل رهيا.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sharer, Robert J |author2=Traxler, Loa P. |title=The Ancient Maya |edition=6th |year=2006 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, CA |isbn=0-8047-4817-9 |pages=582–583}}&lt;/ref&gt;

===لباسن ۾===
[[File:BudBeeMardiGras2009.JPG|thumb|upright|[[مارڊي گرا]] جي جشن لاءِ ماکيءَ جي مک جو [[لباس]]]]

ماکيءَ جي مک ۽ ٻين حشرات جهڙا [[لباس]] مختلف ملڪن ۾ پارٽين، ميلن، ڪارنيولن ۽ ٻين تقريبن دوران استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Philippines|year=2000|publisher=Lonely Planet|isbn=978-0-86442-711-3|page=76}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Frank|first=Ze|title=Young Me, Now Me: Identical Photos, Different Decades|year=2011|publisher=Ulysses Press|isbn=978-1-61243-006-5|pages=23–}}&lt;/ref&gt;

''[[اووو (سرڪ دو سوليل)|اووو]]'' ڪينيڊين تفريحي اداري [[سرڪ دو سوليل]] جي حشرات جي موضوع تي ٻڌل اسٽيج پيشڪش آهي. ان ۾ حشرات جي دنيا ۽ حياتياتي تنوع کي افسانوي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ هڪ پراسرار آنو ظاهر ٿئي ٿو، جنهن جي چوڌاري حشرات جا ڪردار ۽ سندن سرگرميون ترتيب ڏنل آهن. لباسن جي جوڙجڪ ۾ آرٿروپوڊن جي جسماني خاصيتن کي افسانوي ۽ سپر هيرو جهڙي زرهي بناوت سان گڏايو ويو. لباسن جي مک ڊزائنر لز وينڊل پنهنجي ڊزائن بابت چيو:&lt;ref name=Cirque/&gt;

{{blockquote|جڏهن مان ٻار هيس تہ ميويدار وڻن ڀرسان پٿر رکندي هيس ۽ انهن کي باقاعدي کڻي هيٺ رهندڙ حشرات ڏسندي هيس. مان سنڊن کي هٿ لائيندي هيس ۽ پوپٽن کي گهر ۾ اچڻ ڏيندي هيس. تنهنڪري جڏهن مون کي خبر پئي تہ ''اووو'' حشرات کان متاثر آهي تہ مون سمجهيو تہ مون کي پنهنجي لباسن ذريعي هن دنيا کي خراج پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو مليو آهي. سڀ حشرات پنهنجي بناوت ۾ خوبصورت آهن؛ انهن بابت اسان جو تاثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ اهي اسان ۾ ڪهڙو احساس پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=Cirque&gt;{{cite web |title=About the Show |url=http://www.cirquedusoleil.com/en/shows/ovo/show/about.aspx |publisher=[[سرڪ دو سوليل]] |access-date=22 August 2012 |archive-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904043537/http://www.cirquedusoleil.com/en/shows/ovo/show/about.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}

ويب وڊيو سلسلو ''Green Porno'' حشرات سميت مختلف جانورن جي توليدي رويي کي مزاحيه ۽ بصري انداز ۾ پيش ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو. جوڊي شيپيرو ۽ رڪ گلبرٽ، [[ازابيلا روسيليني]] جي تصورن ۽ تحقيق کي ڪاغذ ۽ ٻين مواد مان ٺهيل لباسن ۾ منتقل ڪرڻ تي ڪم ڪيو. اهي لباس سلسلي جي مخصوص بصري انداز جو اهم حصو هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kung |first=Michelle |title=&quot;Green Porno&quot; Creator Isabella Rossellini on Animal Sex, Crazed Fans and Web Entertainment |journal=[[وال اسٽريٽ جرنل]] |series=Retrieved 2009-11-06 }}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[ثقافت ۾ آرٿروپوڊ]]
* [[پکين جا انساني استعمال]]
* [[ٻوٽن جا انساني استعمال]]
* [[ڏاکڻي آفريڪا ۾ انسانن ۽ جيتن جا لاڳاپا]]
* [[اخلاقيات ۾ جيت]]
* [[جيت گڏ ڪرڻ]]</text>
      <sha1>r2ljlguagz16e5zlmz9uu0g9ocgkydp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413467</id>
      <parentid>413466</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T13:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76777" sha1="ioplfcwcdpkkxv69mnly1rsm52231b3" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپا}}

[[File:Green insect on hand.jpg|thumb|upright=1.35|”اسپيني مک“، ''[[لائٽا ويسيڪاٽوريا]]''، کي دوائن، [[جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو|جنسي تحريڪ ڏيندڙ]] ۽ ٻين خاصيتن وارو سمجهيو ويو آهي&lt;!--، جيتوڻيڪ ان ۾ جلن پيدا ڪندڙ ڪيميائي مادو، [[ڪينٿيريڊن]]، موجود آهي، جيڪو يقيني طور زهريلو آهي--&gt;.]]


'''ايٿنو اينٽمالاجي'''يا '''نسلي حشراتياتيت''' : '''حشرات سان انساني لاڳاپن''' ۾ مختلف قسمن جا استعمال شامل آهن، جيڪي عملي بہ ٿي سگهن ٿا، جيئن [[کاڌي طور حشرات|کاڌي]]، ڪپڙي (خاص طور [[ريشم]]) ۽ رنگن لاءِ، يا علامتي، جيئن [[فن ۾ حشرات|فن]]، موسيقي ۽ [[ادب ۾ حشرات|ادب]] ۾؛ ان سان گڏ ناڪاري لاڳاپا بہ شامل آهن، جهڙوڪ فصلن کي نقصان ۽ حشري جيتن کي قابو ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون.

علمي طور، حشرات ۽ سماج وچ ۾ لاڳاپن کي جزوي طور '''ثقافتي حشراتيات''' جي نالي سان اڀياس ڪيو ويو آهي، جيڪا گهڻو ڪري ”ترقي يافته“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، ۽ جزوي طور '''نسلي حشراتيات''' جي نالي سان، جيڪا گهڻو ڪري ”ابتدائي“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي وچ ۾ فرق ڪمزور آهي ۽ ڪنهن نظريي تي ٻڌل ناهي. ٻئي علمي شعبا انساني آباديءَ تي [[حشرات]] جي اثرن، انهن سان لاڳاپن ۽ هڪجهڙائين، ۽ ان جي ابتڙ انسانن جي حشرات تي اثرن جو اڀياس ڪن ٿا. انهن جون پاڙون [[بشريات]] ۽ [[قدرتي تاريخ]] سان گڏ [[حشراتيات]]، يعني حشرات جي اڀياس، ۾ آهن. حشرات جا ٻيا [[ثقافت|ثقافتي]] استعمال، جهڙوڪ [[حياتي نقل]]، لازمي طور انهن علمي شعبن ۾ شامل ناهن.

وڌيڪ عام طور، ماڻهو حشرات کي عملي توڙي علامتي مقصدن لاءِ ڪيترن ئي طريقن سان استعمال ڪن ٿا. ٻئي پاسي، حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن ۽ انهن کي مارڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون وينديون آهن. [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] جو وسيع استعمال ڪنهن بہ [[حشري جيت]] کي مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو آهي، پر ان سبب حشرات جي هڪ هزار جنسن ۾ عام استعمال ٿيندڙ ڪيميائي مادن خلاف مزاحمت پيدا ٿي آهي.

عملي استعمالن ۾ [[حشرات خوري|کاڌي طور]]، [[طب ۾ حشرات|طب ۾]]، قيمتي [[ڪپڙو|ڪپڙي]] [[ريشم]] لاءِ، [[رنگين مادو|رنگين مادن]] جهڙوڪ [[ڪارمائن]] لاءِ، سائنس ۾، جتي [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|ميوي جي مک]] [[جينيات]] ۾ هڪ اهم [[نمونياتي جاندار]] آهي، ۽ [[حشراتياتي جنگ|جنگ ۾]] استعمال شامل آهن، جتي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران دشمن آباديءَ ۾ بيماريون ڦهلائڻ لاءِ حشرات کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو ويو. هڪ حشرو، [[ماکيءَ جي مک]]، [[ماکي]]، [[گل جو زرداڻو]]، [[شاهي جيلي]]، [[پروپولس]] ۽ سوزش گهٽائيندڙ پيپٽائڊ [[ميليٽن]] مهيا ڪري ٿي؛ ڪجهه سماجن ۾ ان جا لاروا پڻ کاڌا وڃن ٿا. حشرات جي طبي استعمالن ۾ زخمن مان مرده يا خراب بافتون هٽائڻ لاءِ [[لاروا علاج]] شامل آهي. رت چوسيندڙ حشرات جي ٿُڪ ۾ پروٽين جا هڪ هزار کان وڌيڪ خاندان سڃاتا ويا آهن؛ اهي ممڪن طور ڪارائتين دوائن جو ذريعو بڻجي سگهن ٿا، جهڙوڪ رت ڄمڻ کان روڪيندڙ دوائون، [[رت جي نلين جي ڦهلاءَ|رت جون نليون ڦهلائيندڙ دوائون]]، [[اينٽي هسٽامين]] ۽ [[بيهوشي جون دوائون]].

علامتي استعمالن ۾ [[فن ۾ حشرات|فن]]، [[موسيقي ۾ حشرات|موسيقي]] (جنهن ۾ [[حشرات کان متاثر گيتن جي فهرست|حشرات بابت ڪيترائي گيت]] شامل آهن)، [[فلمن ۾ آرٿروپوڊ|فلمن]]، [[ادب ۾ حشرات|ادب]]، [[مذهب ۾ حشرات|مذهب]] ۽ ڏند ڪٿائن ۾ انهن جا ڪردار شامل آهن. حشرات جا [[ويس|ويس]] ناٽڪن ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا ۽ پارٽين ۽ ميلن ۾ پڻ پاتا وڃن ٿا.

== ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات ==

[[File:Malay Archipelago Beetles.jpg|thumb|left|”[[ملائي ٻيٽَ ميڙ|سيمونجون، بورنيو ۾ ملندڙ غير معمولي ڀونئر]]“: [[الفريڊ رسل والس]] نسلي حشراتيات جي شروعاتي علمبردارن مان هڪ هو.]]

نسلي حشراتيات 19هين صديءَ کان ترقي ڪئي، جنهن جي شروعاتي ڪمن ۾ [[الفريڊ رسل والس]] (1852ع) ۽ [[هينري والٽر بيٽس]] (1862ع) جهڙن ليکڪن جا ڪم شامل هئا. [[هانس زنسر]] جي ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[ڪوئا، جونئون ۽ تاريخ]]'' (1935ع) ڏيکاريو تہ حشرات انساني تاريخ ۾ هڪ اهم قوت رهيا آهن. [[وليم مورٽن ويلر]]، [[موريس ميٽرلنڪ]] ۽ [[ژان هينري فابر]] جهڙن ليکڪن حشرات جي زندگيءَ کي بيان ڪيو ۽ ”تخيل ۽ شاندار انداز“ سان ماڻهن تائين انهن جي اهميت پهچائي. [[فريڊرڪ سائمن بوڊن هائمر]] جي ''انساني خوراڪ طور حشرات'' (1951ع) حشرات خوريءَ جي وسعت ۽ امڪانن ڏانهن ڌيان ڇڪايو ۽ حشرات جو هڪ مثبت پهلو پيش ڪيو. [[کاڌو]] نسلي حشراتيات ۾ سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل موضوع آهي، جنهن کان پوءِ [[طب]] ۽ [[ماکيءَ جي مک پالنا]] اچن ٿا.&lt;ref name=Posey&gt;{{cite journal |last1=Posey |first1=Darrell Addison |title=Topics And Issues In Ethnoentomology With Some Suggestions For The Development Of Hypothesis-Generation And Testing In Ethnobiology |journal=Journal of Ethnobiology |date=1986 |volume=6 |issue=1 |pages=99–120 |url=https://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801192909/http://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |archive-date=1 August 2014}}&lt;/ref&gt;

[[File:Crop Duster.jpg|thumb|upright|حشرات خلاف ڪارروائي: هڪ [[زرعي جهاز]] [[اولهندي مڪئي جي پاڙ واري ڀونئر]] کي مارڻ لاءِ گهٽ مقدار وارو [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] وارو چارو ڇٽي رهيو آهي.]]

1968ع ۾ {{Interlanguage link multi|ايرون شميٽشيڪ|de|Erwin Schimitschek}}، [[لوڪ ادب]] ۽ ثقافت، جن ۾ [[مذهب]]، کاڌو، طب ۽ فن شامل هئا، ۾ حشرات جي ڪردارن جي جائزي دوران ثقافتي حشراتيات کي حشرات جي اڀياس جي هڪ شاخ طور پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1968&quot;&gt;{{cite book |last=Schimitschek |first=E. |title=Handbuch der Zoologie |year=1968 |publisher=Berliner Akademie Verlag|editor=Helmcke J.G. |editor2=Stark D. |editor3=Wermuth H. |chapter=Insekten als Nahrung, Brauchtum, Kult und Kultur |volume= 4 | pages=1–62}}&lt;/ref&gt; 1984ع ۾ [[چارلس هوگ]] انگريزيءَ ۾ هن شعبي جو جائزو ورتو، ۽ 1994ع کان 1997ع تائين هوگ جو ''دي ڪلچرل اينٽومالاجي ڊائجسٽ'' هن شعبي بابت بحث جو هڪ فورم رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hogue|first=Charles|title=Cultural Entomology|url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|archive-date=17 June 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Who? What? Why?|url=http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|publisher=Cultural Entomology Digest|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030739/http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هوگ دليل ڏنو تہ ”انسان پنهنجي ذهني توانائي سرگرميءَ جي ٽن بنيادي شعبن ۾ خرچ ڪن ٿا: بقا، جنهن لاءِ عملي سکيا (ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال) ڪتب آندي وڃي ٿي؛ استقرائي ذهني عملن (سائنس) وسيلي خالص علم جي ڳولا؛ ۽ جمالياتي مشقن ذريعي خوشي حاصل ڪرڻ لاءِ روشن خياليءَ جي جستجو، جنهن کي ’انسانيت جا علم‘ چئي سگهجي ٿو. [[حشراتيات]] گهڻي عرصي کان بقا ([[اقتصادي حشراتيات]]) ۽ سائنسي اڀياس (علمي حشراتيات) سان لاڳاپيل رهي آهي، پر تحقيق جي اها شاخ جيڪا ادب، ٻولي، موسيقي، فن، تشريحي تاريخ، مذهب ۽ وندر ۾ حشرات (۽ ٻين زميني آرٿروپوڊن، جن ۾ [[اراڪنڊ]] ۽ [[گهڻ پيرا]] شامل آهن) جي اثرن جو اڀياس ڪري ٿي، شميٽشيڪ جي ڪم وسيلي ئي هڪ الڳ شعبي طور سڃاتي وئي.“&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1968&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schimitschek 1961&quot;&gt;{{cite journal | last=Schimitschek | first=E. | title=Die Bedeutung der Insekten für Kultur und Wirtschaft des Menschen in Vergangenheit und Gegenwart | journal=Istanbul Universitesi | date= 1961 |volume= 908 | pages=1–48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hogue 1987&quot;&gt;{{cite journal |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |journal=Annual Review of Entomology |date=January 1987|volume= 32 |pages=181–199 |doi= 10.1146/annurev.en.32.010187.001145}}&lt;/ref&gt;

هوگ هن شعبي جون حدون بيان ڪندي چيو: ”حشراتيات جي سائنس جي بياني تاريخ ثقافتي حشراتيات جو حصو ناهي، جڏهن تہ عام [[تاريخ]] تي حشرات جو اثر ثقافتي حشراتيات ۾ شامل سمجهيو ويندو.“&lt;ref name=&quot;Hogue&quot;&gt;{{cite web |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |publisher=Cultural Entomology Digest |access-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |archive-date=17 June 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; هن وڌيڪ چيو: ”ڇاڪاڻ تہ ’ثقافتي‘ اصطلاح جي وصف محدود آهي، تنهنڪري ڪجهه پهلو جيڪي عام طور انساني سماجن جي اڀياس ۾ شامل هوندا آهن، هتان خارج ٿي وڃن ٿا.“&lt;ref name=&quot;Hogue&quot;/&gt;

ڊيرل ايڊيسن پوسي، اهو ڄاڻائيندي تہ ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات وچ ۾ حد مقرر ڪرڻ ڏکيو آهي، هوگ جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ثقافتي حشراتيات کي ”فن ۽ انسانيت جي علمن ۾ ظاهر ٿيندڙ انسانيت جي جوهر“ تي حشرات جي اثر تائين محدود ڪيو. پوسي وڌيڪ لکي ٿو تہ ثقافتي بشريات کي عام طور ”ترقي يافته“، صنعتي ۽ پڙهيل لکيل سماجن جي اڀياس تائين محدود ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ نسلي حشراتيات ”ابتدائي“ يا ”غير مهذب“ سماجن جي حشراتياتي معاملن جو اڀياس ڪري ٿي. پوسي ساڳئي وقت چوي ٿو تہ اها ورهاست مصنوعي آهي ۽ ان ۾ بنا جواز ”اسان/اهي“ وارو تعصب شامل آهي.&lt;ref name=Posey/&gt; برائن مورس پڻ ان طريقي تي تنقيد ڪري ٿو، جنهن ۾ بشريات جا ماهر فطرت بابت غير مغربي روين کي هڪ رخو ۽ روحانيت پسند سمجهن ٿا ۽ انهن کي ”[[غنوصيت|غنوصي]] انداز“ ۾ مغربي، اڪثر 17هين صديءَ جي، مشيني رويي جي سادي تصور سان ڀيٽين ٿا. مورس ان کي ”گهڻو غير مددگار، جيڪڏهن گمراهه ڪندڙ نه بہ هجي“ قرار ڏئي ٿو، ۽ ان جي بدران [[ملاوي]] جي ماڻهن جي حشرات ۽ ٻين جانورن سان لاڳاپن جي ڪيترن ئي طريقن بابت پنهنجي تحقيق پيش ڪري ٿو: ”عملي، ذهني، حقيقت پسند، ڪارجائتا، جمالياتي، علامتي ۽ مقدس.“&lt;ref&gt;Morris, 2006.&lt;/ref&gt;

== فائدا ۽ خرچ ==
=== حشرات جون ماحولياتي نظام واريون خدمتون ===
[[File:Honeybee (Apis mellifera) pollinating Avocado cv.jpg|thumb|left|[[گل ڇاڻ]]، هتي [[ايواڪاڊو]] جي فصل تي ماکيءَ جي مک وسيلي، هڪ [[ماحولياتي نظام جي خدمت]] آهي.]]

[[ملينيم ماحولياتي نظام جائزو]] جي 2005ع واري رپورٽ [[ماحولياتي نظام جون خدمتون|ماحولياتي نظام جي خدمتن]] جي وصف انهن فائدن طور ڪري ٿي جيڪي ماڻهو ماحولياتي نظامن مان حاصل ڪن ٿا، ۽ انهن کي چئن قسمن، يعني فراهمي، ضابطي، سهائتا ۽ ثقافتي خدمتن ۾ ورهائي ٿي. هڪ بنيادي اصول اهو آهي تہ آرٿروپوڊن جون ڪجهه جنسون انسانن تي پنهنجي اثر سبب چڱيءَ طرح سمجهيون ويون آهن (جهڙوڪ ماکيءَ جون مکيون، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]]، [[مڇر]] ۽ [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]). تنهن هوندي بہ حشرات [[ماحولياتي شيون ۽ خدمتون]] مهيا ڪن ٿا.&lt;ref name=MEA&gt;{{cite book|last1=Millennium Ecosystem Assessment|title=Ecosystems and human well-being : synthesis|date=2005|publisher=Island Press|url=http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|location=Washington, DC|isbn=1-59726-040-1|access-date=7 August 2014|archive-date=31 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031012651/http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[زيرسيس سوسائٽي]] حشرات پاران مهيا ڪيل چئن ماحولياتي خدمتن جي اقتصادي اثر جو حساب لڳائي ٿي: گل ڇاڻ، وندر (يعني ”[[شڪار]]، [[مڇي مارڻ]] ۽ جهنگلي جيوت جي مشاهدي، جنهن ۾ [[پکي ڏسڻ]] بہ شامل آهي، لاءِ حشرات جي اهميت“)، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ ۽ [[حياتي جيت ڪنٽرول|جيتن جو ڪنٽرول]]. انهن خدمتن جي عالمي ماليت جو اندازو 153 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lyman Kirst |first=Marian |title=Insect – the neglected 99% |url=http://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent/ |access-date=22 July 2012 |newspaper=High Country News |date=29 Dec 2011 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613015441/https://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماڪوڙين جي ماهر&lt;ref&gt;{{cite web|title=Edward O. Wilson Biography|url=http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|publisher=Biography.com|access-date=6 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107102106/http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|archive-date=7 January 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[اي. او. ولسن]] چيو: ”جيڪڏهن سموري انسانذات غائب ٿي وڃي تہ دنيا ٻيهر انهيءَ شاهوڪار توازن واري حالت ڏانهن موٽي ويندي جيڪا ڏهه هزار سال اڳ موجود هئي. جيڪڏهن حشرات غائب ٿي وڃن تہ ماحول افراتفريءَ ۾ ڦاسي پوندو.“&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=E.O. |title=The Creation: An Appeal to Save Life on Earth |url=https://archive.org/details/creationappeal00wils |url-access=registration |date=2006 |publisher=Norton|isbn=9780393062175 }}&lt;/ref&gt; آمريڪي [[عوامي نشرياتي خدمت]] جي پروگرام [[نووا (آمريڪي ٽي وي پروگرام)|''نووا'']] جي هڪ حصي ۾ شهري ماحول اندر حشرات سان لاڳاپي کي هن ريت بيان ڪيو ويو: ”اسان انسان اهو سوچڻ پسند ڪريون ٿا تہ دنيا اسان هلائيندا آهيون. پر اسان جي وڏن شهرن جي دل ۾ بہ هڪ حريف عظيم قوت وڌي ويجهي ٿي... اهي ننڍڙا جاندار وڏي تعداد ۾ اسان جي چوڌاري رهن ٿا، جيتوڻيڪ اسان انهن کي مشڪل سان محسوس ڪندا آهيون. پر ڪيترن ئي طريقن سان حقيقت ۾ اهي ئي نظام هلائين ٿا.“&lt;ref&gt;{{cite web|title=Little Creatures Who Run the World|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|work=Nova|publisher=PBS Airdate: August 12, 1997|access-date=September 1, 2017|archive-date=October 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001223036/http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''[[واشنگٽن پوسٽ]]'' لکيو: ”ماحول جي تحفظ جي ڪيترن ئي پهلوئن ۾ اسان ڄڻ تہ اکيون بند ڪري اڏامي رهيا آهيون، ۽ اهو ئي سبب آهي جو جڏهن ماکيءَ جي مک جهڙي ڪا جنس زوال جو شڪار ٿيڻ لڳي ٿي، يا اهڙو حشرو جنهن کي اسان نٿا چاهيون، جهڙوڪ [[ايشيائي ٽائيگر مڇر]] يا [[باهه ماڪوڙي]]، اسان جي وچ ۾ ظاهر ٿئي ٿو تہ اسان ايترا حيران ٿيون ٿا. ٻين لفظن ۾: حشرات بابت سوچڻ شروع ڪريو.“&lt;ref&gt;{{cite news |last=Higgins |first=Adrian |title=Saving Earth From the Ground Up |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |work=June 30, 2007 |publisher=The Washington Post |access-date=22 July 2012 |date=30 June 2007 |archive-date=21 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100124/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ پروپيگنڊا ===
[[File:Bundesarchiv Bild 183-15032-0001, Vahldorf, Gesammelte Kartoffelkäfer.jpg|thumb|right|[[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] دوران اوڀر جرمني جي [[ارنسٽ ٿيلمان پائنيئر تنظيم|نوجوان پائنيئرن]] کي [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|ڪولوراڊو ڀونئر]] گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو ويو.]]
{{وڌيڪ|اقتصادي حشراتيات#نقصانڪار حشرات}}

حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن، جن کي ميڊيا ۾ [[سنسني خيزي]] وڌيڪ مضبوط ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kellert |first=S. R. |title=Values and perceptions of invertebrates |journal=Conservation Biology |year=1993 |pages=845–855 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.740845.x |volume=7 |issue=4|bibcode=1993ConBi...7..845K }}&lt;/ref&gt; ان جي نتيجي ۾ اهڙو سماج وجود ۾ آيو آهي جيڪو روزاني زندگيءَ مان حشرات کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{cite web |last=Meyer |first=John |title=Chapter 18: Insects As Pests |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |date=2006 |publisher=North Carolina State University |access-date=22 July 2012 |archive-date=26 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226171548/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مثال طور، آمريڪي گهرن ۽ باغن ۾ استعمال لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 50 لک پائونڊ وسيع اثر رکندڙ [[جيت مار دوا|جيت مار دوائون]] تيار ۽ وڪرو ڪيون وڃن ٿيون. 2004ع ۾ گهر مالڪن کي جيت مار دوائون وڪڻڻ مان سالياني آمدني 45 ڪروڙ آمريڪي ڊالرن کان وڌي وئي هئي. هن وقت تائين بيان ڪيل لڳ ڀڳ ڏهه لک حشري جنسن مان 1,000 کان وڌيڪ کي سنگين [[حشري جيت|جيت]] نٿو سمجهي سگهجي، جڏهن تہ 10,000 کان بہ گهٽ (لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو) ڪڏهن ڪڏهن جيت بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;/&gt; تنهن هوندي بہ جيت مار دوائن جي استعمال وسيلي حشرات جي هڪ بہ جنس کي مستقل طور ختم نه ڪيو ويو آهي. ان جي بدران گهٽ ۾ گهٽ 1,000 جنسن ۾ جيت مار دوائن خلاف ميداني مزاحمت پيدا ٿي آهي، جڏهن تہ ماکيءَ جي مکين جهڙن [[گل ڇاڻيندڙ|گل ڇاڻيندڙن]] سميت فائديمند حشرات کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Miller G.T. |title=Sustaining the Earth |edition=6th |year=2004 |publisher=Thompson Learning |pages=211–216}}&lt;/ref&gt;

[[سرد جنگ]] دوران [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جي ملڪن [[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي مهم شروع ڪئي. انهن [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|هن جنس جي آمريڪا کان اچڻ]] جو الزام [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] تي هنيو، پروپيگنڊا پوسٽرن ۾ هن جنس کي شيطاني روپ ۾ پيش ڪيو ۽ ٻارن کي ڀونئر گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو.&lt;ref name=colUWP&gt;{{cite news |last=Sindelar |first=Daisy |title=What's Orange and Black and Bugging Ukraine? |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |work=Radio Free Europe / Radio Liberty |date=29 April 2014 |access-date=18 May 2014 |archive-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517181115/http://www.rferl.org/content/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |url-status=live }}&lt;br/&gt;[https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html Ukraine’s Reins Weaken as Chaos Spreads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823161346/https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html |date=2017-08-23 }}, [[نيو يارڪ ٽائمز]] (4 مئي 2014ع)&lt;/ref&gt;

== عملي استعمال ==
=== کاڌي طور ===
{{مک مضمون|کاڌي طور حشرات|حشرات خوري}}
[[File:Witchetty grub.jpg|thumb|left|[[وچٽي لاروا]] آسٽريليا جي [[ارنٽي ماڻهو|ارنٽي ماڻهن]] جي روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن]]

[[حشرات خوري]] مان مراد حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪرڻ آهي. دنيا جي مختلف سماجن ۾ ڪيترن [[کاڄرو حشرات]] کي روايتي خوراڪ يا خاص طعام طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ٻين سماجن ۾ حشرات کائڻ جو رواج محدود آهي يا ان کي سماجي طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. فريڊرڪ سائمن بوڊن هائمر پنهنجي ڪتاب ''انساني خوراڪ طور حشرات'' (1951ع) ۾ حشرات جي خوراڪي استعمال ۽ ان جي امڪانن جو جائزو ورتو. 1975ع ۾ وڪٽر ميئر-روشو دليل ڏنو تہ حشرات مستقبل جي خوراڪي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ ممڪن ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ۽ انهن سماجن بابت مغربي روين تي نظرثاني جي تجويز ڏني، جتي حشرات روايتي خوراڪ جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Meyer-Rochow 1975&quot;&gt;{{cite journal | last=Meyer-Rochow | first=Victor Benno | title=Can insects help to ease the problem of world food shortage? | journal= ANZAAS Journal: &quot;Search&quot;| date= 1975|volume= 6 |issue= 7 | pages=261–262}}&lt;/ref&gt;

پي. جي. گلان ۽ پي. ايس. ڪرينسٽن حشرات مان ٺهيل کاڌن جي قبوليت وڌائڻ لاءِ انهن کي غيرمعمولي يا خاص طعام طور پيش ڪرڻ جي امڪان تي بحث ڪيو آهي. هنن اهو پڻ ڄاڻايو تہ [[آفريڪا ۾ حشرات سان انساني لاڳاپا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪجهه سماجن ۾ [[سنڊي]] گوشت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪئي وڃي ٿي. چڪرورتي ۽ ٻين (2011ع)&lt;ref name=&quot;Nyishi&quot;&gt;Chakravorty, J., Ghosh, S., and V. B. Meyer-Rochow. (2011). Practices of entomophagy and entomotherapy by members of the Nyishi and Galo tribes, two ethnic groups of the state of Arunachal Pradesh (North-East India). ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'' '''7''' (5)&lt;/ref&gt; موجب اتر اوڀر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ خوراڪي حشرات جي قيمت گوشت کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ميئر-روشو ۽ ٻين (2008ع) لاوس ۾ خوراڪي حشرات گڏ ڪرڻ ۽ وڪڻڻ جي معاشي پهلوئن جو اڀياس ڪيو.&lt;ref name=&quot;Laos&quot;&gt;Meyer-Rochow V. B., Nonaka K., Boulidam S. (2008) More feared than revered: Insects and their impacts on human societies (with specific data on the importance of entomophagy in a Laotian setting. ''Entomologie Heute 20: 3–25''&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو ۾ ماڪوڙين جا لاروا ۽ ڪوريڪسڊ پاڻيءَ جي جيتن جا آنا ڪجهه علائقائي کاڌن ۾ استعمال ٿين ٿا. گوانگڊونگ ۾ پاڻيءَ جا ڀونئر تجارتي طور وڪرو ڪيا وڃن ٿا، جڏهن تہ ٿائيلينڊ ۾ وڏي پاڻيءَ جي جيت ''[[ليٿوسيرس انڊيڪس]]'' کي پڻ خوراڪ طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=GullanCranston2009/&gt;

حشرات مان خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ قسمن ۾ ماکيءَ جي مک جا لاروا ۽ پيوپا، [[گونيمبراسيا بيلينا|موپاني ڪيڙا]]، [[بيونڊيگي|ريشم جا ڪيڙا]]، [[ماگوئي ڪيڙو|ماگوئي ڪيڙا]]، [[وچٽي لاروا]]، سانوڻ جا جيت، [[چاپولينس|ٽڏا]] ۽ [[ماڪڙ]] شامل آهن. ٿائيلينڊ ۾ سانوڻ جيتن جي تجارتي پالنا پڻ ڪئي وڃي ٿي؛ 2013ع جي هڪ رپورٽ موجب اتي لڳ ڀڳ 20,000 فارمر ان شعبي سان لاڳاپيل هئا ۽ سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 7,500 ٽن هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fao.org/docrep/017/i3246e/i3246e.pdf |title=Six-legged livestock |last1=Hanboonsong |first1=Yupa |author-link=Yupa Hanboonsong |last2=Tasanee |first2=Jamjanya |date=2013-03-01 |website=FAO |publisher=Food and Agriculture Organization |others=Patrick B. Durst |access-date=10 July 2016}}&lt;/ref&gt;

=== طب ۾ ===
[[File:Eciton burchellii Illustration.png|thumb|''[[ايسيٽن برچيلي]]'' نسل جي فوجي ماڪوڙين بابت ٻڌايو ويو آهي تہ مايا ماڻهو انهن جي ڄاڙن کي زخم بند رکڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا.]]
{{مک مضمون|طب ۾ حشرات}}

مختلف ثقافتن ۾ حشرات ۽ انهن مان حاصل ٿيندڙ شين کي روايتي علاج ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن ڪيترن استعمالن جو بنياد روايتي طبي تصورن ۽ مقامي علم تي رهيو آهي، ۽ انهن مان سڀني جي اثرائتي هجڻ جي جديد طبي تحقيق ذريعي تصديق ٿيل ناهي. مثال طور، ميڪسيڪو جي ڪجهه مقامي روايتن ۾ ٽڏن جي رانن کي جگر جي بيمارين لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mexico&quot;&gt;Ramos-Elorduy de Concini, J. and J.M. Pino Moreno. (1988). The utilization of insects in the empirical medicine of ancient Mexicans. ''Journal of Ethnobiology, 8(2), 195–202.''&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۽ [[ايووريد]] ۾ پڻ مختلف آرٿروپوڊ استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي چيني طب ۾ [[ڪن کجورو]] ٽيٽنس، دورن ۽ تشنج سميت مختلف حالتن لاءِ روايتي طور استعمال ڪيو ويو آهي،&lt;ref name=&quot;centipede&quot;&gt;{{Cite web |url=http://tcm.health-info.org/Herbology.Materia.Medica/wugong-properties.htm |title=Wu Gong, Centipede, Acupuncture, Traditional Chinese Medicine}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ چيني ڪاري جبل واري ماڪوڙي ''[[پولي ريڪسس]] وِسينا'' مان حاصل ٿيندڙ مادن تي پڻ حياتياتي ۽ دواسازي تحقيق ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1809450.stm |title=BBC News {{!}} HEALTH {{!}} Insects boost immune system |date=10 February 2002}}&lt;/ref&gt; ايووريد ۽ هندستان جي ڪجهه مقامي طبي روايتن ۾ پڻ اڏوهي ۽ ٻين حشرات جي استعمال جا حوالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Nyishi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bioprospecting&quot;&gt;Srivastava, S.K., Babu, N., and H. Pandey. (2009). Traditional insect bioprospecting—As human food and medicine. ''Indian Journal of Traditional Knowledge, 8(4):'' 485–494.&lt;/ref&gt;

وچ آمريڪا جي ڪجهه مقامي روايتن ۾ فوجي ماڪوڙين جي ڄاڙن کي زخم بند ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جا حوالا ملن ٿا. اهڙيءَ طرح مختلف حشرات يا انهن جي زهر کي روميٽزم، سنڌن جي سور ۽ ٻين حالتن لاءِ روايتي علاج طور استعمال ڪرڻ جا تاريخي مثال پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Mexico&quot; /&gt; اهي تاريخي يا روايتي استعمال جديد طبي علاج جي اثرائتي هجڻ جو ثبوت پاڻمرادو فراهم نٿا ڪن.

[[ماکيءَ جي مک]] مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[ماکي]]، [[پروپولس]]، [[شاهي جيلي]]، گلن جو زرداڻو ۽ مک جو زهر، مختلف روايتي طبي نظامن ۾ استعمال ٿينديون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Bioprospecting&quot; /&gt; ماکيءَ جي ڪجهه طبي استعمالن تي جديد تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ ٻين مکين جي پيداوارن بابت ڪيتريون روايتي دعوائون اڃا تحقيق هيٺ آهن. ماکيءَ جي زهر ۾ موجود [[ميليٽن]] سميت مختلف مرڪبن جي سوزش ۽ ٻين حياتياتي عملن تي اثرن بابت تجرباتي تحقيق ڪئي وئي آهي، پر اهڙي تحقيق کي ثابت ٿيل ڪلينڪي علاج سان برابر نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;&gt;Ratcliffe, N.A. et al. ''Insect Biochemistry and Molecular Biology'', 41 (2011) 747e769&lt;/ref&gt;

[[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت|اينٽي بايوٽڪ مزاحمتي]] جراثيمن جي وڌندڙ مسئلي سبب حشرات ۽ ٻين آرٿروپوڊن مان نوان حياتياتي طور سرگرم مرڪب ڳولڻ تي دواسازي تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;Dossey, A. T., 2010. Insects and their chemical weaponry: new potential for drug discovery. Nat. Prod. Rep 27, 1737e1757.&lt;/ref&gt;

[[لاروا علاج]] يا ميگٽ ٿراپي هڪ طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ [[بلو فلائي]] جا جراثيم کان پاڪ لاروا زخمن مان مئل يا خراب بافتون هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sun |first1=Xinjuan |last2=Jiang |first2=Kechun |last3=Chen |first3=Jingan |title=A systematic review of maggot debridement therapy for chronically infected wounds and ulcers |journal=International Journal of Infectious Diseases |volume=25 |year=2014 |pages=32–7 |doi=10.1016/j.ijid.2014.03.1397 |pmid=24841930}}&lt;/ref&gt;

[[ڪينٿيريڊن]]، جيڪو ڪجهه ڀونئرن ۾ موجود ڦڦڙ پيدا ڪندڙ مرڪب آهي، تاريخي طور [[لائٽا ويسيڪاٽوريا|اسپيني مک]] سان لاڳاپيل جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙو استعمال زهريلو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي تاريخي شهرت کي محفوظ يا اثرائتي طبي استعمال جو ثبوت نٿو سمجهيو وڃي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;/&gt;

رت چوسيندڙ آرٿروپوڊن، جهڙوڪ [[چچڙ]]، [[گهوڙي مک]] ۽ [[مڇر]]، جي ٿُڪ ۾ ڪيترائي حياتياتي طور سرگرم مرڪب موجود آهن. انهن ۾ رت ڄمڻ، پليٽليٽن جي گڏ ٿيڻ، رت جي نلين ۽ مدافعتي ردعمل تي اثرانداز ٿيندڙ مرڪب شامل آهن، جن مان ڪجهه کي ممڪن دواسازي استعمال لاءِ تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;N.A. Ratcliffe 2011&quot;/&gt;

=== سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ ===
[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|عام ميوي جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونياتي جاندار]] آهي.]]

حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ننڍڙي جسامت، مختصر نسلي عرصي ۽ وڏي [[زرخيزي]] سبب ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' کي [[جينيات]] ۽ ٻين حياتياتي شعبن ۾ [[نمونياتي جاندار]] طور وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. ان تي ٿيل تحقيق [[جيني ڳانڍاپو]]، جينن جي وچ ۾ لاڳاپن، ڪروموسومي جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]، جانورن جي رويي ۽ ارتقا بابت ڄاڻ وڌائڻ ۾ اهم رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Pierce&quot;&gt;{{cite book | title=Genetics: A Conceptual Approach | author=Pierce, BA | edition=2nd | publisher=W.H. Freeman and Company | location=New York | page=87 | isbn=0-7167-8881-0 | year=2006}}&lt;/ref&gt;

''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي ترتيب 2000ع ۾ شايع ڪئي وئي. انسان ۽ ميوي جي مک جي جينن ۽ حياتياتي رستن ۾ ڪيتريون محفوظ مشابهتون موجود آهن، جنهن سبب هي جاندار انساني حياتيات ۽ بيمارين سان لاڳاپيل ڪيترن بنيادي خلوي ۽ جينياتي عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Adams_2000&quot;&gt;{{cite journal | last1=Adams | first1=MD | title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' | journal=Science | volume=287 | issue=5461 | pages=2185–2195 | date=24 March 2000 | pmid=10731132 | doi=10.1126/science.287.5461.2185}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indian collecting cochineal.jpg|thumb|upright|left|وچ آمريڪا ۾ [[ڪوچينيل]] حشرات گڏ ڪرڻ جو 1777ع وارو خاڪو]]

ڪجهه حشرات مان [[رنگين مادو|رنگ]] حاصل ڪيا وڃن ٿا. مثال طور، ''[[ڊيڪٽائلوپيئس ڪوڪس]]'' مان حاصل ٿيندڙ [[ڪارمينڪ تيزاب]] [[ڪارمائن]] يا [[ڪوچينيل]] رنگ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. هڪ ڪلوگرام ڪوچينيل رنگ تيار ڪرڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ حشرات گهربل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/v8879e/v8879e09.htm |title=Cochineal and Carmine |publisher=FAO}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيريا لاڪا|لاڪ حشرات]] مان حاصل ٿيندڙ [[شيلاڪ]] ڪاٺ جي سنوار، خوراڪ جي ڪوٽنگ ۽ دواسازي سميت مختلف صنعتي استعمال رکي ٿو. اهڙيءَ طرح ''[[ڪرمس (حشرو)|ڪرمس]]'' نسل جي ڪجهه اسڪيل حشرات مان تاريخي طور ڳاڙهو [[ڪرمس (رنگ)|ڪرمس رنگ]] حاصل ڪيو ويندو رهيو آهي.

حشرات جي بناوت ۽ حياتياتي خاصيتن [[حياتي نقل]] جي تحقيق کي پڻ متاثر ڪيو آهي. مثال طور، اڏوهين جي دڙن جي هوا جي گردش ۽ گرميءَ جي انتظام بابت تحقيق عمارتن جي غيرفعال ٿڌڪاري جي جوڙجڪ سان ڀيٽي وئي آهي. ساڳيءَ طرح [[نميب ريگستان جو ڀونئر|نميب ريگستاني ڀونئر]] جي جسماني سطح تي پاڻي گڏ ٿيڻ جي خاصيتن مان متاثر ٿي پاڻي گڏ ڪرڻ واري مواد بابت تحقيق ڪئي وئي آهي.

=== ڪپڙي ۾ ===
[[File:Court ladies pounding silk from a painting (捣练图) by Emperor Huizong.jpg|thumb|upright|''[[نئون اڻيل ريشم تيار ڪندڙ درٻاري عورتون]]''، [[سونگ گهراڻو]]، 1100–1133ع]]
{{مک مضمون|ريشم پالنا|ريشم جي تاريخ}}

''[[بومبيڪس موري]]'' جا سنڊا، جن کي عام طور ريشم جا ڪيڙا چيو وڃي ٿو، هزارين سالن کان [[ريشم پالنا|ريشم جي پيداوار]] لاءِ پاليا وڃن ٿا. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعن موجب چين ۾ ريشم جي پيداوار جون پاڙون [[نئين پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=Rutgers University Press |isbn=0813534461 |page=20}}&lt;/ref&gt;

ريشم جي ڪيڙن کي [[توت]] جا پن کارايا وڃن ٿا. انهن جي ڪوڪون ۾ [[فائبروئن]] نالي ريشمي پروٽين جا تند هوندا آهن، جن کي [[سيريسن]] پاڻ ۾ ڳنڍي رکندو آهي. روايتي پيداوار ۾ ڪوڪون کي گرم پاڻيءَ ۾ نرم ڪرڻ کان پوءِ ريشمي تند کوليا، گڏ ڪيا ۽ ڌاڳي ۾ تبديل ڪيا وڃن ٿا. چين مان ريشم جي پيداوار ۽ واپار وقت سان ٻين علائقن تائين پکڙيو، ۽ [[ريشم رستو]] ريشم سميت ڪيترين شين جي بين العلاقائي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== جنگ ۾ ===
{{مک مضمون|حشراتياتي جنگ}}

[[حشراتياتي جنگ]] مان مراد حشرات کي فوجي مقصدن لاءِ، مثال طور بيماريون ڦهلائڻ يا زرعي فصلن کي نقصان پهچائڻ لاءِ، استعمال ڪرڻ يا اهڙي استعمال بابت تحقيق ڪرڻ آهي. اهڙن طريقن بابت تاريخي حوالا موجود آهن، پر منظم فوجي تحقيق خاص طور 20هين صديءَ ۾ ٿي.

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران جاپان جي [[يونٽ 731]] سان لاڳاپيل حياتياتي جنگي پروگرامن ۾ بيماري ڦهلائيندڙ حشرات استعمال ڪرڻ جا دستاويزي ثبوت موجود آهن. مختلف تاريخي مطالعي ۾ متاثر ماڻهن جي انگ بابت اندازا مختلف آهن، تنهنڪري جاني نقصان جا انگ ذريعن جي حوالي سان بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=lockwood&gt;{{cite journal |author=Lockwood, Jeffrey A. |title=Six-legged soldiers |journal=[[دي سائنٽسٽ (رسالو)|دي سائنٽسٽ]] |date=24 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lockwood |first1=Jeffrey A. |title=Six-Legged Soldiers: Using Insects as Weapons of War |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-199-73353-8}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران فرانس ۽ جرمني ۾ دشمن جي پٽاٽن جي فصلن خلاف [[ڪولوراڊو ڀونئر]] جي ممڪن استعمال بابت تحقيق جا حوالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lockwood|first1=Jeffrey A.|title=Bug Bomb. Why our next terrorist attack could come on six legs|journal=The Boston Globe|date=21 October 2007}}&lt;/ref&gt; [[سرد جنگ]] دوران آمريڪا ۾ بيماريون منتقل ڪندڙ مڇرن کي حياتياتي جنگ جي ممڪن وسيلي طور استعمال ڪرڻ بابت فوجي تحقيق ۽ منصوبابندي پڻ ڪئي وئي.&lt;ref name=lockwood/&gt;

==علامتي استعمال==
{{anchor|In folklore}}&lt;!--Insects in folklore -- redirects here--&gt;

===ڏندڪٿائن ۽ لوڪ روايتن ۾===
[[File:Plaque bee-goddess BM GR1860.4-123.4.jpg|thumb|پرن واري ماکيءَ جي مک جهڙين ديوين جي شڪلين سان اُڀاريل سون جون تختيون، جن کي ممڪن طور [[ٿريائي]] سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ اهي [[روڊس]] جي ڪاميروس مان مليون ۽ ستين صدي ق.م سان تعلق رکن ٿيون.]]
{{مک مضمون|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}}

قديم دور کان دنيا جي مختلف ثقافتن جي ڏندڪٿائن ۾ حشرات جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن حشرات ۾ [[ماکيءَ جي مک (ڏندڪٿا)|ماکيءَ جي مک]]، [[پوپٽ]]، [[سڪاڊا (ڏندڪٿا)|سڪاڊا]]، [[مک]]، [[ڀنڀوري]]، [[دعا ڪندڙ مينٽس]] ۽ [[اسڪيراب ڀونئر]] شامل آهن. قديم [[قديم مصر|مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه شمنياتي روايتن ۾ اسڪيراب ڀونئر سان مذهبي ۽ ثقافتي علامتون لاڳاپيل هيون. قديم [[چين]] ۾ [[سڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت طور ڏٺو ويندو هو.&lt;ref name=GullanCranston2009/&gt;&lt;ref name=&quot;Gullan and Cranston&quot;/&gt;

''[[هومري حمد|افرودائٽي لاءِ هومري حمد]]'' ۾ ديوي [[افرودائٽي]]، صبح جي ديوي [[ايوس]] ۽ سندس محبوب [[ٽيٿونس]] بابت ڏندڪٿا بيان ڪري ٿي. روايت موجب ايوس، [[زيوس]] کان ٽيٿونس کي امر ڪرڻ جي درخواست ڪئي.&lt;ref name=&quot;DuBois&quot;&gt;{{cite book|last1=DuBois|first1=Page|title=Out of Athens: The New Ancient Greeks|date=2010|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03558-4|pages=51–53|url=https://books.google.com/books?id=VkIkmvHP30kC&amp;q=cicada+of+Athens&amp;pg=PA53|access-date=2020-10-22|archive-date=2021-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106102955/https://books.google.com/books?id=VkIkmvHP30kC&amp;q=cicada+of+Athens&amp;pg=PA53|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڏندڪٿا موجب زيوس اها درخواست قبول ڪئي، پر ايوس کيس دائمي جواني ڏيڻ جي درخواست نه ڪئي، جنهن ڪري ٽيٿونس مرڻ کان تہ بچي ويو پر پوڙهو ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;DuBois&quot;/&gt; ڪهاڻيءَ جي هڪ روايت ۾ آخرڪار سندس سڪاڊا ۾ تبديل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DuBois&quot;/&gt;

هڪ قديم [[سوميري شاعري|سوميري نظم]] ۾ هڪ مک ديوي [[انانا]] جي مدد ڪري ٿي، جڏهن سندس مڙس [[دوموزيد ڌنار|دوموزيد]] جو ''[[گالا]]'' نالي ڀوت پيڇو ڪري رهيا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;BlackGreen1992&quot;&gt;{{cite book|last1=Black|first1=Jeremy|first2=Anthony|last2=Green|title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&amp;q=Inana|publisher=The British Museum Press|year=1992|isbn=0-7141-1705-6|pages=84–85|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&amp;q=Inana|url-status=live}}&lt;/ref&gt; قديم [[بابلي سلطنت|بابلي]] مهرن تي مکيون موت سان لاڳاپيل ديوتا [[نرگل]] جي علامت طور پڻ ڏيکاريون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;BlackGreen1992&quot;/&gt; قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي مختلف ثقافتن مان مک جي شڪل جا [[لاجورد]] جا مڻڪا ۽ ٻيا زيور پڻ مليا آهن.&lt;ref name=&quot;BlackGreen1992&quot;/&gt; [[اڪادي ٻولي|اڪادي]] رزميي ''[[گلگامش جو رزميه]]'' ۾ [[ڀنڀوري|ڀنڀورين]] جا حوالا پڻ ملن ٿا، جن جي تشريح امرتا جي اڻپائيداري يا ان جي ناممڪن هجڻ جي علامت طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=GullanCranston2009/&gt;&lt;ref name=&quot;Gullan and Cranston&quot;/&gt;

آسٽريليا جي [[ارنٽي ماڻهو|ارنٽي ماڻهن]] جي ڪجهه روايتن ۾ ماکيءَ واريون ماڪوڙيون ۽ وچٽي لاروا ذاتي يا قبيلائي ٽوٽم طور استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان ماڻهن]] جي ڪجهه ثقافتي روايتن ۾ [[دعا ڪندڙ مينٽس]] کي تخليق ۽ ٻين علامتي تصورن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=GullanCranston2009&gt;{{cite book|last1=Gullan|first1=P. J.|last2=Cranston|first2=P. S.|title=The Insects: An Outline of Entomology|url=https://books.google.com/books?id=E_6-pGOLUgcC&amp;pg=PA9|year=2009|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4051-4457-5|pages=9–13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gullan and Cranston&quot;&gt;{{cite book |last=Gullan |first=P.J. |author2=Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology |publisher=Blackwell Publishing |location=Oxford |year=2005 |edition=3 |isbn=1-4051-1113-5 |url=https://archive.org/details/isbn_9781405111133 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|9}}

[[File:Pyrrharctia isabella - Caterpillar - Devonian Fossil Gorge - Iowa City - 2014-10-15 - image 1.jpg|thumb|left|ازابيلا ٽائيگر پتنگ ''[[پيرهارڪٽيا ازابيلا]]'' جو وولي بيئر سنڊو، جنهن سان آمريڪا جي [[عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن]] واري علائقي ۾ ٿيندڙ سالياني [[وولي بيئر ميلو]] لاڳاپيل آهي.]]

دنيا جي ڪيترين لوڪ روايتن ۾ حشرات جو ذڪر ملي ٿو. چين ۾ روايتي طور ڪجهه هاري پنهنجي زرعي سرگرمين کي [[جنگزي|حشرات جي جاڳڻ]] نالي موسمي دور سان ڳنڍيندا رهيا آهن، جڏهن گرمي پد ۾ تبديلي ۽ برساتن سان ڪيترائي حشرات سياري واري غيرفعال حالت مان نڪرڻ شروع ڪندا آهن. هن موقعي سان لاڳاپيل ڪجهه رواجن ۾ پين ڪيڪ، ڀُڳل ڀاڄيون، ناشپاتي ۽ تريل مڪئي جهڙا کاڌا استعمال ڪيا ويندا آهن، جن کي بعض روايتن ۾ فصلن لاءِ نقصانڪار حشرات جي علامتي نمائندگي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Shu|first1=Catherine|title=South Village welcomes spring with snacks — and an eye on environmental awareness|url=http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2009/02/27/2003437163|publisher=[[تائيپي ٽائمز]]|access-date=7 January 2017|date=27 February 2009|archive-date=21 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021201622/http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2009/02/27/2003437163|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shoen Uemura - Firefly.jpg|thumb|upright=0.7|شوئن اوئيمورا جي چترڪاري ۾ جگنو؛ جاپان ۾ جگنو اونهاري سان ثقافتي طور لاڳاپيل آهن]]

آمريڪا جي [[عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن]] واري علائقي ۾ [[وولي بيئر ميلو]] ساليانو منعقد ڪيو وڃي ٿو. ''[[پيرهارڪٽيا ازابيلا]]'' جي لاروي جي جسم تي ڪارن ۽ ڳاڙهسري ناسي حصن بابت هڪ مشهور لوڪ عقيدو آهي تہ انهن جي رنگن مان ايندڙ سياري جي موسم جي اڳڪٿي ڪري سگهجي ٿي؛ هي تصور لوڪ روايت آهي، سائنسي موسمي اڳڪٿي جو طريقو ناهي.&lt;ref name=&quot;The Old Farmer's Almanac 2009&quot;&gt;{{cite web|title=Predicting Winter Weather: Woolly Bear Caterpillars|url=http://www.almanac.com/content/predicting-winter-weather-woolly-bear-caterpillars|publisher=The Old Farmer's Almanac 2009|access-date=26 July 2012|archive-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707065241/http://www.almanac.com/content/predicting-winter-weather-woolly-bear-caterpillars|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاڪروچ]] بابت بيماريون سڌيءَ طرح منتقل ڪرڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي عام تصور موجود آهن. ڪاڪروچ پنهنجي جسم يا ماحول ذريعي جراثيم کڻي سگهن ٿا، پر انهن جي بيمارين جي منتقلي ۾ ڪردار جي نوعيت بيماري ۽ ماحول مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Roth, L. M. |author2=Willis, E. R. |date=1960 |title=The biotic associations of cockroaches |journal=Smithsonian Misc. Collect. |volume=141 |pages=1–470}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=What are Cockroaches? |url=http://www.nyc.gov/html/doh/html/ehs/ehscroach.shtml |access-date=21 August 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614062931/http://www.nyc.gov/html/doh/html/ehs/ehscroach.shtml |archive-date=14 June 2012}}&lt;/ref&gt; ڪاڪروچ سان لاڳاپيل ڪجهه پروٽين حساس ماڻهن ۾ [[دمو]] ۽ ٻين الرجيءَ سان لاڳاپيل ساهه جي مسئلن کي وڌائي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Arruda |first1=L. K |last2=Chapman |first2=M. D. |title=What are the cockroach asthma antigens? |pmid=11140401 |volume=7 |issue=1 |date=Jan 2001 |journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine |pages=14–19|doi=10.1097/00063198-200101000-00003 |s2cid=41075492 }}&lt;/ref&gt;

اسڪاٽلينڊ جي [[گريناڪ]] جي سامونڊي مهاڻن سان منسوب هڪ پراڻي لوڪ عقيدي موجب جيڪڏهن مک ڪنهن ماڻهوءَ جي پيئڻ واري گلاس ۾ ڪري پوي تہ ان کي سٺي قسمت جي نشاني سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cowan |first=Frank |author-link=Frank Cowan |title=Curious Facts in the History of Insects |location=Philadelphia |publisher=[[جي. بي. لپنڪاٽ اينڊ ڪمپني]] |year=1865 |at=Notes and Queries, xii. |oclc=1135622330 }}&lt;/ref&gt;

هڪ مشهور شهري ڏندڪٿا موجب [[اوپيليونز]]، جن کي عام طور ڊيڊي لانگ ليگز چيو وڃي ٿو، انتهائي زهريلا هوندا آهن پر سندن ڏند انساني چمڙي کي چيري نٿا سگهن. [[اوپيليونز]] بابت اها دعويٰ درست ناهي؛ ڄاتل هارويسٽ مين نسلن ۾ زهر جون غدودون موجود ناهن ۽ سندن چيليسيرا زهريلي ڏندن بدران پڪڙڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ننڍڙا عضوا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Just Plain Weird Stories |url=http://www.burkemuseum.org/spidermyth/myths/daddyvenom.html |access-date=21 August 2012 |archive-date=10 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120810054839/http://www.burkemuseum.org/spidermyth/myths/daddyvenom.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Daddy Longleg myth |url=https://www.youtube.com/watch?v=m1DzkM0zqDQ |publisher=Myth Busters |access-date=21 August 2012}}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ [[جگنو]] ۽ [[گينڊي ڀونئر]] موسمن سان ثقافتي طور ڳنڍيل آهن، ۽ انهن جو ظاهر ٿيڻ موسمي تبديليءَ جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Takada 1987&quot;&gt;{{cite journal |last=Takada |first=Kenta |title=Japanese Interest in &quot;Hotaru&quot; (Fireflies) and &quot;Kabuto-Mushi&quot; (Japanese Rhinoceros Beetles) Corresponds with Seasonality in Visible Abundance |journal=Insects |date=2012 |volume=3 |issue=4 |pages=423–431 |doi=10.3390/insects3020424|pmid=26466535 |pmc=4553602 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۾===
[[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|جدا پرن وارو [[اسڪيراب (نوادرات)|اسڪيراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م]]

{{مک مضمون|مذهب ۾ حشرات}}

برازيل جي [[ايمازون طاس]] ۾ [[ٽوپي-گواراني ٻوليون|ٽوپي-گواراني]] ٻولي خاندان سان تعلق رکندڙ ڪجهه گروهن ۾ ''Pachycondyla commutata'' ماڪوڙين کي عورتن جي زندگيءَ جي مرحلي سان لاڳاپيل رسمن ۾ استعمال ڪرڻ جا مشاهدا ڪيا ويا آهن. ''Pseudomyrmex'' نسل جي ماڪوڙين جي ڏنگ کي پڻ ڪجهه روايتي طريقن ۾ بخار ۽ مٿي جي سور لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;[[William Balée]] (2000), &quot;Antiquity of Traditional Ethnobiological Knowledge in Amazonia: a Tupí–Guaraní Family and Time&quot; ''Ethnohistory'' 47(2):399–422.&lt;/ref&gt;

ڳاڙهي هارويسٽر ماڪوڙي ''[[پوگونومائرمڪس ڪيليفورنيڪس]]'' جي استعمال بابت ڏکڻ ڪيليفورنيا ۽ اتر ميڪسيڪو جي ڪجهه مقامي ماڻهن جي رسمن جا تاريخي ۽ نسل نگاريءَ وارا حوالا موجود آهن. انهن بيانن موجب ڪجهه رسمن ۾ نوجوان مرد نگراني هيٺ جيئريون ماڪوڙيون کائيندا هئا، جنهن جو مقصد تبديل ٿيل شعوري حالت يا روحاني تجربو حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Kevin Groark. Taxonomic Identity of &quot;Hallucinogenic&quot; Harvester Ant (Pogonomyrmex californicus) Confirmed. 2001. ''Journal of Ethnobiology'' 21(2):133–144&lt;/ref&gt;

===فن ۾===
[[File:Radha and Krishna in Rasamanjari by Bhanudatta, Basohli, c1670.jpg|thumb|left|ڀانودت جي ''رسمنجري'' ۾ [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]]، [[بسوهلي]]، لڳ ڀڳ 1670ع؛ ڪاغذ تي غيرشفاف [[پاڻيءَ جو رنگ]] ۽ [[سون]]، جنهن ۾ [[ڀونئر جا پر|ڀونئر جي پرن]] جا ٽڪرا لڳايا ويا آهن]]
{{مک مضمون|فن ۾ حشرات}}

حشرات جي علامتي شڪلين ۽ سندن جسماني حصن کي قديم ۽ جديد دور ۾ آرائش ۽ فن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. يورپ ۽ ويجهي اوڀر جي ڪجهه قديم ثقافتن مان ماکيءَ جي مک يا حشرات جهڙين انساني شڪلين جا نمونا مليا آهن، جن کي ڪجهه محققن ”ماکيءَ جي مک جي ديوي“ جهڙن نالن سان بيان ڪيو آهي. [[ڪنوسس]] مان مليل لڳ ڀڳ 1500 ق.م جي هڪ عقيق تي اهڙي شڪل ڏيکاريل آهي، جنهن جي تشريح بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gough |first=Andrew |title=The Bee Part 2 Beewildered |url=http://andrewgough.co.uk/bee2_1.html |access-date=23 July 2012 |archive-date=12 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080712030826/http://www.andrewgough.co.uk/bee2_1.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[ڀونئر جا پر|ڀونئر جي پرن وارو فن]] هڪ آرائشي فني طريقو آهي، جنهن ۾ چمڪندڙ ڀونئرن جا پر يا پرن جا ڍڪ استعمال ڪيا وڃن ٿا. اهڙو ڪم روايتي طور [[ٿائيلينڊ]]، [[ميانمار]]، [[هندستان]]، [[چين]] ۽ [[جاپان]] سميت ايشيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿو. انهن ٽڪرن کي تصويرن، ڪپڙن ۽ زيورن جي سينگار لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ مختلف ڀونئر استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''[[اسٽرنوسيرا]]'' نسل جا ڀونئر به شامل آهن. ٿائيلينڊ جي اڳوڻن درٻاري حلقن ۾ اهڙن پرن کي لباس ۽ زيورن جي آرائش لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=A Beetle-Wing Tea-Cosy |url=https://hampshireculturaltrust.org.uk/content/beetle-wing-tea-cosy |publisher=Hampshire Cultural Trust |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417093010/https://hampshireculturaltrust.org.uk/content/beetle-wing-tea-cosy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Jan van Kessel (I) Dragon-fly moths spider beetles with strawberries.jpg|thumb|right|[[يان فان ڪيسل بزرگ]] جي 17هين صديءَ جي چترڪاري ''هڪ ڀنڀوري، ٻه پتنگ، هڪ ڪوريئڙو ۽ ڪجهه ڀونئر، جهنگلي اسٽرابيرين سان'']]

ڪينيڊين حشراتيات دان [[چارلس هاورڊ ڪرن]] پنهنجي 1945ع جي ڪتاب ''Insects of the Pacific World'' ۾ هندستان ۽ سريلنڪا جي عورتن پاران ''[[ڪرائسوڪروا اوسيلاتا]]'' نسل جي چمڪندڙ ڀونئرن کي زنده آرائشي شين طور رکڻ ۽ خاص موقعن تي پائڻ جو ذڪر ڪيو. اهڙن زنده آرائشي ڀونئرن کي ميڪسيڪو ۾ پڻ پالتو يا سينگار طور رکڻ جا حوالا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rivers |first=Victoria |title=Beetles in Textiles |url=http://www.insects.org/ced2/beetles_tex.html |work=Cultural Entomology Digest February |access-date=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026211304/http://www.insects.org/ced2/beetles_tex.html |archive-date=26 October 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[پوپٽ]] پنهنجي حياتياتي چڪر، رنگن ۽ نمونن سبب مختلف فنڪارن ۽ ليکڪن جي ڪم ۾ موضوع رهيا آهن. ناول نگار [[ولاديمير نابوڪوف]] پڻ پوپٽن جو ماهر هو ۽ هن ڪيترن پوپٽن بابت علمي ڪم ۽ تصويرون شايع ڪيون. هن فطرت ۽ فن جي پنهنجي تجربي بابت لکيو:

&lt;blockquote&gt;مون فطرت ۾ اهي غيرافادياتي خوشيون ڳولي لڌيون، جيڪي مان فن ۾ ڳوليندو هوس. ٻئي جادوءَ جا روپ هئا، ٻئي پيچيده موهه ۽ فريب جون رانديون هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |author-link=Vladimir Nabokov |title=Speak, Memory |year=1989 |publisher=Vintage International |location=New York |page=129 |url=http://www.hcs.harvard.edu/tract/nabokov.html |access-date=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

نابوڪوف قدرتي چونڊ جي ڪجهه تشريحن بابت تنقيدي خيال رکندو هو، جن کي هن حشرات، خاص طور پوپٽن، جي پيچيده ظاهري بناوتن بابت پنهنجي نظرين سان ڳنڍيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ahuja |first=Nitin |title=Nabokov's Case Against Natural Selection |journal=Tract |url=http://www.hcs.harvard.edu/tract/nabokov.html |access-date=23 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Strong Opinions |url=https://archive.org/details/isbn_9780679726098 |url-access=registration |year=1990 |publisher=Vintage International|isbn=9780679726098 }}&lt;/ref&gt;

قدرتي تاريخ جي ليکڪ ايئن ميڪري پوپٽن جي جسماني بناوت، حرڪت، لڏپلاڻ ۽ روپ مٽائڻ کي ادب ۽ فن ۾ انهن جي علامتي استعمال سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=MacRae |first=Ian |title=Butterfly Chronicles: Imagination and Desire in Natural &amp; Literary Histories |journal=Canadian Journal of Environ Education}}&lt;/ref&gt;

فوٽوگرافر [[شيل سينڊويڊ]] پوپٽن ۽ پتنگن جي پرن تي موجود نمونن جون تصويرون گڏ ڪري [[لاطيني لپي]] جي 26 اکرن جهڙيون شڪليون دستاويز ڪيون، جن کي ''[[پوپٽ الفابيٽ]]'' جي نالي سان پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kjell Sandved's Scaly Type |url=http://www.insects.org/ced4/sandved.html |access-date=22 August 2012 |archive-date=1 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901230816/http://www.insects.org/ced4/sandved.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2011ع ۾ فنڪارا اينا ڪوليٽ [[ناٽنگهم قلعو|ناٽنگهم قلعي]] ۾ ''Stirring the Swarm'' نالي نمائش لاءِ 10,000 کان وڌيڪ سيرامڪ حشرات ٺاهيا. نمائش جي تبصرن ۾ ان جي مواد، وڏي تعداد ۾ ننڍڙن نمونن ۽ حسن ۽ بي آراميءَ جي گڏيل تاثر تي بحث ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=French |first=Anneka |title=Stirring the Swarm |url=http://www.a-n.co.uk/interface/reviews/single/1652788 |access-date=21 August 2012 |archive-date=6 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106102851/https://www.a-n.co.uk/p/1652788/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ادب ۽ فلم ۾===
[[File:Deadlymantis.JPG|thumb|upright|1957ع جي فلم ''[[دي ڊيڊلي مينٽس]]'' جو پوسٽر]]
{{مک مضمون|ادب ۾ حشرات|فلمن ۾ آرٿروپوڊ}}

[[قديم يونان|قديم يوناني]] ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]] جي لکڻين ۾ گهوڙي مک [[آئو (ڏندڪٿا)|آئو]] جو پيڇو ڪندي ۽ کيس تڪليف ڏيندي ڏيکاريل آهي. بعد جي يورپي ادب ۾ پڻ اهڙيون تصويرون استعمال ٿيون. [[وليم شيڪسپيئر]] جي ''[[ڪنگ ليئر]]'' ۽ ''[[اينٽوني اينڊ ڪليوپيٽرا]]'' ۾ پڻ مک يا گهوڙي مک سان لاڳاپيل تشبيهون ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Stagman2010&quot;&gt;{{cite book |last=Stagman |first=Myron |title=Shakespeare's Greek Drama Secret |url=https://books.google.com/books?id=encnBwAAQBAJ&amp;pg=PA207 |date=11 August 2010 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-2466-8 |pages=205–208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Walker2002&quot;&gt;{{cite book |last=Walker |first=John Lewis |title=Shakespeare and the Classical Tradition: An Annotated Bibliography, 1961–1991 |year=2002 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-0-8240-6697-0 |page=363}}&lt;/ref&gt;

[[ايڇ. جي. ويلز]] پنهنجي 1904ع جي ناول ''[[دي فوڊ آف دي گاڊز اينڊ هائو اِٽ ڪيم ٽو ارٿ]]'' ۾ وڏي جسامت وارا [[ڀنڀور]] شامل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Wells&quot;&gt;{{cite book | last=Wells | first=H. G. | title=Food of the Gods | date=1904 | publisher=Macmillan}}&lt;/ref&gt; ناول ۾ حياتياتي واڌ بابت ان وقت جي سائنسي خيالن کي افسانوي انداز ۾ استعمال ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;RothmanRothman2011&quot;&gt;{{cite book |last1=Rothman |first1=Sheila |last2=Rothman |first2=David |title=The Pursuit of Perfection: The Promise and Perils of Medical Enhancement |year=2011 |publisher=Knopf Doubleday |isbn=978-0-307-76713-4 |pages=49–}}&lt;/ref&gt;

[[لافڪاڊيو هرن]] پنهنجي مضمون ''Butterflies'' ۾ [[جاپاني ادب]] جي نثر ۽ شاعريءَ ۾ پوپٽن جي استعمال جو جائزو ورتو ۽ ڪيترن جاپاني [[هائيڪو]] نظمن جا ترجما پڻ پيش ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hearn |first1=Lafcadio |author-link=Lafcadio Hearn |title=Insect Literature |date=2015 |publisher=Swan River Press |location=Dublin |isbn=978-1-78380-009-4 |pages=1–18}}&lt;/ref&gt;

ناول نگار [[ولاديمير نابوڪوف]] کي پوپٽن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي ۽ هن حشراتيات، خاص طور پوپٽن بابت، علمي ڪم پڻ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nabokov |first1=Vladimir |title=Father's Butterflies |journal=The Atlantic Online |date=April 2000}}&lt;/ref&gt; سندس ادبي ڪم ۾ پڻ پوپٽن جو ذڪر ملي ٿو؛ مثال طور ''[[دي گفٽ (نابوڪوف جو ناول)|دي گفٽ]]'' جي ڪجهه حصن ۾ پوپٽ گڏ ڪرڻ واري مهم کي ڪهاڻيءَ جو اهم حصو بڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Boyd|first1=Brian|title=Nabokov's Butterflies, Introduction|publisher=The Atlantic|date=April 2000}}&lt;/ref&gt;

حشرات تي ٻڌل خوفناڪ ۽ سائنسي افسانوي فلمن ۾ 1954ع جي ''[[ديم!]]''، جنهن ۾ تابڪاري سبب وڏي جسامت اختيار ڪندڙ ماڪوڙيون ڏيکاريون ويون، ۽ 1957ع جي ''[[دي ڊيڊلي مينٽس]]'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;GregersdotterHöglund2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Gregersdotter |first1=Katarina |last2=Höglund |first2=Johan |last3=Hållén |first3=Nicklas |title=Animal Horror Cinema: Genre, History and Criticism |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-49639-3 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اخباري ڪارٽون ''[[دي فار سائڊ]]'' کي حشراتيات جي تعليم ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه حياتيات دانن ۽ استادن ان جي خالق [[گيري لارسن]] جي حشرات بابت عوامي دلچسپي پيدا ڪرڻ واري ڪردار جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4258512 |title='Far Side' Entomology Class Has Students Abuzz |date=4 January 2005 |author=All Things Considered |work=[[اين پي آر]]}}&lt;/ref&gt;

===موسيقي ۾===
{{listen|filename=Rimsky-Korsakov - flight of the bumblebee.oga|title=ڀنڀور جي اڏام|description=''ڀنڀور جي اڏام''، [[آمريڪي فوجي بينڊ]] جي پيشڪش|format=[[اوگ]]}}
{{مک مضمون|موسيقي ۾ حشرات}}

مختلف موسيقي روايتن ۾ حشرات کي موضوع يا علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي. فرانسيسي [[نشاة ثانيه جي موسيقي|نشاة ثانيه]] دور جي موسيقار [[جوسڪين ڊي پري]] ''[[ايل گريلو (گيت)|ايل گريلو]]''، يعني ”سانوڻ جو جيت“، نالي هڪ [[فروٽولا]] لکيو، جيڪو سندس مشهور ڪمن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Macey |first=Patrick |year=1998 |title=Bonfire Songs: Savonarola's Musical Legacy |publisher=[[ڪلارينڊن پريس]] |location=Oxford |isbn=978-0-19-816669-6 |page=155 }}&lt;/ref&gt;

[[نڪولائي رمزڪي-ڪورساڪوف]] 1899–1900ع ۾ پنهنجي اوپيرا ''[[دي ٽيل آف زار سالتان (اوپيرا)|دي ٽيل آف زار سالتان]]'' لاءِ مشهور موسيقي ''[[ڀنڀور جي اڏام]]'' ترتيب ڏني. ڪهاڻيءَ ۾ هڪ شهزادو ڀنڀور جي صورت اختيار ڪري پنهنجي پيءُ وٽ وڃڻ جي قابل ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rimsky-Korsakov – The Flight of the Bumblebee |url=https://creatingwithwisdom.blogspot.com/2012/05/rimsky-korsakov-flight-of-bumblebee.html |access-date=21 August 2012}}&lt;/ref&gt; [[اليگزينڊر پشڪن]] جي اصل ڪهاڻيءَ ۾ مڇر ۽ مک سان لاڳاپيل منظر پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Neff|first=Lyle |title=The Tale of Tsar Saltan: A Centenary Appreciation of Rimski-Korsakov's Second Puškin Opera |journal=The Pushkin Review |volume=2 |year=1999 |pages=89–133}}&lt;/ref&gt;

هنگري جي موسيقار [[بيلا بارٽوڪ]] پنهنجي پيانو واري تصنيف ''From the Diary of a Fly'' بابت لکيو تہ ان ۾ ڪوريئڙي جي ڄار ۾ ڦاٿل مک جي نڪرڻ جي ڪوشش کي موسيقيءَ ذريعي ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=From the Diary of a Fly, for piano (Mikrokosmos Vol. 6/142)|website=[[آل ميوزڪ]]|url=http://www.allmusic.com/composition/from-the-diary-of-a-fly-for-piano-mikrokosmos-vol-6-142-sz107-6-142-bb-105-142-mc0002665613|access-date=21 August 2012}}&lt;/ref&gt;

[[جاز]] موسيقار ۽ [[فلسفو|فلسفي]] جو استاد [[ڊيوڊ روٿنبرگ]] سڪاڊائن، سانوڻ جيتن ۽ ٻين آواز پيدا ڪندڙ حشرات جي آوازن سان گڏ موسيقي پيش ڪرڻ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=David Rothenberg: &quot;Bug Music: How Insects Gave Us Rhythm and Noise&quot; |url=http://thedianerehmshow.org/shows/2013-04-18/david-rothenberg-bug-music-how-insects-gave-us-rhythm-and-noise |publisher=The Diana Rehm Show |access-date=2 April 2016}}&lt;/ref&gt;

===فلڪيات ۽ ڪائناتيات ۾===
[[File:BayerMusca.jpg|thumb|left|[[يوهان بائر]] جي 1603ع واري ''[[يورانوميٽريا]]'' ۾ مسڪا (هتي ايپس طور) مٿئين ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي]]

فلڪيات ۾ ڪيترن تارن جي جهڳٽن جا نالا آرٿروپوڊن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ [[بروج|برج]] [[اسڪارپيئس]]، يعني وڇون،&lt;ref&gt;Mark R. Chartrand III (1983) Skyguide: A Field Guide for Amateur Astronomers, p. 184 ({{ISBN|0-307-13667-1}}).&lt;/ref&gt; ۽ ڏاکڻي آسمان جو [[مسڪا]]، يعني مک، شامل آهن. مسڪا کي ماضيءَ ۾ ''ايپس''، يعني ماکيءَ جي مک، جي نالي سان پڻ ڏيکاريو ويو. موجوده سرڪاري تارن جي جهڳٽن ۾ مسڪا واحد اهڙو تارن جو جهڳٽو آهي، جنهن جو نالو سڌيءَ طرح ڪنهن حشري تي رکيل آهي. ان جو نالو [[پيٽرس پلانسيئس]] 1597ع ۾ متعارف ڪرايو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ianridpath.com/startales/startales1c.htm#houtman |title=Frederick de Houtman's Catalogue |last1=Ridpath |first1=Ian |work=Star Tales |access-date=20 May 2016}}&lt;/ref&gt;

[[File:NGC 6302 Hubble 2009.full.jpg|thumb|upright|[[اين جي سي 6302]]، جنهن کي ”پوپٽ نيبولا“ يا ”بگ نيبولا“ پڻ چيو وڃي ٿو]]

[[اين جي سي 6302]] هڪ [[سياروي نيبولا]] آهي، جنهن کي ان جي شڪل سبب ”بگ نيبولا“ ۽ ”پوپٽ نيبولا“ پڻ چيو وڃي ٿو. اهو [[اسڪارپيئس]] تارن جي جهڳٽي ۾ واقع آهي ۽ ان جي جوڙجڪ ٻه قطبي آهي. نيبولا جي مرڪزي تاري کي گهڻي عرصي تائين ان جي چوڌاري موجود مادي سبب سڌيءَ طرح ڏسڻ ڏکيو هو. مطالعي موجب ان جو مرڪزي تارو انتهائي گرم آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Matsuura, M. |author2=Zijlstra, A. A. |author3=Molster, F. J. |author4=Waters, L. B. F. M. |author5=Nomura, H. |author6=Sahai, R. |author7=Hoare, M. G. |title=The dark lane of the planetary nebula NGC 6302 |journal=[[رايل آسٽروناميڪل سوسائٽي جا ماهوار نوٽيس]] |year=2005 |volume=359 |issue=1 |pages=383–400 |doi=10.1111/j.1365-2966.2005.08903.x |bibcode=2005MNRAS.359..383M|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Newly discovered star one of hottest in Galaxy |url=http://www.jb.man.ac.uk/news/2009/BugNebula/ |publisher=Jodrell Bank Centre for Astrophysics |access-date=26 July 2012}}&lt;/ref&gt;

قديم [[مايا ماڻهو|مايا]] ثقافت ۾ ماکيءَ جي مک، ماکي ۽ مک پالنا سان مذهبي ۽ ڪائناتي تصور لاڳاپيل هئا. [[ٽولم]] جي مندرن ۾ موجود هيٺ لهندڙ انساني شڪل کي ڪجهه تشريحن ۾ ماکيءَ جي مک سان لاڳاپيل ديوتا ''آه موسين ڪاب'' سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهڙين شڪلين جي سڃاڻپ ۽ معنائن بابت علمي تشريحون هڪجهڙيون ناهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hunter |first=C. Bruce |title=A Guide to Ancient Maya Ruins |year=1975 |publisher=University of Oklahoma Press |page=309 |isbn=978-0-8061-1992-2}}&lt;/ref&gt;

مايا ۽ ٻين ميسوامريڪي روايتن ۾ [[ڪوڪولڪان]] ۽ ان سان لاڳاپيل [[ڪوئتزالڪوئٽل]] جهڙين ديوتائي شخصيتن جو پڻ اهم ڪردار رهيو. ڪوئتزالڪوئٽل جي نالي جي [[ناهواٽل ٻولي|ناهواٽل]] ۾ معنيٰ ”کنڀن وارو نانگ“ آهي. انهن مذهبي روايتن ۽ پوڄائن جا مختلف روپ ميسوامريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ پکڙيل رهيا.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sharer, Robert J |author2=Traxler, Loa P. |title=The Ancient Maya |edition=6th |year=2006 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, CA |isbn=0-8047-4817-9 |pages=582–583}}&lt;/ref&gt;

===لباسن ۾===
[[File:BudBeeMardiGras2009.JPG|thumb|upright|[[مارڊي گرا]] جي جشن لاءِ ماکيءَ جي مک جو [[لباس]]]]

ماکيءَ جي مک ۽ ٻين حشرات جهڙا [[لباس]] مختلف ملڪن ۾ پارٽين، ميلن، ڪارنيولن ۽ ٻين تقريبن دوران استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Philippines|year=2000|publisher=Lonely Planet|isbn=978-0-86442-711-3|page=76}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Frank|first=Ze|title=Young Me, Now Me: Identical Photos, Different Decades|year=2011|publisher=Ulysses Press|isbn=978-1-61243-006-5|pages=23–}}&lt;/ref&gt;

''[[اووو (سرڪ دو سوليل)|اووو]]'' ڪينيڊين تفريحي اداري [[سرڪ دو سوليل]] جي حشرات جي موضوع تي ٻڌل اسٽيج پيشڪش آهي. ان ۾ حشرات جي دنيا ۽ حياتياتي تنوع کي افسانوي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ هڪ پراسرار آنو ظاهر ٿئي ٿو، جنهن جي چوڌاري حشرات جا ڪردار ۽ سندن سرگرميون ترتيب ڏنل آهن. لباسن جي جوڙجڪ ۾ آرٿروپوڊن جي جسماني خاصيتن کي افسانوي ۽ سپر هيرو جهڙي زرهي بناوت سان گڏايو ويو. لباسن جي مک ڊزائنر لز وينڊل پنهنجي ڊزائن بابت چيو:&lt;ref name=Cirque/&gt;

{{blockquote|جڏهن مان ٻار هيس تہ ميويدار وڻن ڀرسان پٿر رکندي هيس ۽ انهن کي باقاعدي کڻي هيٺ رهندڙ حشرات ڏسندي هيس. مان سنڊن کي هٿ لائيندي هيس ۽ پوپٽن کي گهر ۾ اچڻ ڏيندي هيس. تنهنڪري جڏهن مون کي خبر پئي تہ ''اووو'' حشرات کان متاثر آهي تہ مون سمجهيو تہ مون کي پنهنجي لباسن ذريعي هن دنيا کي خراج پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو مليو آهي. سڀ حشرات پنهنجي بناوت ۾ خوبصورت آهن؛ انهن بابت اسان جو تاثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ اهي اسان ۾ ڪهڙو احساس پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=Cirque&gt;{{cite web |title=About the Show |url=http://www.cirquedusoleil.com/en/shows/ovo/show/about.aspx |publisher=[[سرڪ دو سوليل]] |access-date=22 August 2012 |archive-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904043537/http://www.cirquedusoleil.com/en/shows/ovo/show/about.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}

ويب وڊيو سلسلو ''Green Porno'' حشرات سميت مختلف جانورن جي توليدي رويي کي مزاحيه ۽ بصري انداز ۾ پيش ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو. جوڊي شيپيرو ۽ رڪ گلبرٽ، [[ازابيلا روسيليني]] جي تصورن ۽ تحقيق کي ڪاغذ ۽ ٻين مواد مان ٺهيل لباسن ۾ منتقل ڪرڻ تي ڪم ڪيو. اهي لباس سلسلي جي مخصوص بصري انداز جو اهم حصو هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kung |first=Michelle |title=&quot;Green Porno&quot; Creator Isabella Rossellini on Animal Sex, Crazed Fans and Web Entertainment |journal=[[وال اسٽريٽ جرنل]] |series=Retrieved 2009-11-06 }}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[ثقافت ۾ آرٿروپوڊ]]
* [[پکين جا انساني استعمال]]
* [[ٻوٽن جا انساني استعمال]]
* [[ڏاکڻي آفريڪا ۾ انسانن ۽ جيتن جا لاڳاپا]]
* [[اخلاقيات ۾ جيت]]
* [[جيت گڏ ڪرڻ]]

==حوالا==</text>
      <sha1>ioplfcwcdpkkxv69mnly1rsm52231b3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ سور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103028</id>
    <revision>
      <id>413473</id>
      <timestamp>2026-09-19T14:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي امڪان بابت سائنسي اڀياس}} [[Image:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg|thumb|right|[[موناڪ پوپٽ]] (''Danaus plexippus'') جو سنڍو]]  [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] [[سور]] محسوس ڪري سگهن ٿا يا نه، اهو سائنسي تحقيق ۽ بح...</comment>
      <origin>413473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26399" sha1="ksp004j127gn5o2c5ekya0d2x5qwiod" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي امڪان بابت سائنسي اڀياس}}
[[Image:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg|thumb|right|[[موناڪ پوپٽ]] (''Danaus plexippus'') جو سنڍو]]

[[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] [[سور]] محسوس ڪري سگهن ٿا يا نه، اهو سائنسي تحقيق ۽ بحث جو موضوع آهي. سور جون ڪيتريون ئي وصفون ڏنيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻين ۾ ٻه بنيادي جزا شامل آهن. پهريون [[نوسيسيپشن]] آهي، يعني نقصانڪار يا امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت، جيڪا اهڙو [[اضطراري عمل]] پيدا ڪري ٿي، جنهن سان جانور يا ان جي جسم جو متاثر حصو تحريڪ جي ذريعي کان پري ٿي وڃي ٿو. نوسيسيپشن جو وجود پاڻمرادو ڪنهن اڻ وڻندڙ داخلي يا شعوري احساس جي موجودگي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اضطراري عمل به ٿي سگهي ٿو. ٻيو جزو خود ”سور“ يا [[تڪليف]] جو تجربو آهي، يعني نوسيسيپشن سان لاڳاپيل تجربي جي داخلي ۽ [[جذبو|جذباتي]] تشريح.

سور هڪ داخلي تجربو هجڻ سبب [[جانورن ۾ سور|ٻين جانورن]]، توڙي ٻين انسانن ۾، سڌيءَ طرح ماپي نٿو سگهجي؛ ممڪن طور سور ڏيندڙ تحريڪن جي جوابن کي ماپي سگهجي ٿو، پر خود تجربي کي سڌيءَ طرح ماپڻ ممڪن ناهي. ٻين نوعن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ سائنسدان اعصابي، جسماني ۽ رويي بابت مختلف شاهديون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[قياس ذريعي دليل]] پڻ شامل آهي. هن طريقي موجب جيڪڏهن ڪنهن غير انساني جانور جا نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل انسانن سان مشابهت رکن ٿا ته ان مان هڪجهڙي تجربي جي امڪان بابت دليل ڏئي سگهجي ٿو، پر اهڙي قياس جون حدون پڻ آهن. مثال طور، جيڪڏهن [[عام چمپانزي]] جي آڱر ۾ سئي لڳڻ تي اهو تيزيءَ سان هٿ پري ڪري ٿو ته اهڙي ردعمل کي انسانن جي سور واري ردعمل سان ڀيٽي سگهجي ٿو. ساڳئي وقت اهو سوال پڻ اٿاريو ويو آهي ته جيڪڏهن [[ڪاڪروچ]] سئي لڳڻ کان پوءِ تڙپي ٿو ته ان ردعمل مان سور جي داخلي تجربي بابت ڪيتري حد تائين نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;&gt;Sherwin, C.M., (2001). Can invertebrates suffer? Or, how robust is argument-by-analogy? Animal Welfare, 10 (supplement): S103-S118&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور بابت تحقيق ۾ قياس تي ٻڌل اهڙو طريقو ٻين محققن پڻ استعمال ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | year = 2011 | title = Pain and suffering in invertebrates? | url = http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf | journal = Institute of Laboratory Animal Resources Journal | volume = 52 | issue = 2 | pages = 175–84 | doi = 10.1093/ilar.52.2.175 | pmid = 21709310 | access-date = 2011-10-10 | archive-date = 2012-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120407023813/http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپشن جي صلاحيت [[قدرتي چونڊ]] جي اثر هيٺ رهي آهي ۽ اها جاندار کي وڌيڪ جسماني نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. جيتوڻيڪ ان بنياد تي نوسيسيپشن جي وڏي پيماني تي موجود هجڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، پر ان جا طريقا ۽ مخصوص تحريڪن ڏانهن حساسيت مختلف نوعن ۾ مختلف ٿين ٿا. مثال طور، [[ڪيپسائيسن]] نالي ڪيميائي مادو کير ڏيندڙ جانورن تي تجربن ۾ عام طور نقصانڪار تحريڪ طور استعمال ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به ''[[Heterocephalus glaber]]''، آفريڪي اگهاڙو مول-چوهو، هڪ غيرمعمولي ڪتريندڙ جانور{{#tag:ref|ڪتريندڙ جانور کير ڏيندڙ جانورن جو هڪ [[حياتياتي مرتبو|حياتياتي آرڊر]] آهن.|group=Note}} آهي، جيڪو ڪيپسائيسن ڏانهن سور سان لاڳاپيل ڪيترائي عام رويي وارا ردعمل نٿو ڏيکاري. مثال طور، پکين تي ڪيپسائيسن جو ساڳيو اثر نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[ٽي آر پي وي 1|ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين]] ان ڏانهن جواب نٿا ڏين،&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tewksbury JJ, Nabhan GP | title = Seed dispersal. Directed deterrence by capsaicin in chilies | journal = Nature | volume = 412 | issue = 6845 | pages = 403–404 | date = July 2001 | pmid = 11473305 | doi = 10.1038/35086653 | bibcode = 2001Natur.412..403T | s2cid = 4389051 }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته آفريڪي اگهاڙي مول-چوهي ۾، کير ڏيندڙ جانور هجڻ ۽ ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين رکڻ باوجود، چمڙي جي حسي ريشن ۾ [[سبسٽنس پي]] جهڙا سور سان لاڳاپيل [[نيوروپيپٽائڊ]] موجود ناهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Park | first1 = T.J. | last2 = Lu | first2 = Y. | last3 = Jüttner | first3 = R. |display-authors=etal  | year = 2008 | title = Selective inflammatory pain insensitivity in the African Naked Mole-Rat (''Heterocephalus glaber'') | journal = PLOS Biology | volume = 6 | issue = 1| article-number = e13 | doi=10.1371/journal.pbio.0060013| pmid = 18232734 | pmc = 2214810 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح ڪيپسائيسن ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نوسيسيپٽر]] کي متحرڪ ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;/&gt; پر ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]''، يعني عام ميون جي مک، لاءِ اهو نقصانڪار تحريڪ طور ساڳيو اثر نٿو ڏيکاري.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Al-Anzi | first1 = B. | last2 = Tracey | first2 = W.D. Jr. | last3 = Benzer | first3 = S. | year = 2006 | title = Response of Drosophila to wasabi is mediated by painless, the fly homolog of mammalian TRPA1/ANKTM1 | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 10| pages = 1034–1040 | doi=10.1016/j.cub.2006.04.002| pmid = 16647259 | s2cid = 16871959 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

سور محسوس ڪرڻ جي امڪاني صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ تحقيق ۾ هيٺيان معيار استعمال ڪيا ويا آهن:&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt;
# مناسب اعصابي سرشتو ۽ رسيپٽر هجڻ
# نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ جسماني تبديليون ظاهر ٿيڻ
# حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ڪرڻ، جن ۾ متاثر حصي جو گهٽ استعمال، منڊڪائڻ، مهٽڻ، متاثر حصي کي سنڀالي رکڻ يا [[آٽوٽومي|جسم جو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ]] شامل ٿي سگهن ٿا
# اوپيئڊ رسيپٽر هجڻ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن يا مقامي بيهوشي ڏيندڙ مادن کان پوءِ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل ۾ گهٽتائي اچڻ
# نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ ۽ ٻين تحريڪي ضرورتن جي وچ ۾ چونڊ يا مٽاسٽا ڏيکارڻ
# بچاءَ وارو سکيا وارو رويو ڏيکارڻ
# نسبتاً پيچيده ادراڪي صلاحيتون ظاهر ڪرڻ

== مناسب اعصابي سرشتو ==

=== مرڪزي اعصابي سرشتو ===
دماغ جي جسامت لازمي طور ان جي فعلي پيچيدگيءَ جي برابر نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Chittka | first1 = L. | last2 = Niven | first2 = J. | year = 2009 | title = Are Bigger Brains Better? | journal = Current Biology | volume = 19 | issue = 21| pages = R995–R1008 | doi = 10.1016/j.cub.2009.08.023 | pmid = 19922859 | s2cid = 7247082 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، جسماني وزن جي نسبت سان [[سيفالوپوڊ]] جو دماغ ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ جي جسامت واري حد ۾ اچي ٿو؛ اهو پکين ۽ کير ڏيندڙ جانورن کان ننڍو، پر گهڻين مڇين جي دماغ جيترو يا ان کان وڏو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html |title=Cephalopod brain size |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118054842/http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Packard | first1 = A | title = Cephalopods and Fish: The Limits of Convergence | year = 1972 | journal = Biological Reviews | volume = 47 | issue = 2| pages = 241–307 [266–7] | doi=10.1111/j.1469-185x.1972.tb00975.x| s2cid = 85088231 }}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
| width = 50%em
| align = center
| quote = [[چارلس ڊارون]] ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي دماغ جي جسامت ۽ پيچيدگيءَ جي لاڳاپي بابت لکيو: {{quote|اهو يقيني آهي ته اعصابي مادي جي انتهائي ننڍڙي مطلق مقدار سان به غيرمعمولي سرگرمي ممڪن ٿي سگهي ٿي؛ مثال طور، ڪولين جون حيرت انگيز طور گهڻ رخي جبلتون، ذهني صلاحيتون ۽ لاڙا مشهور آهن، تنهن هوندي به انهن جا دماغي گينگليا هڪ ننڍڙي سئيءَ جي مٿي جي چوٿين حصي جيترا به وڏا ناهن. هن لحاظ کان ڏٺو وڃي ته ڪوليءَ جو دماغ دنيا ۾ مادي جي سڀ کان حيرت انگيز ذرڙن مان هڪ آهي، شايد انسان جي دماغ کان به وڌيڪ.&lt;ref&gt;Darwin, C., (1871). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (London: John Murray).&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:Spider internal anatomy-en.svg|thumb|right|ڪوريئڙي جي اندروني بناوت، جنهن ۾ مرڪزي اعصابي سرشتو نيري رنگ ۾ ڏيکاريل آهي]]
[[اعصابي سرشتو#تقابلي بناوت ۽ ارتقا|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا اعصابي سرشتا]] ڪرنگهي وارن جانورن جي اعصابي سرشتن کان گهڻو مختلف آهن. انهيءَ فرق کي ڪڏهن ڪڏهن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور جي تجربي جي امڪان خلاف دليل طور پيش ڪيو ويو آهي. انسانن ۾ دماغ جو [[نيوڪارٽيڪس]] سور جي تجربي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ۽ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته جنهن نوع ۾ اها بناوت موجود نه هجي، اها سور محسوس ڪرڻ جي قابل نه هوندي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Rose | first1 = J.D. | year = 2002 | title = The neurobehavioral nature of fishes and the question of awareness and pain | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 10 | pages = 1–38 | doi=10.1080/20026491051668| s2cid = 16220451 }}&lt;/ref&gt; ٻئي طرف، اهو به ممڪن سمجهيو ويو آهي ته ٻين جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل عمل مختلف اعصابي بناوتن وسيلي ٿين، جيئن مثال طور ڊيڪاپوڊ [[ڪرسٽيشين]] انسان جهڙو [[بصري ڪارٽيڪس]] نه رکڻ باوجود ڏسڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Appel | first2 = M. | year = 2009 | title = Pain experience in hermit crabs? | journal = Animal Behaviour | volume = 77 | issue = 5| pages = 1243–1246 | doi=10.1016/j.anbehav.2009.01.028| s2cid = 53197401 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Octopus shell.jpg|thumb|right|آڪٽوپس ''[[ايمفيوڪٽوپس مارجيناٽس]]'']]
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ٻه گروهه خاص طور پيچيده دماغ رکن ٿا: [[آرٿروپوڊ]] ([[جيت#اعصابي سرشتو|جيت]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[ارڪنڊ]] ۽ ٻيا) ۽ جديد سيفالوپوڊ ([[آڪٽوپس]]، [[اسڪويڊ]]، [[ڪٽل فش]]) توڙي ٻيا [[مولسڪ]].&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Butler | first1 = A.B. | year = 2000 | title = Chordate evolution and the origin of Craniates: An old brain in a new head | journal = Anatomical Record | volume = 261 | issue = 3| pages = 111–125 | pmid = 10867629 | doi=10.1002/1097-0185(20000615)261:3&lt;111::aid-ar6&gt;3.0.co;2-f| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; آرٿروپوڊن ۽ سيفالوپوڊن جا دماغ جسم ۾ پکڙيل ٻن متوازي اعصابي تارن سان ڳنڍيل هوندا آهن. آرٿروپوڊن ۾ ٽن حصن وارو مرڪزي دماغ ۽ بصري معلومات جي عملڪاري لاءِ هر اک جي پويان وڏا [[بصري لوب]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;/&gt; جديد سيفالوپوڊن جا دماغ خاص طور گهڻو ترقي يافته آهن ۽ انهن جي پيچيدگي ڪجهه ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ سان ڀيٽي وئي آهي {{xref|(ڏسو: [[دماغ#ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو دماغ]])}}. تحقيق مان اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[هم رخ ارتقا]] جي عمل انهن جانورن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان ڪجهه مشابهت رکندڙ اعصابي تنظيم ۽ سرگرميءَ تي دارومدار رکندڙ ڊگهي مدي واري [[سينيپٽڪ پلاسٽيسيٽي]] جي چونڊ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Hochner | first1 = B. | last2 = Shomrat | first2 = T. | last3 = Graziano | first3 = F. | year = 2006 | title = The Octopus: a model for a comparative analysis of the evolution of learning and memory mechanisms | journal = The Biological Bulletin| volume = 210 | issue = 3| pages = 308–317 | doi=10.2307/4134567| pmid = 16801504 | jstor = 4134567 | s2cid = 15274048 }}&lt;/ref&gt; سيفالوپوڊن جو مرڪزي اعصابي سرشتو ڪجهه اهم [[اليڪٽروفزيالاجي|اليڪٽروفزيالاجيڪل]] ۽ [[نيورواناٽومي|نيورواناٽوميڪل]] خاصيتن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان مشابهت رکي ٿو، جيڪا ٻين ڪيترن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي گروهن ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wollesen | first1 = T. | last2 = Loesel | first2 = R. | last3 = Wanninger | first3 = A. | year = 2009 | title = Pygmy squids and giant brains: mapping the complex cephalopod CNS by phalloidin staining of vibratome sections and whole-mount preparations | journal = Journal of Neuroscience Methods | volume = 179 | issue = 1| pages = 63–67 | doi=10.1016/j.jneumeth.2009.01.021| pmid = 19428513 | s2cid = 24936072 }}&lt;/ref&gt;

=== نوسيسيپٽر ===
{{Main|نوسيسيپٽر}}
[[File:Svømmende blodigle.JPG|thumb|left|upright=0.86|طبي ڄؤر، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'']]
[[نوسيسيپٽر]] اهڙا [[حسي رسيپٽر]] آهن، جيڪي امڪاني طور جسماني نقصان پهچائيندڙ تحريڪن ڏانهن جواب ڏئي اعصابي سگنل موڪلين ٿا. جيتوڻيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ انهن [[نيورون]] جا رستا ۽ مرڪزي اعصابي سرشتي سان لاڳاپا کير ڏيندڙ جانورن جي نوسيسيپٽرن کان مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن جا نوسيسيپٽيو نيورون اڪثر اهڙين تحريڪن ڏانهن جواب ڏين ٿا، جيڪي کير ڏيندڙ جانورن ۾ به نوسيسيپشن پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ وڌيڪ گرمي پد (40{{Nbsp}}°C يا وڌيڪ)، گهٽ پي ايڇ، ڪيپسائيسن ۽ بافتن کي نقصان. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جنهن ۾ نوسيسيپٽيو خاني جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو. اهو [[اينيليڊا]] جي مخصوص ٽڪرن واري جسماني بناوت رکي ٿو ۽ هر ٽڪري ۾ هڪ گينگليون هوندو آهي، جنهن ۾ ٽي (ڇهاءُ)، پي (دٻاءُ) ۽ اين (نقصانڪار تحريڪ) خانا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nicholls | first1 = J.G. | last2 = Baylor | first2 = D.A. | year = 1968 | title = Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 31 | issue = 5| pages = 740–756 | doi=10.1152/jn.1968.31.5.740| pmid = 5711143 }}&lt;/ref&gt; ڄؤر جي نيورونن جي مشيني، ڪيميائي ۽ حرارتي تحريڪن ڏانهن جوابن بابت بعد وارن اڀياسن ۾ انهن خاصيتن کي کير ڏيندڙ جانورن جي گهڻ-نموني نوسيسيپٽرن سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pastor | first1 = J. | last2 = Soria | first2 = B. | last3 = Belmonte | first3 = C. | year = 1996 | title = Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 75 | issue = 6| pages = 2268–2279 | doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268| pmid = 8793740 | s2cid = 17349057 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Sea hare2, Aplysia dactylomela, 12 04 2009 2-00pm.jpg|thumb|right|200px|هڪ سامونڊي خرگوش]]
سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا]]'' ۾ نوسيسيپٽرن کي استعمال ڪندي سکيا ۽ يادگيريءَ بابت ڪيترائي اڀياس ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Byrne | first1 = J.H. | last2 = Castellucci | first2 = V.F. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 1978 | title = Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 41 | issue = 2| pages = 418–431 | doi=10.1152/jn.1978.41.2.418| pmid = 650275 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Castellucci | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi=10.1126/science.167.3926.1745| pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = T.M. | last2 = Jacobson | first2 = D.A. | last3 = Counsell | first3 = A.N. |display-authors=etal  | year = 2011 | title = Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 95 | issue = 3| pages = 248–259 | doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016| pmid = 21144906 | s2cid = 25469887 }}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترن اڀياسن جو ڌيان [[سائفن]] کي اعصاب فراهم ڪندڙ مشيني-حسي نيورونن تي رهيو آهي، جن جا خلوي جسم پيٽ واري [[گينگليون]] ۾ واقع آهن. انهن ايل اي خاني ۾ دٻاءُ وڌڻ سان خارج ٿيندڙ اعصابي سگنلن جي شرح وڌي ٿي ۽ بافتن کي نقصان پهچائيندڙ چيڀاٽڻ يا ڦاڙڻ واري تحريڪ تي سڀ کان وڌيڪ سرگرمي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. انهيءَ ڪري اهي نوسيسيپٽرن جي مڃيل فعلي وصفن سان ٺهڪن ٿا. انهن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي [[اي ڊيلٽا ريشو|اي ڊيلٽا نوسيسيپٽرن]] سان پڻ ڪجهه مشابهتون آهن، جن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] شامل آهي. سائفن کي چهنڊڙي پائڻ يا سئي هڻڻ سان ايل اي خانن جي سرگرم ٿيڻ جي حد گهٽجي وئي ۽ خلوي جسم جي تحريڪ پذيري وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Illich | first1 = P.A | last2 = Walters | first2 = E.T. | year = 1997 | title = Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 17 | issue = 1 | pages = 459–469 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 | pmid = 8987770 | pmc = 6793714 }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپٽر ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ [[اينيليڊ]]، [[مولسڪ]]، [[نيميٽوڊ]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisemann | first1 = C.H. | last2 = Jorgensen | first2 = W.K. | last3 = Merritt | first3 = D.J. | last4 = Rice | first4 = M.J. | last5 = Cribb | first5 = B.W. | last6 = Webb | first6 = P.D. | last7 = Zalucki | first7 = M.P. | year = 1984 | title = Do insects feel pain? — A biological view | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 40 | issue = 2| pages = 1420–1423 | doi = 10.1007/BF01963580 | s2cid = 3071 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = St John | first1 = Smith | last2 = Lewin | first2 = G.R. | year = 2009 | title = Nociceptors: a phylogenetic view | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 195 | issue = 12| pages = 1089–1106 | doi = 10.1007/s00359-009-0482-z | pmid = 19830434 | pmc = 2780683 }}&lt;/ref&gt;

== جسماني تبديليون ==
ڪرنگهي وارن جانورن ۾ امڪاني طور سور ڏيندڙ تحريڪون عام طور ڪيترين خودڪار جسماني تبديلين سان لاڳاپيل هونديون آهن، جن ۾ [[دل جي تيز ڌڙڪڻ]]، [[اک جي ماڻڪي جو ڦهلاءُ]]، [[پاخانو ڪرڻ]]، رت جي گئسن، جسماني رطوبتن ۽ [[اليڪٽرولائٽ]] جي توازن ۾ تبديليون، ۽ رت جي وهڪري، ساهه کڻڻ جي نمونن ۽ [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن]] اخراجن ۾ تبديليون شامل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Short | first1 = C.E. | year = 1998 | title = Fundamentals of pain perception in animals | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 59 | issue = 1–3| pages = 125–133 | doi = 10.1016/s0168-1591(98)00127-0 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Procambarus clarkii.jpg|thumb|left|ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'']]

خلوي سطح تي، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ زخم يا جسماني نقصان کان پوءِ [[رت جو خانو|هيموسائٽن]]، يعني دفاعي خانن، جي متاثر هنڌ ڏانهن منظم لڏپلاڻ ۽ گڏ ٿيڻ سان گڏ [[اعصابي لچڪ]] ۾ تبديليون ڏٺيون ويون آهن. اهڙن ڪجهه ردعملن جون مشابهتون جراحي عمل يا جسماني زخم کان پوءِ انسانن ۾ ڏٺل خلوي ۽ اعصابي ردعملن سان بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.1016/0300-9629(95)02130-2 | title=A simple systems approach to neural-immune communication | year=1996 | last1=Clatworthy | first1=Andrea L. | journal=Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology | volume=115 | issue=1 | pages=1–10 | pmid=8858835 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stefano | first1 = G.B. | last2 = Salzet | first2 = B. | last3 = Fricchione | first3 = G.L. | year = 1998 | title = Enkelytin and opioid peptide association in invertebrates and vertebrates: immune activation and pain | journal = Immunology Today | volume = 19 | issue = 6| pages = 265–268 | doi=10.1016/s0167-5699(98)01268-7| pmid = 9639991 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'' ۾ جارحاڻي مقابلي دوران چنبي جي [[آٽوٽومي|پاڻمرادو ڌار ٿيڻ]] کان پوءِ دل جي ڌڙڪن جي شرح گهٽجندي ڏٺي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Schapker | first1 = H. | last2 = Breithaupt | first2 = T. | last3 = Shuranova | first3 = Z. | last4 = Burmistrov | first4 = Y. | last5 = Cooper | first5 = R.L. | year = 2002 | title = Heart and ventilatory measures in crayfish during environmental disturbances and social interactions | journal = Comparative and Biochemical Physiology A | volume = 131 | issue = 2| pages = 397–407 | doi = 10.1016/s1095-6433(01)00492-5 | pmid = 11818228 }}&lt;/ref&gt;

نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسماني تبديلين کي رڪارڊ ڪرڻ رويي بابت مشاهدي سان گڏ اضافي شاهدي مهيا ڪري سگهي ٿو. بهرحال، اهڙين تبديلين جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جسماني ردعمل صرف سور جي داخلي تجربي سان مخصوص ناهن ۽ اهي ٻين نقصانڪار يا دٻاءُ پيدا ڪندڙ حالتن سبب به ٿي سگهن ٿا. مثال طور، ڪرسٽيشين ۾ دل ۽ ساهه کڻڻ جي سرگرمي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي، مختلف ڪيميائي مادن ۽ جارحاڻي مقابلي دوران جسماني سرگرمي ڏانهن به حساس هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;/&gt;</text>
      <sha1>ksp004j127gn5o2c5ekya0d2x5qwiod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413474</id>
      <parentid>413473</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T14:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58147" sha1="s7h2ue7ay755nsih85ayv6rttu4rvux" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي امڪان بابت سائنسي اڀياس}}
[[Image:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg|thumb|right|[[موناڪ پوپٽ]] (''Danaus plexippus'') جو سنڍو]]

[[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] [[سور]] محسوس ڪري سگهن ٿا يا نه، اهو سائنسي تحقيق ۽ بحث جو موضوع آهي. سور جون ڪيتريون ئي وصفون ڏنيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻين ۾ ٻه بنيادي جزا شامل آهن. پهريون [[نوسيسيپشن]] آهي، يعني نقصانڪار يا امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت، جيڪا اهڙو [[اضطراري عمل]] پيدا ڪري ٿي، جنهن سان جانور يا ان جي جسم جو متاثر حصو تحريڪ جي ذريعي کان پري ٿي وڃي ٿو. نوسيسيپشن جو وجود پاڻمرادو ڪنهن اڻ وڻندڙ داخلي يا شعوري احساس جي موجودگي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اضطراري عمل به ٿي سگهي ٿو. ٻيو جزو خود ”سور“ يا [[تڪليف]] جو تجربو آهي، يعني نوسيسيپشن سان لاڳاپيل تجربي جي داخلي ۽ [[جذبو|جذباتي]] تشريح.

سور هڪ داخلي تجربو هجڻ سبب [[جانورن ۾ سور|ٻين جانورن]]، توڙي ٻين انسانن ۾، سڌيءَ طرح ماپي نٿو سگهجي؛ ممڪن طور سور ڏيندڙ تحريڪن جي جوابن کي ماپي سگهجي ٿو، پر خود تجربي کي سڌيءَ طرح ماپڻ ممڪن ناهي. ٻين نوعن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ سائنسدان اعصابي، جسماني ۽ رويي بابت مختلف شاهديون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[قياس ذريعي دليل]] پڻ شامل آهي. هن طريقي موجب جيڪڏهن ڪنهن غير انساني جانور جا نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل انسانن سان مشابهت رکن ٿا ته ان مان هڪجهڙي تجربي جي امڪان بابت دليل ڏئي سگهجي ٿو، پر اهڙي قياس جون حدون پڻ آهن. مثال طور، جيڪڏهن [[عام چمپانزي]] جي آڱر ۾ سئي لڳڻ تي اهو تيزيءَ سان هٿ پري ڪري ٿو ته اهڙي ردعمل کي انسانن جي سور واري ردعمل سان ڀيٽي سگهجي ٿو. ساڳئي وقت اهو سوال پڻ اٿاريو ويو آهي ته جيڪڏهن [[ڪاڪروچ]] سئي لڳڻ کان پوءِ تڙپي ٿو ته ان ردعمل مان سور جي داخلي تجربي بابت ڪيتري حد تائين نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;&gt;Sherwin, C.M., (2001). Can invertebrates suffer? Or, how robust is argument-by-analogy? Animal Welfare, 10 (supplement): S103-S118&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور بابت تحقيق ۾ قياس تي ٻڌل اهڙو طريقو ٻين محققن پڻ استعمال ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | year = 2011 | title = Pain and suffering in invertebrates? | url = http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf | journal = Institute of Laboratory Animal Resources Journal | volume = 52 | issue = 2 | pages = 175–84 | doi = 10.1093/ilar.52.2.175 | pmid = 21709310 | access-date = 2011-10-10 | archive-date = 2012-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120407023813/http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپشن جي صلاحيت [[قدرتي چونڊ]] جي اثر هيٺ رهي آهي ۽ اها جاندار کي وڌيڪ جسماني نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. جيتوڻيڪ ان بنياد تي نوسيسيپشن جي وڏي پيماني تي موجود هجڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، پر ان جا طريقا ۽ مخصوص تحريڪن ڏانهن حساسيت مختلف نوعن ۾ مختلف ٿين ٿا. مثال طور، [[ڪيپسائيسن]] نالي ڪيميائي مادو کير ڏيندڙ جانورن تي تجربن ۾ عام طور نقصانڪار تحريڪ طور استعمال ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به ''[[Heterocephalus glaber]]''، آفريڪي اگهاڙو مول-چوهو، هڪ غيرمعمولي ڪتريندڙ جانور{{#tag:ref|ڪتريندڙ جانور کير ڏيندڙ جانورن جو هڪ [[حياتياتي مرتبو|حياتياتي آرڊر]] آهن.|group=Note}} آهي، جيڪو ڪيپسائيسن ڏانهن سور سان لاڳاپيل ڪيترائي عام رويي وارا ردعمل نٿو ڏيکاري. مثال طور، پکين تي ڪيپسائيسن جو ساڳيو اثر نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[ٽي آر پي وي 1|ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين]] ان ڏانهن جواب نٿا ڏين،&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tewksbury JJ, Nabhan GP | title = Seed dispersal. Directed deterrence by capsaicin in chilies | journal = Nature | volume = 412 | issue = 6845 | pages = 403–404 | date = July 2001 | pmid = 11473305 | doi = 10.1038/35086653 | bibcode = 2001Natur.412..403T | s2cid = 4389051 }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته آفريڪي اگهاڙي مول-چوهي ۾، کير ڏيندڙ جانور هجڻ ۽ ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين رکڻ باوجود، چمڙي جي حسي ريشن ۾ [[سبسٽنس پي]] جهڙا سور سان لاڳاپيل [[نيوروپيپٽائڊ]] موجود ناهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Park | first1 = T.J. | last2 = Lu | first2 = Y. | last3 = Jüttner | first3 = R. |display-authors=etal  | year = 2008 | title = Selective inflammatory pain insensitivity in the African Naked Mole-Rat (''Heterocephalus glaber'') | journal = PLOS Biology | volume = 6 | issue = 1| article-number = e13 | doi=10.1371/journal.pbio.0060013| pmid = 18232734 | pmc = 2214810 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح ڪيپسائيسن ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نوسيسيپٽر]] کي متحرڪ ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;/&gt; پر ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]''، يعني عام ميون جي مک، لاءِ اهو نقصانڪار تحريڪ طور ساڳيو اثر نٿو ڏيکاري.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Al-Anzi | first1 = B. | last2 = Tracey | first2 = W.D. Jr. | last3 = Benzer | first3 = S. | year = 2006 | title = Response of Drosophila to wasabi is mediated by painless, the fly homolog of mammalian TRPA1/ANKTM1 | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 10| pages = 1034–1040 | doi=10.1016/j.cub.2006.04.002| pmid = 16647259 | s2cid = 16871959 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

سور محسوس ڪرڻ جي امڪاني صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ تحقيق ۾ هيٺيان معيار استعمال ڪيا ويا آهن:&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt;
# مناسب اعصابي سرشتو ۽ رسيپٽر هجڻ
# نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ جسماني تبديليون ظاهر ٿيڻ
# حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ڪرڻ، جن ۾ متاثر حصي جو گهٽ استعمال، منڊڪائڻ، مهٽڻ، متاثر حصي کي سنڀالي رکڻ يا [[آٽوٽومي|جسم جو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ]] شامل ٿي سگهن ٿا
# اوپيئڊ رسيپٽر هجڻ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن يا مقامي بيهوشي ڏيندڙ مادن کان پوءِ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل ۾ گهٽتائي اچڻ
# نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ ۽ ٻين تحريڪي ضرورتن جي وچ ۾ چونڊ يا مٽاسٽا ڏيکارڻ
# بچاءَ وارو سکيا وارو رويو ڏيکارڻ
# نسبتاً پيچيده ادراڪي صلاحيتون ظاهر ڪرڻ

== مناسب اعصابي سرشتو ==

=== مرڪزي اعصابي سرشتو ===
دماغ جي جسامت لازمي طور ان جي فعلي پيچيدگيءَ جي برابر نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Chittka | first1 = L. | last2 = Niven | first2 = J. | year = 2009 | title = Are Bigger Brains Better? | journal = Current Biology | volume = 19 | issue = 21| pages = R995–R1008 | doi = 10.1016/j.cub.2009.08.023 | pmid = 19922859 | s2cid = 7247082 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، جسماني وزن جي نسبت سان [[سيفالوپوڊ]] جو دماغ ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ جي جسامت واري حد ۾ اچي ٿو؛ اهو پکين ۽ کير ڏيندڙ جانورن کان ننڍو، پر گهڻين مڇين جي دماغ جيترو يا ان کان وڏو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html |title=Cephalopod brain size |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118054842/http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Packard | first1 = A | title = Cephalopods and Fish: The Limits of Convergence | year = 1972 | journal = Biological Reviews | volume = 47 | issue = 2| pages = 241–307 [266–7] | doi=10.1111/j.1469-185x.1972.tb00975.x| s2cid = 85088231 }}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
| width = 50%em
| align = center
| quote = [[چارلس ڊارون]] ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي دماغ جي جسامت ۽ پيچيدگيءَ جي لاڳاپي بابت لکيو: {{quote|اهو يقيني آهي ته اعصابي مادي جي انتهائي ننڍڙي مطلق مقدار سان به غيرمعمولي سرگرمي ممڪن ٿي سگهي ٿي؛ مثال طور، ڪولين جون حيرت انگيز طور گهڻ رخي جبلتون، ذهني صلاحيتون ۽ لاڙا مشهور آهن، تنهن هوندي به انهن جا دماغي گينگليا هڪ ننڍڙي سئيءَ جي مٿي جي چوٿين حصي جيترا به وڏا ناهن. هن لحاظ کان ڏٺو وڃي ته ڪوليءَ جو دماغ دنيا ۾ مادي جي سڀ کان حيرت انگيز ذرڙن مان هڪ آهي، شايد انسان جي دماغ کان به وڌيڪ.&lt;ref&gt;Darwin, C., (1871). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (London: John Murray).&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:Spider internal anatomy-en.svg|thumb|right|ڪوريئڙي جي اندروني بناوت، جنهن ۾ مرڪزي اعصابي سرشتو نيري رنگ ۾ ڏيکاريل آهي]]
[[اعصابي سرشتو#تقابلي بناوت ۽ ارتقا|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا اعصابي سرشتا]] ڪرنگهي وارن جانورن جي اعصابي سرشتن کان گهڻو مختلف آهن. انهيءَ فرق کي ڪڏهن ڪڏهن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور جي تجربي جي امڪان خلاف دليل طور پيش ڪيو ويو آهي. انسانن ۾ دماغ جو [[نيوڪارٽيڪس]] سور جي تجربي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ۽ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته جنهن نوع ۾ اها بناوت موجود نه هجي، اها سور محسوس ڪرڻ جي قابل نه هوندي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Rose | first1 = J.D. | year = 2002 | title = The neurobehavioral nature of fishes and the question of awareness and pain | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 10 | pages = 1–38 | doi=10.1080/20026491051668| s2cid = 16220451 }}&lt;/ref&gt; ٻئي طرف، اهو به ممڪن سمجهيو ويو آهي ته ٻين جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل عمل مختلف اعصابي بناوتن وسيلي ٿين، جيئن مثال طور ڊيڪاپوڊ [[ڪرسٽيشين]] انسان جهڙو [[بصري ڪارٽيڪس]] نه رکڻ باوجود ڏسڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Appel | first2 = M. | year = 2009 | title = Pain experience in hermit crabs? | journal = Animal Behaviour | volume = 77 | issue = 5| pages = 1243–1246 | doi=10.1016/j.anbehav.2009.01.028| s2cid = 53197401 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Octopus shell.jpg|thumb|right|آڪٽوپس ''[[ايمفيوڪٽوپس مارجيناٽس]]'']]
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ٻه گروهه خاص طور پيچيده دماغ رکن ٿا: [[آرٿروپوڊ]] ([[جيت#اعصابي سرشتو|جيت]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[ارڪنڊ]] ۽ ٻيا) ۽ جديد سيفالوپوڊ ([[آڪٽوپس]]، [[اسڪويڊ]]، [[ڪٽل فش]]) توڙي ٻيا [[مولسڪ]].&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Butler | first1 = A.B. | year = 2000 | title = Chordate evolution and the origin of Craniates: An old brain in a new head | journal = Anatomical Record | volume = 261 | issue = 3| pages = 111–125 | pmid = 10867629 | doi=10.1002/1097-0185(20000615)261:3&lt;111::aid-ar6&gt;3.0.co;2-f| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; آرٿروپوڊن ۽ سيفالوپوڊن جا دماغ جسم ۾ پکڙيل ٻن متوازي اعصابي تارن سان ڳنڍيل هوندا آهن. آرٿروپوڊن ۾ ٽن حصن وارو مرڪزي دماغ ۽ بصري معلومات جي عملڪاري لاءِ هر اک جي پويان وڏا [[بصري لوب]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;/&gt; جديد سيفالوپوڊن جا دماغ خاص طور گهڻو ترقي يافته آهن ۽ انهن جي پيچيدگي ڪجهه ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ سان ڀيٽي وئي آهي {{xref|(ڏسو: [[دماغ#ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو دماغ]])}}. تحقيق مان اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[هم رخ ارتقا]] جي عمل انهن جانورن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان ڪجهه مشابهت رکندڙ اعصابي تنظيم ۽ سرگرميءَ تي دارومدار رکندڙ ڊگهي مدي واري [[سينيپٽڪ پلاسٽيسيٽي]] جي چونڊ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Hochner | first1 = B. | last2 = Shomrat | first2 = T. | last3 = Graziano | first3 = F. | year = 2006 | title = The Octopus: a model for a comparative analysis of the evolution of learning and memory mechanisms | journal = The Biological Bulletin| volume = 210 | issue = 3| pages = 308–317 | doi=10.2307/4134567| pmid = 16801504 | jstor = 4134567 | s2cid = 15274048 }}&lt;/ref&gt; سيفالوپوڊن جو مرڪزي اعصابي سرشتو ڪجهه اهم [[اليڪٽروفزيالاجي|اليڪٽروفزيالاجيڪل]] ۽ [[نيورواناٽومي|نيورواناٽوميڪل]] خاصيتن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان مشابهت رکي ٿو، جيڪا ٻين ڪيترن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي گروهن ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wollesen | first1 = T. | last2 = Loesel | first2 = R. | last3 = Wanninger | first3 = A. | year = 2009 | title = Pygmy squids and giant brains: mapping the complex cephalopod CNS by phalloidin staining of vibratome sections and whole-mount preparations | journal = Journal of Neuroscience Methods | volume = 179 | issue = 1| pages = 63–67 | doi=10.1016/j.jneumeth.2009.01.021| pmid = 19428513 | s2cid = 24936072 }}&lt;/ref&gt;

=== نوسيسيپٽر ===
{{Main|نوسيسيپٽر}}
[[File:Svømmende blodigle.JPG|thumb|left|upright=0.86|طبي ڄؤر، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'']]
[[نوسيسيپٽر]] اهڙا [[حسي رسيپٽر]] آهن، جيڪي امڪاني طور جسماني نقصان پهچائيندڙ تحريڪن ڏانهن جواب ڏئي اعصابي سگنل موڪلين ٿا. جيتوڻيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ انهن [[نيورون]] جا رستا ۽ مرڪزي اعصابي سرشتي سان لاڳاپا کير ڏيندڙ جانورن جي نوسيسيپٽرن کان مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن جا نوسيسيپٽيو نيورون اڪثر اهڙين تحريڪن ڏانهن جواب ڏين ٿا، جيڪي کير ڏيندڙ جانورن ۾ به نوسيسيپشن پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ وڌيڪ گرمي پد (40{{Nbsp}}°C يا وڌيڪ)، گهٽ پي ايڇ، ڪيپسائيسن ۽ بافتن کي نقصان. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جنهن ۾ نوسيسيپٽيو خاني جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو. اهو [[اينيليڊا]] جي مخصوص ٽڪرن واري جسماني بناوت رکي ٿو ۽ هر ٽڪري ۾ هڪ گينگليون هوندو آهي، جنهن ۾ ٽي (ڇهاءُ)، پي (دٻاءُ) ۽ اين (نقصانڪار تحريڪ) خانا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nicholls | first1 = J.G. | last2 = Baylor | first2 = D.A. | year = 1968 | title = Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 31 | issue = 5| pages = 740–756 | doi=10.1152/jn.1968.31.5.740| pmid = 5711143 }}&lt;/ref&gt; ڄؤر جي نيورونن جي مشيني، ڪيميائي ۽ حرارتي تحريڪن ڏانهن جوابن بابت بعد وارن اڀياسن ۾ انهن خاصيتن کي کير ڏيندڙ جانورن جي گهڻ-نموني نوسيسيپٽرن سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pastor | first1 = J. | last2 = Soria | first2 = B. | last3 = Belmonte | first3 = C. | year = 1996 | title = Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 75 | issue = 6| pages = 2268–2279 | doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268| pmid = 8793740 | s2cid = 17349057 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Sea hare2, Aplysia dactylomela, 12 04 2009 2-00pm.jpg|thumb|right|200px|هڪ سامونڊي خرگوش]]
سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا]]'' ۾ نوسيسيپٽرن کي استعمال ڪندي سکيا ۽ يادگيريءَ بابت ڪيترائي اڀياس ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Byrne | first1 = J.H. | last2 = Castellucci | first2 = V.F. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 1978 | title = Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 41 | issue = 2| pages = 418–431 | doi=10.1152/jn.1978.41.2.418| pmid = 650275 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Castellucci | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi=10.1126/science.167.3926.1745| pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = T.M. | last2 = Jacobson | first2 = D.A. | last3 = Counsell | first3 = A.N. |display-authors=etal  | year = 2011 | title = Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 95 | issue = 3| pages = 248–259 | doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016| pmid = 21144906 | s2cid = 25469887 }}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترن اڀياسن جو ڌيان [[سائفن]] کي اعصاب فراهم ڪندڙ مشيني-حسي نيورونن تي رهيو آهي، جن جا خلوي جسم پيٽ واري [[گينگليون]] ۾ واقع آهن. انهن ايل اي خاني ۾ دٻاءُ وڌڻ سان خارج ٿيندڙ اعصابي سگنلن جي شرح وڌي ٿي ۽ بافتن کي نقصان پهچائيندڙ چيڀاٽڻ يا ڦاڙڻ واري تحريڪ تي سڀ کان وڌيڪ سرگرمي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. انهيءَ ڪري اهي نوسيسيپٽرن جي مڃيل فعلي وصفن سان ٺهڪن ٿا. انهن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي [[اي ڊيلٽا ريشو|اي ڊيلٽا نوسيسيپٽرن]] سان پڻ ڪجهه مشابهتون آهن، جن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] شامل آهي. سائفن کي چهنڊڙي پائڻ يا سئي هڻڻ سان ايل اي خانن جي سرگرم ٿيڻ جي حد گهٽجي وئي ۽ خلوي جسم جي تحريڪ پذيري وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Illich | first1 = P.A | last2 = Walters | first2 = E.T. | year = 1997 | title = Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 17 | issue = 1 | pages = 459–469 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 | pmid = 8987770 | pmc = 6793714 }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپٽر ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ [[اينيليڊ]]، [[مولسڪ]]، [[نيميٽوڊ]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisemann | first1 = C.H. | last2 = Jorgensen | first2 = W.K. | last3 = Merritt | first3 = D.J. | last4 = Rice | first4 = M.J. | last5 = Cribb | first5 = B.W. | last6 = Webb | first6 = P.D. | last7 = Zalucki | first7 = M.P. | year = 1984 | title = Do insects feel pain? — A biological view | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 40 | issue = 2| pages = 1420–1423 | doi = 10.1007/BF01963580 | s2cid = 3071 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = St John | first1 = Smith | last2 = Lewin | first2 = G.R. | year = 2009 | title = Nociceptors: a phylogenetic view | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 195 | issue = 12| pages = 1089–1106 | doi = 10.1007/s00359-009-0482-z | pmid = 19830434 | pmc = 2780683 }}&lt;/ref&gt;

== جسماني تبديليون ==
ڪرنگهي وارن جانورن ۾ امڪاني طور سور ڏيندڙ تحريڪون عام طور ڪيترين خودڪار جسماني تبديلين سان لاڳاپيل هونديون آهن، جن ۾ [[دل جي تيز ڌڙڪڻ]]، [[اک جي ماڻڪي جو ڦهلاءُ]]، [[پاخانو ڪرڻ]]، رت جي گئسن، جسماني رطوبتن ۽ [[اليڪٽرولائٽ]] جي توازن ۾ تبديليون، ۽ رت جي وهڪري، ساهه کڻڻ جي نمونن ۽ [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن]] اخراجن ۾ تبديليون شامل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Short | first1 = C.E. | year = 1998 | title = Fundamentals of pain perception in animals | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 59 | issue = 1–3| pages = 125–133 | doi = 10.1016/s0168-1591(98)00127-0 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Procambarus clarkii.jpg|thumb|left|ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'']]

خلوي سطح تي، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ زخم يا جسماني نقصان کان پوءِ [[رت جو خانو|هيموسائٽن]]، يعني دفاعي خانن، جي متاثر هنڌ ڏانهن منظم لڏپلاڻ ۽ گڏ ٿيڻ سان گڏ [[اعصابي لچڪ]] ۾ تبديليون ڏٺيون ويون آهن. اهڙن ڪجهه ردعملن جون مشابهتون جراحي عمل يا جسماني زخم کان پوءِ انسانن ۾ ڏٺل خلوي ۽ اعصابي ردعملن سان بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.1016/0300-9629(95)02130-2 | title=A simple systems approach to neural-immune communication | year=1996 | last1=Clatworthy | first1=Andrea L. | journal=Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology | volume=115 | issue=1 | pages=1–10 | pmid=8858835 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stefano | first1 = G.B. | last2 = Salzet | first2 = B. | last3 = Fricchione | first3 = G.L. | year = 1998 | title = Enkelytin and opioid peptide association in invertebrates and vertebrates: immune activation and pain | journal = Immunology Today | volume = 19 | issue = 6| pages = 265–268 | doi=10.1016/s0167-5699(98)01268-7| pmid = 9639991 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'' ۾ جارحاڻي مقابلي دوران چنبي جي [[آٽوٽومي|پاڻمرادو ڌار ٿيڻ]] کان پوءِ دل جي ڌڙڪن جي شرح گهٽجندي ڏٺي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Schapker | first1 = H. | last2 = Breithaupt | first2 = T. | last3 = Shuranova | first3 = Z. | last4 = Burmistrov | first4 = Y. | last5 = Cooper | first5 = R.L. | year = 2002 | title = Heart and ventilatory measures in crayfish during environmental disturbances and social interactions | journal = Comparative and Biochemical Physiology A | volume = 131 | issue = 2| pages = 397–407 | doi = 10.1016/s1095-6433(01)00492-5 | pmid = 11818228 }}&lt;/ref&gt;

نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسماني تبديلين کي رڪارڊ ڪرڻ رويي بابت مشاهدي سان گڏ اضافي شاهدي مهيا ڪري سگهي ٿو. بهرحال، اهڙين تبديلين جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جسماني ردعمل صرف سور جي داخلي تجربي سان مخصوص ناهن ۽ اهي ٻين نقصانڪار يا دٻاءُ پيدا ڪندڙ حالتن سبب به ٿي سگهن ٿا. مثال طور، ڪرسٽيشين ۾ دل ۽ ساهه کڻڻ جي سرگرمي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي، مختلف ڪيميائي مادن ۽ جارحاڻي مقابلي دوران جسماني سرگرمي ڏانهن به حساس هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;/&gt;

== حفاظتي حرڪتي ردعمل ==
ڪرنگهي کان سواءِ جانور امڪاني طور نقصانڪار تحريڪن ڏانهن مختلف قسم جا حفاظتي ردعمل ڏيکارين ٿا. بهرحال، اهڙا ردعمل پاڻمرادو سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هڪ خلوي جاندار]] به، مثال طور، انتهائي گرمي پد کان بچڻ لاءِ ردعمل ڏيکاري سگهن ٿا. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي حفاظتي ردعمل [[دقيانوسي رويو|مقرر نموني وارا]] ۽ [[اضطراري عمل|اضطراري]] نظر اچن ٿا، جيڪي سور جي داخلي تجربي بدران نوسيسيپشن سان مطابقت رکي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، ڪجهه ردعمل وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن، خاص طور جڏهن نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ جو رويو ٻين تحريڪي ضرورتن سان مقابلي ۾ هجي (هيٺيون ڀاڱو ڏسو). اهڙي رويي کي ڪجهه محقق ڪرنگهي وارن جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل ردعمل سان مشابهت رکندڙ شاهدي سمجهن ٿا، جڏهن ته ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.

=== مشيني تحريڪ ===
{{Multiple image
| direction = horizontal
| align = top
| header = نقصانڪار مشيني تحريڪ کان بچڻ جا ردعمل ڏيکاريندڙ ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| width1 = 150
| image1 = Pseudoceros dimidiatus.jpg
| caption1 = چپٽو ڪيڙو ''[[سيوڊوسيروس ڊيميڊياٽس]]''
| width2 = 192
| image2 = Fruit fly larva 01.jpg
| caption2 = ''[[ڊروسوفيلا]]'' جو سنڍو
| width3 = 150
| image3 = Aplysia_californica.jpg
| caption3 = سامونڊي خرگوش، ''[[اپليشيا]]''}}

چپٽو ڪيڙو ''Notoplana aticola'' پنهنجي جسم جي پوئين حصي ۾ سئي چڀڻ کان پوءِ رڳو سادي ڇڪجڻ واري اضطراري عمل بدران حرڪت ذريعي ڀڄڻ وارو رويو ڏيکاري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Koopowitz | first1 = H | year = 1973 | title = Primitive nervous systems. A sensory nerve-net in the polcald flatworm Notoplana acticola | journal = Biological Bulletin | volume = 145 | issue = 2| pages = 352–359 | doi=10.2307/1540045| jstor = 1540045 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8435 }}&lt;/ref&gt; ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' جي سنڍن کي جاچ واري اوزار سان ڇهڻ تي اهي ڪجهه دير بيهي تحريڪ کان پري ٿين ٿا؛ جڏهن ته وڌيڪ شديد مشيني تحريڪ تي اهي پيچدار نموني جسم ويڙهي ڦرڻ وارو وڌيڪ پيچيده ردعمل ڏيکارين ٿا، جنهن مان ردعمل جي شدت تحريڪ جي شدت موجب تبديل ٿيڻ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Tracey | first1 = W.D. Jr | last2 = Wilson | first2 = R.I. | last3 = Laurent | first3 = G. | last4 = Benzer | first4 = S. | year = 2003 | title = ''Painless'', a ''Drosophila'' gene essential for nociception | journal = Cell | volume = 113 | issue = 2| pages = 261–273 | doi=10.1016/s0092-8674(03)00272-1| pmid = 12705873 | s2cid = 1424315 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي [[سائفن]] تي هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ ڏيڻ سان اهو تيزيءَ سان سائفن کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kupfermann | first1 = I. | last2 = Kandel | first2 = E.R. | year = 1969 | title = Neuronal controls of a behavioral response mediated by abdominal ganglion of Aplysia | journal = Science | volume = 164 | issue = 3881| pages = 847–850 | doi=10.1126/science.164.3881.847| pmid = 5767790 | bibcode = 1969Sci...164..847K | s2cid = 24945274 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pinsker 1973&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pinsker | first1 = H.M. | last2 = Hening | first2 = W.A. | last3 = Carew | first3 = T.J. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1973 | title = Long-term sensitization of a defensive withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 182 | issue = 4116| pages = 1039–1042 | doi = 10.1126/science.182.4116.1039 | pmid = 4748675 | bibcode = 1973Sci...182.1039P | s2cid = 220082685 }}&lt;/ref&gt; هن ردعمل کي ڪڏهن غير ارادي اضطراري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي {{xref|(ڏسو: [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل]])}}؛ تنهن هوندي به، هن ردعمل سان لاڳاپيل سکيا جي پيچيدگي {{xref|(ڏسو: {{slink||سکيل بچاءُ}}، هيٺ)}} مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان کي رڳو سادي اضطراري عمل طور بيان ڪرڻ شايد مڪمل وضاحت نه هجي.

2001ع ۾ والٽرز ۽ ساٿين تمباڪو هارن ورم جي سنڍي (''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'') جي مشيني تحريڪ ڏانهن حفاظتي ردعملن بابت هڪ اڀياس شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Illich | first2 = P.A. | last3 = Weeks | first3 = J.C. | last4 = Lewin | first4 = M.R. | year = 2001 | title = Defensive responses of larval Manduca sexta and their sensitization by noxious stimuli in the laboratory and field | journal = Journal of Experimental Biology | volume = 204 | issue = Pt 3| pages = 457–69 | doi = 10.1242/jeb.204.3.457 | pmid = 11171298 }}&lt;/ref&gt; انهن ردعملن، خاص طور انهن جي لچڪداريءَ، ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي ڪجهه حفاظتي ڀڄڻ وارن ردعملن سان مشابهتون بيان ڪيون ويون.

{{Quote box
| width = 30em
| align = left
| quote = ''مينڊوڪا سيڪسٽا'' جي سنڍن ۾ حفاظتي رويي جا ڪيترائي نمونا بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي نقصانڪار مشيني تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] ڏيکارين ٿا. نمايان ردعمل تيزيءَ سان جسم موڙڻ آهي، جنهن سان مٿو پيٽ جي گهڻن ٽڪرن تي تيز چڀڻ يا چهنڊڙي پائڻ واري تحريڪ ڏانهن وڌي ٿو. ان وقت ڄاڙيون کلي سگهن ٿيون ۽ ڪڏهن کاڌو واپس ڪڍڻ به ٿئي ٿو. اهو ردعمل ننڍن حملي ڪندڙن کي هٽائڻ يا وڏن شڪارين کي ڇرڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو. ساڳيون تحريڪون جسم جي اڳين ٽڪرن تي ڏيڻ سان مٿو ڇڪجي پري ٿئي ٿو. [[اڳيون حصو|اڳين]] يا [[پوئين حصو (جسماني بناوت)|پوئين]] ٽڪرن تي نقصانڪار تحريڪ عارضي ڇڪجڻ پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن کان پوءِ تحريڪ جي ذريعي ڏانهن تيز حرڪت ٿئي ٿي؛ اهو عمل ممڪن طور حرڪت جي رفتار وڌائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. وڌيڪ شديد تحريڪون وڌيڪ تيز ۽ وڏا ردعمل پيدا ڪن ٿيون ۽ ڪڏهن تيز ڇڙواڳ حرڪتون به پيدا ٿين ٿيون، جن ۾ جسم بار بار هڪ پاسي کان ٻئي پاسي هلي ٿو ۽ اهي حرڪتون ڪنهن مخصوص هدف ڏانهن نه هونديون آهن. واضح جسماني زخم کان پوءِ اهڙن ردعملن جي پٺيان ڪڏهن جسم صاف ڪرڻ جهڙو رويو به ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;/&gt;
}}

[[File:Tobacco Hornworm 1.jpg|thumb|right|تمباڪو هارن ورم جو سنڍو، ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'']]

=== آٽوٽومي ===

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون 200 کان وڌيڪ نوعون [[آٽوٽومي]]، يعني پنهنجي جسم جو ڪو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ، کي بچاءَ يا حفاظتي رويي طور استعمال ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Bely | first1 = A.E. | last2 = Nyberg | first2 = K.G. | year = 2009 | title = Evolution of animal regeneration: re-emergence of a field | journal = Trends in Ecology &amp; Evolution | volume = 25 | issue = 3| pages = 161–170 | doi=10.1016/j.tree.2009.08.005| pmid = 19800144 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Fleming | first1 = P.A. | last2 = Muller | first2 = D. | last3 = Bateman | first3 = P.W. | year = 2007 | title = Leave it all behind: a taxonomic perspective of autotomy in invertebrates | journal = Biological Reviews | volume = 82 | issue = 3| pages = 481–510 | doi = 10.1111/j.1469-185X.2007.00020.x | pmid = 17624964 | s2cid = 20401676 }}&lt;/ref&gt; انهن ۾ شامل آهن:
* زميني [[سلگ]] (''[[پروفيسائون]]'')&lt;ref&gt;McDonnel, R.J., Paine, T.D. and Gormally, M.J., (2009). [http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx Slugs: A Guide to the Invasive and Native Fauna of California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704191903/http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx |date=2011-07-04 }}. 21 pp., {{ISBN|978-1-60107-564-2}}, page 9.&lt;/ref&gt;
* [[سامونڊي سِپون]] (''[[اوڪسينوئي پانامينسس]]'')&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lewin | first1 = R.A. | year = 1970 | title = Toxin secretion and tail autotomy by irritated ''Oxynoe panamensis'' (Opisthobranchiata: Sacoglossa) | journal = Pacific Science | volume = 24 | pages = 356–358 }}&lt;/ref&gt;
* [[جهينگور]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wilson | first1 = A.D.M. | last2 = Whattam | first2 = E.M. | last3 = Bennett | first3 = R. | display-authors = etal | year = 2010 | title = Behavioral correlations across activity, mating, exploration, aggression, and antipredator contexts in the European housecricket, Acheta domesticus | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 5| pages = 703–715 | doi = 10.1007/s00265-009-0888-1 | hdl = 10026.1/11461 | s2cid = 24157539 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪوريئڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stankowich | first1 = T | year = 2009 | title = When predators become prey: flight decisions in jumping spiders | journal = Behavioral Ecology | volume = 20 | issue = 2| pages = 318–327 | doi = 10.1093/beheco/arp004 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪيڪڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Booksmythe | first1 = I. | last2 = Milner | first2 = R.N.C. | last3 = Jennions | first3 = M.D. | display-authors = etal | year = 2010 | title = How do weaponless male fiddler crabs avoid aggression? | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 3| pages = 485–491 | doi = 10.1007/s00265-009-0864-9 | s2cid = 11590059 }}&lt;/ref&gt;
* [[لابسٽر]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;
* [[آڪٽوپس]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;

اهي جانور ڪجهه حالتن ۾ پنهنجي بقا لاءِ جسم جا عضوا ڌار ڪري سگهن ٿا. آٽوٽومي ڪيميائي، حرارتي ۽ برقي تحريڪن جي جواب ۾ ٿي سگهي ٿي، پر اها گهڻو ڪري شڪاري جي پڪڙ دوران مشيني تحريڪ سان لاڳاپيل هوندي آهي. آٽوٽومي ڀڄي بچڻ جا امڪان وڌائي سگهي ٿي يا جسم جي باقي حصي کي وڌيڪ نقصان کان بچائي سگهي ٿي، مثال طور ڏنگ لڳڻ کان پوءِ ڪنهن زهريلي ڪيميائي مادي جي ڦهلاءَ کي محدود ڪرڻ. جسم جو عضوو وڃائڻ جانور لاءِ اهم حياتياتي خرچ رکي سگهي ٿو. ڪجهه محققن اهڙي حالتن تي دارومدار رکندڙ ردعمل کي سادي نوسيسيپٽيو اضطراري عمل کان وڌيڪ پيچيده عمل جي شاهدي طور پيش ڪيو آهي؛ تنهن هوندي به، آٽوٽومي جو وجود پاڻمرادو شعوري سور جي تجربي کي ثابت نٿو ڪري.

=== حرارتي تحريڪ ===
گرم جاچ اوزار (»{{convert|42|C|F|disp=or}}) ''ڊروسوفيلا'' جي سنڍن ۾ پيچدار نموني ڦرڻ وارو بچاءَ جو ردعمل پيدا ڪري ٿو، جيڪو 0.4{{Nbsp}}سيڪنڊن اندر شروع ٿي سگهي ٿو؛ گرم نه ڪيل جاچ اوزار اهڙو ردعمل پيدا نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، ٿڌيون تحريڪون (≤14{{Nbsp}}°C يا 57.2{{Nbsp}}°F) بنيادي طور مٿي کان پڇ تائين سڄي جسم جي ٻنهي پاسن واري سُڪڙجڻ جو سبب بڻجن ٿيون. سنڍا مٿو يا پڇ به مٿي کڻي سگهن ٿا، پر گرمي پد گهٽجڻ سان اهي ردعمل نسبتاً گهٽ ڏٺا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Turner|first1=Heather N.|last2=Armengol|first2=Kevin|last3=Patel|first3=Atit A.|last4=Himmel|first4=Nathaniel J.|last5=Sullivan|first5=Luis|last6=Iyer|first6=Srividya Chandramouli|last7=Bhattacharya|first7=Surajit|last8=Iyer|first8=Eswar Prasad R.|last9=Landry|first9=Christian|year=2016|title=The TRP Channels Pkd2, NompC, and Trpm Act in Cold-Sensing Neurons to Mediate Unique Aversive Behaviors to Noxious Cold in Drosophila|journal=Current Biology|volume=26|issue=23|pages=3116–3128|doi=10.1016/j.cub.2016.09.038|issn=1879-0445|pmc=5140760|pmid=27818173}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Invertebrate Nociception|journal=Oxford Research Encyclopedia of Neuroscience|volume=1|last1=Himmel|first1=Nathaniel J.|last2=Patel|first2=Atit A.|last3=Cox|first3=Daniel N.|date=2017-03-29|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190264086.013.166|isbn=978-0-19-026408-6}}&lt;/ref&gt; زميني سِپون گرم سطح (»{{convert|40|C|F|disp=or}}) تي رکڻ کان پوءِ پنهنجي پکڙيل پير جو [[اڳيون حصو]] مٿي کڻي بچاءَ جو ردعمل ڏيکارين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Achaval | first1 = M. | last2 = Penha | first2 = M.A.P. | last3 = Swarowsky | first3 = A. |display-authors=etal  | year = 2005 | title = The terrestrial Gastropoda Megalobulimus abbreviatus as a useful model for nociceptive experiments. Effects of morphine and naloxone on thermal avoidance behavior | journal = Brazilian Journal of Medical and Biological Research | volume = 38 | issue = 1| pages = 73–80 | doi=10.1590/s0100-879x2005000100012| pmid = 15665992 | doi-access = free | hdl = 10183/21190 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kavaliers 1983&quot;/&gt; 2015ع جي هڪ اڀياس ۾ ڪري فش (''Procambarus clarkii'') وڌيڪ گرمي پد ڏانهن منفي ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته گهٽ گرمي پد ڏانهن ساڳيو ردعمل نه ڏٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Puri|first1=S.|last2=Faulkes|first2=Z.|title=Can crayfish take the heat? Procambarus clarkii show nociceptive behaviour to high temperature stimuli, but not low temperature or chemical stimuli|journal=Biology Open|date=2015|volume=4|issue=4|pages=441–448|doi=10.1242/bio.20149654|pmid=25819841|pmc=4400587}}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي تحريڪ ===
ڪرسٽيشين تي ڪيل تجربن ۾ تيزابن ڏانهن اهڙا ردعمل ڏٺا ويا آهن، جن کي نوسيسيپشن سان ۽، ڪجهه محققن موجب، سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |title=Discrimination between nociceptive reflexes and more complex responses consistent with pain in crustaceans. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190368 |doi=10.1098/rstb.2019.0368 |pmid=31544604 |pmc=6790375}}&lt;/ref&gt; جهينگو ''[[پيليمون ايليگنس]]'' جي اينٽينائن تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] جهڙا جلن پيدا ڪندڙ مادا لڳائڻ سان حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Barr 2008&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Laming | first2 = P. | last3 = Dick | first3 = J.T.A. | last4 = Elwood | first4 = R.W. | year = 2008 | title = Nociception or pain in a decapod crustacean? | journal = Animal Behaviour | volume = 75 | issue = 3| pages = 745–751 | doi=10.1016/j.anbehav.2007.07.004| s2cid = 53203416 }}&lt;/ref&gt; جهينگا خاص طور علاج ڪيل اينٽينائن کي صاف ڪن ٿا ۽ انهن کي ٽانڪي سان مهٽين ٿا. اهو ردعمل جسم جي متاثر هنڌ ڏانهن مخصوص آهي، پر ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح طئي نٿو ڪري سگهجي. ''[[ڪارسينس ميناس]]''، يعني عام ڪناري واري ڪيڪڙي، ۾ ايسيٽڪ تيزاب ڪيترين رويي وارين تبديلين سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ وات جي عضون جي حرڪت، چنبن سان مهٽڻ ۽ بند جاءِ مان نڪرڻ جون وڌيل ڪوششون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |last2=Dalton |first2=N |last3=Riddell |first3=G |title=Aversive responses by shore crabs to acetic acid but not to capsaicin. |journal=Behavioural Processes |date=July 2017 |volume=140 |pages=1–5 |doi=10.1016/j.beproc.2017.03.022 |pmid=28365460|s2cid=26125830 |url=https://pure.ulster.ac.uk/ws/files/77587472/Natasha_revision_March_27th_2017.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[Image:Waspstinger1658-2.jpg|thumb|upright=0.86|ڀنڀوري جو [[ڏنگ (عضوو)|ڏنگ]]، جنهن تي [[زهر]] جو ڦڙو موجود آهي]]

قدرتي حالتن ۾ ''[[آرگيوپي]]'' نسل جا ڄار ٺاهيندڙ ڪوريئڙا، جيڪڏهن سندن ٽنگ کي ڀنڀوري يا ماکيءَ جي مک ڏنگ هڻي، ته [[آٽوٽومي]] ذريعي ٽنگ ڌار ڪري سگهن ٿا. تجرباتي حالتن ۾ ڪوريئڙن جي ٽنگ ۾ ماکيءَ جي مک يا ڀنڀوري جو زهر داخل ڪرڻ کان پوءِ به اهڙو ردعمل ڏٺو ويو. ان جي ابتڙ، رڳو لوڻياٺي محلول جي انجيڪشن سان ٽنگ ڌار ڪرڻ تمام گهٽ ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته صرف جسماني سوراخ ٿيڻ يا رطوبت داخل ٿيڻ آٽوٽومي لاءِ ڪافي نه هئا. [[سيروٽونن]]، [[هسٽامين]]، [[فاسفوليپيس اي 2]] ۽ [[ميليٽن]] جهڙن زهريلي جزن، جيڪي انسانن ۾ انجيڪشن کان پوءِ سور سان لاڳاپيل آهن، جي استعمال کان پوءِ آٽوٽومي ڏٺي وئي؛ جڏهن ته انسانن ۾ سور سان لاڳاپيل نه سمجهيل ڪجهه زهريلي جزن سان اهو ردعمل نه ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisner | first1 = T. | last2 = Camazine | first2 = S. | year = 1983 | title = Spider leg autotomy induced by prey venom injection: an adaptive response to 'pain'? | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 11| pages = 3382–3385 | doi = 10.1073/pnas.80.11.3382 | bibcode = 1983PNAS...80.3382E | pmid = 16593325 | pmc = 394047 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; اهي نتيجا مخصوص ڪيميائي تحريڪن ڏانهن حفاظتي ردعمل ظاهر ڪن ٿا، پر انهن مان ڪوريئڙن جي داخلي تجربي جي نوعيت سڌيءَ طرح معلوم نٿي ٿئي.

''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' جا سنڍا تيزابن&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lopez-Bellido |first1=R |last2=Himmel |first2=NJ |last3=Gutstein |first3=HB |last4=Cox |first4=DN |last5=Galko |first5=MJ |title=An assay for chemical nociception in ''Drosophila'' larvae. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190282 |doi=10.1098/rstb.2019.0282 |pmid=31544619 |pmc=6790381}}&lt;/ref&gt; ۽ مينٿول&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Himmel |first1=NJ |last2=Letcher |first2=JM |last3=Sakurai |first3=A |last4=Gray |first4=TR |last5=Benson |first5=MN |last6=Cox |first6=DN |title=''Drosophila'' menthol sensitivity and the Precambrian origins of transient receptor potential-dependent chemosensation. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190369 |doi=10.1098/rstb.2019.0369 |pmid=31544603 |pmc=6790378}}&lt;/ref&gt; ڏانهن مخصوص نوسيسيپٽيو ڦرڻ وارو ردعمل ڏيکارين ٿا، جيڪو وڌيڪ گرمي ۽ مشيني نقصان ڏانهن ڏٺل رويي سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Walters |first1=ET |last2=Williams |first2=ACC |title=Evolution of mechanisms and behaviour important for pain. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190275 |doi=10.1098/rstb.2019.0275 |pmid=31544614 |pmc=6790384}}&lt;/ref&gt; اليڪٽروفيلڪ ڪيميائي مادو [[ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ]] سنڍن ۾ نوسيسيپٽيو حساسيت وڌائي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kaneko |first1=T |last2=Macara |first2=AM |last3=Li |first3=R |last4=Hu |first4=Y |last5=Iwasaki |first5=K |last6=Dunnings |first6=Z |last7=Firestone |first7=E |last8=Horvatic |first8=S |last9=Guntur |first9=A |last10=Shafer |first10=OT |last11=Yang |first11=CH |last12=Zhou |first12=J |last13=Ye |first13=B |title=Serotonergic Modulation Enables Pathway-Specific Plasticity in a Developing Sensory Circuit in Drosophila. |journal=Neuron |date=2 August 2017 |volume=95 |issue=3 |pages=623–638.e4 |doi=10.1016/j.neuron.2017.06.034 |pmid=28712652 |pmc=5555049}}&lt;/ref&gt; بالغ مکيون مينٿول،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abed-Vieillard |first1=D |last2=Cortot |first2=J |last3=Everaerts |first3=C |last4=Ferveur |first4=JF |title=Choice alters Drosophila oviposition site preference on menthol. |journal=Biology Open |date=15 January 2014 |volume=3 |issue=1 |pages=22–8 |doi=10.1242/bio.20136973 |pmid=24326184 |pmc=3892157}}&lt;/ref&gt; ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kang |first1=K |last2=Pulver |first2=SR |last3=Panzano |first3=VC |last4=Chang |first4=EC |last5=Griffith |first5=LC |last6=Theobald |first6=DL |last7=Garrity |first7=PA |title=Analysis of Drosophila TRPA1 reveals an ancient origin for human chemical nociception. |journal=Nature |date=25 March 2010 |volume=464 |issue=7288 |pages=597–600 |doi=10.1038/nature08848 |pmid=20237474 |pmc=2845738|bibcode=2010Natur.464..597K }}&lt;/ref&gt; [[ڪيپسائيسن]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Li |first1=Yaoxing |last2=Bai |first2=Peng |last3=Wei |first3=Longsheng |last4=Kang |first4=Ruxue |last5=Chen |first5=Lirong |last6=Zhang |first6=Mingliang |last7=Tan |first7=Eng King |last8=Liu |first8=Wei |title=Capsaicin Functions as Drosophila Ovipositional Repellent and Causes Intestinal Dysplasia |journal=Scientific Reports |date=December 2020 |volume=10 |issue=1 |page=9963 |doi=10.1038/s41598-020-66900-2|pmid=32561812 |pmc=7305228 |bibcode=2020NatSR..10.9963L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ ٻين ڪيترن ڪيميائي مادن کان بچاءَ وارو رويو ڏيکارين ٿيون؛ اهي مادا [[پروبوسس وڌائڻ واري اضطراري عمل]] ۽ آنا ڏيڻ جي جاءِ جي چونڊ تي به اثرانداز ٿي سگهن ٿا.

تيزاب نيميٽوڊ ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' ۽ طبي ڄؤر ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ۾ پڻ نوسيسيپٽرن کي متحرڪ ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pattison |first1=LA |last2=Callejo |first2=G |last3=St John Smith |first3=E |title=Evolution of acid nociception: ion channels and receptors for detecting acid. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190291 |doi=10.1098/rstb.2019.0291 |pmid=31544616 |pmc=6790391}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sambongi |first1=Y |last2=Takeda |first2=K |last3=Wakabayashi |first3=T |last4=Ueda |first4=I |last5=Wada |first5=Y |last6=Futai |first6=M |title=Caenorhabditis elegans senses protons through amphid chemosensory neurons: proton signals elicit avoidance behavior. |journal=NeuroReport |date=14 July 2000 |volume=11 |issue=10 |pages=2229–32 |doi=10.1097/00001756-200007140-00033 |pmid=10923676|s2cid=202208 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pastor |first1=J |last2=Soria |first2=B |last3=Belmonte |first3=C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion. |journal=Journal of Neurophysiology |date=June 1996 |volume=75 |issue=6 |pages=2268–79 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 |pmid=8793740}}&lt;/ref&gt;

=== برقي تحريڪ ===
سامونڊي سلگ ''Tritonia diomedia'' جي پلورل [[گينگليون]] ۾ ”ايس-سيل“ سڏجندڙ حسي خانن جو هڪ گروهه هوندو آهي، جن کي برقي جهٽڪي سان متحرڪ ڪرڻ تي جانور ڀڄڻ لاءِ ترڻ شروع ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;/&gt; ساڳيءَ طرح، [[مينٽس جهينگو]] ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' برقي جهٽڪي کان بچڻ لاءِ پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;Maldonado 1982&quot;/&gt; اهي ٻئي ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري نوعيت جا نظر اچن ٿا. ٻين اڀياسن ۾، بهرحال، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪجهه نوعن ۾ برقي تحريڪن ڏانهن حالتن موجب تبديل ٿيندڙ ردعمل پڻ ڏٺا ويا آهن.

نرم جسم سبب [[هرمٽ ڪيڪڙا]] حفاظت لاءِ سِپن تي ڀاڙين ٿا. جڏهن انهن کي سِپ اندر هلڪو برقي جهٽڪو ڏنو وڃي ٿو ته اهي ڪڏهن سِپ ڇڏي نڪري وڃن ٿا. اهو ردعمل، بهرحال، سِپ جي پسنديدگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو؛ وڌيڪ پسند ڪيل سِپ ڇڏڻ لاءِ نسبتاً وڌيڪ وولٽيج وارو جهٽڪو گهربل هوندو آهي. هن نتيجي کي سادي ۽ مقرر اضطراري ردعمل کان وڌيڪ لچڪدار رويي جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;/&gt;

''اپليشيا'' ۾ سکيا ۽ [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل|گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري اضطراري عمل]] بابت تجربن ۾، جڏهن به گل جي سُڪڙجڻ مقرر ڪيل حد کان گهٽ ٿيو ته سائفن تي برقي جهٽڪو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;/&gt; تجربن دوران ''اپليشيا'' گل کي مقرر حد کان وڌيڪ سُڪڙيل رکڻ سکيو. اهڙو نتيجو سکيا ۽ رويي جي تبديليءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي.

''ڊروسوفيلا'' کي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. 1974ع کان معلوم آهي&lt;ref&gt;Quinn, W.G., Harris, W.A. and Benzer, S., (1974). ''Proceedings of the National Academy of Sciences, USA'' 71: 708-712&lt;/ref&gt; ته انهن ميون جي مکين کي ڪنهن مخصوص بوءِ ۽ برقي جهٽڪي کي ترتيبوار گڏ پيش ڪري تربيت ڏئي سگهجي ٿي. اهڙي تربيت کان پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اها اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tempel | first1 = B.L. | last2 = Bovini | first2 = N. | last3 = Dawson | first3 = D.R. | last4 = Quinn | first4 = W.G. | year = 1983 | title = Reward learning in normal and mutant Drosophila | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 5| pages = 1482–1486 | doi = 10.1073/pnas.80.5.1482 | pmid = 6572401 | pmc = 393622 | bibcode = 1983PNAS...80.1482T | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tully | first1 = T. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1985 | title = Classical conditioning and retention in normal and mutant Drosophila melanogaster | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 157 | issue = 2| pages = 263–277 | doi=10.1007/bf01350033| pmid = 3939242 | s2cid = 13552261 }}&lt;/ref&gt; ساڳيو سکيل ردعمل هن نوع جي سنڍن ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Aceves-Pina | first1 = E.O. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1979 | title = Learning in normal and mutant Drosophila melanogastor larvae | journal = Science | volume = 206 | issue = 4414| pages = 93–96 | doi=10.1126/science.206.4414.93| pmid = 17812455 | s2cid = 40143706 }}&lt;/ref&gt;

هڪ اڀياس ۾&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Yarali | first1 = A. | last2 = Niewalda | first2 = T. | last3 = Chen | first3 = Y.C. | last4 = Tanimoto | first4 = H. | last5 = Duerrnagel | first5 = S. | last6 = Gerber | first6 = B. | year = 2008 | title = 'Pain relief' learning in fruit flies | journal = Animal Behaviour | volume = 76 | issue = 4| pages = 1173–1185 | doi=10.1016/j.anbehav.2008.05.025| s2cid = 53157310 }}&lt;/ref&gt; ''ڊروسوفيلا'' ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل ٻن مختلف قسم جي سکيل اڳڪٿي ڏٺي وئي. جيڪڏهن تربيت دوران بوءِ برقي جهٽڪي کان اڳ ڏني وئي ته پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪرڻ لڳيون. جڏهن ترتيب ابتڙ ڪئي وئي، يعني بوءِ برقي جهٽڪي ختم ٿيڻ کان پوءِ ڏني وئي، ته مکيون پوءِ ان بوءِ ڏانهن وڌڻ لڳيون. تحقيق ڪندڙن پوئين اثر کي ”راحت واري سکيا“ قرار ڏنو. هتي ”راحت“ محققن جو رويي بابت استعمال ڪيل اصطلاح آهي ۽ ان مان لازمي طور انسانن جهڙي داخلي راحت يا سور جي تجربي جو نتيجو نٿو نڪري.

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون ڪيتريون نوعون اهڙي شرطي تحريڪ کان پاسو ڪرڻ يا پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ سکي سگهن ٿيون، جيڪا اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪئي وئي هجي. شيرون&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;/&gt; پاران بيان ڪيل مثالن ۾ سِپون، ڄؤر، ماڪڙ، ماکيءَ جون مکيون ۽ مختلف سامونڊي مولسڪ شامل آهن.

ڪرنگهي وارن جانورن ۾ جيڪڏهن حفاظتي يا حرڪتي رويي جي تجربن دوران اهڙا ردعمل ڏٺا وڃن ته انهن کي اڪثر سور يا اڻ وڻندڙ حسي تجربي سان لاڳاپيل سکيا جي شاهدي طور تشريح ڪيو ويندو آهي. [[قياس ذريعي دليل]] تحت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مشابهت رکندڙ ردعمل کي به مشابهت رکندڙ داخلي تجربي جي امڪان جي حق ۾ دليل طور استعمال ڪيو ويو آهي. بهرحال، رويي جي مشابهت اڪيلي سر شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت ناهي؛ ان جي تشريح لاءِ اعصابي، جسماني، سکيا ۽ ٻين تجرباتي شاهدين کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي.</text>
      <sha1>s7h2ue7ay755nsih85ayv6rttu4rvux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413475</id>
      <parentid>413474</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T14:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78798" sha1="nfmol666rib0fnbcl01bx4elxap2hmp" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي امڪان بابت سائنسي اڀياس}}
[[Image:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg|thumb|right|[[موناڪ پوپٽ]] (''Danaus plexippus'') جو سنڍو]]

[[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] [[سور]] محسوس ڪري سگهن ٿا يا نه، اهو سائنسي تحقيق ۽ بحث جو موضوع آهي. سور جون ڪيتريون ئي وصفون ڏنيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻين ۾ ٻه بنيادي جزا شامل آهن. پهريون [[نوسيسيپشن]] آهي، يعني نقصانڪار يا امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت، جيڪا اهڙو [[اضطراري عمل]] پيدا ڪري ٿي، جنهن سان جانور يا ان جي جسم جو متاثر حصو تحريڪ جي ذريعي کان پري ٿي وڃي ٿو. نوسيسيپشن جو وجود پاڻمرادو ڪنهن اڻ وڻندڙ داخلي يا شعوري احساس جي موجودگي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اضطراري عمل به ٿي سگهي ٿو. ٻيو جزو خود ”سور“ يا [[تڪليف]] جو تجربو آهي، يعني نوسيسيپشن سان لاڳاپيل تجربي جي داخلي ۽ [[جذبو|جذباتي]] تشريح.

سور هڪ داخلي تجربو هجڻ سبب [[جانورن ۾ سور|ٻين جانورن]]، توڙي ٻين انسانن ۾، سڌيءَ طرح ماپي نٿو سگهجي؛ ممڪن طور سور ڏيندڙ تحريڪن جي جوابن کي ماپي سگهجي ٿو، پر خود تجربي کي سڌيءَ طرح ماپڻ ممڪن ناهي. ٻين نوعن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ سائنسدان اعصابي، جسماني ۽ رويي بابت مختلف شاهديون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[قياس ذريعي دليل]] پڻ شامل آهي. هن طريقي موجب جيڪڏهن ڪنهن غير انساني جانور جا نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل انسانن سان مشابهت رکن ٿا ته ان مان هڪجهڙي تجربي جي امڪان بابت دليل ڏئي سگهجي ٿو، پر اهڙي قياس جون حدون پڻ آهن. مثال طور، جيڪڏهن [[عام چمپانزي]] جي آڱر ۾ سئي لڳڻ تي اهو تيزيءَ سان هٿ پري ڪري ٿو ته اهڙي ردعمل کي انسانن جي سور واري ردعمل سان ڀيٽي سگهجي ٿو. ساڳئي وقت اهو سوال پڻ اٿاريو ويو آهي ته جيڪڏهن [[ڪاڪروچ]] سئي لڳڻ کان پوءِ تڙپي ٿو ته ان ردعمل مان سور جي داخلي تجربي بابت ڪيتري حد تائين نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;&gt;Sherwin, C.M., (2001). Can invertebrates suffer? Or, how robust is argument-by-analogy? Animal Welfare, 10 (supplement): S103-S118&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور بابت تحقيق ۾ قياس تي ٻڌل اهڙو طريقو ٻين محققن پڻ استعمال ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | year = 2011 | title = Pain and suffering in invertebrates? | url = http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf | journal = Institute of Laboratory Animal Resources Journal | volume = 52 | issue = 2 | pages = 175–84 | doi = 10.1093/ilar.52.2.175 | pmid = 21709310 | access-date = 2011-10-10 | archive-date = 2012-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120407023813/http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپشن جي صلاحيت [[قدرتي چونڊ]] جي اثر هيٺ رهي آهي ۽ اها جاندار کي وڌيڪ جسماني نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. جيتوڻيڪ ان بنياد تي نوسيسيپشن جي وڏي پيماني تي موجود هجڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، پر ان جا طريقا ۽ مخصوص تحريڪن ڏانهن حساسيت مختلف نوعن ۾ مختلف ٿين ٿا. مثال طور، [[ڪيپسائيسن]] نالي ڪيميائي مادو کير ڏيندڙ جانورن تي تجربن ۾ عام طور نقصانڪار تحريڪ طور استعمال ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به ''[[Heterocephalus glaber]]''، آفريڪي اگهاڙو مول-چوهو، هڪ غيرمعمولي ڪتريندڙ جانور{{#tag:ref|ڪتريندڙ جانور کير ڏيندڙ جانورن جو هڪ [[حياتياتي مرتبو|حياتياتي آرڊر]] آهن.|group=Note}} آهي، جيڪو ڪيپسائيسن ڏانهن سور سان لاڳاپيل ڪيترائي عام رويي وارا ردعمل نٿو ڏيکاري. مثال طور، پکين تي ڪيپسائيسن جو ساڳيو اثر نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[ٽي آر پي وي 1|ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين]] ان ڏانهن جواب نٿا ڏين،&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tewksbury JJ, Nabhan GP | title = Seed dispersal. Directed deterrence by capsaicin in chilies | journal = Nature | volume = 412 | issue = 6845 | pages = 403–404 | date = July 2001 | pmid = 11473305 | doi = 10.1038/35086653 | bibcode = 2001Natur.412..403T | s2cid = 4389051 }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته آفريڪي اگهاڙي مول-چوهي ۾، کير ڏيندڙ جانور هجڻ ۽ ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين رکڻ باوجود، چمڙي جي حسي ريشن ۾ [[سبسٽنس پي]] جهڙا سور سان لاڳاپيل [[نيوروپيپٽائڊ]] موجود ناهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Park | first1 = T.J. | last2 = Lu | first2 = Y. | last3 = Jüttner | first3 = R. |display-authors=etal  | year = 2008 | title = Selective inflammatory pain insensitivity in the African Naked Mole-Rat (''Heterocephalus glaber'') | journal = PLOS Biology | volume = 6 | issue = 1| article-number = e13 | doi=10.1371/journal.pbio.0060013| pmid = 18232734 | pmc = 2214810 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح ڪيپسائيسن ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نوسيسيپٽر]] کي متحرڪ ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;/&gt; پر ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]''، يعني عام ميون جي مک، لاءِ اهو نقصانڪار تحريڪ طور ساڳيو اثر نٿو ڏيکاري.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Al-Anzi | first1 = B. | last2 = Tracey | first2 = W.D. Jr. | last3 = Benzer | first3 = S. | year = 2006 | title = Response of Drosophila to wasabi is mediated by painless, the fly homolog of mammalian TRPA1/ANKTM1 | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 10| pages = 1034–1040 | doi=10.1016/j.cub.2006.04.002| pmid = 16647259 | s2cid = 16871959 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

سور محسوس ڪرڻ جي امڪاني صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ تحقيق ۾ هيٺيان معيار استعمال ڪيا ويا آهن:&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt;
# مناسب اعصابي سرشتو ۽ رسيپٽر هجڻ
# نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ جسماني تبديليون ظاهر ٿيڻ
# حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ڪرڻ، جن ۾ متاثر حصي جو گهٽ استعمال، منڊڪائڻ، مهٽڻ، متاثر حصي کي سنڀالي رکڻ يا [[آٽوٽومي|جسم جو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ]] شامل ٿي سگهن ٿا
# اوپيئڊ رسيپٽر هجڻ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن يا مقامي بيهوشي ڏيندڙ مادن کان پوءِ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل ۾ گهٽتائي اچڻ
# نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ ۽ ٻين تحريڪي ضرورتن جي وچ ۾ چونڊ يا مٽاسٽا ڏيکارڻ
# بچاءَ وارو سکيا وارو رويو ڏيکارڻ
# نسبتاً پيچيده ادراڪي صلاحيتون ظاهر ڪرڻ

== مناسب اعصابي سرشتو ==

=== مرڪزي اعصابي سرشتو ===
دماغ جي جسامت لازمي طور ان جي فعلي پيچيدگيءَ جي برابر نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Chittka | first1 = L. | last2 = Niven | first2 = J. | year = 2009 | title = Are Bigger Brains Better? | journal = Current Biology | volume = 19 | issue = 21| pages = R995–R1008 | doi = 10.1016/j.cub.2009.08.023 | pmid = 19922859 | s2cid = 7247082 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، جسماني وزن جي نسبت سان [[سيفالوپوڊ]] جو دماغ ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ جي جسامت واري حد ۾ اچي ٿو؛ اهو پکين ۽ کير ڏيندڙ جانورن کان ننڍو، پر گهڻين مڇين جي دماغ جيترو يا ان کان وڏو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html |title=Cephalopod brain size |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118054842/http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Packard | first1 = A | title = Cephalopods and Fish: The Limits of Convergence | year = 1972 | journal = Biological Reviews | volume = 47 | issue = 2| pages = 241–307 [266–7] | doi=10.1111/j.1469-185x.1972.tb00975.x| s2cid = 85088231 }}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
| width = 50%em
| align = center
| quote = [[چارلس ڊارون]] ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي دماغ جي جسامت ۽ پيچيدگيءَ جي لاڳاپي بابت لکيو: {{quote|اهو يقيني آهي ته اعصابي مادي جي انتهائي ننڍڙي مطلق مقدار سان به غيرمعمولي سرگرمي ممڪن ٿي سگهي ٿي؛ مثال طور، ڪولين جون حيرت انگيز طور گهڻ رخي جبلتون، ذهني صلاحيتون ۽ لاڙا مشهور آهن، تنهن هوندي به انهن جا دماغي گينگليا هڪ ننڍڙي سئيءَ جي مٿي جي چوٿين حصي جيترا به وڏا ناهن. هن لحاظ کان ڏٺو وڃي ته ڪوليءَ جو دماغ دنيا ۾ مادي جي سڀ کان حيرت انگيز ذرڙن مان هڪ آهي، شايد انسان جي دماغ کان به وڌيڪ.&lt;ref&gt;Darwin, C., (1871). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (London: John Murray).&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:Spider internal anatomy-en.svg|thumb|right|ڪوريئڙي جي اندروني بناوت، جنهن ۾ مرڪزي اعصابي سرشتو نيري رنگ ۾ ڏيکاريل آهي]]
[[اعصابي سرشتو#تقابلي بناوت ۽ ارتقا|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا اعصابي سرشتا]] ڪرنگهي وارن جانورن جي اعصابي سرشتن کان گهڻو مختلف آهن. انهيءَ فرق کي ڪڏهن ڪڏهن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور جي تجربي جي امڪان خلاف دليل طور پيش ڪيو ويو آهي. انسانن ۾ دماغ جو [[نيوڪارٽيڪس]] سور جي تجربي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ۽ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته جنهن نوع ۾ اها بناوت موجود نه هجي، اها سور محسوس ڪرڻ جي قابل نه هوندي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Rose | first1 = J.D. | year = 2002 | title = The neurobehavioral nature of fishes and the question of awareness and pain | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 10 | pages = 1–38 | doi=10.1080/20026491051668| s2cid = 16220451 }}&lt;/ref&gt; ٻئي طرف، اهو به ممڪن سمجهيو ويو آهي ته ٻين جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل عمل مختلف اعصابي بناوتن وسيلي ٿين، جيئن مثال طور ڊيڪاپوڊ [[ڪرسٽيشين]] انسان جهڙو [[بصري ڪارٽيڪس]] نه رکڻ باوجود ڏسڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Appel | first2 = M. | year = 2009 | title = Pain experience in hermit crabs? | journal = Animal Behaviour | volume = 77 | issue = 5| pages = 1243–1246 | doi=10.1016/j.anbehav.2009.01.028| s2cid = 53197401 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Octopus shell.jpg|thumb|right|آڪٽوپس ''[[ايمفيوڪٽوپس مارجيناٽس]]'']]
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ٻه گروهه خاص طور پيچيده دماغ رکن ٿا: [[آرٿروپوڊ]] ([[جيت#اعصابي سرشتو|جيت]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[ارڪنڊ]] ۽ ٻيا) ۽ جديد سيفالوپوڊ ([[آڪٽوپس]]، [[اسڪويڊ]]، [[ڪٽل فش]]) توڙي ٻيا [[مولسڪ]].&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Butler | first1 = A.B. | year = 2000 | title = Chordate evolution and the origin of Craniates: An old brain in a new head | journal = Anatomical Record | volume = 261 | issue = 3| pages = 111–125 | pmid = 10867629 | doi=10.1002/1097-0185(20000615)261:3&lt;111::aid-ar6&gt;3.0.co;2-f| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; آرٿروپوڊن ۽ سيفالوپوڊن جا دماغ جسم ۾ پکڙيل ٻن متوازي اعصابي تارن سان ڳنڍيل هوندا آهن. آرٿروپوڊن ۾ ٽن حصن وارو مرڪزي دماغ ۽ بصري معلومات جي عملڪاري لاءِ هر اک جي پويان وڏا [[بصري لوب]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;/&gt; جديد سيفالوپوڊن جا دماغ خاص طور گهڻو ترقي يافته آهن ۽ انهن جي پيچيدگي ڪجهه ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ سان ڀيٽي وئي آهي {{xref|(ڏسو: [[دماغ#ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو دماغ]])}}. تحقيق مان اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[هم رخ ارتقا]] جي عمل انهن جانورن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان ڪجهه مشابهت رکندڙ اعصابي تنظيم ۽ سرگرميءَ تي دارومدار رکندڙ ڊگهي مدي واري [[سينيپٽڪ پلاسٽيسيٽي]] جي چونڊ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Hochner | first1 = B. | last2 = Shomrat | first2 = T. | last3 = Graziano | first3 = F. | year = 2006 | title = The Octopus: a model for a comparative analysis of the evolution of learning and memory mechanisms | journal = The Biological Bulletin| volume = 210 | issue = 3| pages = 308–317 | doi=10.2307/4134567| pmid = 16801504 | jstor = 4134567 | s2cid = 15274048 }}&lt;/ref&gt; سيفالوپوڊن جو مرڪزي اعصابي سرشتو ڪجهه اهم [[اليڪٽروفزيالاجي|اليڪٽروفزيالاجيڪل]] ۽ [[نيورواناٽومي|نيورواناٽوميڪل]] خاصيتن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان مشابهت رکي ٿو، جيڪا ٻين ڪيترن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي گروهن ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wollesen | first1 = T. | last2 = Loesel | first2 = R. | last3 = Wanninger | first3 = A. | year = 2009 | title = Pygmy squids and giant brains: mapping the complex cephalopod CNS by phalloidin staining of vibratome sections and whole-mount preparations | journal = Journal of Neuroscience Methods | volume = 179 | issue = 1| pages = 63–67 | doi=10.1016/j.jneumeth.2009.01.021| pmid = 19428513 | s2cid = 24936072 }}&lt;/ref&gt;

=== نوسيسيپٽر ===
{{Main|نوسيسيپٽر}}
[[File:Svømmende blodigle.JPG|thumb|left|upright=0.86|طبي ڄؤر، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'']]
[[نوسيسيپٽر]] اهڙا [[حسي رسيپٽر]] آهن، جيڪي امڪاني طور جسماني نقصان پهچائيندڙ تحريڪن ڏانهن جواب ڏئي اعصابي سگنل موڪلين ٿا. جيتوڻيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ انهن [[نيورون]] جا رستا ۽ مرڪزي اعصابي سرشتي سان لاڳاپا کير ڏيندڙ جانورن جي نوسيسيپٽرن کان مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن جا نوسيسيپٽيو نيورون اڪثر اهڙين تحريڪن ڏانهن جواب ڏين ٿا، جيڪي کير ڏيندڙ جانورن ۾ به نوسيسيپشن پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ وڌيڪ گرمي پد (40{{Nbsp}}°C يا وڌيڪ)، گهٽ پي ايڇ، ڪيپسائيسن ۽ بافتن کي نقصان. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جنهن ۾ نوسيسيپٽيو خاني جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو. اهو [[اينيليڊا]] جي مخصوص ٽڪرن واري جسماني بناوت رکي ٿو ۽ هر ٽڪري ۾ هڪ گينگليون هوندو آهي، جنهن ۾ ٽي (ڇهاءُ)، پي (دٻاءُ) ۽ اين (نقصانڪار تحريڪ) خانا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nicholls | first1 = J.G. | last2 = Baylor | first2 = D.A. | year = 1968 | title = Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 31 | issue = 5| pages = 740–756 | doi=10.1152/jn.1968.31.5.740| pmid = 5711143 }}&lt;/ref&gt; ڄؤر جي نيورونن جي مشيني، ڪيميائي ۽ حرارتي تحريڪن ڏانهن جوابن بابت بعد وارن اڀياسن ۾ انهن خاصيتن کي کير ڏيندڙ جانورن جي گهڻ-نموني نوسيسيپٽرن سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pastor | first1 = J. | last2 = Soria | first2 = B. | last3 = Belmonte | first3 = C. | year = 1996 | title = Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 75 | issue = 6| pages = 2268–2279 | doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268| pmid = 8793740 | s2cid = 17349057 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Sea hare2, Aplysia dactylomela, 12 04 2009 2-00pm.jpg|thumb|right|200px|هڪ سامونڊي خرگوش]]
سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا]]'' ۾ نوسيسيپٽرن کي استعمال ڪندي سکيا ۽ يادگيريءَ بابت ڪيترائي اڀياس ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Byrne | first1 = J.H. | last2 = Castellucci | first2 = V.F. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 1978 | title = Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 41 | issue = 2| pages = 418–431 | doi=10.1152/jn.1978.41.2.418| pmid = 650275 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Castellucci | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi=10.1126/science.167.3926.1745| pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = T.M. | last2 = Jacobson | first2 = D.A. | last3 = Counsell | first3 = A.N. |display-authors=etal  | year = 2011 | title = Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 95 | issue = 3| pages = 248–259 | doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016| pmid = 21144906 | s2cid = 25469887 }}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترن اڀياسن جو ڌيان [[سائفن]] کي اعصاب فراهم ڪندڙ مشيني-حسي نيورونن تي رهيو آهي، جن جا خلوي جسم پيٽ واري [[گينگليون]] ۾ واقع آهن. انهن ايل اي خاني ۾ دٻاءُ وڌڻ سان خارج ٿيندڙ اعصابي سگنلن جي شرح وڌي ٿي ۽ بافتن کي نقصان پهچائيندڙ چيڀاٽڻ يا ڦاڙڻ واري تحريڪ تي سڀ کان وڌيڪ سرگرمي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. انهيءَ ڪري اهي نوسيسيپٽرن جي مڃيل فعلي وصفن سان ٺهڪن ٿا. انهن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي [[اي ڊيلٽا ريشو|اي ڊيلٽا نوسيسيپٽرن]] سان پڻ ڪجهه مشابهتون آهن، جن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] شامل آهي. سائفن کي چهنڊڙي پائڻ يا سئي هڻڻ سان ايل اي خانن جي سرگرم ٿيڻ جي حد گهٽجي وئي ۽ خلوي جسم جي تحريڪ پذيري وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Illich | first1 = P.A | last2 = Walters | first2 = E.T. | year = 1997 | title = Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 17 | issue = 1 | pages = 459–469 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 | pmid = 8987770 | pmc = 6793714 }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپٽر ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ [[اينيليڊ]]، [[مولسڪ]]، [[نيميٽوڊ]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisemann | first1 = C.H. | last2 = Jorgensen | first2 = W.K. | last3 = Merritt | first3 = D.J. | last4 = Rice | first4 = M.J. | last5 = Cribb | first5 = B.W. | last6 = Webb | first6 = P.D. | last7 = Zalucki | first7 = M.P. | year = 1984 | title = Do insects feel pain? — A biological view | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 40 | issue = 2| pages = 1420–1423 | doi = 10.1007/BF01963580 | s2cid = 3071 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = St John | first1 = Smith | last2 = Lewin | first2 = G.R. | year = 2009 | title = Nociceptors: a phylogenetic view | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 195 | issue = 12| pages = 1089–1106 | doi = 10.1007/s00359-009-0482-z | pmid = 19830434 | pmc = 2780683 }}&lt;/ref&gt;

== جسماني تبديليون ==
ڪرنگهي وارن جانورن ۾ امڪاني طور سور ڏيندڙ تحريڪون عام طور ڪيترين خودڪار جسماني تبديلين سان لاڳاپيل هونديون آهن، جن ۾ [[دل جي تيز ڌڙڪڻ]]، [[اک جي ماڻڪي جو ڦهلاءُ]]، [[پاخانو ڪرڻ]]، رت جي گئسن، جسماني رطوبتن ۽ [[اليڪٽرولائٽ]] جي توازن ۾ تبديليون، ۽ رت جي وهڪري، ساهه کڻڻ جي نمونن ۽ [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن]] اخراجن ۾ تبديليون شامل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Short | first1 = C.E. | year = 1998 | title = Fundamentals of pain perception in animals | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 59 | issue = 1–3| pages = 125–133 | doi = 10.1016/s0168-1591(98)00127-0 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Procambarus clarkii.jpg|thumb|left|ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'']]

خلوي سطح تي، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ زخم يا جسماني نقصان کان پوءِ [[رت جو خانو|هيموسائٽن]]، يعني دفاعي خانن، جي متاثر هنڌ ڏانهن منظم لڏپلاڻ ۽ گڏ ٿيڻ سان گڏ [[اعصابي لچڪ]] ۾ تبديليون ڏٺيون ويون آهن. اهڙن ڪجهه ردعملن جون مشابهتون جراحي عمل يا جسماني زخم کان پوءِ انسانن ۾ ڏٺل خلوي ۽ اعصابي ردعملن سان بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.1016/0300-9629(95)02130-2 | title=A simple systems approach to neural-immune communication | year=1996 | last1=Clatworthy | first1=Andrea L. | journal=Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology | volume=115 | issue=1 | pages=1–10 | pmid=8858835 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stefano | first1 = G.B. | last2 = Salzet | first2 = B. | last3 = Fricchione | first3 = G.L. | year = 1998 | title = Enkelytin and opioid peptide association in invertebrates and vertebrates: immune activation and pain | journal = Immunology Today | volume = 19 | issue = 6| pages = 265–268 | doi=10.1016/s0167-5699(98)01268-7| pmid = 9639991 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'' ۾ جارحاڻي مقابلي دوران چنبي جي [[آٽوٽومي|پاڻمرادو ڌار ٿيڻ]] کان پوءِ دل جي ڌڙڪن جي شرح گهٽجندي ڏٺي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Schapker | first1 = H. | last2 = Breithaupt | first2 = T. | last3 = Shuranova | first3 = Z. | last4 = Burmistrov | first4 = Y. | last5 = Cooper | first5 = R.L. | year = 2002 | title = Heart and ventilatory measures in crayfish during environmental disturbances and social interactions | journal = Comparative and Biochemical Physiology A | volume = 131 | issue = 2| pages = 397–407 | doi = 10.1016/s1095-6433(01)00492-5 | pmid = 11818228 }}&lt;/ref&gt;

نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسماني تبديلين کي رڪارڊ ڪرڻ رويي بابت مشاهدي سان گڏ اضافي شاهدي مهيا ڪري سگهي ٿو. بهرحال، اهڙين تبديلين جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جسماني ردعمل صرف سور جي داخلي تجربي سان مخصوص ناهن ۽ اهي ٻين نقصانڪار يا دٻاءُ پيدا ڪندڙ حالتن سبب به ٿي سگهن ٿا. مثال طور، ڪرسٽيشين ۾ دل ۽ ساهه کڻڻ جي سرگرمي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي، مختلف ڪيميائي مادن ۽ جارحاڻي مقابلي دوران جسماني سرگرمي ڏانهن به حساس هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;/&gt;

== حفاظتي حرڪتي ردعمل ==
ڪرنگهي کان سواءِ جانور امڪاني طور نقصانڪار تحريڪن ڏانهن مختلف قسم جا حفاظتي ردعمل ڏيکارين ٿا. بهرحال، اهڙا ردعمل پاڻمرادو سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هڪ خلوي جاندار]] به، مثال طور، انتهائي گرمي پد کان بچڻ لاءِ ردعمل ڏيکاري سگهن ٿا. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي حفاظتي ردعمل [[دقيانوسي رويو|مقرر نموني وارا]] ۽ [[اضطراري عمل|اضطراري]] نظر اچن ٿا، جيڪي سور جي داخلي تجربي بدران نوسيسيپشن سان مطابقت رکي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، ڪجهه ردعمل وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن، خاص طور جڏهن نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ جو رويو ٻين تحريڪي ضرورتن سان مقابلي ۾ هجي (هيٺيون ڀاڱو ڏسو). اهڙي رويي کي ڪجهه محقق ڪرنگهي وارن جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل ردعمل سان مشابهت رکندڙ شاهدي سمجهن ٿا، جڏهن ته ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.

=== مشيني تحريڪ ===
{{Multiple image
| direction = horizontal
| align = top
| header = نقصانڪار مشيني تحريڪ کان بچڻ جا ردعمل ڏيکاريندڙ ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| width1 = 150
| image1 = Pseudoceros dimidiatus.jpg
| caption1 = چپٽو ڪيڙو ''[[سيوڊوسيروس ڊيميڊياٽس]]''
| width2 = 192
| image2 = Fruit fly larva 01.jpg
| caption2 = ''[[ڊروسوفيلا]]'' جو سنڍو
| width3 = 150
| image3 = Aplysia_californica.jpg
| caption3 = سامونڊي خرگوش، ''[[اپليشيا]]''}}

چپٽو ڪيڙو ''Notoplana aticola'' پنهنجي جسم جي پوئين حصي ۾ سئي چڀڻ کان پوءِ رڳو سادي ڇڪجڻ واري اضطراري عمل بدران حرڪت ذريعي ڀڄڻ وارو رويو ڏيکاري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Koopowitz | first1 = H | year = 1973 | title = Primitive nervous systems. A sensory nerve-net in the polcald flatworm Notoplana acticola | journal = Biological Bulletin | volume = 145 | issue = 2| pages = 352–359 | doi=10.2307/1540045| jstor = 1540045 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8435 }}&lt;/ref&gt; ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' جي سنڍن کي جاچ واري اوزار سان ڇهڻ تي اهي ڪجهه دير بيهي تحريڪ کان پري ٿين ٿا؛ جڏهن ته وڌيڪ شديد مشيني تحريڪ تي اهي پيچدار نموني جسم ويڙهي ڦرڻ وارو وڌيڪ پيچيده ردعمل ڏيکارين ٿا، جنهن مان ردعمل جي شدت تحريڪ جي شدت موجب تبديل ٿيڻ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Tracey | first1 = W.D. Jr | last2 = Wilson | first2 = R.I. | last3 = Laurent | first3 = G. | last4 = Benzer | first4 = S. | year = 2003 | title = ''Painless'', a ''Drosophila'' gene essential for nociception | journal = Cell | volume = 113 | issue = 2| pages = 261–273 | doi=10.1016/s0092-8674(03)00272-1| pmid = 12705873 | s2cid = 1424315 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي [[سائفن]] تي هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ ڏيڻ سان اهو تيزيءَ سان سائفن کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kupfermann | first1 = I. | last2 = Kandel | first2 = E.R. | year = 1969 | title = Neuronal controls of a behavioral response mediated by abdominal ganglion of Aplysia | journal = Science | volume = 164 | issue = 3881| pages = 847–850 | doi=10.1126/science.164.3881.847| pmid = 5767790 | bibcode = 1969Sci...164..847K | s2cid = 24945274 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pinsker 1973&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pinsker | first1 = H.M. | last2 = Hening | first2 = W.A. | last3 = Carew | first3 = T.J. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1973 | title = Long-term sensitization of a defensive withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 182 | issue = 4116| pages = 1039–1042 | doi = 10.1126/science.182.4116.1039 | pmid = 4748675 | bibcode = 1973Sci...182.1039P | s2cid = 220082685 }}&lt;/ref&gt; هن ردعمل کي ڪڏهن غير ارادي اضطراري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي {{xref|(ڏسو: [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل]])}}؛ تنهن هوندي به، هن ردعمل سان لاڳاپيل سکيا جي پيچيدگي {{xref|(ڏسو: {{slink||سکيل بچاءُ}}، هيٺ)}} مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان کي رڳو سادي اضطراري عمل طور بيان ڪرڻ شايد مڪمل وضاحت نه هجي.

2001ع ۾ والٽرز ۽ ساٿين تمباڪو هارن ورم جي سنڍي (''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'') جي مشيني تحريڪ ڏانهن حفاظتي ردعملن بابت هڪ اڀياس شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Illich | first2 = P.A. | last3 = Weeks | first3 = J.C. | last4 = Lewin | first4 = M.R. | year = 2001 | title = Defensive responses of larval Manduca sexta and their sensitization by noxious stimuli in the laboratory and field | journal = Journal of Experimental Biology | volume = 204 | issue = Pt 3| pages = 457–69 | doi = 10.1242/jeb.204.3.457 | pmid = 11171298 }}&lt;/ref&gt; انهن ردعملن، خاص طور انهن جي لچڪداريءَ، ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي ڪجهه حفاظتي ڀڄڻ وارن ردعملن سان مشابهتون بيان ڪيون ويون.

{{Quote box
| width = 30em
| align = left
| quote = ''مينڊوڪا سيڪسٽا'' جي سنڍن ۾ حفاظتي رويي جا ڪيترائي نمونا بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي نقصانڪار مشيني تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] ڏيکارين ٿا. نمايان ردعمل تيزيءَ سان جسم موڙڻ آهي، جنهن سان مٿو پيٽ جي گهڻن ٽڪرن تي تيز چڀڻ يا چهنڊڙي پائڻ واري تحريڪ ڏانهن وڌي ٿو. ان وقت ڄاڙيون کلي سگهن ٿيون ۽ ڪڏهن کاڌو واپس ڪڍڻ به ٿئي ٿو. اهو ردعمل ننڍن حملي ڪندڙن کي هٽائڻ يا وڏن شڪارين کي ڇرڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو. ساڳيون تحريڪون جسم جي اڳين ٽڪرن تي ڏيڻ سان مٿو ڇڪجي پري ٿئي ٿو. [[اڳيون حصو|اڳين]] يا [[پوئين حصو (جسماني بناوت)|پوئين]] ٽڪرن تي نقصانڪار تحريڪ عارضي ڇڪجڻ پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن کان پوءِ تحريڪ جي ذريعي ڏانهن تيز حرڪت ٿئي ٿي؛ اهو عمل ممڪن طور حرڪت جي رفتار وڌائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. وڌيڪ شديد تحريڪون وڌيڪ تيز ۽ وڏا ردعمل پيدا ڪن ٿيون ۽ ڪڏهن تيز ڇڙواڳ حرڪتون به پيدا ٿين ٿيون، جن ۾ جسم بار بار هڪ پاسي کان ٻئي پاسي هلي ٿو ۽ اهي حرڪتون ڪنهن مخصوص هدف ڏانهن نه هونديون آهن. واضح جسماني زخم کان پوءِ اهڙن ردعملن جي پٺيان ڪڏهن جسم صاف ڪرڻ جهڙو رويو به ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;/&gt;
}}

[[File:Tobacco Hornworm 1.jpg|thumb|right|تمباڪو هارن ورم جو سنڍو، ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'']]

=== آٽوٽومي ===

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون 200 کان وڌيڪ نوعون [[آٽوٽومي]]، يعني پنهنجي جسم جو ڪو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ، کي بچاءَ يا حفاظتي رويي طور استعمال ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Bely | first1 = A.E. | last2 = Nyberg | first2 = K.G. | year = 2009 | title = Evolution of animal regeneration: re-emergence of a field | journal = Trends in Ecology &amp; Evolution | volume = 25 | issue = 3| pages = 161–170 | doi=10.1016/j.tree.2009.08.005| pmid = 19800144 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Fleming | first1 = P.A. | last2 = Muller | first2 = D. | last3 = Bateman | first3 = P.W. | year = 2007 | title = Leave it all behind: a taxonomic perspective of autotomy in invertebrates | journal = Biological Reviews | volume = 82 | issue = 3| pages = 481–510 | doi = 10.1111/j.1469-185X.2007.00020.x | pmid = 17624964 | s2cid = 20401676 }}&lt;/ref&gt; انهن ۾ شامل آهن:
* زميني [[سلگ]] (''[[پروفيسائون]]'')&lt;ref&gt;McDonnel, R.J., Paine, T.D. and Gormally, M.J., (2009). [http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx Slugs: A Guide to the Invasive and Native Fauna of California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704191903/http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx |date=2011-07-04 }}. 21 pp., {{ISBN|978-1-60107-564-2}}, page 9.&lt;/ref&gt;
* [[سامونڊي سِپون]] (''[[اوڪسينوئي پانامينسس]]'')&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lewin | first1 = R.A. | year = 1970 | title = Toxin secretion and tail autotomy by irritated ''Oxynoe panamensis'' (Opisthobranchiata: Sacoglossa) | journal = Pacific Science | volume = 24 | pages = 356–358 }}&lt;/ref&gt;
* [[جهينگور]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wilson | first1 = A.D.M. | last2 = Whattam | first2 = E.M. | last3 = Bennett | first3 = R. | display-authors = etal | year = 2010 | title = Behavioral correlations across activity, mating, exploration, aggression, and antipredator contexts in the European housecricket, Acheta domesticus | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 5| pages = 703–715 | doi = 10.1007/s00265-009-0888-1 | hdl = 10026.1/11461 | s2cid = 24157539 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪوريئڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stankowich | first1 = T | year = 2009 | title = When predators become prey: flight decisions in jumping spiders | journal = Behavioral Ecology | volume = 20 | issue = 2| pages = 318–327 | doi = 10.1093/beheco/arp004 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪيڪڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Booksmythe | first1 = I. | last2 = Milner | first2 = R.N.C. | last3 = Jennions | first3 = M.D. | display-authors = etal | year = 2010 | title = How do weaponless male fiddler crabs avoid aggression? | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 3| pages = 485–491 | doi = 10.1007/s00265-009-0864-9 | s2cid = 11590059 }}&lt;/ref&gt;
* [[لابسٽر]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;
* [[آڪٽوپس]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;

اهي جانور ڪجهه حالتن ۾ پنهنجي بقا لاءِ جسم جا عضوا ڌار ڪري سگهن ٿا. آٽوٽومي ڪيميائي، حرارتي ۽ برقي تحريڪن جي جواب ۾ ٿي سگهي ٿي، پر اها گهڻو ڪري شڪاري جي پڪڙ دوران مشيني تحريڪ سان لاڳاپيل هوندي آهي. آٽوٽومي ڀڄي بچڻ جا امڪان وڌائي سگهي ٿي يا جسم جي باقي حصي کي وڌيڪ نقصان کان بچائي سگهي ٿي، مثال طور ڏنگ لڳڻ کان پوءِ ڪنهن زهريلي ڪيميائي مادي جي ڦهلاءَ کي محدود ڪرڻ. جسم جو عضوو وڃائڻ جانور لاءِ اهم حياتياتي خرچ رکي سگهي ٿو. ڪجهه محققن اهڙي حالتن تي دارومدار رکندڙ ردعمل کي سادي نوسيسيپٽيو اضطراري عمل کان وڌيڪ پيچيده عمل جي شاهدي طور پيش ڪيو آهي؛ تنهن هوندي به، آٽوٽومي جو وجود پاڻمرادو شعوري سور جي تجربي کي ثابت نٿو ڪري.

=== حرارتي تحريڪ ===
گرم جاچ اوزار (»{{convert|42|C|F|disp=or}}) ''ڊروسوفيلا'' جي سنڍن ۾ پيچدار نموني ڦرڻ وارو بچاءَ جو ردعمل پيدا ڪري ٿو، جيڪو 0.4{{Nbsp}}سيڪنڊن اندر شروع ٿي سگهي ٿو؛ گرم نه ڪيل جاچ اوزار اهڙو ردعمل پيدا نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، ٿڌيون تحريڪون (≤14{{Nbsp}}°C يا 57.2{{Nbsp}}°F) بنيادي طور مٿي کان پڇ تائين سڄي جسم جي ٻنهي پاسن واري سُڪڙجڻ جو سبب بڻجن ٿيون. سنڍا مٿو يا پڇ به مٿي کڻي سگهن ٿا، پر گرمي پد گهٽجڻ سان اهي ردعمل نسبتاً گهٽ ڏٺا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Turner|first1=Heather N.|last2=Armengol|first2=Kevin|last3=Patel|first3=Atit A.|last4=Himmel|first4=Nathaniel J.|last5=Sullivan|first5=Luis|last6=Iyer|first6=Srividya Chandramouli|last7=Bhattacharya|first7=Surajit|last8=Iyer|first8=Eswar Prasad R.|last9=Landry|first9=Christian|year=2016|title=The TRP Channels Pkd2, NompC, and Trpm Act in Cold-Sensing Neurons to Mediate Unique Aversive Behaviors to Noxious Cold in Drosophila|journal=Current Biology|volume=26|issue=23|pages=3116–3128|doi=10.1016/j.cub.2016.09.038|issn=1879-0445|pmc=5140760|pmid=27818173}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Invertebrate Nociception|journal=Oxford Research Encyclopedia of Neuroscience|volume=1|last1=Himmel|first1=Nathaniel J.|last2=Patel|first2=Atit A.|last3=Cox|first3=Daniel N.|date=2017-03-29|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190264086.013.166|isbn=978-0-19-026408-6}}&lt;/ref&gt; زميني سِپون گرم سطح (»{{convert|40|C|F|disp=or}}) تي رکڻ کان پوءِ پنهنجي پکڙيل پير جو [[اڳيون حصو]] مٿي کڻي بچاءَ جو ردعمل ڏيکارين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Achaval | first1 = M. | last2 = Penha | first2 = M.A.P. | last3 = Swarowsky | first3 = A. |display-authors=etal  | year = 2005 | title = The terrestrial Gastropoda Megalobulimus abbreviatus as a useful model for nociceptive experiments. Effects of morphine and naloxone on thermal avoidance behavior | journal = Brazilian Journal of Medical and Biological Research | volume = 38 | issue = 1| pages = 73–80 | doi=10.1590/s0100-879x2005000100012| pmid = 15665992 | doi-access = free | hdl = 10183/21190 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kavaliers 1983&quot;/&gt; 2015ع جي هڪ اڀياس ۾ ڪري فش (''Procambarus clarkii'') وڌيڪ گرمي پد ڏانهن منفي ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته گهٽ گرمي پد ڏانهن ساڳيو ردعمل نه ڏٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Puri|first1=S.|last2=Faulkes|first2=Z.|title=Can crayfish take the heat? Procambarus clarkii show nociceptive behaviour to high temperature stimuli, but not low temperature or chemical stimuli|journal=Biology Open|date=2015|volume=4|issue=4|pages=441–448|doi=10.1242/bio.20149654|pmid=25819841|pmc=4400587}}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي تحريڪ ===
ڪرسٽيشين تي ڪيل تجربن ۾ تيزابن ڏانهن اهڙا ردعمل ڏٺا ويا آهن، جن کي نوسيسيپشن سان ۽، ڪجهه محققن موجب، سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |title=Discrimination between nociceptive reflexes and more complex responses consistent with pain in crustaceans. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190368 |doi=10.1098/rstb.2019.0368 |pmid=31544604 |pmc=6790375}}&lt;/ref&gt; جهينگو ''[[پيليمون ايليگنس]]'' جي اينٽينائن تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] جهڙا جلن پيدا ڪندڙ مادا لڳائڻ سان حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Barr 2008&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Laming | first2 = P. | last3 = Dick | first3 = J.T.A. | last4 = Elwood | first4 = R.W. | year = 2008 | title = Nociception or pain in a decapod crustacean? | journal = Animal Behaviour | volume = 75 | issue = 3| pages = 745–751 | doi=10.1016/j.anbehav.2007.07.004| s2cid = 53203416 }}&lt;/ref&gt; جهينگا خاص طور علاج ڪيل اينٽينائن کي صاف ڪن ٿا ۽ انهن کي ٽانڪي سان مهٽين ٿا. اهو ردعمل جسم جي متاثر هنڌ ڏانهن مخصوص آهي، پر ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح طئي نٿو ڪري سگهجي. ''[[ڪارسينس ميناس]]''، يعني عام ڪناري واري ڪيڪڙي، ۾ ايسيٽڪ تيزاب ڪيترين رويي وارين تبديلين سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ وات جي عضون جي حرڪت، چنبن سان مهٽڻ ۽ بند جاءِ مان نڪرڻ جون وڌيل ڪوششون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |last2=Dalton |first2=N |last3=Riddell |first3=G |title=Aversive responses by shore crabs to acetic acid but not to capsaicin. |journal=Behavioural Processes |date=July 2017 |volume=140 |pages=1–5 |doi=10.1016/j.beproc.2017.03.022 |pmid=28365460|s2cid=26125830 |url=https://pure.ulster.ac.uk/ws/files/77587472/Natasha_revision_March_27th_2017.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[Image:Waspstinger1658-2.jpg|thumb|upright=0.86|ڀنڀوري جو [[ڏنگ (عضوو)|ڏنگ]]، جنهن تي [[زهر]] جو ڦڙو موجود آهي]]

قدرتي حالتن ۾ ''[[آرگيوپي]]'' نسل جا ڄار ٺاهيندڙ ڪوريئڙا، جيڪڏهن سندن ٽنگ کي ڀنڀوري يا ماکيءَ جي مک ڏنگ هڻي، ته [[آٽوٽومي]] ذريعي ٽنگ ڌار ڪري سگهن ٿا. تجرباتي حالتن ۾ ڪوريئڙن جي ٽنگ ۾ ماکيءَ جي مک يا ڀنڀوري جو زهر داخل ڪرڻ کان پوءِ به اهڙو ردعمل ڏٺو ويو. ان جي ابتڙ، رڳو لوڻياٺي محلول جي انجيڪشن سان ٽنگ ڌار ڪرڻ تمام گهٽ ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته صرف جسماني سوراخ ٿيڻ يا رطوبت داخل ٿيڻ آٽوٽومي لاءِ ڪافي نه هئا. [[سيروٽونن]]، [[هسٽامين]]، [[فاسفوليپيس اي 2]] ۽ [[ميليٽن]] جهڙن زهريلي جزن، جيڪي انسانن ۾ انجيڪشن کان پوءِ سور سان لاڳاپيل آهن، جي استعمال کان پوءِ آٽوٽومي ڏٺي وئي؛ جڏهن ته انسانن ۾ سور سان لاڳاپيل نه سمجهيل ڪجهه زهريلي جزن سان اهو ردعمل نه ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisner | first1 = T. | last2 = Camazine | first2 = S. | year = 1983 | title = Spider leg autotomy induced by prey venom injection: an adaptive response to 'pain'? | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 11| pages = 3382–3385 | doi = 10.1073/pnas.80.11.3382 | bibcode = 1983PNAS...80.3382E | pmid = 16593325 | pmc = 394047 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; اهي نتيجا مخصوص ڪيميائي تحريڪن ڏانهن حفاظتي ردعمل ظاهر ڪن ٿا، پر انهن مان ڪوريئڙن جي داخلي تجربي جي نوعيت سڌيءَ طرح معلوم نٿي ٿئي.

''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' جا سنڍا تيزابن&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lopez-Bellido |first1=R |last2=Himmel |first2=NJ |last3=Gutstein |first3=HB |last4=Cox |first4=DN |last5=Galko |first5=MJ |title=An assay for chemical nociception in ''Drosophila'' larvae. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190282 |doi=10.1098/rstb.2019.0282 |pmid=31544619 |pmc=6790381}}&lt;/ref&gt; ۽ مينٿول&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Himmel |first1=NJ |last2=Letcher |first2=JM |last3=Sakurai |first3=A |last4=Gray |first4=TR |last5=Benson |first5=MN |last6=Cox |first6=DN |title=''Drosophila'' menthol sensitivity and the Precambrian origins of transient receptor potential-dependent chemosensation. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190369 |doi=10.1098/rstb.2019.0369 |pmid=31544603 |pmc=6790378}}&lt;/ref&gt; ڏانهن مخصوص نوسيسيپٽيو ڦرڻ وارو ردعمل ڏيکارين ٿا، جيڪو وڌيڪ گرمي ۽ مشيني نقصان ڏانهن ڏٺل رويي سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Walters |first1=ET |last2=Williams |first2=ACC |title=Evolution of mechanisms and behaviour important for pain. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190275 |doi=10.1098/rstb.2019.0275 |pmid=31544614 |pmc=6790384}}&lt;/ref&gt; اليڪٽروفيلڪ ڪيميائي مادو [[ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ]] سنڍن ۾ نوسيسيپٽيو حساسيت وڌائي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kaneko |first1=T |last2=Macara |first2=AM |last3=Li |first3=R |last4=Hu |first4=Y |last5=Iwasaki |first5=K |last6=Dunnings |first6=Z |last7=Firestone |first7=E |last8=Horvatic |first8=S |last9=Guntur |first9=A |last10=Shafer |first10=OT |last11=Yang |first11=CH |last12=Zhou |first12=J |last13=Ye |first13=B |title=Serotonergic Modulation Enables Pathway-Specific Plasticity in a Developing Sensory Circuit in Drosophila. |journal=Neuron |date=2 August 2017 |volume=95 |issue=3 |pages=623–638.e4 |doi=10.1016/j.neuron.2017.06.034 |pmid=28712652 |pmc=5555049}}&lt;/ref&gt; بالغ مکيون مينٿول،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abed-Vieillard |first1=D |last2=Cortot |first2=J |last3=Everaerts |first3=C |last4=Ferveur |first4=JF |title=Choice alters Drosophila oviposition site preference on menthol. |journal=Biology Open |date=15 January 2014 |volume=3 |issue=1 |pages=22–8 |doi=10.1242/bio.20136973 |pmid=24326184 |pmc=3892157}}&lt;/ref&gt; ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kang |first1=K |last2=Pulver |first2=SR |last3=Panzano |first3=VC |last4=Chang |first4=EC |last5=Griffith |first5=LC |last6=Theobald |first6=DL |last7=Garrity |first7=PA |title=Analysis of Drosophila TRPA1 reveals an ancient origin for human chemical nociception. |journal=Nature |date=25 March 2010 |volume=464 |issue=7288 |pages=597–600 |doi=10.1038/nature08848 |pmid=20237474 |pmc=2845738|bibcode=2010Natur.464..597K }}&lt;/ref&gt; [[ڪيپسائيسن]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Li |first1=Yaoxing |last2=Bai |first2=Peng |last3=Wei |first3=Longsheng |last4=Kang |first4=Ruxue |last5=Chen |first5=Lirong |last6=Zhang |first6=Mingliang |last7=Tan |first7=Eng King |last8=Liu |first8=Wei |title=Capsaicin Functions as Drosophila Ovipositional Repellent and Causes Intestinal Dysplasia |journal=Scientific Reports |date=December 2020 |volume=10 |issue=1 |page=9963 |doi=10.1038/s41598-020-66900-2|pmid=32561812 |pmc=7305228 |bibcode=2020NatSR..10.9963L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ ٻين ڪيترن ڪيميائي مادن کان بچاءَ وارو رويو ڏيکارين ٿيون؛ اهي مادا [[پروبوسس وڌائڻ واري اضطراري عمل]] ۽ آنا ڏيڻ جي جاءِ جي چونڊ تي به اثرانداز ٿي سگهن ٿا.

تيزاب نيميٽوڊ ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' ۽ طبي ڄؤر ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ۾ پڻ نوسيسيپٽرن کي متحرڪ ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pattison |first1=LA |last2=Callejo |first2=G |last3=St John Smith |first3=E |title=Evolution of acid nociception: ion channels and receptors for detecting acid. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190291 |doi=10.1098/rstb.2019.0291 |pmid=31544616 |pmc=6790391}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sambongi |first1=Y |last2=Takeda |first2=K |last3=Wakabayashi |first3=T |last4=Ueda |first4=I |last5=Wada |first5=Y |last6=Futai |first6=M |title=Caenorhabditis elegans senses protons through amphid chemosensory neurons: proton signals elicit avoidance behavior. |journal=NeuroReport |date=14 July 2000 |volume=11 |issue=10 |pages=2229–32 |doi=10.1097/00001756-200007140-00033 |pmid=10923676|s2cid=202208 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pastor |first1=J |last2=Soria |first2=B |last3=Belmonte |first3=C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion. |journal=Journal of Neurophysiology |date=June 1996 |volume=75 |issue=6 |pages=2268–79 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 |pmid=8793740}}&lt;/ref&gt;

=== برقي تحريڪ ===
سامونڊي سلگ ''Tritonia diomedia'' جي پلورل [[گينگليون]] ۾ ”ايس-سيل“ سڏجندڙ حسي خانن جو هڪ گروهه هوندو آهي، جن کي برقي جهٽڪي سان متحرڪ ڪرڻ تي جانور ڀڄڻ لاءِ ترڻ شروع ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;/&gt; ساڳيءَ طرح، [[مينٽس جهينگو]] ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' برقي جهٽڪي کان بچڻ لاءِ پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;Maldonado 1982&quot;/&gt; اهي ٻئي ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري نوعيت جا نظر اچن ٿا. ٻين اڀياسن ۾، بهرحال، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪجهه نوعن ۾ برقي تحريڪن ڏانهن حالتن موجب تبديل ٿيندڙ ردعمل پڻ ڏٺا ويا آهن.

نرم جسم سبب [[هرمٽ ڪيڪڙا]] حفاظت لاءِ سِپن تي ڀاڙين ٿا. جڏهن انهن کي سِپ اندر هلڪو برقي جهٽڪو ڏنو وڃي ٿو ته اهي ڪڏهن سِپ ڇڏي نڪري وڃن ٿا. اهو ردعمل، بهرحال، سِپ جي پسنديدگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو؛ وڌيڪ پسند ڪيل سِپ ڇڏڻ لاءِ نسبتاً وڌيڪ وولٽيج وارو جهٽڪو گهربل هوندو آهي. هن نتيجي کي سادي ۽ مقرر اضطراري ردعمل کان وڌيڪ لچڪدار رويي جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;/&gt;

''اپليشيا'' ۾ سکيا ۽ [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل|گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري اضطراري عمل]] بابت تجربن ۾، جڏهن به گل جي سُڪڙجڻ مقرر ڪيل حد کان گهٽ ٿيو ته سائفن تي برقي جهٽڪو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;/&gt; تجربن دوران ''اپليشيا'' گل کي مقرر حد کان وڌيڪ سُڪڙيل رکڻ سکيو. اهڙو نتيجو سکيا ۽ رويي جي تبديليءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي.

''ڊروسوفيلا'' کي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. 1974ع کان معلوم آهي&lt;ref&gt;Quinn, W.G., Harris, W.A. and Benzer, S., (1974). ''Proceedings of the National Academy of Sciences, USA'' 71: 708-712&lt;/ref&gt; ته انهن ميون جي مکين کي ڪنهن مخصوص بوءِ ۽ برقي جهٽڪي کي ترتيبوار گڏ پيش ڪري تربيت ڏئي سگهجي ٿي. اهڙي تربيت کان پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اها اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tempel | first1 = B.L. | last2 = Bovini | first2 = N. | last3 = Dawson | first3 = D.R. | last4 = Quinn | first4 = W.G. | year = 1983 | title = Reward learning in normal and mutant Drosophila | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 5| pages = 1482–1486 | doi = 10.1073/pnas.80.5.1482 | pmid = 6572401 | pmc = 393622 | bibcode = 1983PNAS...80.1482T | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tully | first1 = T. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1985 | title = Classical conditioning and retention in normal and mutant Drosophila melanogaster | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 157 | issue = 2| pages = 263–277 | doi=10.1007/bf01350033| pmid = 3939242 | s2cid = 13552261 }}&lt;/ref&gt; ساڳيو سکيل ردعمل هن نوع جي سنڍن ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Aceves-Pina | first1 = E.O. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1979 | title = Learning in normal and mutant Drosophila melanogastor larvae | journal = Science | volume = 206 | issue = 4414| pages = 93–96 | doi=10.1126/science.206.4414.93| pmid = 17812455 | s2cid = 40143706 }}&lt;/ref&gt;

هڪ اڀياس ۾&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Yarali | first1 = A. | last2 = Niewalda | first2 = T. | last3 = Chen | first3 = Y.C. | last4 = Tanimoto | first4 = H. | last5 = Duerrnagel | first5 = S. | last6 = Gerber | first6 = B. | year = 2008 | title = 'Pain relief' learning in fruit flies | journal = Animal Behaviour | volume = 76 | issue = 4| pages = 1173–1185 | doi=10.1016/j.anbehav.2008.05.025| s2cid = 53157310 }}&lt;/ref&gt; ''ڊروسوفيلا'' ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل ٻن مختلف قسم جي سکيل اڳڪٿي ڏٺي وئي. جيڪڏهن تربيت دوران بوءِ برقي جهٽڪي کان اڳ ڏني وئي ته پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪرڻ لڳيون. جڏهن ترتيب ابتڙ ڪئي وئي، يعني بوءِ برقي جهٽڪي ختم ٿيڻ کان پوءِ ڏني وئي، ته مکيون پوءِ ان بوءِ ڏانهن وڌڻ لڳيون. تحقيق ڪندڙن پوئين اثر کي ”راحت واري سکيا“ قرار ڏنو. هتي ”راحت“ محققن جو رويي بابت استعمال ڪيل اصطلاح آهي ۽ ان مان لازمي طور انسانن جهڙي داخلي راحت يا سور جي تجربي جو نتيجو نٿو نڪري.

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون ڪيتريون نوعون اهڙي شرطي تحريڪ کان پاسو ڪرڻ يا پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ سکي سگهن ٿيون، جيڪا اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪئي وئي هجي. شيرون&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;/&gt; پاران بيان ڪيل مثالن ۾ سِپون، ڄؤر، ماڪڙ، ماکيءَ جون مکيون ۽ مختلف سامونڊي مولسڪ شامل آهن.

ڪرنگهي وارن جانورن ۾ جيڪڏهن حفاظتي يا حرڪتي رويي جي تجربن دوران اهڙا ردعمل ڏٺا وڃن ته انهن کي اڪثر سور يا اڻ وڻندڙ حسي تجربي سان لاڳاپيل سکيا جي شاهدي طور تشريح ڪيو ويندو آهي. [[قياس ذريعي دليل]] تحت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مشابهت رکندڙ ردعمل کي به مشابهت رکندڙ داخلي تجربي جي امڪان جي حق ۾ دليل طور استعمال ڪيو ويو آهي. بهرحال، رويي جي مشابهت اڪيلي سر شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت ناهي؛ ان جي تشريح لاءِ اعصابي، جسماني، سکيا ۽ ٻين تجرباتي شاهدين کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي.

== اوپيئڊ ريسيپٽر، مقامي بيهوشي ڪندڙ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن جا اثر ==

ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[اوپيئيٽ]] نوسيسيپشن کي تبديل ڪن ٿا، جڏهن ته [[اوپيئڊ ريسيپٽر]] جا مخالف، جهڙوڪ [[نالوڪسون]] ۽ سي ٽي او پي، انهن اثرن کي رد ڪري سگهن ٿا. ان بنياد تي، جيڪڏهن اوپيئيٽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ به ساڳئي طريقي سان ڪم ڪن، ته انهن کان حفاظتي ردعمل ۾ دير يا گهٽتائي اچڻ ۽ اوپيئڊ مخالفن کان اهو اثر گهٽجڻ جي توقع ڪري سگهجي ٿي. تحقيق ۾ مولسڪن ۽ جيتن ۾ اوپيئڊ سان ڳنڍجڻ واريون جايون يا اوپيئڊ ڏانهن عام حساسيت ملي آهي. ڪرنگهي وارن جانورن جي سور سان لاڳاپيل ردعملن ۾ شامل ڪيترائي [[نيوروپيپٽائيڊ]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مليا آهن؛ مثال طور، [[اينڊورفن]] چپٽن ڪيڙن، مولسڪن، اينيلڊن، ڪرسٽيشين ۽ جيتن ۾ مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fiorito | first1 = G | year = 1986 | title = Is there 'pain' in invertebrates? | journal = Behavioural Processes | volume = 12 | issue = 4| pages = 383–388 | doi=10.1016/0376-6357(86)90006-9| pmid = 24924695 | s2cid = 26181117 }}&lt;/ref&gt; سور گهٽائڻ کان سواءِ، ٻاهران ڏنل اوپيئيٽن جا ٻيا اثر به ڏٺا ويا آهن، خاص طور کاڌ خوراڪ جي رويي ۽ مدافعتي خلين جي سرگرميءَ تي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | year = 2001 | title = Role of opioid peptides in behavior of invertebrates | journal = Journal of Evolutionary Biochemistry and Physiology | volume = 37 | issue = 4| pages = 253–261 | doi = 10.1023/A:1012910525424 | s2cid = 23134631 }}&lt;/ref&gt; اهي ٻيا ڪم تمام سادن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۽ هڪ خلوي جاندارن ۾ اوپيئڊ ۽ اوپيئڊ ريسيپٽرن جي موجودگيءَ جي وضاحت به ڪري سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن جي موجودگي اڪيلي سر سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهي.

=== نيميٽوڊ ===

[[File:CrawlingCelegans.gif|thumb|left|عام قسم جي ''سي. ايليگنس'' جي حرڪت]]

[[نيميٽوڊ]] انتهائي گرمي پد کان پاسو ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Wittenburg | first1 = N. | last2 = Baumeister | first2 = R. | year = 1999 | title = Thermal avoidance in Caenorhabditis elegans: an approach to the study of nociception | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA | volume = 96 | issue = 18| pages = 10477–10482 | doi=10.1073/pnas.96.18.10477| pmid = 10468634 | pmc = 17914 | bibcode = 1999PNAS...9610477W | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; مورفين طفيلي ''[[اسڪارِس سوئم]]'' ۾ اهڙي حفاظتي ردعمل ظاهر ٿيڻ جو وقت وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Pryor | first1 = S.C. | last2 = Nieto | first2 = F. | last3 = Henry | first3 = S. | last4 = Sarfo | first4 = J. | year = 2007 | title = The effect of opiates and opiate antagonists on heat latency response in the parasitic nematode Ascaris suum | journal = Life Sciences | volume = 80 | issue = 18| pages = 1650–1655 | doi=10.1016/j.lfs.2007.01.011| pmid = 17363006 }}&lt;/ref&gt; ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' تي اوپيئيٽن جي اثرن بابت هڪ اڀياس ۾، علاج نه ڪيل گروهه مان 76 سيڪڙو ڪيڙن گرميءَ ڏانهن تيز اضطراري ڇڪجڻ وارو ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته مورفين، اينڊومورفين 1 ۽ اينڊومورفين 2 ڏنل ڪيڙن ۾ اهو تناسب ترتيبوار 47، 36 ۽ 39 سيڪڙو هو. نالوڪسون ۽ سي ٽي او پي جهڙن اوپيئڊ ريسيپٽر مخالفن سان اهي اثر رد ٿيا، جنهن جي بنياد تي محققن نتيجو ڪڍيو ته ''سي. ايليگنس'' ۾ نقصانڪار گرميءَ خلاف حفاظتي رويو اوپيئڊن ذريعي تبديل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nieto-Fernandez | first1 = F. | last2 = Andrieux | first2 = S. | last3 = Idrees | first3 = S. | last4 = Bagnall | first4 = C. | last5 = Pryor | first5 = S.C. | last6 = Sood | first6 = R. | year = 2009 | title = The effect of opioids and their antagonists on the nocifensive response of Caenorhabditis elegans to noxious thermal stimuli | journal = Invertebrate Neuroscience | volume = 9 | issue = 3–4| pages = 195–200 | doi = 10.1007/s10158-010-0099-5 | pmid = 20397037 | pmc = 2881580 }}&lt;/ref&gt;

=== مولسڪ ===

[[File:Grapevinesnail 01.jpg|thumb|''[[هيلڪس پوميٽيا]]''، زميني سِپ جي هڪ نوع]]

[[سلگ]] ۽ [[سِپ]] اوپيئڊ ريسيپٽر نظام رکن ٿا.&lt;ref&gt;Dalton, L.M. and Widdowson, P.S., (1989). The involvement of opioid peptides in stress-induced analgesia in the slug Arion ater. Peptides:, 10:9-13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Ossenkopp | first2 = K.-P. | year = 1991 | title = Opioid systems and magnetic field effects in the land snail, Cepaea nemoralis | journal = Biological Bulletin | volume = 180 | issue = 2| pages = 301–309 | doi=10.2307/1542401| pmid = 29304689 | jstor = 1542401 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8589 }}&lt;/ref&gt; مختلف زميني سِپن تي ڪيل تجربن ۾ مورفين ڏيڻ کان پوءِ گرم (40&amp;nbsp;°C) سطح تي رکڻ جي جواب ۾ پير مٿي کڻڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.&lt;ref name=&quot;Kavaliers 1983&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Hirst | first2 = M. | last3 = Teskey | first3 = G.C. | year = 1983 | title = A functional role for an opiate system in snail thermal behavior | journal = Science | volume = 220 | issue = 4592| pages = 99–101 | doi=10.1126/science.6298941| pmid = 6298941 | bibcode = 1983Sci...220...99K }}&lt;/ref&gt; نالوڪسون مورفين جي هن اثر کي ختم ڪري ڇڏيو، جيئن انسانن ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جانورن ۾ به ڏٺو وڃي ٿو. مورفين ڏانهن عادت پيدا ٿيڻ جا اثر پڻ ڏٺا ويا. چئن ڏينهن تائين مورفين ڏنل سِپن ۽ ضابطي واري گروهه جي سِپن ۾ گرميءَ ڏانهن حساسيت جي آزمائش دوران فرق نه رهيو، ۽ ساڳيو اثر حاصل ڪرڻ لاءِ مورفين جي وڌيڪ مقدار گهربل ٿي. اهي نتيجا اوپيئڊ نظام جي نوسيسيپٽيو ردعملن تي اثر جي حمايت ڪن ٿا، پر پاڻمرادو شعوري سور جي موجودگي ثابت نٿا ڪن.

=== ڪرسٽيشين ===

{{Main|ڪرسٽيشين ۾ سور}}
{{Multiple image
| direction = vertical
| align = left
| header = سور گهٽائيندڙ دوائن ۽ انهن سان لاڳاپيل مادن ڏانهن ردعمل ڏيکاريندڙ ٻه ڪرسٽيشين
| width = 200
| image1 = Squilla mantis.jpg
| caption1 = مينٽس جهينگو، ''[[اسڪويلا مينٽس]]''
| image2 = Penaeus monodon.jpg
| caption2 = گراس جهينگو، ''[[پينيس مونوڊون]]''
}}

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت شاهديءَ جو [[ڪرسٽيشين]] ۾ وڏي پيماني تي اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3–4| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt; [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙي]] ''[[نيوهيليس گرانولاٽا]]'' ۾،{{#tag:ref|هن نوع کي [[هم معنيٰ نالو (درجابندي)|هم معنيٰ نالي]] &quot;''Chasmagnathus granulatus''&quot; سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite WoRMS |author=Peter Davie |year=2012 |title=''Neohelice granulata'' (Dana, 1851) |id=444742 |access-date=September 30, 2012}}&lt;/ref&gt;|group=Note}} [[ڪاراپيس]] ۾ ننڍن سوراخن وسيلي ڏنل برقي جهٽڪن سان دفاعي خطري وارو ڏيک پيدا ٿيو. مورفين جي انجيڪشن مقدار جي لحاظ کان برقي جهٽڪي ڏانهن ڪيڪڙن جي ردعمل کي گهٽايو، ۽ مورفين جي انجيڪشن ۽ جهٽڪي جي وچ ۾ وقت وڌڻ سان اهو اثر گهٽبو ويو. نالوڪسون مورفين جي اثر کي روڪيو، جيڪو ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ڏٺل اثر سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lozada | first1 = M. | last2 = Romano | first2 = A. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1988 | title = Effect of morphine and naloxone on a defensive response of the crab ''Chasmagnathus granulatus'' | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 30 | issue = 3| pages = 635–640 | doi=10.1016/0091-3057(88)90076-7| pmid = 3211972 | s2cid = 45083722 }}&lt;/ref&gt;

مورفين مينٽس جهينگي ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' ۾ برقي جهٽڪي کان پوءِ پڇ جي جهٽڪي سان ڀڄڻ واري ردعمل کي به گهٽايو، جڏهن ته نالوڪسون اهو اثر رد ڪيو. ان مان ظاهر ٿيو ته اهڙا اثر ڊيڪاپوڊن کان سواءِ ٻين ڪرسٽيشين گروهن ۾ به ملي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Maldonado 1982&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Maldonado | first1 = H. | last2 = Miralto | first2 = A. | year = 1982 | title = Effects of morphine and naloxone on a defensive response of the mantis shrimp (Squilla mantis) | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 147 | issue = 4| pages = 455–459 | doi=10.1007/bf00612010| s2cid = 3013237 }}&lt;/ref&gt;

گراس جهينگن ''[[پينيس مونوڊون]]'' جي [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] لڳائڻ سان علاج ڪيل حصن کي مهٽڻ ۽ صاف ڪرڻ ۾ واڌ ٿي. جيڪڏهن ان کان اڳ مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا [[بينزوڪين]] ڏني وئي ته اهڙي واڌ نه ڏٺي وئي؛ تنهن هوندي به، بينزوڪين چمٽيءَ سان مشيني تحريڪ جي جواب ۾ مهٽڻ کي مڪمل طور ختم نه ڪيو. بينزوڪين جهينگن جي عام حرڪت تي اثر نه وڌو، تنهنڪري مهٽڻ ۽ صفائيءَ ۾ گهٽتائيءَ کي رڳو جانور جي غيرفعال ٿيڻ سان منسوب نه ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Barr 2008&quot;/&gt; هڪ ٻي مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا، [[زائلوڪين]]، مادي سفيد ٽنگن وارن جهينگن ''[[ليٽوپينيس ونامي]]'' ۾ [[اک جي ڏنڊي کي ڪٽڻ]] کان پوءِ کاڌ خوراڪ ۽ ترڻ جي ماپن موجب دٻاءَ سان لاڳاپيل اثر گهٽايا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Taylor | first1 = J. | last2 = Vinatea | first2 = L. | last3 = Ozorio | first3 = R. | last4 = Schuwelter | first4 = R. | last5 = Andreatta | first5 = E.R. | year = 2004 | title = Minimizing the effects of stress during eyestalk ablation of Litopenaeus vannamei females with topical anaesthetic and a coagulating agent | journal = Aquaculture | volume = 233 | issue = 1–4| pages = 173–179 | doi=10.1016/j.aquaculture.2003.09.034}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيشين بابت اهڙن نتيجن کي هر اڀياس ۾ ورجائي نه سگهيو ويو آهي. هڪ اڀياس ۾&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Puri | first1 = S. | last2 = Faulkes | first2 = Z. | year = 2010 | title = Do Decapod Crustaceans Have Nociceptors for Extreme pH? | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 4| article-number = e10244 | doi = 10.1371/journal.pone.0010244 | pmid = 20422026 | pmc = 2857684 | bibcode = 2010PLoSO...510244P | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ٽن ڊيڪاپوڊ ڪرسٽيشين نوعن، [[پروڪيمبارس ڪلارڪي|لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش]]، [[ليٽوپينيس سيٽيفيرس|سفيد جهينگي]] ۽ [[پيليمونيٽس|گراس جهينگي]]، جي اينٽينائن تي [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]]، [[هائيڊروڪلورڪ تيزاب]] يا بينزوڪين لڳائي نوسيسيپٽيو رويي جي جاچ ڪئي وئي. ضابطي واري گروهه جي ڀيٽ ۾ انهن ٽنهي نوعن ۾ رويي جي ڪا واضح تبديلي نه ملي. جانورن علاج ڪيل اينٽينا کي صاف نه ڪيو ۽ علاج ڪيل ۽ ضابطي وارن جانورن جي حرڪت ۾ به فرق نه هو. لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش جي اينٽينا واري اعصاب جي خلين کان ٻاهر ڪيل رڪارڊنگ ۾ لڳاتار پاڻمرادو سرگرمي ملي، پر اهڙا نيورون نه مليا جيڪي سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ يا هائيڊروڪلورڪ تيزاب سان قابل اعتماد نموني متحرڪ ٿين. محققن نتيجو ڪڍيو ته اينٽينائن ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن ردعمل ڏيندڙ مخصوص نوسيسيپٽرن جي موجودگيءَ لاءِ رويي يا جسماني شاهدي نه ملي. مختلف اڀياسن جي نتيجن ۾ فرق نوعن جي وچ ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن مختلف يا غيرمسلسل ردعملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

اهو دليل پڻ ڏنو ويو آهي ته مورفين جي سور گهٽائيندڙ اثر کي، گهٽ ۾ گهٽ ڪرسٽيشين ۾، سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو اڪيلو معيار نه سمجهڻ گهرجي. هڪ اڀياس ۾ ڪناري وارن ڪيڪڙن ''[[ڪارسينس ميناس]]'' کي سندن پسنديده اونداهي پناهه ۾ برقي جهٽڪا ڏنا ويا، جڏهن ته گهٽ پسنديده روشن حصي ۾ رهڻ تي جهٽڪو نه ڏنو ويو. جيڪڏهن مورفين رڳو مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر پيدا ڪري ها ته ڪيڪڙن جي پسنديده اونداهي حصي ڏانهن وڃڻ ۾ واڌ جي توقع ڪري سگهجي پئي. ان جي ابتڙ، مورفين اهڙي حرڪت کي گهٽايو، ايتري قدر جو جهٽڪو نه ڏيڻ وقت به اهو اثر ڏٺو ويو. محققن ان کي مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر بدران ردعمل ۾ عام گهٽتائيءَ سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو، جيڪو ڪجهه اڳين تجربن جي نتيجن جي متبادل وضاحت ٿي سگهي ٿو. بهرحال، انهن اهو به تجويز ڪيو ته [[اينڪيفيلن]] يا [[اسٽيرائڊ]] جهڙا ٻيا نظام ڪرسٽيشين ۾ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل جي ضابطي ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ۽ رڳو مخصوص جسماني يا بناوتي خصوصيتن بدران رويي جي مجموعي شاهديءَ کي به ڏسڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Elwood | first2 = R.W. | year = 2011 | title = No evidence of morphine analgesia to noxious shock in the shore crab, ''Carcinus maenas'' | journal = Behavioural Processes | volume = 86 | issue = 3| pages = 340–344 | doi=10.1016/j.beproc.2011.02.002| pmid = 21324350 | s2cid = 42520345 }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ===
[[File:European_honey_bee_extracts_nectar.jpg|thumb|تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته [[ماکيءَ جي مک]] خطري يا نقصانڪار حالتن کان پاسو ڪرڻ واري رويي کي امڪاني فائدي موجب تبديل ڪري سگهي ٿي؛ ان کي نقصان کان بچڻ واري عمل جي لچڪداريءَ جي شاهدي طور پيش ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chittka |first=Lars |date=2023-07-01 |title=Do Insects Feel Joy and Pain? |url=https://www.scientificamerican.com/article/do-insects-feel-joy-and-pain/ |access-date=2024-06-08 |website=Scientific American |language=en}}&lt;/ref&gt;]]

مورفين [[جهينگور]] جي گرم سطح تي رهڻ جو وقت وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | last2 = Schurmann | first2 = F. | last3 = Sakharov | first3 = D.A. | year = 1999 | title = Effects of serotonergic and opioidergic drugs on escape behaviors and social status of male crickets | journal = Naturwissenschaften | volume = 86 | issue = 9| pages = 435–437 | doi=10.1007/s001140050647| pmid = 10501691 | bibcode = 1999NW.....86..435D | s2cid = 9466150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Zabala | first1 = N. | last2 = Gomez | first2 = M. | year = 1991 | title = Morphine analgesia, tolerance and addiction in the cricket, Pteronemobius | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 40 | issue = 4| pages = 887–891 | doi = 10.1016/0091-3057(91)90102-8 | pmid = 1816576 | s2cid = 24429475 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ميون جي مکين ۾ زخم کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ نوسيسيپٽيو حساسيت ۾ واڌ ملي، جنهن کي ثانوي ذريعن ۾ [[دائمي سور]] سان تشبيهه ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Daley|first=Jason|title=Study Finds Insects Can Experience Chronic Pain|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/insects-can-experience-chronic-pain-study-finds-180972656/|access-date=2021-02-20|website=Smithsonian Magazine|language=en}}&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن کي زخمي حصن جي صفائي يا سنڀال جهڙو رويو ڪندي پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Quaglia |first=Sofia |date=26 January 2024 |title=Injured bees tend their own wounds, which suggests they feel pain |url=https://www.newscientist.com/article/2414446-injured-bees-tend-their-own-wounds-which-suggests-they-feel-pain/ |access-date=2024-06-29 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reynolds |first=Matt |date=March 16, 2023 |title=Insect Farming Is Booming. But Is It Cruel? |url=https://www.wired.com/story/insect-farming-sentience/ |access-date=2024-06-29 |work=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي هڪ جائزي ۾ محققن اعصابي ۽ رويي جي مختلف معيارن جي بنياد تي بالغ جيتن جي ٻن آرڊرن—[[بليٽوڊيا]]، جنهن ۾ ڪاڪروچ ۽ اڏوهي شامل آهن، ۽ [[ڊپٽيرا]]، جنهن ۾ مکيون ۽ مڇر شامل آهن—لاءِ سور جي امڪاني تجربي جي حق ۾ ”مضبوط شاهدي“ هجڻ جو نتيجو پيش ڪيو. ساڳئي جائزي ۾ بالغ جيتن جي ٽن ٻين آرڊرن، [[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پتنگا ۽ پوپٽ) ۽ [[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙ، جهينگور، ويٽا ۽ مڪڙ) لاءِ ”نمايان شاهدي“ هجڻ جي تشريح ڪئي وئي، جڏهن ته ڪجهه نابالغ جيتن بابت پڻ لاڳاپيل شاهدي بيان ڪئي وئي. ليکڪن خاص طور نابالغ جيتن بابت علمي خالن جي نشاندهي ڪئي ۽ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت تي زور ڏنو. انهن نتيجن جي بنياد تي ليکڪن [[جيتن جي فارمنگ]] ۽ [[جيتن تي ضابطو]] جهڙين انساني سرگرمين سان لاڳاپيل جانورن جي ڀلائي بابت ممڪن اثرن تي پڻ بحث ڪيو.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Gibbons |first1=Matilda |title=Chapter Three - Can insects feel pain? A review of the neural and behavioural evidence |date=2022-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0065280622000170 |work=Advances in Insect Physiology |volume=63 |pages=155–229 |editor-last=Jurenka |editor-first=Russell |publisher=Academic Press |language=en |access-date=2022-11-29 |last2=Crump |first2=Andrew |last3=Barrett |first3=Meghan |last4=Sarlak |first4=Sajedeh |last5=Birch |first5=Jonathan |last6=Chittka |first6=Lars|doi=10.1016/bs.aiip.2022.10.001 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>nfmol666rib0fnbcl01bx4elxap2hmp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413476</id>
      <parentid>413475</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T14:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100145" sha1="obo4wha8muijlk4imtmm5lvc7528l16" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي امڪان بابت سائنسي اڀياس}}
[[Image:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg|thumb|right|[[موناڪ پوپٽ]] (''Danaus plexippus'') جو سنڍو]]

[[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] [[سور]] محسوس ڪري سگهن ٿا يا نه، اهو سائنسي تحقيق ۽ بحث جو موضوع آهي. سور جون ڪيتريون ئي وصفون ڏنيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻين ۾ ٻه بنيادي جزا شامل آهن. پهريون [[نوسيسيپشن]] آهي، يعني نقصانڪار يا امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت، جيڪا اهڙو [[اضطراري عمل]] پيدا ڪري ٿي، جنهن سان جانور يا ان جي جسم جو متاثر حصو تحريڪ جي ذريعي کان پري ٿي وڃي ٿو. نوسيسيپشن جو وجود پاڻمرادو ڪنهن اڻ وڻندڙ داخلي يا شعوري احساس جي موجودگي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اضطراري عمل به ٿي سگهي ٿو. ٻيو جزو خود ”سور“ يا [[تڪليف]] جو تجربو آهي، يعني نوسيسيپشن سان لاڳاپيل تجربي جي داخلي ۽ [[جذبو|جذباتي]] تشريح.

سور هڪ داخلي تجربو هجڻ سبب [[جانورن ۾ سور|ٻين جانورن]]، توڙي ٻين انسانن ۾، سڌيءَ طرح ماپي نٿو سگهجي؛ ممڪن طور سور ڏيندڙ تحريڪن جي جوابن کي ماپي سگهجي ٿو، پر خود تجربي کي سڌيءَ طرح ماپڻ ممڪن ناهي. ٻين نوعن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ سائنسدان اعصابي، جسماني ۽ رويي بابت مختلف شاهديون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[قياس ذريعي دليل]] پڻ شامل آهي. هن طريقي موجب جيڪڏهن ڪنهن غير انساني جانور جا نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل انسانن سان مشابهت رکن ٿا ته ان مان هڪجهڙي تجربي جي امڪان بابت دليل ڏئي سگهجي ٿو، پر اهڙي قياس جون حدون پڻ آهن. مثال طور، جيڪڏهن [[عام چمپانزي]] جي آڱر ۾ سئي لڳڻ تي اهو تيزيءَ سان هٿ پري ڪري ٿو ته اهڙي ردعمل کي انسانن جي سور واري ردعمل سان ڀيٽي سگهجي ٿو. ساڳئي وقت اهو سوال پڻ اٿاريو ويو آهي ته جيڪڏهن [[ڪاڪروچ]] سئي لڳڻ کان پوءِ تڙپي ٿو ته ان ردعمل مان سور جي داخلي تجربي بابت ڪيتري حد تائين نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;&gt;Sherwin, C.M., (2001). Can invertebrates suffer? Or, how robust is argument-by-analogy? Animal Welfare, 10 (supplement): S103-S118&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور بابت تحقيق ۾ قياس تي ٻڌل اهڙو طريقو ٻين محققن پڻ استعمال ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | year = 2011 | title = Pain and suffering in invertebrates? | url = http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf | journal = Institute of Laboratory Animal Resources Journal | volume = 52 | issue = 2 | pages = 175–84 | doi = 10.1093/ilar.52.2.175 | pmid = 21709310 | access-date = 2011-10-10 | archive-date = 2012-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120407023813/http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپشن جي صلاحيت [[قدرتي چونڊ]] جي اثر هيٺ رهي آهي ۽ اها جاندار کي وڌيڪ جسماني نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. جيتوڻيڪ ان بنياد تي نوسيسيپشن جي وڏي پيماني تي موجود هجڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، پر ان جا طريقا ۽ مخصوص تحريڪن ڏانهن حساسيت مختلف نوعن ۾ مختلف ٿين ٿا. مثال طور، [[ڪيپسائيسن]] نالي ڪيميائي مادو کير ڏيندڙ جانورن تي تجربن ۾ عام طور نقصانڪار تحريڪ طور استعمال ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به ''[[Heterocephalus glaber]]''، آفريڪي اگهاڙو مول-چوهو، هڪ غيرمعمولي ڪتريندڙ جانور{{#tag:ref|ڪتريندڙ جانور کير ڏيندڙ جانورن جو هڪ [[حياتياتي مرتبو|حياتياتي آرڊر]] آهن.|group=Note}} آهي، جيڪو ڪيپسائيسن ڏانهن سور سان لاڳاپيل ڪيترائي عام رويي وارا ردعمل نٿو ڏيکاري. مثال طور، پکين تي ڪيپسائيسن جو ساڳيو اثر نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[ٽي آر پي وي 1|ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين]] ان ڏانهن جواب نٿا ڏين،&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tewksbury JJ, Nabhan GP | title = Seed dispersal. Directed deterrence by capsaicin in chilies | journal = Nature | volume = 412 | issue = 6845 | pages = 403–404 | date = July 2001 | pmid = 11473305 | doi = 10.1038/35086653 | bibcode = 2001Natur.412..403T | s2cid = 4389051 }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته آفريڪي اگهاڙي مول-چوهي ۾، کير ڏيندڙ جانور هجڻ ۽ ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين رکڻ باوجود، چمڙي جي حسي ريشن ۾ [[سبسٽنس پي]] جهڙا سور سان لاڳاپيل [[نيوروپيپٽائڊ]] موجود ناهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Park | first1 = T.J. | last2 = Lu | first2 = Y. | last3 = Jüttner | first3 = R. |display-authors=etal  | year = 2008 | title = Selective inflammatory pain insensitivity in the African Naked Mole-Rat (''Heterocephalus glaber'') | journal = PLOS Biology | volume = 6 | issue = 1| article-number = e13 | doi=10.1371/journal.pbio.0060013| pmid = 18232734 | pmc = 2214810 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح ڪيپسائيسن ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نوسيسيپٽر]] کي متحرڪ ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;/&gt; پر ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]''، يعني عام ميون جي مک، لاءِ اهو نقصانڪار تحريڪ طور ساڳيو اثر نٿو ڏيکاري.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Al-Anzi | first1 = B. | last2 = Tracey | first2 = W.D. Jr. | last3 = Benzer | first3 = S. | year = 2006 | title = Response of Drosophila to wasabi is mediated by painless, the fly homolog of mammalian TRPA1/ANKTM1 | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 10| pages = 1034–1040 | doi=10.1016/j.cub.2006.04.002| pmid = 16647259 | s2cid = 16871959 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

سور محسوس ڪرڻ جي امڪاني صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ تحقيق ۾ هيٺيان معيار استعمال ڪيا ويا آهن:&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt;
# مناسب اعصابي سرشتو ۽ رسيپٽر هجڻ
# نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ جسماني تبديليون ظاهر ٿيڻ
# حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ڪرڻ، جن ۾ متاثر حصي جو گهٽ استعمال، منڊڪائڻ، مهٽڻ، متاثر حصي کي سنڀالي رکڻ يا [[آٽوٽومي|جسم جو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ]] شامل ٿي سگهن ٿا
# اوپيئڊ رسيپٽر هجڻ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن يا مقامي بيهوشي ڏيندڙ مادن کان پوءِ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل ۾ گهٽتائي اچڻ
# نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ ۽ ٻين تحريڪي ضرورتن جي وچ ۾ چونڊ يا مٽاسٽا ڏيکارڻ
# بچاءَ وارو سکيا وارو رويو ڏيکارڻ
# نسبتاً پيچيده ادراڪي صلاحيتون ظاهر ڪرڻ

== مناسب اعصابي سرشتو ==

=== مرڪزي اعصابي سرشتو ===
دماغ جي جسامت لازمي طور ان جي فعلي پيچيدگيءَ جي برابر نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Chittka | first1 = L. | last2 = Niven | first2 = J. | year = 2009 | title = Are Bigger Brains Better? | journal = Current Biology | volume = 19 | issue = 21| pages = R995–R1008 | doi = 10.1016/j.cub.2009.08.023 | pmid = 19922859 | s2cid = 7247082 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، جسماني وزن جي نسبت سان [[سيفالوپوڊ]] جو دماغ ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ جي جسامت واري حد ۾ اچي ٿو؛ اهو پکين ۽ کير ڏيندڙ جانورن کان ننڍو، پر گهڻين مڇين جي دماغ جيترو يا ان کان وڏو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html |title=Cephalopod brain size |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118054842/http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Packard | first1 = A | title = Cephalopods and Fish: The Limits of Convergence | year = 1972 | journal = Biological Reviews | volume = 47 | issue = 2| pages = 241–307 [266–7] | doi=10.1111/j.1469-185x.1972.tb00975.x| s2cid = 85088231 }}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
| width = 50%em
| align = center
| quote = [[چارلس ڊارون]] ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي دماغ جي جسامت ۽ پيچيدگيءَ جي لاڳاپي بابت لکيو: {{quote|اهو يقيني آهي ته اعصابي مادي جي انتهائي ننڍڙي مطلق مقدار سان به غيرمعمولي سرگرمي ممڪن ٿي سگهي ٿي؛ مثال طور، ڪولين جون حيرت انگيز طور گهڻ رخي جبلتون، ذهني صلاحيتون ۽ لاڙا مشهور آهن، تنهن هوندي به انهن جا دماغي گينگليا هڪ ننڍڙي سئيءَ جي مٿي جي چوٿين حصي جيترا به وڏا ناهن. هن لحاظ کان ڏٺو وڃي ته ڪوليءَ جو دماغ دنيا ۾ مادي جي سڀ کان حيرت انگيز ذرڙن مان هڪ آهي، شايد انسان جي دماغ کان به وڌيڪ.&lt;ref&gt;Darwin, C., (1871). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (London: John Murray).&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:Spider internal anatomy-en.svg|thumb|right|ڪوريئڙي جي اندروني بناوت، جنهن ۾ مرڪزي اعصابي سرشتو نيري رنگ ۾ ڏيکاريل آهي]]
[[اعصابي سرشتو#تقابلي بناوت ۽ ارتقا|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا اعصابي سرشتا]] ڪرنگهي وارن جانورن جي اعصابي سرشتن کان گهڻو مختلف آهن. انهيءَ فرق کي ڪڏهن ڪڏهن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور جي تجربي جي امڪان خلاف دليل طور پيش ڪيو ويو آهي. انسانن ۾ دماغ جو [[نيوڪارٽيڪس]] سور جي تجربي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ۽ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته جنهن نوع ۾ اها بناوت موجود نه هجي، اها سور محسوس ڪرڻ جي قابل نه هوندي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Rose | first1 = J.D. | year = 2002 | title = The neurobehavioral nature of fishes and the question of awareness and pain | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 10 | pages = 1–38 | doi=10.1080/20026491051668| s2cid = 16220451 }}&lt;/ref&gt; ٻئي طرف، اهو به ممڪن سمجهيو ويو آهي ته ٻين جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل عمل مختلف اعصابي بناوتن وسيلي ٿين، جيئن مثال طور ڊيڪاپوڊ [[ڪرسٽيشين]] انسان جهڙو [[بصري ڪارٽيڪس]] نه رکڻ باوجود ڏسڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Appel | first2 = M. | year = 2009 | title = Pain experience in hermit crabs? | journal = Animal Behaviour | volume = 77 | issue = 5| pages = 1243–1246 | doi=10.1016/j.anbehav.2009.01.028| s2cid = 53197401 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Octopus shell.jpg|thumb|right|آڪٽوپس ''[[ايمفيوڪٽوپس مارجيناٽس]]'']]
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ٻه گروهه خاص طور پيچيده دماغ رکن ٿا: [[آرٿروپوڊ]] ([[جيت#اعصابي سرشتو|جيت]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[ارڪنڊ]] ۽ ٻيا) ۽ جديد سيفالوپوڊ ([[آڪٽوپس]]، [[اسڪويڊ]]، [[ڪٽل فش]]) توڙي ٻيا [[مولسڪ]].&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Butler | first1 = A.B. | year = 2000 | title = Chordate evolution and the origin of Craniates: An old brain in a new head | journal = Anatomical Record | volume = 261 | issue = 3| pages = 111–125 | pmid = 10867629 | doi=10.1002/1097-0185(20000615)261:3&lt;111::aid-ar6&gt;3.0.co;2-f| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; آرٿروپوڊن ۽ سيفالوپوڊن جا دماغ جسم ۾ پکڙيل ٻن متوازي اعصابي تارن سان ڳنڍيل هوندا آهن. آرٿروپوڊن ۾ ٽن حصن وارو مرڪزي دماغ ۽ بصري معلومات جي عملڪاري لاءِ هر اک جي پويان وڏا [[بصري لوب]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;/&gt; جديد سيفالوپوڊن جا دماغ خاص طور گهڻو ترقي يافته آهن ۽ انهن جي پيچيدگي ڪجهه ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ سان ڀيٽي وئي آهي {{xref|(ڏسو: [[دماغ#ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو دماغ]])}}. تحقيق مان اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[هم رخ ارتقا]] جي عمل انهن جانورن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان ڪجهه مشابهت رکندڙ اعصابي تنظيم ۽ سرگرميءَ تي دارومدار رکندڙ ڊگهي مدي واري [[سينيپٽڪ پلاسٽيسيٽي]] جي چونڊ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Hochner | first1 = B. | last2 = Shomrat | first2 = T. | last3 = Graziano | first3 = F. | year = 2006 | title = The Octopus: a model for a comparative analysis of the evolution of learning and memory mechanisms | journal = The Biological Bulletin| volume = 210 | issue = 3| pages = 308–317 | doi=10.2307/4134567| pmid = 16801504 | jstor = 4134567 | s2cid = 15274048 }}&lt;/ref&gt; سيفالوپوڊن جو مرڪزي اعصابي سرشتو ڪجهه اهم [[اليڪٽروفزيالاجي|اليڪٽروفزيالاجيڪل]] ۽ [[نيورواناٽومي|نيورواناٽوميڪل]] خاصيتن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان مشابهت رکي ٿو، جيڪا ٻين ڪيترن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي گروهن ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wollesen | first1 = T. | last2 = Loesel | first2 = R. | last3 = Wanninger | first3 = A. | year = 2009 | title = Pygmy squids and giant brains: mapping the complex cephalopod CNS by phalloidin staining of vibratome sections and whole-mount preparations | journal = Journal of Neuroscience Methods | volume = 179 | issue = 1| pages = 63–67 | doi=10.1016/j.jneumeth.2009.01.021| pmid = 19428513 | s2cid = 24936072 }}&lt;/ref&gt;

=== نوسيسيپٽر ===
{{Main|نوسيسيپٽر}}
[[File:Svømmende blodigle.JPG|thumb|left|upright=0.86|طبي ڄؤر، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'']]
[[نوسيسيپٽر]] اهڙا [[حسي رسيپٽر]] آهن، جيڪي امڪاني طور جسماني نقصان پهچائيندڙ تحريڪن ڏانهن جواب ڏئي اعصابي سگنل موڪلين ٿا. جيتوڻيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ انهن [[نيورون]] جا رستا ۽ مرڪزي اعصابي سرشتي سان لاڳاپا کير ڏيندڙ جانورن جي نوسيسيپٽرن کان مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن جا نوسيسيپٽيو نيورون اڪثر اهڙين تحريڪن ڏانهن جواب ڏين ٿا، جيڪي کير ڏيندڙ جانورن ۾ به نوسيسيپشن پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ وڌيڪ گرمي پد (40{{Nbsp}}°C يا وڌيڪ)، گهٽ پي ايڇ، ڪيپسائيسن ۽ بافتن کي نقصان. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جنهن ۾ نوسيسيپٽيو خاني جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو. اهو [[اينيليڊا]] جي مخصوص ٽڪرن واري جسماني بناوت رکي ٿو ۽ هر ٽڪري ۾ هڪ گينگليون هوندو آهي، جنهن ۾ ٽي (ڇهاءُ)، پي (دٻاءُ) ۽ اين (نقصانڪار تحريڪ) خانا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nicholls | first1 = J.G. | last2 = Baylor | first2 = D.A. | year = 1968 | title = Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 31 | issue = 5| pages = 740–756 | doi=10.1152/jn.1968.31.5.740| pmid = 5711143 }}&lt;/ref&gt; ڄؤر جي نيورونن جي مشيني، ڪيميائي ۽ حرارتي تحريڪن ڏانهن جوابن بابت بعد وارن اڀياسن ۾ انهن خاصيتن کي کير ڏيندڙ جانورن جي گهڻ-نموني نوسيسيپٽرن سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pastor | first1 = J. | last2 = Soria | first2 = B. | last3 = Belmonte | first3 = C. | year = 1996 | title = Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 75 | issue = 6| pages = 2268–2279 | doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268| pmid = 8793740 | s2cid = 17349057 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Sea hare2, Aplysia dactylomela, 12 04 2009 2-00pm.jpg|thumb|right|200px|هڪ سامونڊي خرگوش]]
سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا]]'' ۾ نوسيسيپٽرن کي استعمال ڪندي سکيا ۽ يادگيريءَ بابت ڪيترائي اڀياس ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Byrne | first1 = J.H. | last2 = Castellucci | first2 = V.F. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 1978 | title = Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 41 | issue = 2| pages = 418–431 | doi=10.1152/jn.1978.41.2.418| pmid = 650275 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Castellucci | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi=10.1126/science.167.3926.1745| pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = T.M. | last2 = Jacobson | first2 = D.A. | last3 = Counsell | first3 = A.N. |display-authors=etal  | year = 2011 | title = Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 95 | issue = 3| pages = 248–259 | doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016| pmid = 21144906 | s2cid = 25469887 }}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترن اڀياسن جو ڌيان [[سائفن]] کي اعصاب فراهم ڪندڙ مشيني-حسي نيورونن تي رهيو آهي، جن جا خلوي جسم پيٽ واري [[گينگليون]] ۾ واقع آهن. انهن ايل اي خاني ۾ دٻاءُ وڌڻ سان خارج ٿيندڙ اعصابي سگنلن جي شرح وڌي ٿي ۽ بافتن کي نقصان پهچائيندڙ چيڀاٽڻ يا ڦاڙڻ واري تحريڪ تي سڀ کان وڌيڪ سرگرمي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. انهيءَ ڪري اهي نوسيسيپٽرن جي مڃيل فعلي وصفن سان ٺهڪن ٿا. انهن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي [[اي ڊيلٽا ريشو|اي ڊيلٽا نوسيسيپٽرن]] سان پڻ ڪجهه مشابهتون آهن، جن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] شامل آهي. سائفن کي چهنڊڙي پائڻ يا سئي هڻڻ سان ايل اي خانن جي سرگرم ٿيڻ جي حد گهٽجي وئي ۽ خلوي جسم جي تحريڪ پذيري وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Illich | first1 = P.A | last2 = Walters | first2 = E.T. | year = 1997 | title = Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 17 | issue = 1 | pages = 459–469 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 | pmid = 8987770 | pmc = 6793714 }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپٽر ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ [[اينيليڊ]]، [[مولسڪ]]، [[نيميٽوڊ]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisemann | first1 = C.H. | last2 = Jorgensen | first2 = W.K. | last3 = Merritt | first3 = D.J. | last4 = Rice | first4 = M.J. | last5 = Cribb | first5 = B.W. | last6 = Webb | first6 = P.D. | last7 = Zalucki | first7 = M.P. | year = 1984 | title = Do insects feel pain? — A biological view | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 40 | issue = 2| pages = 1420–1423 | doi = 10.1007/BF01963580 | s2cid = 3071 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = St John | first1 = Smith | last2 = Lewin | first2 = G.R. | year = 2009 | title = Nociceptors: a phylogenetic view | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 195 | issue = 12| pages = 1089–1106 | doi = 10.1007/s00359-009-0482-z | pmid = 19830434 | pmc = 2780683 }}&lt;/ref&gt;

== جسماني تبديليون ==
ڪرنگهي وارن جانورن ۾ امڪاني طور سور ڏيندڙ تحريڪون عام طور ڪيترين خودڪار جسماني تبديلين سان لاڳاپيل هونديون آهن، جن ۾ [[دل جي تيز ڌڙڪڻ]]، [[اک جي ماڻڪي جو ڦهلاءُ]]، [[پاخانو ڪرڻ]]، رت جي گئسن، جسماني رطوبتن ۽ [[اليڪٽرولائٽ]] جي توازن ۾ تبديليون، ۽ رت جي وهڪري، ساهه کڻڻ جي نمونن ۽ [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن]] اخراجن ۾ تبديليون شامل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Short | first1 = C.E. | year = 1998 | title = Fundamentals of pain perception in animals | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 59 | issue = 1–3| pages = 125–133 | doi = 10.1016/s0168-1591(98)00127-0 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Procambarus clarkii.jpg|thumb|left|ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'']]

خلوي سطح تي، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ زخم يا جسماني نقصان کان پوءِ [[رت جو خانو|هيموسائٽن]]، يعني دفاعي خانن، جي متاثر هنڌ ڏانهن منظم لڏپلاڻ ۽ گڏ ٿيڻ سان گڏ [[اعصابي لچڪ]] ۾ تبديليون ڏٺيون ويون آهن. اهڙن ڪجهه ردعملن جون مشابهتون جراحي عمل يا جسماني زخم کان پوءِ انسانن ۾ ڏٺل خلوي ۽ اعصابي ردعملن سان بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.1016/0300-9629(95)02130-2 | title=A simple systems approach to neural-immune communication | year=1996 | last1=Clatworthy | first1=Andrea L. | journal=Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology | volume=115 | issue=1 | pages=1–10 | pmid=8858835 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stefano | first1 = G.B. | last2 = Salzet | first2 = B. | last3 = Fricchione | first3 = G.L. | year = 1998 | title = Enkelytin and opioid peptide association in invertebrates and vertebrates: immune activation and pain | journal = Immunology Today | volume = 19 | issue = 6| pages = 265–268 | doi=10.1016/s0167-5699(98)01268-7| pmid = 9639991 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'' ۾ جارحاڻي مقابلي دوران چنبي جي [[آٽوٽومي|پاڻمرادو ڌار ٿيڻ]] کان پوءِ دل جي ڌڙڪن جي شرح گهٽجندي ڏٺي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Schapker | first1 = H. | last2 = Breithaupt | first2 = T. | last3 = Shuranova | first3 = Z. | last4 = Burmistrov | first4 = Y. | last5 = Cooper | first5 = R.L. | year = 2002 | title = Heart and ventilatory measures in crayfish during environmental disturbances and social interactions | journal = Comparative and Biochemical Physiology A | volume = 131 | issue = 2| pages = 397–407 | doi = 10.1016/s1095-6433(01)00492-5 | pmid = 11818228 }}&lt;/ref&gt;

نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسماني تبديلين کي رڪارڊ ڪرڻ رويي بابت مشاهدي سان گڏ اضافي شاهدي مهيا ڪري سگهي ٿو. بهرحال، اهڙين تبديلين جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جسماني ردعمل صرف سور جي داخلي تجربي سان مخصوص ناهن ۽ اهي ٻين نقصانڪار يا دٻاءُ پيدا ڪندڙ حالتن سبب به ٿي سگهن ٿا. مثال طور، ڪرسٽيشين ۾ دل ۽ ساهه کڻڻ جي سرگرمي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي، مختلف ڪيميائي مادن ۽ جارحاڻي مقابلي دوران جسماني سرگرمي ڏانهن به حساس هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;/&gt;

== حفاظتي حرڪتي ردعمل ==
ڪرنگهي کان سواءِ جانور امڪاني طور نقصانڪار تحريڪن ڏانهن مختلف قسم جا حفاظتي ردعمل ڏيکارين ٿا. بهرحال، اهڙا ردعمل پاڻمرادو سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هڪ خلوي جاندار]] به، مثال طور، انتهائي گرمي پد کان بچڻ لاءِ ردعمل ڏيکاري سگهن ٿا. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي حفاظتي ردعمل [[دقيانوسي رويو|مقرر نموني وارا]] ۽ [[اضطراري عمل|اضطراري]] نظر اچن ٿا، جيڪي سور جي داخلي تجربي بدران نوسيسيپشن سان مطابقت رکي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، ڪجهه ردعمل وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن، خاص طور جڏهن نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ جو رويو ٻين تحريڪي ضرورتن سان مقابلي ۾ هجي (هيٺيون ڀاڱو ڏسو). اهڙي رويي کي ڪجهه محقق ڪرنگهي وارن جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل ردعمل سان مشابهت رکندڙ شاهدي سمجهن ٿا، جڏهن ته ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.

=== مشيني تحريڪ ===
{{Multiple image
| direction = horizontal
| align = top
| header = نقصانڪار مشيني تحريڪ کان بچڻ جا ردعمل ڏيکاريندڙ ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| width1 = 150
| image1 = Pseudoceros dimidiatus.jpg
| caption1 = چپٽو ڪيڙو ''[[سيوڊوسيروس ڊيميڊياٽس]]''
| width2 = 192
| image2 = Fruit fly larva 01.jpg
| caption2 = ''[[ڊروسوفيلا]]'' جو سنڍو
| width3 = 150
| image3 = Aplysia_californica.jpg
| caption3 = سامونڊي خرگوش، ''[[اپليشيا]]''}}

چپٽو ڪيڙو ''Notoplana aticola'' پنهنجي جسم جي پوئين حصي ۾ سئي چڀڻ کان پوءِ رڳو سادي ڇڪجڻ واري اضطراري عمل بدران حرڪت ذريعي ڀڄڻ وارو رويو ڏيکاري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Koopowitz | first1 = H | year = 1973 | title = Primitive nervous systems. A sensory nerve-net in the polcald flatworm Notoplana acticola | journal = Biological Bulletin | volume = 145 | issue = 2| pages = 352–359 | doi=10.2307/1540045| jstor = 1540045 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8435 }}&lt;/ref&gt; ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' جي سنڍن کي جاچ واري اوزار سان ڇهڻ تي اهي ڪجهه دير بيهي تحريڪ کان پري ٿين ٿا؛ جڏهن ته وڌيڪ شديد مشيني تحريڪ تي اهي پيچدار نموني جسم ويڙهي ڦرڻ وارو وڌيڪ پيچيده ردعمل ڏيکارين ٿا، جنهن مان ردعمل جي شدت تحريڪ جي شدت موجب تبديل ٿيڻ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Tracey | first1 = W.D. Jr | last2 = Wilson | first2 = R.I. | last3 = Laurent | first3 = G. | last4 = Benzer | first4 = S. | year = 2003 | title = ''Painless'', a ''Drosophila'' gene essential for nociception | journal = Cell | volume = 113 | issue = 2| pages = 261–273 | doi=10.1016/s0092-8674(03)00272-1| pmid = 12705873 | s2cid = 1424315 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي [[سائفن]] تي هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ ڏيڻ سان اهو تيزيءَ سان سائفن کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kupfermann | first1 = I. | last2 = Kandel | first2 = E.R. | year = 1969 | title = Neuronal controls of a behavioral response mediated by abdominal ganglion of Aplysia | journal = Science | volume = 164 | issue = 3881| pages = 847–850 | doi=10.1126/science.164.3881.847| pmid = 5767790 | bibcode = 1969Sci...164..847K | s2cid = 24945274 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pinsker 1973&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pinsker | first1 = H.M. | last2 = Hening | first2 = W.A. | last3 = Carew | first3 = T.J. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1973 | title = Long-term sensitization of a defensive withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 182 | issue = 4116| pages = 1039–1042 | doi = 10.1126/science.182.4116.1039 | pmid = 4748675 | bibcode = 1973Sci...182.1039P | s2cid = 220082685 }}&lt;/ref&gt; هن ردعمل کي ڪڏهن غير ارادي اضطراري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي {{xref|(ڏسو: [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل]])}}؛ تنهن هوندي به، هن ردعمل سان لاڳاپيل سکيا جي پيچيدگي {{xref|(ڏسو: {{slink||سکيل بچاءُ}}، هيٺ)}} مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان کي رڳو سادي اضطراري عمل طور بيان ڪرڻ شايد مڪمل وضاحت نه هجي.

2001ع ۾ والٽرز ۽ ساٿين تمباڪو هارن ورم جي سنڍي (''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'') جي مشيني تحريڪ ڏانهن حفاظتي ردعملن بابت هڪ اڀياس شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Illich | first2 = P.A. | last3 = Weeks | first3 = J.C. | last4 = Lewin | first4 = M.R. | year = 2001 | title = Defensive responses of larval Manduca sexta and their sensitization by noxious stimuli in the laboratory and field | journal = Journal of Experimental Biology | volume = 204 | issue = Pt 3| pages = 457–69 | doi = 10.1242/jeb.204.3.457 | pmid = 11171298 }}&lt;/ref&gt; انهن ردعملن، خاص طور انهن جي لچڪداريءَ، ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي ڪجهه حفاظتي ڀڄڻ وارن ردعملن سان مشابهتون بيان ڪيون ويون.

{{Quote box
| width = 30em
| align = left
| quote = ''مينڊوڪا سيڪسٽا'' جي سنڍن ۾ حفاظتي رويي جا ڪيترائي نمونا بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي نقصانڪار مشيني تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] ڏيکارين ٿا. نمايان ردعمل تيزيءَ سان جسم موڙڻ آهي، جنهن سان مٿو پيٽ جي گهڻن ٽڪرن تي تيز چڀڻ يا چهنڊڙي پائڻ واري تحريڪ ڏانهن وڌي ٿو. ان وقت ڄاڙيون کلي سگهن ٿيون ۽ ڪڏهن کاڌو واپس ڪڍڻ به ٿئي ٿو. اهو ردعمل ننڍن حملي ڪندڙن کي هٽائڻ يا وڏن شڪارين کي ڇرڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو. ساڳيون تحريڪون جسم جي اڳين ٽڪرن تي ڏيڻ سان مٿو ڇڪجي پري ٿئي ٿو. [[اڳيون حصو|اڳين]] يا [[پوئين حصو (جسماني بناوت)|پوئين]] ٽڪرن تي نقصانڪار تحريڪ عارضي ڇڪجڻ پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن کان پوءِ تحريڪ جي ذريعي ڏانهن تيز حرڪت ٿئي ٿي؛ اهو عمل ممڪن طور حرڪت جي رفتار وڌائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. وڌيڪ شديد تحريڪون وڌيڪ تيز ۽ وڏا ردعمل پيدا ڪن ٿيون ۽ ڪڏهن تيز ڇڙواڳ حرڪتون به پيدا ٿين ٿيون، جن ۾ جسم بار بار هڪ پاسي کان ٻئي پاسي هلي ٿو ۽ اهي حرڪتون ڪنهن مخصوص هدف ڏانهن نه هونديون آهن. واضح جسماني زخم کان پوءِ اهڙن ردعملن جي پٺيان ڪڏهن جسم صاف ڪرڻ جهڙو رويو به ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;/&gt;
}}

[[File:Tobacco Hornworm 1.jpg|thumb|right|تمباڪو هارن ورم جو سنڍو، ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'']]

=== آٽوٽومي ===

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون 200 کان وڌيڪ نوعون [[آٽوٽومي]]، يعني پنهنجي جسم جو ڪو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ، کي بچاءَ يا حفاظتي رويي طور استعمال ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Bely | first1 = A.E. | last2 = Nyberg | first2 = K.G. | year = 2009 | title = Evolution of animal regeneration: re-emergence of a field | journal = Trends in Ecology &amp; Evolution | volume = 25 | issue = 3| pages = 161–170 | doi=10.1016/j.tree.2009.08.005| pmid = 19800144 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Fleming | first1 = P.A. | last2 = Muller | first2 = D. | last3 = Bateman | first3 = P.W. | year = 2007 | title = Leave it all behind: a taxonomic perspective of autotomy in invertebrates | journal = Biological Reviews | volume = 82 | issue = 3| pages = 481–510 | doi = 10.1111/j.1469-185X.2007.00020.x | pmid = 17624964 | s2cid = 20401676 }}&lt;/ref&gt; انهن ۾ شامل آهن:
* زميني [[سلگ]] (''[[پروفيسائون]]'')&lt;ref&gt;McDonnel, R.J., Paine, T.D. and Gormally, M.J., (2009). [http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx Slugs: A Guide to the Invasive and Native Fauna of California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704191903/http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx |date=2011-07-04 }}. 21 pp., {{ISBN|978-1-60107-564-2}}, page 9.&lt;/ref&gt;
* [[سامونڊي سِپون]] (''[[اوڪسينوئي پانامينسس]]'')&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lewin | first1 = R.A. | year = 1970 | title = Toxin secretion and tail autotomy by irritated ''Oxynoe panamensis'' (Opisthobranchiata: Sacoglossa) | journal = Pacific Science | volume = 24 | pages = 356–358 }}&lt;/ref&gt;
* [[جهينگور]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wilson | first1 = A.D.M. | last2 = Whattam | first2 = E.M. | last3 = Bennett | first3 = R. | display-authors = etal | year = 2010 | title = Behavioral correlations across activity, mating, exploration, aggression, and antipredator contexts in the European housecricket, Acheta domesticus | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 5| pages = 703–715 | doi = 10.1007/s00265-009-0888-1 | hdl = 10026.1/11461 | s2cid = 24157539 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪوريئڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stankowich | first1 = T | year = 2009 | title = When predators become prey: flight decisions in jumping spiders | journal = Behavioral Ecology | volume = 20 | issue = 2| pages = 318–327 | doi = 10.1093/beheco/arp004 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪيڪڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Booksmythe | first1 = I. | last2 = Milner | first2 = R.N.C. | last3 = Jennions | first3 = M.D. | display-authors = etal | year = 2010 | title = How do weaponless male fiddler crabs avoid aggression? | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 3| pages = 485–491 | doi = 10.1007/s00265-009-0864-9 | s2cid = 11590059 }}&lt;/ref&gt;
* [[لابسٽر]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;
* [[آڪٽوپس]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;

اهي جانور ڪجهه حالتن ۾ پنهنجي بقا لاءِ جسم جا عضوا ڌار ڪري سگهن ٿا. آٽوٽومي ڪيميائي، حرارتي ۽ برقي تحريڪن جي جواب ۾ ٿي سگهي ٿي، پر اها گهڻو ڪري شڪاري جي پڪڙ دوران مشيني تحريڪ سان لاڳاپيل هوندي آهي. آٽوٽومي ڀڄي بچڻ جا امڪان وڌائي سگهي ٿي يا جسم جي باقي حصي کي وڌيڪ نقصان کان بچائي سگهي ٿي، مثال طور ڏنگ لڳڻ کان پوءِ ڪنهن زهريلي ڪيميائي مادي جي ڦهلاءَ کي محدود ڪرڻ. جسم جو عضوو وڃائڻ جانور لاءِ اهم حياتياتي خرچ رکي سگهي ٿو. ڪجهه محققن اهڙي حالتن تي دارومدار رکندڙ ردعمل کي سادي نوسيسيپٽيو اضطراري عمل کان وڌيڪ پيچيده عمل جي شاهدي طور پيش ڪيو آهي؛ تنهن هوندي به، آٽوٽومي جو وجود پاڻمرادو شعوري سور جي تجربي کي ثابت نٿو ڪري.

=== حرارتي تحريڪ ===
گرم جاچ اوزار (»{{convert|42|C|F|disp=or}}) ''ڊروسوفيلا'' جي سنڍن ۾ پيچدار نموني ڦرڻ وارو بچاءَ جو ردعمل پيدا ڪري ٿو، جيڪو 0.4{{Nbsp}}سيڪنڊن اندر شروع ٿي سگهي ٿو؛ گرم نه ڪيل جاچ اوزار اهڙو ردعمل پيدا نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، ٿڌيون تحريڪون (≤14{{Nbsp}}°C يا 57.2{{Nbsp}}°F) بنيادي طور مٿي کان پڇ تائين سڄي جسم جي ٻنهي پاسن واري سُڪڙجڻ جو سبب بڻجن ٿيون. سنڍا مٿو يا پڇ به مٿي کڻي سگهن ٿا، پر گرمي پد گهٽجڻ سان اهي ردعمل نسبتاً گهٽ ڏٺا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Turner|first1=Heather N.|last2=Armengol|first2=Kevin|last3=Patel|first3=Atit A.|last4=Himmel|first4=Nathaniel J.|last5=Sullivan|first5=Luis|last6=Iyer|first6=Srividya Chandramouli|last7=Bhattacharya|first7=Surajit|last8=Iyer|first8=Eswar Prasad R.|last9=Landry|first9=Christian|year=2016|title=The TRP Channels Pkd2, NompC, and Trpm Act in Cold-Sensing Neurons to Mediate Unique Aversive Behaviors to Noxious Cold in Drosophila|journal=Current Biology|volume=26|issue=23|pages=3116–3128|doi=10.1016/j.cub.2016.09.038|issn=1879-0445|pmc=5140760|pmid=27818173}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Invertebrate Nociception|journal=Oxford Research Encyclopedia of Neuroscience|volume=1|last1=Himmel|first1=Nathaniel J.|last2=Patel|first2=Atit A.|last3=Cox|first3=Daniel N.|date=2017-03-29|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190264086.013.166|isbn=978-0-19-026408-6}}&lt;/ref&gt; زميني سِپون گرم سطح (»{{convert|40|C|F|disp=or}}) تي رکڻ کان پوءِ پنهنجي پکڙيل پير جو [[اڳيون حصو]] مٿي کڻي بچاءَ جو ردعمل ڏيکارين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Achaval | first1 = M. | last2 = Penha | first2 = M.A.P. | last3 = Swarowsky | first3 = A. |display-authors=etal  | year = 2005 | title = The terrestrial Gastropoda Megalobulimus abbreviatus as a useful model for nociceptive experiments. Effects of morphine and naloxone on thermal avoidance behavior | journal = Brazilian Journal of Medical and Biological Research | volume = 38 | issue = 1| pages = 73–80 | doi=10.1590/s0100-879x2005000100012| pmid = 15665992 | doi-access = free | hdl = 10183/21190 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kavaliers 1983&quot;/&gt; 2015ع جي هڪ اڀياس ۾ ڪري فش (''Procambarus clarkii'') وڌيڪ گرمي پد ڏانهن منفي ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته گهٽ گرمي پد ڏانهن ساڳيو ردعمل نه ڏٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Puri|first1=S.|last2=Faulkes|first2=Z.|title=Can crayfish take the heat? Procambarus clarkii show nociceptive behaviour to high temperature stimuli, but not low temperature or chemical stimuli|journal=Biology Open|date=2015|volume=4|issue=4|pages=441–448|doi=10.1242/bio.20149654|pmid=25819841|pmc=4400587}}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي تحريڪ ===
ڪرسٽيشين تي ڪيل تجربن ۾ تيزابن ڏانهن اهڙا ردعمل ڏٺا ويا آهن، جن کي نوسيسيپشن سان ۽، ڪجهه محققن موجب، سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |title=Discrimination between nociceptive reflexes and more complex responses consistent with pain in crustaceans. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190368 |doi=10.1098/rstb.2019.0368 |pmid=31544604 |pmc=6790375}}&lt;/ref&gt; جهينگو ''[[پيليمون ايليگنس]]'' جي اينٽينائن تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] جهڙا جلن پيدا ڪندڙ مادا لڳائڻ سان حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Barr 2008&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Laming | first2 = P. | last3 = Dick | first3 = J.T.A. | last4 = Elwood | first4 = R.W. | year = 2008 | title = Nociception or pain in a decapod crustacean? | journal = Animal Behaviour | volume = 75 | issue = 3| pages = 745–751 | doi=10.1016/j.anbehav.2007.07.004| s2cid = 53203416 }}&lt;/ref&gt; جهينگا خاص طور علاج ڪيل اينٽينائن کي صاف ڪن ٿا ۽ انهن کي ٽانڪي سان مهٽين ٿا. اهو ردعمل جسم جي متاثر هنڌ ڏانهن مخصوص آهي، پر ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح طئي نٿو ڪري سگهجي. ''[[ڪارسينس ميناس]]''، يعني عام ڪناري واري ڪيڪڙي، ۾ ايسيٽڪ تيزاب ڪيترين رويي وارين تبديلين سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ وات جي عضون جي حرڪت، چنبن سان مهٽڻ ۽ بند جاءِ مان نڪرڻ جون وڌيل ڪوششون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |last2=Dalton |first2=N |last3=Riddell |first3=G |title=Aversive responses by shore crabs to acetic acid but not to capsaicin. |journal=Behavioural Processes |date=July 2017 |volume=140 |pages=1–5 |doi=10.1016/j.beproc.2017.03.022 |pmid=28365460|s2cid=26125830 |url=https://pure.ulster.ac.uk/ws/files/77587472/Natasha_revision_March_27th_2017.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[Image:Waspstinger1658-2.jpg|thumb|upright=0.86|ڀنڀوري جو [[ڏنگ (عضوو)|ڏنگ]]، جنهن تي [[زهر]] جو ڦڙو موجود آهي]]

قدرتي حالتن ۾ ''[[آرگيوپي]]'' نسل جا ڄار ٺاهيندڙ ڪوريئڙا، جيڪڏهن سندن ٽنگ کي ڀنڀوري يا ماکيءَ جي مک ڏنگ هڻي، ته [[آٽوٽومي]] ذريعي ٽنگ ڌار ڪري سگهن ٿا. تجرباتي حالتن ۾ ڪوريئڙن جي ٽنگ ۾ ماکيءَ جي مک يا ڀنڀوري جو زهر داخل ڪرڻ کان پوءِ به اهڙو ردعمل ڏٺو ويو. ان جي ابتڙ، رڳو لوڻياٺي محلول جي انجيڪشن سان ٽنگ ڌار ڪرڻ تمام گهٽ ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته صرف جسماني سوراخ ٿيڻ يا رطوبت داخل ٿيڻ آٽوٽومي لاءِ ڪافي نه هئا. [[سيروٽونن]]، [[هسٽامين]]، [[فاسفوليپيس اي 2]] ۽ [[ميليٽن]] جهڙن زهريلي جزن، جيڪي انسانن ۾ انجيڪشن کان پوءِ سور سان لاڳاپيل آهن، جي استعمال کان پوءِ آٽوٽومي ڏٺي وئي؛ جڏهن ته انسانن ۾ سور سان لاڳاپيل نه سمجهيل ڪجهه زهريلي جزن سان اهو ردعمل نه ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisner | first1 = T. | last2 = Camazine | first2 = S. | year = 1983 | title = Spider leg autotomy induced by prey venom injection: an adaptive response to 'pain'? | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 11| pages = 3382–3385 | doi = 10.1073/pnas.80.11.3382 | bibcode = 1983PNAS...80.3382E | pmid = 16593325 | pmc = 394047 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; اهي نتيجا مخصوص ڪيميائي تحريڪن ڏانهن حفاظتي ردعمل ظاهر ڪن ٿا، پر انهن مان ڪوريئڙن جي داخلي تجربي جي نوعيت سڌيءَ طرح معلوم نٿي ٿئي.

''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' جا سنڍا تيزابن&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lopez-Bellido |first1=R |last2=Himmel |first2=NJ |last3=Gutstein |first3=HB |last4=Cox |first4=DN |last5=Galko |first5=MJ |title=An assay for chemical nociception in ''Drosophila'' larvae. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190282 |doi=10.1098/rstb.2019.0282 |pmid=31544619 |pmc=6790381}}&lt;/ref&gt; ۽ مينٿول&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Himmel |first1=NJ |last2=Letcher |first2=JM |last3=Sakurai |first3=A |last4=Gray |first4=TR |last5=Benson |first5=MN |last6=Cox |first6=DN |title=''Drosophila'' menthol sensitivity and the Precambrian origins of transient receptor potential-dependent chemosensation. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190369 |doi=10.1098/rstb.2019.0369 |pmid=31544603 |pmc=6790378}}&lt;/ref&gt; ڏانهن مخصوص نوسيسيپٽيو ڦرڻ وارو ردعمل ڏيکارين ٿا، جيڪو وڌيڪ گرمي ۽ مشيني نقصان ڏانهن ڏٺل رويي سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Walters |first1=ET |last2=Williams |first2=ACC |title=Evolution of mechanisms and behaviour important for pain. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190275 |doi=10.1098/rstb.2019.0275 |pmid=31544614 |pmc=6790384}}&lt;/ref&gt; اليڪٽروفيلڪ ڪيميائي مادو [[ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ]] سنڍن ۾ نوسيسيپٽيو حساسيت وڌائي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kaneko |first1=T |last2=Macara |first2=AM |last3=Li |first3=R |last4=Hu |first4=Y |last5=Iwasaki |first5=K |last6=Dunnings |first6=Z |last7=Firestone |first7=E |last8=Horvatic |first8=S |last9=Guntur |first9=A |last10=Shafer |first10=OT |last11=Yang |first11=CH |last12=Zhou |first12=J |last13=Ye |first13=B |title=Serotonergic Modulation Enables Pathway-Specific Plasticity in a Developing Sensory Circuit in Drosophila. |journal=Neuron |date=2 August 2017 |volume=95 |issue=3 |pages=623–638.e4 |doi=10.1016/j.neuron.2017.06.034 |pmid=28712652 |pmc=5555049}}&lt;/ref&gt; بالغ مکيون مينٿول،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abed-Vieillard |first1=D |last2=Cortot |first2=J |last3=Everaerts |first3=C |last4=Ferveur |first4=JF |title=Choice alters Drosophila oviposition site preference on menthol. |journal=Biology Open |date=15 January 2014 |volume=3 |issue=1 |pages=22–8 |doi=10.1242/bio.20136973 |pmid=24326184 |pmc=3892157}}&lt;/ref&gt; ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kang |first1=K |last2=Pulver |first2=SR |last3=Panzano |first3=VC |last4=Chang |first4=EC |last5=Griffith |first5=LC |last6=Theobald |first6=DL |last7=Garrity |first7=PA |title=Analysis of Drosophila TRPA1 reveals an ancient origin for human chemical nociception. |journal=Nature |date=25 March 2010 |volume=464 |issue=7288 |pages=597–600 |doi=10.1038/nature08848 |pmid=20237474 |pmc=2845738|bibcode=2010Natur.464..597K }}&lt;/ref&gt; [[ڪيپسائيسن]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Li |first1=Yaoxing |last2=Bai |first2=Peng |last3=Wei |first3=Longsheng |last4=Kang |first4=Ruxue |last5=Chen |first5=Lirong |last6=Zhang |first6=Mingliang |last7=Tan |first7=Eng King |last8=Liu |first8=Wei |title=Capsaicin Functions as Drosophila Ovipositional Repellent and Causes Intestinal Dysplasia |journal=Scientific Reports |date=December 2020 |volume=10 |issue=1 |page=9963 |doi=10.1038/s41598-020-66900-2|pmid=32561812 |pmc=7305228 |bibcode=2020NatSR..10.9963L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ ٻين ڪيترن ڪيميائي مادن کان بچاءَ وارو رويو ڏيکارين ٿيون؛ اهي مادا [[پروبوسس وڌائڻ واري اضطراري عمل]] ۽ آنا ڏيڻ جي جاءِ جي چونڊ تي به اثرانداز ٿي سگهن ٿا.

تيزاب نيميٽوڊ ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' ۽ طبي ڄؤر ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ۾ پڻ نوسيسيپٽرن کي متحرڪ ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pattison |first1=LA |last2=Callejo |first2=G |last3=St John Smith |first3=E |title=Evolution of acid nociception: ion channels and receptors for detecting acid. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190291 |doi=10.1098/rstb.2019.0291 |pmid=31544616 |pmc=6790391}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sambongi |first1=Y |last2=Takeda |first2=K |last3=Wakabayashi |first3=T |last4=Ueda |first4=I |last5=Wada |first5=Y |last6=Futai |first6=M |title=Caenorhabditis elegans senses protons through amphid chemosensory neurons: proton signals elicit avoidance behavior. |journal=NeuroReport |date=14 July 2000 |volume=11 |issue=10 |pages=2229–32 |doi=10.1097/00001756-200007140-00033 |pmid=10923676|s2cid=202208 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pastor |first1=J |last2=Soria |first2=B |last3=Belmonte |first3=C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion. |journal=Journal of Neurophysiology |date=June 1996 |volume=75 |issue=6 |pages=2268–79 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 |pmid=8793740}}&lt;/ref&gt;

=== برقي تحريڪ ===
سامونڊي سلگ ''Tritonia diomedia'' جي پلورل [[گينگليون]] ۾ ”ايس-سيل“ سڏجندڙ حسي خانن جو هڪ گروهه هوندو آهي، جن کي برقي جهٽڪي سان متحرڪ ڪرڻ تي جانور ڀڄڻ لاءِ ترڻ شروع ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;/&gt; ساڳيءَ طرح، [[مينٽس جهينگو]] ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' برقي جهٽڪي کان بچڻ لاءِ پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;Maldonado 1982&quot;/&gt; اهي ٻئي ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري نوعيت جا نظر اچن ٿا. ٻين اڀياسن ۾، بهرحال، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪجهه نوعن ۾ برقي تحريڪن ڏانهن حالتن موجب تبديل ٿيندڙ ردعمل پڻ ڏٺا ويا آهن.

نرم جسم سبب [[هرمٽ ڪيڪڙا]] حفاظت لاءِ سِپن تي ڀاڙين ٿا. جڏهن انهن کي سِپ اندر هلڪو برقي جهٽڪو ڏنو وڃي ٿو ته اهي ڪڏهن سِپ ڇڏي نڪري وڃن ٿا. اهو ردعمل، بهرحال، سِپ جي پسنديدگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو؛ وڌيڪ پسند ڪيل سِپ ڇڏڻ لاءِ نسبتاً وڌيڪ وولٽيج وارو جهٽڪو گهربل هوندو آهي. هن نتيجي کي سادي ۽ مقرر اضطراري ردعمل کان وڌيڪ لچڪدار رويي جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;/&gt;

''اپليشيا'' ۾ سکيا ۽ [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل|گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري اضطراري عمل]] بابت تجربن ۾، جڏهن به گل جي سُڪڙجڻ مقرر ڪيل حد کان گهٽ ٿيو ته سائفن تي برقي جهٽڪو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;/&gt; تجربن دوران ''اپليشيا'' گل کي مقرر حد کان وڌيڪ سُڪڙيل رکڻ سکيو. اهڙو نتيجو سکيا ۽ رويي جي تبديليءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي.

''ڊروسوفيلا'' کي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. 1974ع کان معلوم آهي&lt;ref&gt;Quinn, W.G., Harris, W.A. and Benzer, S., (1974). ''Proceedings of the National Academy of Sciences, USA'' 71: 708-712&lt;/ref&gt; ته انهن ميون جي مکين کي ڪنهن مخصوص بوءِ ۽ برقي جهٽڪي کي ترتيبوار گڏ پيش ڪري تربيت ڏئي سگهجي ٿي. اهڙي تربيت کان پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اها اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tempel | first1 = B.L. | last2 = Bovini | first2 = N. | last3 = Dawson | first3 = D.R. | last4 = Quinn | first4 = W.G. | year = 1983 | title = Reward learning in normal and mutant Drosophila | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 5| pages = 1482–1486 | doi = 10.1073/pnas.80.5.1482 | pmid = 6572401 | pmc = 393622 | bibcode = 1983PNAS...80.1482T | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tully | first1 = T. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1985 | title = Classical conditioning and retention in normal and mutant Drosophila melanogaster | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 157 | issue = 2| pages = 263–277 | doi=10.1007/bf01350033| pmid = 3939242 | s2cid = 13552261 }}&lt;/ref&gt; ساڳيو سکيل ردعمل هن نوع جي سنڍن ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Aceves-Pina | first1 = E.O. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1979 | title = Learning in normal and mutant Drosophila melanogastor larvae | journal = Science | volume = 206 | issue = 4414| pages = 93–96 | doi=10.1126/science.206.4414.93| pmid = 17812455 | s2cid = 40143706 }}&lt;/ref&gt;

هڪ اڀياس ۾&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Yarali | first1 = A. | last2 = Niewalda | first2 = T. | last3 = Chen | first3 = Y.C. | last4 = Tanimoto | first4 = H. | last5 = Duerrnagel | first5 = S. | last6 = Gerber | first6 = B. | year = 2008 | title = 'Pain relief' learning in fruit flies | journal = Animal Behaviour | volume = 76 | issue = 4| pages = 1173–1185 | doi=10.1016/j.anbehav.2008.05.025| s2cid = 53157310 }}&lt;/ref&gt; ''ڊروسوفيلا'' ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل ٻن مختلف قسم جي سکيل اڳڪٿي ڏٺي وئي. جيڪڏهن تربيت دوران بوءِ برقي جهٽڪي کان اڳ ڏني وئي ته پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪرڻ لڳيون. جڏهن ترتيب ابتڙ ڪئي وئي، يعني بوءِ برقي جهٽڪي ختم ٿيڻ کان پوءِ ڏني وئي، ته مکيون پوءِ ان بوءِ ڏانهن وڌڻ لڳيون. تحقيق ڪندڙن پوئين اثر کي ”راحت واري سکيا“ قرار ڏنو. هتي ”راحت“ محققن جو رويي بابت استعمال ڪيل اصطلاح آهي ۽ ان مان لازمي طور انسانن جهڙي داخلي راحت يا سور جي تجربي جو نتيجو نٿو نڪري.

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون ڪيتريون نوعون اهڙي شرطي تحريڪ کان پاسو ڪرڻ يا پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ سکي سگهن ٿيون، جيڪا اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪئي وئي هجي. شيرون&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;/&gt; پاران بيان ڪيل مثالن ۾ سِپون، ڄؤر، ماڪڙ، ماکيءَ جون مکيون ۽ مختلف سامونڊي مولسڪ شامل آهن.

ڪرنگهي وارن جانورن ۾ جيڪڏهن حفاظتي يا حرڪتي رويي جي تجربن دوران اهڙا ردعمل ڏٺا وڃن ته انهن کي اڪثر سور يا اڻ وڻندڙ حسي تجربي سان لاڳاپيل سکيا جي شاهدي طور تشريح ڪيو ويندو آهي. [[قياس ذريعي دليل]] تحت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مشابهت رکندڙ ردعمل کي به مشابهت رکندڙ داخلي تجربي جي امڪان جي حق ۾ دليل طور استعمال ڪيو ويو آهي. بهرحال، رويي جي مشابهت اڪيلي سر شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت ناهي؛ ان جي تشريح لاءِ اعصابي، جسماني، سکيا ۽ ٻين تجرباتي شاهدين کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي.

== اوپيئڊ ريسيپٽر، مقامي بيهوشي ڪندڙ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن جا اثر ==

ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[اوپيئيٽ]] نوسيسيپشن کي تبديل ڪن ٿا، جڏهن ته [[اوپيئڊ ريسيپٽر]] جا مخالف، جهڙوڪ [[نالوڪسون]] ۽ سي ٽي او پي، انهن اثرن کي رد ڪري سگهن ٿا. ان بنياد تي، جيڪڏهن اوپيئيٽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ به ساڳئي طريقي سان ڪم ڪن، ته انهن کان حفاظتي ردعمل ۾ دير يا گهٽتائي اچڻ ۽ اوپيئڊ مخالفن کان اهو اثر گهٽجڻ جي توقع ڪري سگهجي ٿي. تحقيق ۾ مولسڪن ۽ جيتن ۾ اوپيئڊ سان ڳنڍجڻ واريون جايون يا اوپيئڊ ڏانهن عام حساسيت ملي آهي. ڪرنگهي وارن جانورن جي سور سان لاڳاپيل ردعملن ۾ شامل ڪيترائي [[نيوروپيپٽائيڊ]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مليا آهن؛ مثال طور، [[اينڊورفن]] چپٽن ڪيڙن، مولسڪن، اينيلڊن، ڪرسٽيشين ۽ جيتن ۾ مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fiorito | first1 = G | year = 1986 | title = Is there 'pain' in invertebrates? | journal = Behavioural Processes | volume = 12 | issue = 4| pages = 383–388 | doi=10.1016/0376-6357(86)90006-9| pmid = 24924695 | s2cid = 26181117 }}&lt;/ref&gt; سور گهٽائڻ کان سواءِ، ٻاهران ڏنل اوپيئيٽن جا ٻيا اثر به ڏٺا ويا آهن، خاص طور کاڌ خوراڪ جي رويي ۽ مدافعتي خلين جي سرگرميءَ تي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | year = 2001 | title = Role of opioid peptides in behavior of invertebrates | journal = Journal of Evolutionary Biochemistry and Physiology | volume = 37 | issue = 4| pages = 253–261 | doi = 10.1023/A:1012910525424 | s2cid = 23134631 }}&lt;/ref&gt; اهي ٻيا ڪم تمام سادن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۽ هڪ خلوي جاندارن ۾ اوپيئڊ ۽ اوپيئڊ ريسيپٽرن جي موجودگيءَ جي وضاحت به ڪري سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن جي موجودگي اڪيلي سر سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهي.

=== نيميٽوڊ ===

[[File:CrawlingCelegans.gif|thumb|left|عام قسم جي ''سي. ايليگنس'' جي حرڪت]]

[[نيميٽوڊ]] انتهائي گرمي پد کان پاسو ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Wittenburg | first1 = N. | last2 = Baumeister | first2 = R. | year = 1999 | title = Thermal avoidance in Caenorhabditis elegans: an approach to the study of nociception | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA | volume = 96 | issue = 18| pages = 10477–10482 | doi=10.1073/pnas.96.18.10477| pmid = 10468634 | pmc = 17914 | bibcode = 1999PNAS...9610477W | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; مورفين طفيلي ''[[اسڪارِس سوئم]]'' ۾ اهڙي حفاظتي ردعمل ظاهر ٿيڻ جو وقت وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Pryor | first1 = S.C. | last2 = Nieto | first2 = F. | last3 = Henry | first3 = S. | last4 = Sarfo | first4 = J. | year = 2007 | title = The effect of opiates and opiate antagonists on heat latency response in the parasitic nematode Ascaris suum | journal = Life Sciences | volume = 80 | issue = 18| pages = 1650–1655 | doi=10.1016/j.lfs.2007.01.011| pmid = 17363006 }}&lt;/ref&gt; ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' تي اوپيئيٽن جي اثرن بابت هڪ اڀياس ۾، علاج نه ڪيل گروهه مان 76 سيڪڙو ڪيڙن گرميءَ ڏانهن تيز اضطراري ڇڪجڻ وارو ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته مورفين، اينڊومورفين 1 ۽ اينڊومورفين 2 ڏنل ڪيڙن ۾ اهو تناسب ترتيبوار 47، 36 ۽ 39 سيڪڙو هو. نالوڪسون ۽ سي ٽي او پي جهڙن اوپيئڊ ريسيپٽر مخالفن سان اهي اثر رد ٿيا، جنهن جي بنياد تي محققن نتيجو ڪڍيو ته ''سي. ايليگنس'' ۾ نقصانڪار گرميءَ خلاف حفاظتي رويو اوپيئڊن ذريعي تبديل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nieto-Fernandez | first1 = F. | last2 = Andrieux | first2 = S. | last3 = Idrees | first3 = S. | last4 = Bagnall | first4 = C. | last5 = Pryor | first5 = S.C. | last6 = Sood | first6 = R. | year = 2009 | title = The effect of opioids and their antagonists on the nocifensive response of Caenorhabditis elegans to noxious thermal stimuli | journal = Invertebrate Neuroscience | volume = 9 | issue = 3–4| pages = 195–200 | doi = 10.1007/s10158-010-0099-5 | pmid = 20397037 | pmc = 2881580 }}&lt;/ref&gt;

=== مولسڪ ===

[[File:Grapevinesnail 01.jpg|thumb|''[[هيلڪس پوميٽيا]]''، زميني سِپ جي هڪ نوع]]

[[سلگ]] ۽ [[سِپ]] اوپيئڊ ريسيپٽر نظام رکن ٿا.&lt;ref&gt;Dalton, L.M. and Widdowson, P.S., (1989). The involvement of opioid peptides in stress-induced analgesia in the slug Arion ater. Peptides:, 10:9-13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Ossenkopp | first2 = K.-P. | year = 1991 | title = Opioid systems and magnetic field effects in the land snail, Cepaea nemoralis | journal = Biological Bulletin | volume = 180 | issue = 2| pages = 301–309 | doi=10.2307/1542401| pmid = 29304689 | jstor = 1542401 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8589 }}&lt;/ref&gt; مختلف زميني سِپن تي ڪيل تجربن ۾ مورفين ڏيڻ کان پوءِ گرم (40&amp;nbsp;°C) سطح تي رکڻ جي جواب ۾ پير مٿي کڻڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.&lt;ref name=&quot;Kavaliers 1983&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Hirst | first2 = M. | last3 = Teskey | first3 = G.C. | year = 1983 | title = A functional role for an opiate system in snail thermal behavior | journal = Science | volume = 220 | issue = 4592| pages = 99–101 | doi=10.1126/science.6298941| pmid = 6298941 | bibcode = 1983Sci...220...99K }}&lt;/ref&gt; نالوڪسون مورفين جي هن اثر کي ختم ڪري ڇڏيو، جيئن انسانن ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جانورن ۾ به ڏٺو وڃي ٿو. مورفين ڏانهن عادت پيدا ٿيڻ جا اثر پڻ ڏٺا ويا. چئن ڏينهن تائين مورفين ڏنل سِپن ۽ ضابطي واري گروهه جي سِپن ۾ گرميءَ ڏانهن حساسيت جي آزمائش دوران فرق نه رهيو، ۽ ساڳيو اثر حاصل ڪرڻ لاءِ مورفين جي وڌيڪ مقدار گهربل ٿي. اهي نتيجا اوپيئڊ نظام جي نوسيسيپٽيو ردعملن تي اثر جي حمايت ڪن ٿا، پر پاڻمرادو شعوري سور جي موجودگي ثابت نٿا ڪن.

=== ڪرسٽيشين ===

{{Main|ڪرسٽيشين ۾ سور}}
{{Multiple image
| direction = vertical
| align = left
| header = سور گهٽائيندڙ دوائن ۽ انهن سان لاڳاپيل مادن ڏانهن ردعمل ڏيکاريندڙ ٻه ڪرسٽيشين
| width = 200
| image1 = Squilla mantis.jpg
| caption1 = مينٽس جهينگو، ''[[اسڪويلا مينٽس]]''
| image2 = Penaeus monodon.jpg
| caption2 = گراس جهينگو، ''[[پينيس مونوڊون]]''
}}

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت شاهديءَ جو [[ڪرسٽيشين]] ۾ وڏي پيماني تي اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3–4| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt; [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙي]] ''[[نيوهيليس گرانولاٽا]]'' ۾،{{#tag:ref|هن نوع کي [[هم معنيٰ نالو (درجابندي)|هم معنيٰ نالي]] &quot;''Chasmagnathus granulatus''&quot; سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite WoRMS |author=Peter Davie |year=2012 |title=''Neohelice granulata'' (Dana, 1851) |id=444742 |access-date=September 30, 2012}}&lt;/ref&gt;|group=Note}} [[ڪاراپيس]] ۾ ننڍن سوراخن وسيلي ڏنل برقي جهٽڪن سان دفاعي خطري وارو ڏيک پيدا ٿيو. مورفين جي انجيڪشن مقدار جي لحاظ کان برقي جهٽڪي ڏانهن ڪيڪڙن جي ردعمل کي گهٽايو، ۽ مورفين جي انجيڪشن ۽ جهٽڪي جي وچ ۾ وقت وڌڻ سان اهو اثر گهٽبو ويو. نالوڪسون مورفين جي اثر کي روڪيو، جيڪو ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ڏٺل اثر سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lozada | first1 = M. | last2 = Romano | first2 = A. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1988 | title = Effect of morphine and naloxone on a defensive response of the crab ''Chasmagnathus granulatus'' | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 30 | issue = 3| pages = 635–640 | doi=10.1016/0091-3057(88)90076-7| pmid = 3211972 | s2cid = 45083722 }}&lt;/ref&gt;

مورفين مينٽس جهينگي ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' ۾ برقي جهٽڪي کان پوءِ پڇ جي جهٽڪي سان ڀڄڻ واري ردعمل کي به گهٽايو، جڏهن ته نالوڪسون اهو اثر رد ڪيو. ان مان ظاهر ٿيو ته اهڙا اثر ڊيڪاپوڊن کان سواءِ ٻين ڪرسٽيشين گروهن ۾ به ملي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Maldonado 1982&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Maldonado | first1 = H. | last2 = Miralto | first2 = A. | year = 1982 | title = Effects of morphine and naloxone on a defensive response of the mantis shrimp (Squilla mantis) | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 147 | issue = 4| pages = 455–459 | doi=10.1007/bf00612010| s2cid = 3013237 }}&lt;/ref&gt;

گراس جهينگن ''[[پينيس مونوڊون]]'' جي [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] لڳائڻ سان علاج ڪيل حصن کي مهٽڻ ۽ صاف ڪرڻ ۾ واڌ ٿي. جيڪڏهن ان کان اڳ مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا [[بينزوڪين]] ڏني وئي ته اهڙي واڌ نه ڏٺي وئي؛ تنهن هوندي به، بينزوڪين چمٽيءَ سان مشيني تحريڪ جي جواب ۾ مهٽڻ کي مڪمل طور ختم نه ڪيو. بينزوڪين جهينگن جي عام حرڪت تي اثر نه وڌو، تنهنڪري مهٽڻ ۽ صفائيءَ ۾ گهٽتائيءَ کي رڳو جانور جي غيرفعال ٿيڻ سان منسوب نه ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Barr 2008&quot;/&gt; هڪ ٻي مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا، [[زائلوڪين]]، مادي سفيد ٽنگن وارن جهينگن ''[[ليٽوپينيس ونامي]]'' ۾ [[اک جي ڏنڊي کي ڪٽڻ]] کان پوءِ کاڌ خوراڪ ۽ ترڻ جي ماپن موجب دٻاءَ سان لاڳاپيل اثر گهٽايا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Taylor | first1 = J. | last2 = Vinatea | first2 = L. | last3 = Ozorio | first3 = R. | last4 = Schuwelter | first4 = R. | last5 = Andreatta | first5 = E.R. | year = 2004 | title = Minimizing the effects of stress during eyestalk ablation of Litopenaeus vannamei females with topical anaesthetic and a coagulating agent | journal = Aquaculture | volume = 233 | issue = 1–4| pages = 173–179 | doi=10.1016/j.aquaculture.2003.09.034}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيشين بابت اهڙن نتيجن کي هر اڀياس ۾ ورجائي نه سگهيو ويو آهي. هڪ اڀياس ۾&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Puri | first1 = S. | last2 = Faulkes | first2 = Z. | year = 2010 | title = Do Decapod Crustaceans Have Nociceptors for Extreme pH? | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 4| article-number = e10244 | doi = 10.1371/journal.pone.0010244 | pmid = 20422026 | pmc = 2857684 | bibcode = 2010PLoSO...510244P | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ٽن ڊيڪاپوڊ ڪرسٽيشين نوعن، [[پروڪيمبارس ڪلارڪي|لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش]]، [[ليٽوپينيس سيٽيفيرس|سفيد جهينگي]] ۽ [[پيليمونيٽس|گراس جهينگي]]، جي اينٽينائن تي [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]]، [[هائيڊروڪلورڪ تيزاب]] يا بينزوڪين لڳائي نوسيسيپٽيو رويي جي جاچ ڪئي وئي. ضابطي واري گروهه جي ڀيٽ ۾ انهن ٽنهي نوعن ۾ رويي جي ڪا واضح تبديلي نه ملي. جانورن علاج ڪيل اينٽينا کي صاف نه ڪيو ۽ علاج ڪيل ۽ ضابطي وارن جانورن جي حرڪت ۾ به فرق نه هو. لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش جي اينٽينا واري اعصاب جي خلين کان ٻاهر ڪيل رڪارڊنگ ۾ لڳاتار پاڻمرادو سرگرمي ملي، پر اهڙا نيورون نه مليا جيڪي سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ يا هائيڊروڪلورڪ تيزاب سان قابل اعتماد نموني متحرڪ ٿين. محققن نتيجو ڪڍيو ته اينٽينائن ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن ردعمل ڏيندڙ مخصوص نوسيسيپٽرن جي موجودگيءَ لاءِ رويي يا جسماني شاهدي نه ملي. مختلف اڀياسن جي نتيجن ۾ فرق نوعن جي وچ ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن مختلف يا غيرمسلسل ردعملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

اهو دليل پڻ ڏنو ويو آهي ته مورفين جي سور گهٽائيندڙ اثر کي، گهٽ ۾ گهٽ ڪرسٽيشين ۾، سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو اڪيلو معيار نه سمجهڻ گهرجي. هڪ اڀياس ۾ ڪناري وارن ڪيڪڙن ''[[ڪارسينس ميناس]]'' کي سندن پسنديده اونداهي پناهه ۾ برقي جهٽڪا ڏنا ويا، جڏهن ته گهٽ پسنديده روشن حصي ۾ رهڻ تي جهٽڪو نه ڏنو ويو. جيڪڏهن مورفين رڳو مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر پيدا ڪري ها ته ڪيڪڙن جي پسنديده اونداهي حصي ڏانهن وڃڻ ۾ واڌ جي توقع ڪري سگهجي پئي. ان جي ابتڙ، مورفين اهڙي حرڪت کي گهٽايو، ايتري قدر جو جهٽڪو نه ڏيڻ وقت به اهو اثر ڏٺو ويو. محققن ان کي مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر بدران ردعمل ۾ عام گهٽتائيءَ سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو، جيڪو ڪجهه اڳين تجربن جي نتيجن جي متبادل وضاحت ٿي سگهي ٿو. بهرحال، انهن اهو به تجويز ڪيو ته [[اينڪيفيلن]] يا [[اسٽيرائڊ]] جهڙا ٻيا نظام ڪرسٽيشين ۾ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل جي ضابطي ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ۽ رڳو مخصوص جسماني يا بناوتي خصوصيتن بدران رويي جي مجموعي شاهديءَ کي به ڏسڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Elwood | first2 = R.W. | year = 2011 | title = No evidence of morphine analgesia to noxious shock in the shore crab, ''Carcinus maenas'' | journal = Behavioural Processes | volume = 86 | issue = 3| pages = 340–344 | doi=10.1016/j.beproc.2011.02.002| pmid = 21324350 | s2cid = 42520345 }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ===
[[File:European_honey_bee_extracts_nectar.jpg|thumb|تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته [[ماکيءَ جي مک]] خطري يا نقصانڪار حالتن کان پاسو ڪرڻ واري رويي کي امڪاني فائدي موجب تبديل ڪري سگهي ٿي؛ ان کي نقصان کان بچڻ واري عمل جي لچڪداريءَ جي شاهدي طور پيش ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chittka |first=Lars |date=2023-07-01 |title=Do Insects Feel Joy and Pain? |url=https://www.scientificamerican.com/article/do-insects-feel-joy-and-pain/ |access-date=2024-06-08 |website=Scientific American |language=en}}&lt;/ref&gt;]]

مورفين [[جهينگور]] جي گرم سطح تي رهڻ جو وقت وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | last2 = Schurmann | first2 = F. | last3 = Sakharov | first3 = D.A. | year = 1999 | title = Effects of serotonergic and opioidergic drugs on escape behaviors and social status of male crickets | journal = Naturwissenschaften | volume = 86 | issue = 9| pages = 435–437 | doi=10.1007/s001140050647| pmid = 10501691 | bibcode = 1999NW.....86..435D | s2cid = 9466150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Zabala | first1 = N. | last2 = Gomez | first2 = M. | year = 1991 | title = Morphine analgesia, tolerance and addiction in the cricket, Pteronemobius | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 40 | issue = 4| pages = 887–891 | doi = 10.1016/0091-3057(91)90102-8 | pmid = 1816576 | s2cid = 24429475 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ميون جي مکين ۾ زخم کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ نوسيسيپٽيو حساسيت ۾ واڌ ملي، جنهن کي ثانوي ذريعن ۾ [[دائمي سور]] سان تشبيهه ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Daley|first=Jason|title=Study Finds Insects Can Experience Chronic Pain|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/insects-can-experience-chronic-pain-study-finds-180972656/|access-date=2021-02-20|website=Smithsonian Magazine|language=en}}&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن کي زخمي حصن جي صفائي يا سنڀال جهڙو رويو ڪندي پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Quaglia |first=Sofia |date=26 January 2024 |title=Injured bees tend their own wounds, which suggests they feel pain |url=https://www.newscientist.com/article/2414446-injured-bees-tend-their-own-wounds-which-suggests-they-feel-pain/ |access-date=2024-06-29 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reynolds |first=Matt |date=March 16, 2023 |title=Insect Farming Is Booming. But Is It Cruel? |url=https://www.wired.com/story/insect-farming-sentience/ |access-date=2024-06-29 |work=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي هڪ جائزي ۾ محققن اعصابي ۽ رويي جي مختلف معيارن جي بنياد تي بالغ جيتن جي ٻن آرڊرن—[[بليٽوڊيا]]، جنهن ۾ ڪاڪروچ ۽ اڏوهي شامل آهن، ۽ [[ڊپٽيرا]]، جنهن ۾ مکيون ۽ مڇر شامل آهن—لاءِ سور جي امڪاني تجربي جي حق ۾ ”مضبوط شاهدي“ هجڻ جو نتيجو پيش ڪيو. ساڳئي جائزي ۾ بالغ جيتن جي ٽن ٻين آرڊرن، [[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پتنگا ۽ پوپٽ) ۽ [[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙ، جهينگور، ويٽا ۽ مڪڙ) لاءِ ”نمايان شاهدي“ هجڻ جي تشريح ڪئي وئي، جڏهن ته ڪجهه نابالغ جيتن بابت پڻ لاڳاپيل شاهدي بيان ڪئي وئي. ليکڪن خاص طور نابالغ جيتن بابت علمي خالن جي نشاندهي ڪئي ۽ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت تي زور ڏنو. انهن نتيجن جي بنياد تي ليکڪن [[جيتن جي فارمنگ]] ۽ [[جيتن تي ضابطو]] جهڙين انساني سرگرمين سان لاڳاپيل جانورن جي ڀلائي بابت ممڪن اثرن تي پڻ بحث ڪيو.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Gibbons |first1=Matilda |title=Chapter Three - Can insects feel pain? A review of the neural and behavioural evidence |date=2022-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0065280622000170 |work=Advances in Insect Physiology |volume=63 |pages=155–229 |editor-last=Jurenka |editor-first=Russell |publisher=Academic Press |language=en |access-date=2022-11-29 |last2=Crump |first2=Andrew |last3=Barrett |first3=Meghan |last4=Sarlak |first4=Sajedeh |last5=Birch |first5=Jonathan |last6=Chittka |first6=Lars|doi=10.1016/bs.aiip.2022.10.001 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== تحريڪ کان پاسو ڪرڻ ۽ ٻين ترغيبي ضرورتن وچ ۾ مٽاسٽا ==

هي معيار ان ڳالهه جو جائزو وٺڻ لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو ته ڪو جانور رڳو [[نوسيسيپشن]] ڏيکاري ٿو يا ممڪن طور سور جو تجربو به ڪري سگهي ٿو. نوسيسيپٽيو ردعمل لاءِ لازمي طور شعور يا اعليٰ درجي جي عصبي پروسيسنگ گهربل نه هوندي آهي، تنهنڪري اهڙا ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري ٿي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، سور جي تجربي بابت هڪ مفروضو اهو آهي ته ان ۾ اعليٰ عصبي مرڪز ۽ جانور لاءِ اهم ٻين عنصرن، يعني مقابلي وارين ترغيبن، جي وچ ۾ معلومات جو گڏيل جائزو شامل ٿي سگهي ٿو. ان بنياد تي، جيڪڏهن ڪو جانور نقصانڪار تحريڪ ۽ ڪنهن ٻي ضرورت جي وچ ۾ پنهنجو رويو حالتن موجب تبديل ڪري، ته اهڙي لچڪ کي رڳو سادي نوسيسيپٽيو اضطرار کان وڌيڪ پيچيده عمل سان مطابقت رکندڙ شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي.

[[File:Hermit crab fighting for a new shell.jpg|thumb|هڪ خول لاءِ وڙهندڙ هرميٽ ڪيڪڙا]]

بيلفاسٽ جي ڪوئنز يونيورسٽي سان لاڳاپيل رابرٽ ايلووڊ ۽ ميريام ايپل دليل ڏنو آهي ته سور جي امڪاني تجربي بابت شاهدي تڏهن ملي سگهي ٿي، جڏهن نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل رڳو اضطراري نه هجي پر ٻين ترغيبي ضرورتن سان مٽاسٽا ڏيکاري، اڳوڻو تجربو ياد رکيو وڃي ۽ مستقبل ۾ ساڳي صورتحال کان پاسو ڪيو وڃي. هنن [[هرميٽ ڪيڪڙو|هرميٽ ڪيڪڙن]] جي خولن اندر هلڪا برقي جهٽڪا ڏئي ان مفروضي جي جاچ ڪئي. رڳو جهٽڪا ڏنل ڪيڪڙن پنهنجا خول ڇڏيا، جنهن مان تحريڪ جي اڻ وڻندڙ هجڻ جو اشارو مليو؛ پر پسنديده نوع جي خول ۾ موجود ڪيڪڙن مان نسبتاً گهٽ خول ڇڏيو، جنهن کي محققن ترغيبي مٽاسٽا سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;/&gt; استعمال ڪيل جهٽڪي جي سطح تي گهڻن ڪيڪڙن خول نه ڇڏيو، پر جڏهن انهن کي پوءِ نئون خول ڏنو ويو ته جهٽڪو محسوس ڪندڙ ڪيڪڙا نئين خول ڏانهن وڌڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جا وڌيڪ امڪان ڏيکاريندا هئا. اهي نئين خول ڏانهن وڌيڪ تيزيءَ سان وڌيا، ان جي جاچ تي گهٽ وقت لڳايائون ۽ اندر وڃڻ کان اڳ سوراخ ۾ [[چيليپيڊ]] سان گهٽ ڀيرا جاچ ڪيائون. محققن انهن نتيجن کي ان ڳالهه سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو ته برقي جهٽڪي جي اڳوڻي تجربي نئون خول حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل ايندڙ رويي ۽ ترغيب کي تبديل ڪيو.

== سکيل پاسو ڪرڻ ==
نقصانڪار تحريڪ کان پاسو ڪرڻ سکڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته جانور اڳوڻي تحريڪ سان لاڳاپيل معلومات محفوظ ڪري سگهي ٿو ۽ مستقبل ۾ ممڪن نقصان کان بچڻ يا ان کي گهٽائڻ لاءِ پنهنجو رويو تبديل ڪري سگهي ٿو. اهڙي سکيا کي مقرر نوسيسيپٽيو اضطرار کان وڌيڪ پيچيده عمل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي.

=== عادت پوڻ ۽ حساسيت وڌڻ ===

[[عادت پوڻ]] ۽ [[حساسيت وڌڻ]] سکيا جون ٻه ساديون پر وڏي پيماني تي ملندڙ صورتون آهن. عادت پوڻ [[غير وابستگي واري سکيا]] جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ ڪنهن تحريڪ سان بار بار واسطو پوڻ کان پوءِ ان ڏانهن ردعمل گهٽجي ويندو آهي. حساسيت وڌڻ سکيا جي اها صورت آهي، جنهن ۾ تحريڪ جي بار بار پيش ٿيڻ کان پوءِ ردعمل آهستي آهستي وڌيڪ شديد ٿي سگهي ٿو.

جڏهن ''[[اپليزيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي چمڙي تي ڇهاءَ واري تحريڪ لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته جانور [[سائفن]] ۽ [[گل]] کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو. هي دفاعي ڇڪجڻ، جنهن کي [[اپليزيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطرار]] چيو وڃي ٿو، سکيا واري رويي بابت گهڻي تحقيق جو موضوع رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Pinsker 1973&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Castellucchi | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi = 10.1126/science.167.3926.1745 | pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Glanzman | first1 = D.L. | year = 2009 | title = Habituation in Aplysia: The Cheshire Cat of neurobiology | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 92 | issue = 2| pages = 147–154 | doi=10.1016/j.nlm.2009.03.005| pmid = 19332142 | s2cid = 18343391 }}&lt;/ref&gt; عام طور انهن اڀياسن ۾ رڳو هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ استعمال ڪئي وئي آهي، تنهنڪري اهي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سکيا کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سڌي اهميت رکن ٿا. تنهن هوندي به، ڪجهه اڀياسن&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Hawkins | first1 = R.D. | last2 = Clark | first2 = G.A. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 2006 | title =  Operant Conditioning of Gill Withdrawal in Aplysia| journal = Journal of Neuroscience | volume = 26 | issue = 9| pages = 2443–2448 | doi = 10.1523/jneurosci.3294-05.2006 | pmid = 16510722 | pmc = 6793659 }}&lt;/ref&gt; ۾ هن ردعمل جي جاچ لاءِ برقي جهٽڪا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن (ڏسو &quot;[[#برقي تحريڪ|برقي تحريڪ]]&quot; ۽ &quot;[[#عملي شرطي سکيا|عملي شرطي سکيا]]&quot;).

{{Quote box|width=30em|align=left|quote=''اپليزيا'' تي ڪم ڪندڙ ڪجهه محققن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۽ ٿڻائتن جي ردعملن ۾ مشابهتن بابت لکيو آهي: {{quote|''اپليزيا'' جي نوسيسيپٽرن ۾ ڊگهي عرصي تائين رهندڙ نوسيسيپٽيو حساسيت ٿڻائتن جي نوسيسيپٽرن ۾ دائمي سور سان لاڳاپيل تبديلين سان ڪيترين ئي فعلي مشابهتن جي حامل آهي. ان کان سواءِ، ''اپليزيا'' ۽ ٿڻائتن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ خلوي سگنلن جا ساڳيا رستا تحرڪ پذيري ۽ سينيپسي منتقليءَ ۾ ڊگهي عرصي واري واڌ شروع ڪن ٿا، ۽ اهي انتهائي محفوظ ارتقائي رستا مختلف نوعن جي عصبي سرڪٽن ۾ يادگيريءَ جا نشان پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Moroz | first2 = L.L. | year = 2009 | title = Molluscan memory of injury: evolutionary insights into chronic pain and neurological disorders | journal = Brain, Behavior and Evolution | volume = 74 | issue = 3| pages = 206–218 | doi=10.1159/000258667| pmid = 20029184 | pmc = 2855280 }}&lt;/ref&gt;}} – والٽرز، اي. ٽي. ۽ موروز، ايل. ايل. (2009ع)}}

=== جاءِ کان پاسو ڪرڻ ===
ڪيڪڙي ''نيوهيليس گرانولاٽا'' ۾ پاسو ڪرڻ واري سکيا جي جاچ لاءِ جانورن کي ٻن خانن واري اوزار جي اونداهي خاني ۾ رکي کين روشن خاني ڏانهن وڃڻ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Denti | first1 = A. | last2 = Dimant | first2 = B. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1988 | title = Passive avoidance learning in the crab ''Chasmagnathus granulatus'' | journal = Physiology &amp; Behavior | volume = 43 | issue = 3| pages = 317–320 | doi=10.1016/0031-9384(88)90194-1| pmid = 2845454 | s2cid = 43516638 }}&lt;/ref&gt; تجرباتي ڪيڪڙن کي روشن خاني ۾ جهٽڪو ڏنو ويو، جڏهن ته ضابطي واري گروهه کي جهٽڪو نه ڏنو ويو. هڪ منٽ کان پوءِ ٻنهي گروهن کي ٻيهر اونداهي خاني ڏانهن موٽڻ جي آزادي ڏني وئي. سکيل نتيجو تحريڪ کان وڌيڪ تيزيءَ سان ڀڄڻ نه، پر روشن خاني ۾ ٻيهر داخل ٿيڻ کان پاسو ڪرڻ هو. روشني ۽ جهٽڪي وچ ۾ وابستگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ آزمائش ئي ڪافي هئي، ۽ اها وابستگي ٽن ڪلاڪن تائين معلوم ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fernandez-Duque | first1 = E. | last2 = Valeggia | first2 = C. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1992 | title = Multitrial inhibitory avoidance learning in the crab ''Chasmagnathus'' | journal =   Behavioral and Neural Biology| volume = 57 | issue = 3| pages = 189–197 | doi = 10.1016/0163-1047(92)90136-r | pmid = 1616454 }}&lt;/ref&gt;

ڪري فش ''پروڪيمبارس ڪلارڪائي'' تي اڀياسن مان ظاهر ٿيو ته اهي روشني روشن ٿيڻ کي ڏهن سيڪنڊن کان پوءِ ايندڙ جهٽڪي سان وابسته ڪرڻ سکي سگهيا. انهن اهڙي محفوظ حصي ڏانهن هلڻ سکيو، جتي جهٽڪو نه ڏنو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kawai | first1 = N. | last2 = Kono | first2 = R. | last3 = Sugimoto | first3 = S. | year = 2004 | title = Avoidance learning in the crayfish (Procambarus clarkia) depends on the predatory imminence of the unconditioned stimulus: a behavior systems approach to leaning in invertebrates | journal = Behavioural Brain Research | volume = 150 | issue = 1–2| pages = 229–237 | doi = 10.1016/s0166-4328(03)00261-4 | pmid = 15033297 | s2cid = 20724666 }}&lt;/ref&gt; پر اهو تڏهن ٿيو جڏهن ڪري فش جو منهن محفوظ حصي ڏانهن هو. جيڪڏهن جانور محفوظ حصي کان ابتڙ رخ ۾ هو ته اهو هلڻ بدران جهٽڪي تي پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاريندو هو. روشني ۽ جهٽڪي کي بار بار گڏ پيش ڪرڻ باوجود جانورن صرف روشني ڏسي پڇ جي جهٽڪي سان اڳواٽ بچڻ نه سکيو. جڏهن محفوظ حصي کان ابتڙ رخ ۾ جهٽڪا محسوس ڪندڙ جانورن کي پوءِ محفوظ حصي ڏانهن منهن ڪري آزمايو ويو ته انهن روشني شروع ٿيندي ئي تيزيءَ سان بچاءَ وارو ردعمل ڏيکاريو. محققن هن نتيجي کي ٿڻائتن ۾ بيان ڪيل [[پوشيده سکيا]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو. اهڙا نتيجا [[ڊيڪاپوڊا]] ۾ سکيا ۽ رويي جي لچڪ ڏيکارين ٿا، جن کي ڪجهه محقق سور جي امڪاني تجربي جي معيارن سان مطابقت رکندڙ سمجهن ٿا؛ پر اهي اڪيلا شعوري سور کي ثابت نٿا ڪن.

=== شرطي دٻاءُ ===
[[Image:Drone 24a.jpg|thumb|right|نر ماکيءَ جي مک]]

ماکيءَ جون مکيون نون بوئن بابت سکڻ دوران پنهنجي [[سُونڊ]] ٻاهر ڪڍنديون آهن. هن ردعمل بابت هڪ اڀياس ۾ مکين ٻن بوئن وچ ۾ فرق ڪرڻ سکيو، پر پوءِ جڏهن انهن مان هڪ بوءَ کي برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪيو ويو ته انهن ان بوءَ ڏانهن سُونڊ ٻاهر ڪڍڻ واري ردعمل کي روڪڻ سکيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Smith | first1 = B.H. | last2 = Abramson | first2 = C.I. | last3 = Tobin | first3 = T.R. | year = 1991 | title = Conditional withholding of proboscis extension in honeybees (Apis mellifera) during discriminative punishment | journal = Journal of Comparative Psychology | volume = 105 | issue = 4| pages = 345–356 | doi=10.1037/0735-7036.105.4.345| pmid = 1778067 }}&lt;/ref&gt; اهو نتيجو ظاهر ڪري ٿو ته برقي جهٽڪو مکين لاءِ اڻ وڻندڙ تحريڪ طور ڪم ڪيو ۽ انهن جو ردعمل حالتن موجب تبديل ٿي سگهيو. اهڙي لچڪ سادي اضطراري نوسيسيپشن کان وڌيڪ پيچيده سکيا سان مطابقت رکي ٿي، جيتوڻيڪ ان مان سور جو شعوري تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.

=== عملي شرطي سکيا ===
[[عملي شرطي سکيا]] بابت ڪرنگهي وارن جانورن تي ڪيترن ئي سالن کان اڀياس ٿيندا رهيا آهن. اهڙن اڀياسن ۾ جانور مثبت [[تقويت]] حاصل ڪرڻ يا سزا کان بچڻ لاءِ ماحول جي ڪنهن حصي کي هلائي يا پنهنجي عمل کي تبديل ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح جانور پنهنجي عملن جي نتيجن مان سکي ٿو. عملي ردعمل ۾ جانور پنهنجي ردعمل جي شرح يا شدت کي تبديل ڪري سگهي ٿو، تنهنڪري اهي سادن اضطرارن ۽ پيچيده [[مقرر عملي نمونن]] کان مختلف سمجهيا وڃن ٿا. ڪيترن اڀياسن ۾ ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ عملي سکيا وسيلي [[مثبت تقويت]] حاصل ڪرڻ جي صلاحيت ۾ مشابهتون بيان ڪيون ويون آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Brembs | first1 = B | year = 2003 | title = Operant conditioning in invertebrates | url = https://epub.uni-regensburg.de/28572/1/brembs.pdf| journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 13 | issue = 6| pages = 710–717 | doi=10.1016/j.conb.2003.10.002| pmid = 14662373 | s2cid = 2385291 }}&lt;/ref&gt; ۽ اهڙين تحريڪن کان پاسو ڪرڻ جي سکيا پڻ ڏٺي وئي آهي، جن کي ڪرنگهي وارن جانورن جي تحقيق ۾ اڻ وڻندڙ يا نقصانڪار تحريڪون قرار ڏنو ويندو آهي.

[[File:Snail climbing grass SMC 07.jpg|thumb|upright|گاهه جي پن تي چڙهندڙ سِپ جو هيٺيون پاسو، جنهن ۾ عضلاتي پير نظر اچي ٿو]]

==== سِپ ====
اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سِپ پنهنجي دماغ جي مخصوص حصن کي برقي طور پاڻ متحرڪ ڪرڻ لاءِ هڪ هلائيندڙ اوزار استعمال ڪري سگهن ٿا. بالابان ۽ مڪسي مووا&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Balaban | first1 = P.M. | last2 = Maksimova | first2 = O.A. | year = 1993 | title = Positive and negative brain zones in the snail | journal = European Journal of Neuroscience | volume = 5 | issue = 6| pages = 768–774 | doi = 10.1111/j.1460-9568.1993.tb00541.x | pmid = 8261146 | s2cid = 19247302 }}&lt;/ref&gt; ''هيلڪس'' جنس جي سِپن جي دماغ جي ٻن حصن ۾ جراحي طريقي سان سنها تار وارا اليڪٽروڊ لڳايا. دماغ جي برقي تحريڪ حاصل ڪرڻ لاءِ سِپ کي هڪ سلاخ جي ڇيڙي کي هٽائڻو پوندو هو. جڏهن سلاخ دٻائڻ سان ميسوسيريبريم، جيڪو جنسي سرگرميءَ سان لاڳاپيل آهي، کي برقي تحريڪ ملندي هئي ته سِپن ان اوزار کي هلائڻ جي شرح پنهنجي بنيادي خودڪار شرح جي ڀيٽ ۾ وڌائي. ان جي ابتڙ، جڏهن تحريڪ پيريئٽل گينگليون کي ڏني وئي ته سِپن سلاخ کي ڇهڻ جي شرح گهٽائي. انهن نتيجن کي ترتيبوار مثبت تقويت ۽ سزا سان لاڳاپيل عملي سکيا جي نمونن طور بيان ڪيو ويو.

==== ''اپليزيا'' ====
امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ ڏانهن گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري ردعمل جي جاچ لاءِ ''[[اپليزيا]]'' کي جوڙن ۾ آزمايو ويو. شروعاتي تربيت دوران تجرباتي جانور کي هر ڀيري سائفن تي جهٽڪو ڏنو ويندو هو، جڏهن ان جو گل مقرر حد کان هيٺ ڍرو ٿيندو هو؛ جڏهن ته ان سان ڳنڍيل ضابطي واري جانور کي تجرباتي جانور سان گڏ جهٽڪو ملندو هو، ڀلي ان جي پنهنجي گل جي حالت ڪهڙي به هجي. هر آزمائشي دور ۾ تجرباتي جانورن پنهنجا گل مقرر حد کان مٿي سُڪڙيل حالت ۾ ضابطي وارن جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وقت رکيا، جنهن کي عملي شرطي سکيا جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;/&gt;

[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'']]

==== ''ڊروسوفيلا'' ====
''ڊروسوفيلا'' ۾ عملي شرطي سکيا جي مطالعي لاءِ مک جي ڪنٽرول هيٺ هڪ گرميءَ وارو خانو تيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wustmann | first1 = G. | last2 = Rein | first2 = K. | last3 = Wolf | first3 = R. | last4 = Heisenberg | first4 = M. | year = 1996 | title = A new paradigm for operant conditioning of Drosophila melanogaster | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 179 | issue = 3| pages = 429–436 | doi=10.1007/bf00194996| pmid = 8785009 | s2cid = 19736251 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wustmann | first1 = G. | last2 = Heisenberg | first2 = M. | year = 1997 | title = Behavioral manipulation of retrieval in a spatial memory task for Drosophila melanogaster | journal = Learning and Memory | volume = 4 | issue = 4| pages = 328–336 | doi=10.1101/lm.4.4.328| pmid = 10706370 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Putz | first1 = G. | last2 = Heisenberg | first2 = M. | year = 2002 | title = Memories in Drosophila heat-box learning | journal = Learning and Memory | volume = 9 | issue = 5| pages = 349–359 | doi=10.1101/lm.50402| pmid = 12359842 | pmc = 187128 }}&lt;/ref&gt; جڏهن به مک ننڍڙي اونداهي خاني جي مقرر ڪيل اڌ ۾ داخل ٿيندي هئي ته سڄي جاءِ گرم ڪئي ويندي هئي. جانور جيئن ئي ان حصي مان نڪرندو هو، خاني جو گرمي پد ٻيهر معمول تي اچي ويندو هو. ڪجهه منٽن کان پوءِ مکيون پنهنجون حرڪتون گهڻو ڪري خاني جي ٻئي اڌ تائين محدود ڪرڻ لڳنديون هيون، ۽ گرمي بند ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه وقت تائين اهڙو سکيل پاسو ڪرڻ وارو رويو برقرار رهي سگهندو هو.

''ڊروسوفيلا'' ۾ عملي شرطي سکيا جي جاچ لاءِ اڏام جو هڪ تجربي وارو نمونو پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Heisenberg | first1 = M. | last2 = Wolf | first2 = R. | last3 = Brembs | first3 = B. | year = 2001 | title = Flexibility in a single behavioral variable of Drosophila | journal = Learning and Memory | volume = 8 | issue = 1| pages = 1–10 | doi=10.1101/lm.8.1.1| pmid = 11160758 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; مکين کي اهڙي اوزار سان ٻڌيو ويندو آهي، جيڪو سندن اڏام جي ڪوششن دوران رخ ڦيرائڻ واري قوت ماپي ٿو ۽ چوڌاري ڏيک جي حرڪت کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اوزار انهن ڪوششن جي بنياد تي مک جي رخ کي طئي ڪري ٿو. جڏهن اوزار کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو جو ڏيک جي مخصوص حصن ڏانهن ”اڏامڻ“ تي مک تي گرميءَ جي شعاع پوي، ته مکين چوڌاري ڏيک جي نسبت سان ڪجهه اڏام وارا رخ اختيار ڪرڻ ۽ ڪجهه کان پاسو ڪرڻ سکيو. اهي انهن رخن کان پاسو ڪرڻ لڳيون، جن سان گرميءَ جي تحريڪ لاڳاپيل هئي.

اهي تجربا ظاهر ڪن ٿا ته ''ڊروسوفيلا'' عملي سکيا وسيلي نقصانڪار يا اڻ وڻندڙ تحريڪن کان پاسو ڪرڻ سکي سگهي ٿي. انهن ردعملن جي لچڪ ۽ سکيا واري نوعيت انهن کي سادن اضطراري ردعملن کان الڳ ڪري ٿي. ڪجهه محقق اهڙي رويي کي سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ شاهديءَ جو حصو سمجهن ٿا، جڏهن ته اهڙا تجربا اڪيلا شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿا ڏين.</text>
      <sha1>obo4wha8muijlk4imtmm5lvc7528l16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413477</id>
      <parentid>413476</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T14:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117896" sha1="ibm8bpkofqaztjm608p1jif7ppuvtg3" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي امڪان بابت سائنسي اڀياس}}
[[Image:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg|thumb|right|[[موناڪ پوپٽ]] (''Danaus plexippus'') جو سنڍو]]

[[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] [[سور]] محسوس ڪري سگهن ٿا يا نه، اهو سائنسي تحقيق ۽ بحث جو موضوع آهي. سور جون ڪيتريون ئي وصفون ڏنيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻين ۾ ٻه بنيادي جزا شامل آهن. پهريون [[نوسيسيپشن]] آهي، يعني نقصانڪار يا امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت، جيڪا اهڙو [[اضطراري عمل]] پيدا ڪري ٿي، جنهن سان جانور يا ان جي جسم جو متاثر حصو تحريڪ جي ذريعي کان پري ٿي وڃي ٿو. نوسيسيپشن جو وجود پاڻمرادو ڪنهن اڻ وڻندڙ داخلي يا شعوري احساس جي موجودگي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اضطراري عمل به ٿي سگهي ٿو. ٻيو جزو خود ”سور“ يا [[تڪليف]] جو تجربو آهي، يعني نوسيسيپشن سان لاڳاپيل تجربي جي داخلي ۽ [[جذبو|جذباتي]] تشريح.

سور هڪ داخلي تجربو هجڻ سبب [[جانورن ۾ سور|ٻين جانورن]]، توڙي ٻين انسانن ۾، سڌيءَ طرح ماپي نٿو سگهجي؛ ممڪن طور سور ڏيندڙ تحريڪن جي جوابن کي ماپي سگهجي ٿو، پر خود تجربي کي سڌيءَ طرح ماپڻ ممڪن ناهي. ٻين نوعن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ سائنسدان اعصابي، جسماني ۽ رويي بابت مختلف شاهديون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[قياس ذريعي دليل]] پڻ شامل آهي. هن طريقي موجب جيڪڏهن ڪنهن غير انساني جانور جا نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل انسانن سان مشابهت رکن ٿا ته ان مان هڪجهڙي تجربي جي امڪان بابت دليل ڏئي سگهجي ٿو، پر اهڙي قياس جون حدون پڻ آهن. مثال طور، جيڪڏهن [[عام چمپانزي]] جي آڱر ۾ سئي لڳڻ تي اهو تيزيءَ سان هٿ پري ڪري ٿو ته اهڙي ردعمل کي انسانن جي سور واري ردعمل سان ڀيٽي سگهجي ٿو. ساڳئي وقت اهو سوال پڻ اٿاريو ويو آهي ته جيڪڏهن [[ڪاڪروچ]] سئي لڳڻ کان پوءِ تڙپي ٿو ته ان ردعمل مان سور جي داخلي تجربي بابت ڪيتري حد تائين نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;&gt;Sherwin, C.M., (2001). Can invertebrates suffer? Or, how robust is argument-by-analogy? Animal Welfare, 10 (supplement): S103-S118&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور بابت تحقيق ۾ قياس تي ٻڌل اهڙو طريقو ٻين محققن پڻ استعمال ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | year = 2011 | title = Pain and suffering in invertebrates? | url = http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf | journal = Institute of Laboratory Animal Resources Journal | volume = 52 | issue = 2 | pages = 175–84 | doi = 10.1093/ilar.52.2.175 | pmid = 21709310 | access-date = 2011-10-10 | archive-date = 2012-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120407023813/http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپشن جي صلاحيت [[قدرتي چونڊ]] جي اثر هيٺ رهي آهي ۽ اها جاندار کي وڌيڪ جسماني نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. جيتوڻيڪ ان بنياد تي نوسيسيپشن جي وڏي پيماني تي موجود هجڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، پر ان جا طريقا ۽ مخصوص تحريڪن ڏانهن حساسيت مختلف نوعن ۾ مختلف ٿين ٿا. مثال طور، [[ڪيپسائيسن]] نالي ڪيميائي مادو کير ڏيندڙ جانورن تي تجربن ۾ عام طور نقصانڪار تحريڪ طور استعمال ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به ''[[Heterocephalus glaber]]''، آفريڪي اگهاڙو مول-چوهو، هڪ غيرمعمولي ڪتريندڙ جانور{{#tag:ref|ڪتريندڙ جانور کير ڏيندڙ جانورن جو هڪ [[حياتياتي مرتبو|حياتياتي آرڊر]] آهن.|group=Note}} آهي، جيڪو ڪيپسائيسن ڏانهن سور سان لاڳاپيل ڪيترائي عام رويي وارا ردعمل نٿو ڏيکاري. مثال طور، پکين تي ڪيپسائيسن جو ساڳيو اثر نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[ٽي آر پي وي 1|ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين]] ان ڏانهن جواب نٿا ڏين،&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tewksbury JJ, Nabhan GP | title = Seed dispersal. Directed deterrence by capsaicin in chilies | journal = Nature | volume = 412 | issue = 6845 | pages = 403–404 | date = July 2001 | pmid = 11473305 | doi = 10.1038/35086653 | bibcode = 2001Natur.412..403T | s2cid = 4389051 }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته آفريڪي اگهاڙي مول-چوهي ۾، کير ڏيندڙ جانور هجڻ ۽ ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين رکڻ باوجود، چمڙي جي حسي ريشن ۾ [[سبسٽنس پي]] جهڙا سور سان لاڳاپيل [[نيوروپيپٽائڊ]] موجود ناهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Park | first1 = T.J. | last2 = Lu | first2 = Y. | last3 = Jüttner | first3 = R. |display-authors=etal  | year = 2008 | title = Selective inflammatory pain insensitivity in the African Naked Mole-Rat (''Heterocephalus glaber'') | journal = PLOS Biology | volume = 6 | issue = 1| article-number = e13 | doi=10.1371/journal.pbio.0060013| pmid = 18232734 | pmc = 2214810 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح ڪيپسائيسن ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نوسيسيپٽر]] کي متحرڪ ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;/&gt; پر ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]''، يعني عام ميون جي مک، لاءِ اهو نقصانڪار تحريڪ طور ساڳيو اثر نٿو ڏيکاري.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Al-Anzi | first1 = B. | last2 = Tracey | first2 = W.D. Jr. | last3 = Benzer | first3 = S. | year = 2006 | title = Response of Drosophila to wasabi is mediated by painless, the fly homolog of mammalian TRPA1/ANKTM1 | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 10| pages = 1034–1040 | doi=10.1016/j.cub.2006.04.002| pmid = 16647259 | s2cid = 16871959 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

سور محسوس ڪرڻ جي امڪاني صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ تحقيق ۾ هيٺيان معيار استعمال ڪيا ويا آهن:&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt;
# مناسب اعصابي سرشتو ۽ رسيپٽر هجڻ
# نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ جسماني تبديليون ظاهر ٿيڻ
# حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ڪرڻ، جن ۾ متاثر حصي جو گهٽ استعمال، منڊڪائڻ، مهٽڻ، متاثر حصي کي سنڀالي رکڻ يا [[آٽوٽومي|جسم جو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ]] شامل ٿي سگهن ٿا
# اوپيئڊ رسيپٽر هجڻ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن يا مقامي بيهوشي ڏيندڙ مادن کان پوءِ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل ۾ گهٽتائي اچڻ
# نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ ۽ ٻين تحريڪي ضرورتن جي وچ ۾ چونڊ يا مٽاسٽا ڏيکارڻ
# بچاءَ وارو سکيا وارو رويو ڏيکارڻ
# نسبتاً پيچيده ادراڪي صلاحيتون ظاهر ڪرڻ

== مناسب اعصابي سرشتو ==

=== مرڪزي اعصابي سرشتو ===
دماغ جي جسامت لازمي طور ان جي فعلي پيچيدگيءَ جي برابر نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Chittka | first1 = L. | last2 = Niven | first2 = J. | year = 2009 | title = Are Bigger Brains Better? | journal = Current Biology | volume = 19 | issue = 21| pages = R995–R1008 | doi = 10.1016/j.cub.2009.08.023 | pmid = 19922859 | s2cid = 7247082 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، جسماني وزن جي نسبت سان [[سيفالوپوڊ]] جو دماغ ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ جي جسامت واري حد ۾ اچي ٿو؛ اهو پکين ۽ کير ڏيندڙ جانورن کان ننڍو، پر گهڻين مڇين جي دماغ جيترو يا ان کان وڏو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html |title=Cephalopod brain size |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118054842/http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Packard | first1 = A | title = Cephalopods and Fish: The Limits of Convergence | year = 1972 | journal = Biological Reviews | volume = 47 | issue = 2| pages = 241–307 [266–7] | doi=10.1111/j.1469-185x.1972.tb00975.x| s2cid = 85088231 }}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
| width = 50%em
| align = center
| quote = [[چارلس ڊارون]] ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي دماغ جي جسامت ۽ پيچيدگيءَ جي لاڳاپي بابت لکيو: {{quote|اهو يقيني آهي ته اعصابي مادي جي انتهائي ننڍڙي مطلق مقدار سان به غيرمعمولي سرگرمي ممڪن ٿي سگهي ٿي؛ مثال طور، ڪولين جون حيرت انگيز طور گهڻ رخي جبلتون، ذهني صلاحيتون ۽ لاڙا مشهور آهن، تنهن هوندي به انهن جا دماغي گينگليا هڪ ننڍڙي سئيءَ جي مٿي جي چوٿين حصي جيترا به وڏا ناهن. هن لحاظ کان ڏٺو وڃي ته ڪوليءَ جو دماغ دنيا ۾ مادي جي سڀ کان حيرت انگيز ذرڙن مان هڪ آهي، شايد انسان جي دماغ کان به وڌيڪ.&lt;ref&gt;Darwin, C., (1871). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (London: John Murray).&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:Spider internal anatomy-en.svg|thumb|right|ڪوريئڙي جي اندروني بناوت، جنهن ۾ مرڪزي اعصابي سرشتو نيري رنگ ۾ ڏيکاريل آهي]]
[[اعصابي سرشتو#تقابلي بناوت ۽ ارتقا|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا اعصابي سرشتا]] ڪرنگهي وارن جانورن جي اعصابي سرشتن کان گهڻو مختلف آهن. انهيءَ فرق کي ڪڏهن ڪڏهن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور جي تجربي جي امڪان خلاف دليل طور پيش ڪيو ويو آهي. انسانن ۾ دماغ جو [[نيوڪارٽيڪس]] سور جي تجربي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ۽ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته جنهن نوع ۾ اها بناوت موجود نه هجي، اها سور محسوس ڪرڻ جي قابل نه هوندي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Rose | first1 = J.D. | year = 2002 | title = The neurobehavioral nature of fishes and the question of awareness and pain | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 10 | pages = 1–38 | doi=10.1080/20026491051668| s2cid = 16220451 }}&lt;/ref&gt; ٻئي طرف، اهو به ممڪن سمجهيو ويو آهي ته ٻين جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل عمل مختلف اعصابي بناوتن وسيلي ٿين، جيئن مثال طور ڊيڪاپوڊ [[ڪرسٽيشين]] انسان جهڙو [[بصري ڪارٽيڪس]] نه رکڻ باوجود ڏسڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Appel | first2 = M. | year = 2009 | title = Pain experience in hermit crabs? | journal = Animal Behaviour | volume = 77 | issue = 5| pages = 1243–1246 | doi=10.1016/j.anbehav.2009.01.028| s2cid = 53197401 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Octopus shell.jpg|thumb|right|آڪٽوپس ''[[ايمفيوڪٽوپس مارجيناٽس]]'']]
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ٻه گروهه خاص طور پيچيده دماغ رکن ٿا: [[آرٿروپوڊ]] ([[جيت#اعصابي سرشتو|جيت]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[ارڪنڊ]] ۽ ٻيا) ۽ جديد سيفالوپوڊ ([[آڪٽوپس]]، [[اسڪويڊ]]، [[ڪٽل فش]]) توڙي ٻيا [[مولسڪ]].&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Butler | first1 = A.B. | year = 2000 | title = Chordate evolution and the origin of Craniates: An old brain in a new head | journal = Anatomical Record | volume = 261 | issue = 3| pages = 111–125 | pmid = 10867629 | doi=10.1002/1097-0185(20000615)261:3&lt;111::aid-ar6&gt;3.0.co;2-f| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; آرٿروپوڊن ۽ سيفالوپوڊن جا دماغ جسم ۾ پکڙيل ٻن متوازي اعصابي تارن سان ڳنڍيل هوندا آهن. آرٿروپوڊن ۾ ٽن حصن وارو مرڪزي دماغ ۽ بصري معلومات جي عملڪاري لاءِ هر اک جي پويان وڏا [[بصري لوب]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;/&gt; جديد سيفالوپوڊن جا دماغ خاص طور گهڻو ترقي يافته آهن ۽ انهن جي پيچيدگي ڪجهه ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ سان ڀيٽي وئي آهي {{xref|(ڏسو: [[دماغ#ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو دماغ]])}}. تحقيق مان اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[هم رخ ارتقا]] جي عمل انهن جانورن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان ڪجهه مشابهت رکندڙ اعصابي تنظيم ۽ سرگرميءَ تي دارومدار رکندڙ ڊگهي مدي واري [[سينيپٽڪ پلاسٽيسيٽي]] جي چونڊ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Hochner | first1 = B. | last2 = Shomrat | first2 = T. | last3 = Graziano | first3 = F. | year = 2006 | title = The Octopus: a model for a comparative analysis of the evolution of learning and memory mechanisms | journal = The Biological Bulletin| volume = 210 | issue = 3| pages = 308–317 | doi=10.2307/4134567| pmid = 16801504 | jstor = 4134567 | s2cid = 15274048 }}&lt;/ref&gt; سيفالوپوڊن جو مرڪزي اعصابي سرشتو ڪجهه اهم [[اليڪٽروفزيالاجي|اليڪٽروفزيالاجيڪل]] ۽ [[نيورواناٽومي|نيورواناٽوميڪل]] خاصيتن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان مشابهت رکي ٿو، جيڪا ٻين ڪيترن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي گروهن ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wollesen | first1 = T. | last2 = Loesel | first2 = R. | last3 = Wanninger | first3 = A. | year = 2009 | title = Pygmy squids and giant brains: mapping the complex cephalopod CNS by phalloidin staining of vibratome sections and whole-mount preparations | journal = Journal of Neuroscience Methods | volume = 179 | issue = 1| pages = 63–67 | doi=10.1016/j.jneumeth.2009.01.021| pmid = 19428513 | s2cid = 24936072 }}&lt;/ref&gt;

=== نوسيسيپٽر ===
{{Main|نوسيسيپٽر}}
[[File:Svømmende blodigle.JPG|thumb|left|upright=0.86|طبي ڄؤر، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'']]
[[نوسيسيپٽر]] اهڙا [[حسي رسيپٽر]] آهن، جيڪي امڪاني طور جسماني نقصان پهچائيندڙ تحريڪن ڏانهن جواب ڏئي اعصابي سگنل موڪلين ٿا. جيتوڻيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ انهن [[نيورون]] جا رستا ۽ مرڪزي اعصابي سرشتي سان لاڳاپا کير ڏيندڙ جانورن جي نوسيسيپٽرن کان مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن جا نوسيسيپٽيو نيورون اڪثر اهڙين تحريڪن ڏانهن جواب ڏين ٿا، جيڪي کير ڏيندڙ جانورن ۾ به نوسيسيپشن پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ وڌيڪ گرمي پد (40{{Nbsp}}°C يا وڌيڪ)، گهٽ پي ايڇ، ڪيپسائيسن ۽ بافتن کي نقصان. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جنهن ۾ نوسيسيپٽيو خاني جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو. اهو [[اينيليڊا]] جي مخصوص ٽڪرن واري جسماني بناوت رکي ٿو ۽ هر ٽڪري ۾ هڪ گينگليون هوندو آهي، جنهن ۾ ٽي (ڇهاءُ)، پي (دٻاءُ) ۽ اين (نقصانڪار تحريڪ) خانا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nicholls | first1 = J.G. | last2 = Baylor | first2 = D.A. | year = 1968 | title = Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 31 | issue = 5| pages = 740–756 | doi=10.1152/jn.1968.31.5.740| pmid = 5711143 }}&lt;/ref&gt; ڄؤر جي نيورونن جي مشيني، ڪيميائي ۽ حرارتي تحريڪن ڏانهن جوابن بابت بعد وارن اڀياسن ۾ انهن خاصيتن کي کير ڏيندڙ جانورن جي گهڻ-نموني نوسيسيپٽرن سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pastor | first1 = J. | last2 = Soria | first2 = B. | last3 = Belmonte | first3 = C. | year = 1996 | title = Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 75 | issue = 6| pages = 2268–2279 | doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268| pmid = 8793740 | s2cid = 17349057 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Sea hare2, Aplysia dactylomela, 12 04 2009 2-00pm.jpg|thumb|right|200px|هڪ سامونڊي خرگوش]]
سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا]]'' ۾ نوسيسيپٽرن کي استعمال ڪندي سکيا ۽ يادگيريءَ بابت ڪيترائي اڀياس ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Byrne | first1 = J.H. | last2 = Castellucci | first2 = V.F. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 1978 | title = Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 41 | issue = 2| pages = 418–431 | doi=10.1152/jn.1978.41.2.418| pmid = 650275 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Castellucci | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi=10.1126/science.167.3926.1745| pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = T.M. | last2 = Jacobson | first2 = D.A. | last3 = Counsell | first3 = A.N. |display-authors=etal  | year = 2011 | title = Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 95 | issue = 3| pages = 248–259 | doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016| pmid = 21144906 | s2cid = 25469887 }}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترن اڀياسن جو ڌيان [[سائفن]] کي اعصاب فراهم ڪندڙ مشيني-حسي نيورونن تي رهيو آهي، جن جا خلوي جسم پيٽ واري [[گينگليون]] ۾ واقع آهن. انهن ايل اي خاني ۾ دٻاءُ وڌڻ سان خارج ٿيندڙ اعصابي سگنلن جي شرح وڌي ٿي ۽ بافتن کي نقصان پهچائيندڙ چيڀاٽڻ يا ڦاڙڻ واري تحريڪ تي سڀ کان وڌيڪ سرگرمي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. انهيءَ ڪري اهي نوسيسيپٽرن جي مڃيل فعلي وصفن سان ٺهڪن ٿا. انهن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي [[اي ڊيلٽا ريشو|اي ڊيلٽا نوسيسيپٽرن]] سان پڻ ڪجهه مشابهتون آهن، جن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] شامل آهي. سائفن کي چهنڊڙي پائڻ يا سئي هڻڻ سان ايل اي خانن جي سرگرم ٿيڻ جي حد گهٽجي وئي ۽ خلوي جسم جي تحريڪ پذيري وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Illich | first1 = P.A | last2 = Walters | first2 = E.T. | year = 1997 | title = Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 17 | issue = 1 | pages = 459–469 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 | pmid = 8987770 | pmc = 6793714 }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپٽر ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ [[اينيليڊ]]، [[مولسڪ]]، [[نيميٽوڊ]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisemann | first1 = C.H. | last2 = Jorgensen | first2 = W.K. | last3 = Merritt | first3 = D.J. | last4 = Rice | first4 = M.J. | last5 = Cribb | first5 = B.W. | last6 = Webb | first6 = P.D. | last7 = Zalucki | first7 = M.P. | year = 1984 | title = Do insects feel pain? — A biological view | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 40 | issue = 2| pages = 1420–1423 | doi = 10.1007/BF01963580 | s2cid = 3071 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = St John | first1 = Smith | last2 = Lewin | first2 = G.R. | year = 2009 | title = Nociceptors: a phylogenetic view | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 195 | issue = 12| pages = 1089–1106 | doi = 10.1007/s00359-009-0482-z | pmid = 19830434 | pmc = 2780683 }}&lt;/ref&gt;

== جسماني تبديليون ==
ڪرنگهي وارن جانورن ۾ امڪاني طور سور ڏيندڙ تحريڪون عام طور ڪيترين خودڪار جسماني تبديلين سان لاڳاپيل هونديون آهن، جن ۾ [[دل جي تيز ڌڙڪڻ]]، [[اک جي ماڻڪي جو ڦهلاءُ]]، [[پاخانو ڪرڻ]]، رت جي گئسن، جسماني رطوبتن ۽ [[اليڪٽرولائٽ]] جي توازن ۾ تبديليون، ۽ رت جي وهڪري، ساهه کڻڻ جي نمونن ۽ [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن]] اخراجن ۾ تبديليون شامل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Short | first1 = C.E. | year = 1998 | title = Fundamentals of pain perception in animals | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 59 | issue = 1–3| pages = 125–133 | doi = 10.1016/s0168-1591(98)00127-0 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Procambarus clarkii.jpg|thumb|left|ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'']]

خلوي سطح تي، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ زخم يا جسماني نقصان کان پوءِ [[رت جو خانو|هيموسائٽن]]، يعني دفاعي خانن، جي متاثر هنڌ ڏانهن منظم لڏپلاڻ ۽ گڏ ٿيڻ سان گڏ [[اعصابي لچڪ]] ۾ تبديليون ڏٺيون ويون آهن. اهڙن ڪجهه ردعملن جون مشابهتون جراحي عمل يا جسماني زخم کان پوءِ انسانن ۾ ڏٺل خلوي ۽ اعصابي ردعملن سان بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.1016/0300-9629(95)02130-2 | title=A simple systems approach to neural-immune communication | year=1996 | last1=Clatworthy | first1=Andrea L. | journal=Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology | volume=115 | issue=1 | pages=1–10 | pmid=8858835 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stefano | first1 = G.B. | last2 = Salzet | first2 = B. | last3 = Fricchione | first3 = G.L. | year = 1998 | title = Enkelytin and opioid peptide association in invertebrates and vertebrates: immune activation and pain | journal = Immunology Today | volume = 19 | issue = 6| pages = 265–268 | doi=10.1016/s0167-5699(98)01268-7| pmid = 9639991 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'' ۾ جارحاڻي مقابلي دوران چنبي جي [[آٽوٽومي|پاڻمرادو ڌار ٿيڻ]] کان پوءِ دل جي ڌڙڪن جي شرح گهٽجندي ڏٺي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Schapker | first1 = H. | last2 = Breithaupt | first2 = T. | last3 = Shuranova | first3 = Z. | last4 = Burmistrov | first4 = Y. | last5 = Cooper | first5 = R.L. | year = 2002 | title = Heart and ventilatory measures in crayfish during environmental disturbances and social interactions | journal = Comparative and Biochemical Physiology A | volume = 131 | issue = 2| pages = 397–407 | doi = 10.1016/s1095-6433(01)00492-5 | pmid = 11818228 }}&lt;/ref&gt;

نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسماني تبديلين کي رڪارڊ ڪرڻ رويي بابت مشاهدي سان گڏ اضافي شاهدي مهيا ڪري سگهي ٿو. بهرحال، اهڙين تبديلين جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جسماني ردعمل صرف سور جي داخلي تجربي سان مخصوص ناهن ۽ اهي ٻين نقصانڪار يا دٻاءُ پيدا ڪندڙ حالتن سبب به ٿي سگهن ٿا. مثال طور، ڪرسٽيشين ۾ دل ۽ ساهه کڻڻ جي سرگرمي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي، مختلف ڪيميائي مادن ۽ جارحاڻي مقابلي دوران جسماني سرگرمي ڏانهن به حساس هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;/&gt;

== حفاظتي حرڪتي ردعمل ==
ڪرنگهي کان سواءِ جانور امڪاني طور نقصانڪار تحريڪن ڏانهن مختلف قسم جا حفاظتي ردعمل ڏيکارين ٿا. بهرحال، اهڙا ردعمل پاڻمرادو سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هڪ خلوي جاندار]] به، مثال طور، انتهائي گرمي پد کان بچڻ لاءِ ردعمل ڏيکاري سگهن ٿا. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي حفاظتي ردعمل [[دقيانوسي رويو|مقرر نموني وارا]] ۽ [[اضطراري عمل|اضطراري]] نظر اچن ٿا، جيڪي سور جي داخلي تجربي بدران نوسيسيپشن سان مطابقت رکي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، ڪجهه ردعمل وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن، خاص طور جڏهن نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ جو رويو ٻين تحريڪي ضرورتن سان مقابلي ۾ هجي (هيٺيون ڀاڱو ڏسو). اهڙي رويي کي ڪجهه محقق ڪرنگهي وارن جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل ردعمل سان مشابهت رکندڙ شاهدي سمجهن ٿا، جڏهن ته ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.

=== مشيني تحريڪ ===
{{Multiple image
| direction = horizontal
| align = top
| header = نقصانڪار مشيني تحريڪ کان بچڻ جا ردعمل ڏيکاريندڙ ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| width1 = 150
| image1 = Pseudoceros dimidiatus.jpg
| caption1 = چپٽو ڪيڙو ''[[سيوڊوسيروس ڊيميڊياٽس]]''
| width2 = 192
| image2 = Fruit fly larva 01.jpg
| caption2 = ''[[ڊروسوفيلا]]'' جو سنڍو
| width3 = 150
| image3 = Aplysia_californica.jpg
| caption3 = سامونڊي خرگوش، ''[[اپليشيا]]''}}

چپٽو ڪيڙو ''Notoplana aticola'' پنهنجي جسم جي پوئين حصي ۾ سئي چڀڻ کان پوءِ رڳو سادي ڇڪجڻ واري اضطراري عمل بدران حرڪت ذريعي ڀڄڻ وارو رويو ڏيکاري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Koopowitz | first1 = H | year = 1973 | title = Primitive nervous systems. A sensory nerve-net in the polcald flatworm Notoplana acticola | journal = Biological Bulletin | volume = 145 | issue = 2| pages = 352–359 | doi=10.2307/1540045| jstor = 1540045 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8435 }}&lt;/ref&gt; ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' جي سنڍن کي جاچ واري اوزار سان ڇهڻ تي اهي ڪجهه دير بيهي تحريڪ کان پري ٿين ٿا؛ جڏهن ته وڌيڪ شديد مشيني تحريڪ تي اهي پيچدار نموني جسم ويڙهي ڦرڻ وارو وڌيڪ پيچيده ردعمل ڏيکارين ٿا، جنهن مان ردعمل جي شدت تحريڪ جي شدت موجب تبديل ٿيڻ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Tracey | first1 = W.D. Jr | last2 = Wilson | first2 = R.I. | last3 = Laurent | first3 = G. | last4 = Benzer | first4 = S. | year = 2003 | title = ''Painless'', a ''Drosophila'' gene essential for nociception | journal = Cell | volume = 113 | issue = 2| pages = 261–273 | doi=10.1016/s0092-8674(03)00272-1| pmid = 12705873 | s2cid = 1424315 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي [[سائفن]] تي هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ ڏيڻ سان اهو تيزيءَ سان سائفن کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kupfermann | first1 = I. | last2 = Kandel | first2 = E.R. | year = 1969 | title = Neuronal controls of a behavioral response mediated by abdominal ganglion of Aplysia | journal = Science | volume = 164 | issue = 3881| pages = 847–850 | doi=10.1126/science.164.3881.847| pmid = 5767790 | bibcode = 1969Sci...164..847K | s2cid = 24945274 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pinsker 1973&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pinsker | first1 = H.M. | last2 = Hening | first2 = W.A. | last3 = Carew | first3 = T.J. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1973 | title = Long-term sensitization of a defensive withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 182 | issue = 4116| pages = 1039–1042 | doi = 10.1126/science.182.4116.1039 | pmid = 4748675 | bibcode = 1973Sci...182.1039P | s2cid = 220082685 }}&lt;/ref&gt; هن ردعمل کي ڪڏهن غير ارادي اضطراري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي {{xref|(ڏسو: [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل]])}}؛ تنهن هوندي به، هن ردعمل سان لاڳاپيل سکيا جي پيچيدگي {{xref|(ڏسو: {{slink||سکيل بچاءُ}}، هيٺ)}} مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان کي رڳو سادي اضطراري عمل طور بيان ڪرڻ شايد مڪمل وضاحت نه هجي.

2001ع ۾ والٽرز ۽ ساٿين تمباڪو هارن ورم جي سنڍي (''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'') جي مشيني تحريڪ ڏانهن حفاظتي ردعملن بابت هڪ اڀياس شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Illich | first2 = P.A. | last3 = Weeks | first3 = J.C. | last4 = Lewin | first4 = M.R. | year = 2001 | title = Defensive responses of larval Manduca sexta and their sensitization by noxious stimuli in the laboratory and field | journal = Journal of Experimental Biology | volume = 204 | issue = Pt 3| pages = 457–69 | doi = 10.1242/jeb.204.3.457 | pmid = 11171298 }}&lt;/ref&gt; انهن ردعملن، خاص طور انهن جي لچڪداريءَ، ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي ڪجهه حفاظتي ڀڄڻ وارن ردعملن سان مشابهتون بيان ڪيون ويون.

{{Quote box
| width = 30em
| align = left
| quote = ''مينڊوڪا سيڪسٽا'' جي سنڍن ۾ حفاظتي رويي جا ڪيترائي نمونا بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي نقصانڪار مشيني تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] ڏيکارين ٿا. نمايان ردعمل تيزيءَ سان جسم موڙڻ آهي، جنهن سان مٿو پيٽ جي گهڻن ٽڪرن تي تيز چڀڻ يا چهنڊڙي پائڻ واري تحريڪ ڏانهن وڌي ٿو. ان وقت ڄاڙيون کلي سگهن ٿيون ۽ ڪڏهن کاڌو واپس ڪڍڻ به ٿئي ٿو. اهو ردعمل ننڍن حملي ڪندڙن کي هٽائڻ يا وڏن شڪارين کي ڇرڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو. ساڳيون تحريڪون جسم جي اڳين ٽڪرن تي ڏيڻ سان مٿو ڇڪجي پري ٿئي ٿو. [[اڳيون حصو|اڳين]] يا [[پوئين حصو (جسماني بناوت)|پوئين]] ٽڪرن تي نقصانڪار تحريڪ عارضي ڇڪجڻ پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن کان پوءِ تحريڪ جي ذريعي ڏانهن تيز حرڪت ٿئي ٿي؛ اهو عمل ممڪن طور حرڪت جي رفتار وڌائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. وڌيڪ شديد تحريڪون وڌيڪ تيز ۽ وڏا ردعمل پيدا ڪن ٿيون ۽ ڪڏهن تيز ڇڙواڳ حرڪتون به پيدا ٿين ٿيون، جن ۾ جسم بار بار هڪ پاسي کان ٻئي پاسي هلي ٿو ۽ اهي حرڪتون ڪنهن مخصوص هدف ڏانهن نه هونديون آهن. واضح جسماني زخم کان پوءِ اهڙن ردعملن جي پٺيان ڪڏهن جسم صاف ڪرڻ جهڙو رويو به ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;/&gt;
}}

[[File:Tobacco Hornworm 1.jpg|thumb|right|تمباڪو هارن ورم جو سنڍو، ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'']]

=== آٽوٽومي ===

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون 200 کان وڌيڪ نوعون [[آٽوٽومي]]، يعني پنهنجي جسم جو ڪو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ، کي بچاءَ يا حفاظتي رويي طور استعمال ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Bely | first1 = A.E. | last2 = Nyberg | first2 = K.G. | year = 2009 | title = Evolution of animal regeneration: re-emergence of a field | journal = Trends in Ecology &amp; Evolution | volume = 25 | issue = 3| pages = 161–170 | doi=10.1016/j.tree.2009.08.005| pmid = 19800144 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Fleming | first1 = P.A. | last2 = Muller | first2 = D. | last3 = Bateman | first3 = P.W. | year = 2007 | title = Leave it all behind: a taxonomic perspective of autotomy in invertebrates | journal = Biological Reviews | volume = 82 | issue = 3| pages = 481–510 | doi = 10.1111/j.1469-185X.2007.00020.x | pmid = 17624964 | s2cid = 20401676 }}&lt;/ref&gt; انهن ۾ شامل آهن:
* زميني [[سلگ]] (''[[پروفيسائون]]'')&lt;ref&gt;McDonnel, R.J., Paine, T.D. and Gormally, M.J., (2009). [http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx Slugs: A Guide to the Invasive and Native Fauna of California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704191903/http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx |date=2011-07-04 }}. 21 pp., {{ISBN|978-1-60107-564-2}}, page 9.&lt;/ref&gt;
* [[سامونڊي سِپون]] (''[[اوڪسينوئي پانامينسس]]'')&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lewin | first1 = R.A. | year = 1970 | title = Toxin secretion and tail autotomy by irritated ''Oxynoe panamensis'' (Opisthobranchiata: Sacoglossa) | journal = Pacific Science | volume = 24 | pages = 356–358 }}&lt;/ref&gt;
* [[جهينگور]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wilson | first1 = A.D.M. | last2 = Whattam | first2 = E.M. | last3 = Bennett | first3 = R. | display-authors = etal | year = 2010 | title = Behavioral correlations across activity, mating, exploration, aggression, and antipredator contexts in the European housecricket, Acheta domesticus | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 5| pages = 703–715 | doi = 10.1007/s00265-009-0888-1 | hdl = 10026.1/11461 | s2cid = 24157539 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪوريئڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stankowich | first1 = T | year = 2009 | title = When predators become prey: flight decisions in jumping spiders | journal = Behavioral Ecology | volume = 20 | issue = 2| pages = 318–327 | doi = 10.1093/beheco/arp004 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪيڪڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Booksmythe | first1 = I. | last2 = Milner | first2 = R.N.C. | last3 = Jennions | first3 = M.D. | display-authors = etal | year = 2010 | title = How do weaponless male fiddler crabs avoid aggression? | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 3| pages = 485–491 | doi = 10.1007/s00265-009-0864-9 | s2cid = 11590059 }}&lt;/ref&gt;
* [[لابسٽر]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;
* [[آڪٽوپس]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;

اهي جانور ڪجهه حالتن ۾ پنهنجي بقا لاءِ جسم جا عضوا ڌار ڪري سگهن ٿا. آٽوٽومي ڪيميائي، حرارتي ۽ برقي تحريڪن جي جواب ۾ ٿي سگهي ٿي، پر اها گهڻو ڪري شڪاري جي پڪڙ دوران مشيني تحريڪ سان لاڳاپيل هوندي آهي. آٽوٽومي ڀڄي بچڻ جا امڪان وڌائي سگهي ٿي يا جسم جي باقي حصي کي وڌيڪ نقصان کان بچائي سگهي ٿي، مثال طور ڏنگ لڳڻ کان پوءِ ڪنهن زهريلي ڪيميائي مادي جي ڦهلاءَ کي محدود ڪرڻ. جسم جو عضوو وڃائڻ جانور لاءِ اهم حياتياتي خرچ رکي سگهي ٿو. ڪجهه محققن اهڙي حالتن تي دارومدار رکندڙ ردعمل کي سادي نوسيسيپٽيو اضطراري عمل کان وڌيڪ پيچيده عمل جي شاهدي طور پيش ڪيو آهي؛ تنهن هوندي به، آٽوٽومي جو وجود پاڻمرادو شعوري سور جي تجربي کي ثابت نٿو ڪري.

=== حرارتي تحريڪ ===
گرم جاچ اوزار (»{{convert|42|C|F|disp=or}}) ''ڊروسوفيلا'' جي سنڍن ۾ پيچدار نموني ڦرڻ وارو بچاءَ جو ردعمل پيدا ڪري ٿو، جيڪو 0.4{{Nbsp}}سيڪنڊن اندر شروع ٿي سگهي ٿو؛ گرم نه ڪيل جاچ اوزار اهڙو ردعمل پيدا نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، ٿڌيون تحريڪون (≤14{{Nbsp}}°C يا 57.2{{Nbsp}}°F) بنيادي طور مٿي کان پڇ تائين سڄي جسم جي ٻنهي پاسن واري سُڪڙجڻ جو سبب بڻجن ٿيون. سنڍا مٿو يا پڇ به مٿي کڻي سگهن ٿا، پر گرمي پد گهٽجڻ سان اهي ردعمل نسبتاً گهٽ ڏٺا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Turner|first1=Heather N.|last2=Armengol|first2=Kevin|last3=Patel|first3=Atit A.|last4=Himmel|first4=Nathaniel J.|last5=Sullivan|first5=Luis|last6=Iyer|first6=Srividya Chandramouli|last7=Bhattacharya|first7=Surajit|last8=Iyer|first8=Eswar Prasad R.|last9=Landry|first9=Christian|year=2016|title=The TRP Channels Pkd2, NompC, and Trpm Act in Cold-Sensing Neurons to Mediate Unique Aversive Behaviors to Noxious Cold in Drosophila|journal=Current Biology|volume=26|issue=23|pages=3116–3128|doi=10.1016/j.cub.2016.09.038|issn=1879-0445|pmc=5140760|pmid=27818173}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Invertebrate Nociception|journal=Oxford Research Encyclopedia of Neuroscience|volume=1|last1=Himmel|first1=Nathaniel J.|last2=Patel|first2=Atit A.|last3=Cox|first3=Daniel N.|date=2017-03-29|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190264086.013.166|isbn=978-0-19-026408-6}}&lt;/ref&gt; زميني سِپون گرم سطح (»{{convert|40|C|F|disp=or}}) تي رکڻ کان پوءِ پنهنجي پکڙيل پير جو [[اڳيون حصو]] مٿي کڻي بچاءَ جو ردعمل ڏيکارين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Achaval | first1 = M. | last2 = Penha | first2 = M.A.P. | last3 = Swarowsky | first3 = A. |display-authors=etal  | year = 2005 | title = The terrestrial Gastropoda Megalobulimus abbreviatus as a useful model for nociceptive experiments. Effects of morphine and naloxone on thermal avoidance behavior | journal = Brazilian Journal of Medical and Biological Research | volume = 38 | issue = 1| pages = 73–80 | doi=10.1590/s0100-879x2005000100012| pmid = 15665992 | doi-access = free | hdl = 10183/21190 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kavaliers 1983&quot;/&gt; 2015ع جي هڪ اڀياس ۾ ڪري فش (''Procambarus clarkii'') وڌيڪ گرمي پد ڏانهن منفي ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته گهٽ گرمي پد ڏانهن ساڳيو ردعمل نه ڏٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Puri|first1=S.|last2=Faulkes|first2=Z.|title=Can crayfish take the heat? Procambarus clarkii show nociceptive behaviour to high temperature stimuli, but not low temperature or chemical stimuli|journal=Biology Open|date=2015|volume=4|issue=4|pages=441–448|doi=10.1242/bio.20149654|pmid=25819841|pmc=4400587}}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي تحريڪ ===
ڪرسٽيشين تي ڪيل تجربن ۾ تيزابن ڏانهن اهڙا ردعمل ڏٺا ويا آهن، جن کي نوسيسيپشن سان ۽، ڪجهه محققن موجب، سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |title=Discrimination between nociceptive reflexes and more complex responses consistent with pain in crustaceans. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190368 |doi=10.1098/rstb.2019.0368 |pmid=31544604 |pmc=6790375}}&lt;/ref&gt; جهينگو ''[[پيليمون ايليگنس]]'' جي اينٽينائن تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] جهڙا جلن پيدا ڪندڙ مادا لڳائڻ سان حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Barr 2008&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Laming | first2 = P. | last3 = Dick | first3 = J.T.A. | last4 = Elwood | first4 = R.W. | year = 2008 | title = Nociception or pain in a decapod crustacean? | journal = Animal Behaviour | volume = 75 | issue = 3| pages = 745–751 | doi=10.1016/j.anbehav.2007.07.004| s2cid = 53203416 }}&lt;/ref&gt; جهينگا خاص طور علاج ڪيل اينٽينائن کي صاف ڪن ٿا ۽ انهن کي ٽانڪي سان مهٽين ٿا. اهو ردعمل جسم جي متاثر هنڌ ڏانهن مخصوص آهي، پر ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح طئي نٿو ڪري سگهجي. ''[[ڪارسينس ميناس]]''، يعني عام ڪناري واري ڪيڪڙي، ۾ ايسيٽڪ تيزاب ڪيترين رويي وارين تبديلين سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ وات جي عضون جي حرڪت، چنبن سان مهٽڻ ۽ بند جاءِ مان نڪرڻ جون وڌيل ڪوششون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |last2=Dalton |first2=N |last3=Riddell |first3=G |title=Aversive responses by shore crabs to acetic acid but not to capsaicin. |journal=Behavioural Processes |date=July 2017 |volume=140 |pages=1–5 |doi=10.1016/j.beproc.2017.03.022 |pmid=28365460|s2cid=26125830 |url=https://pure.ulster.ac.uk/ws/files/77587472/Natasha_revision_March_27th_2017.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[Image:Waspstinger1658-2.jpg|thumb|upright=0.86|ڀنڀوري جو [[ڏنگ (عضوو)|ڏنگ]]، جنهن تي [[زهر]] جو ڦڙو موجود آهي]]

قدرتي حالتن ۾ ''[[آرگيوپي]]'' نسل جا ڄار ٺاهيندڙ ڪوريئڙا، جيڪڏهن سندن ٽنگ کي ڀنڀوري يا ماکيءَ جي مک ڏنگ هڻي، ته [[آٽوٽومي]] ذريعي ٽنگ ڌار ڪري سگهن ٿا. تجرباتي حالتن ۾ ڪوريئڙن جي ٽنگ ۾ ماکيءَ جي مک يا ڀنڀوري جو زهر داخل ڪرڻ کان پوءِ به اهڙو ردعمل ڏٺو ويو. ان جي ابتڙ، رڳو لوڻياٺي محلول جي انجيڪشن سان ٽنگ ڌار ڪرڻ تمام گهٽ ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته صرف جسماني سوراخ ٿيڻ يا رطوبت داخل ٿيڻ آٽوٽومي لاءِ ڪافي نه هئا. [[سيروٽونن]]، [[هسٽامين]]، [[فاسفوليپيس اي 2]] ۽ [[ميليٽن]] جهڙن زهريلي جزن، جيڪي انسانن ۾ انجيڪشن کان پوءِ سور سان لاڳاپيل آهن، جي استعمال کان پوءِ آٽوٽومي ڏٺي وئي؛ جڏهن ته انسانن ۾ سور سان لاڳاپيل نه سمجهيل ڪجهه زهريلي جزن سان اهو ردعمل نه ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisner | first1 = T. | last2 = Camazine | first2 = S. | year = 1983 | title = Spider leg autotomy induced by prey venom injection: an adaptive response to 'pain'? | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 11| pages = 3382–3385 | doi = 10.1073/pnas.80.11.3382 | bibcode = 1983PNAS...80.3382E | pmid = 16593325 | pmc = 394047 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; اهي نتيجا مخصوص ڪيميائي تحريڪن ڏانهن حفاظتي ردعمل ظاهر ڪن ٿا، پر انهن مان ڪوريئڙن جي داخلي تجربي جي نوعيت سڌيءَ طرح معلوم نٿي ٿئي.

''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' جا سنڍا تيزابن&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lopez-Bellido |first1=R |last2=Himmel |first2=NJ |last3=Gutstein |first3=HB |last4=Cox |first4=DN |last5=Galko |first5=MJ |title=An assay for chemical nociception in ''Drosophila'' larvae. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190282 |doi=10.1098/rstb.2019.0282 |pmid=31544619 |pmc=6790381}}&lt;/ref&gt; ۽ مينٿول&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Himmel |first1=NJ |last2=Letcher |first2=JM |last3=Sakurai |first3=A |last4=Gray |first4=TR |last5=Benson |first5=MN |last6=Cox |first6=DN |title=''Drosophila'' menthol sensitivity and the Precambrian origins of transient receptor potential-dependent chemosensation. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190369 |doi=10.1098/rstb.2019.0369 |pmid=31544603 |pmc=6790378}}&lt;/ref&gt; ڏانهن مخصوص نوسيسيپٽيو ڦرڻ وارو ردعمل ڏيکارين ٿا، جيڪو وڌيڪ گرمي ۽ مشيني نقصان ڏانهن ڏٺل رويي سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Walters |first1=ET |last2=Williams |first2=ACC |title=Evolution of mechanisms and behaviour important for pain. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190275 |doi=10.1098/rstb.2019.0275 |pmid=31544614 |pmc=6790384}}&lt;/ref&gt; اليڪٽروفيلڪ ڪيميائي مادو [[ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ]] سنڍن ۾ نوسيسيپٽيو حساسيت وڌائي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kaneko |first1=T |last2=Macara |first2=AM |last3=Li |first3=R |last4=Hu |first4=Y |last5=Iwasaki |first5=K |last6=Dunnings |first6=Z |last7=Firestone |first7=E |last8=Horvatic |first8=S |last9=Guntur |first9=A |last10=Shafer |first10=OT |last11=Yang |first11=CH |last12=Zhou |first12=J |last13=Ye |first13=B |title=Serotonergic Modulation Enables Pathway-Specific Plasticity in a Developing Sensory Circuit in Drosophila. |journal=Neuron |date=2 August 2017 |volume=95 |issue=3 |pages=623–638.e4 |doi=10.1016/j.neuron.2017.06.034 |pmid=28712652 |pmc=5555049}}&lt;/ref&gt; بالغ مکيون مينٿول،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abed-Vieillard |first1=D |last2=Cortot |first2=J |last3=Everaerts |first3=C |last4=Ferveur |first4=JF |title=Choice alters Drosophila oviposition site preference on menthol. |journal=Biology Open |date=15 January 2014 |volume=3 |issue=1 |pages=22–8 |doi=10.1242/bio.20136973 |pmid=24326184 |pmc=3892157}}&lt;/ref&gt; ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kang |first1=K |last2=Pulver |first2=SR |last3=Panzano |first3=VC |last4=Chang |first4=EC |last5=Griffith |first5=LC |last6=Theobald |first6=DL |last7=Garrity |first7=PA |title=Analysis of Drosophila TRPA1 reveals an ancient origin for human chemical nociception. |journal=Nature |date=25 March 2010 |volume=464 |issue=7288 |pages=597–600 |doi=10.1038/nature08848 |pmid=20237474 |pmc=2845738|bibcode=2010Natur.464..597K }}&lt;/ref&gt; [[ڪيپسائيسن]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Li |first1=Yaoxing |last2=Bai |first2=Peng |last3=Wei |first3=Longsheng |last4=Kang |first4=Ruxue |last5=Chen |first5=Lirong |last6=Zhang |first6=Mingliang |last7=Tan |first7=Eng King |last8=Liu |first8=Wei |title=Capsaicin Functions as Drosophila Ovipositional Repellent and Causes Intestinal Dysplasia |journal=Scientific Reports |date=December 2020 |volume=10 |issue=1 |page=9963 |doi=10.1038/s41598-020-66900-2|pmid=32561812 |pmc=7305228 |bibcode=2020NatSR..10.9963L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ ٻين ڪيترن ڪيميائي مادن کان بچاءَ وارو رويو ڏيکارين ٿيون؛ اهي مادا [[پروبوسس وڌائڻ واري اضطراري عمل]] ۽ آنا ڏيڻ جي جاءِ جي چونڊ تي به اثرانداز ٿي سگهن ٿا.

تيزاب نيميٽوڊ ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' ۽ طبي ڄؤر ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ۾ پڻ نوسيسيپٽرن کي متحرڪ ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pattison |first1=LA |last2=Callejo |first2=G |last3=St John Smith |first3=E |title=Evolution of acid nociception: ion channels and receptors for detecting acid. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190291 |doi=10.1098/rstb.2019.0291 |pmid=31544616 |pmc=6790391}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sambongi |first1=Y |last2=Takeda |first2=K |last3=Wakabayashi |first3=T |last4=Ueda |first4=I |last5=Wada |first5=Y |last6=Futai |first6=M |title=Caenorhabditis elegans senses protons through amphid chemosensory neurons: proton signals elicit avoidance behavior. |journal=NeuroReport |date=14 July 2000 |volume=11 |issue=10 |pages=2229–32 |doi=10.1097/00001756-200007140-00033 |pmid=10923676|s2cid=202208 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pastor |first1=J |last2=Soria |first2=B |last3=Belmonte |first3=C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion. |journal=Journal of Neurophysiology |date=June 1996 |volume=75 |issue=6 |pages=2268–79 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 |pmid=8793740}}&lt;/ref&gt;

=== برقي تحريڪ ===
سامونڊي سلگ ''Tritonia diomedia'' جي پلورل [[گينگليون]] ۾ ”ايس-سيل“ سڏجندڙ حسي خانن جو هڪ گروهه هوندو آهي، جن کي برقي جهٽڪي سان متحرڪ ڪرڻ تي جانور ڀڄڻ لاءِ ترڻ شروع ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;/&gt; ساڳيءَ طرح، [[مينٽس جهينگو]] ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' برقي جهٽڪي کان بچڻ لاءِ پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;Maldonado 1982&quot;/&gt; اهي ٻئي ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري نوعيت جا نظر اچن ٿا. ٻين اڀياسن ۾، بهرحال، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪجهه نوعن ۾ برقي تحريڪن ڏانهن حالتن موجب تبديل ٿيندڙ ردعمل پڻ ڏٺا ويا آهن.

نرم جسم سبب [[هرمٽ ڪيڪڙا]] حفاظت لاءِ سِپن تي ڀاڙين ٿا. جڏهن انهن کي سِپ اندر هلڪو برقي جهٽڪو ڏنو وڃي ٿو ته اهي ڪڏهن سِپ ڇڏي نڪري وڃن ٿا. اهو ردعمل، بهرحال، سِپ جي پسنديدگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو؛ وڌيڪ پسند ڪيل سِپ ڇڏڻ لاءِ نسبتاً وڌيڪ وولٽيج وارو جهٽڪو گهربل هوندو آهي. هن نتيجي کي سادي ۽ مقرر اضطراري ردعمل کان وڌيڪ لچڪدار رويي جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;/&gt;

''اپليشيا'' ۾ سکيا ۽ [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل|گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري اضطراري عمل]] بابت تجربن ۾، جڏهن به گل جي سُڪڙجڻ مقرر ڪيل حد کان گهٽ ٿيو ته سائفن تي برقي جهٽڪو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;/&gt; تجربن دوران ''اپليشيا'' گل کي مقرر حد کان وڌيڪ سُڪڙيل رکڻ سکيو. اهڙو نتيجو سکيا ۽ رويي جي تبديليءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي.

''ڊروسوفيلا'' کي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. 1974ع کان معلوم آهي&lt;ref&gt;Quinn, W.G., Harris, W.A. and Benzer, S., (1974). ''Proceedings of the National Academy of Sciences, USA'' 71: 708-712&lt;/ref&gt; ته انهن ميون جي مکين کي ڪنهن مخصوص بوءِ ۽ برقي جهٽڪي کي ترتيبوار گڏ پيش ڪري تربيت ڏئي سگهجي ٿي. اهڙي تربيت کان پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اها اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tempel | first1 = B.L. | last2 = Bovini | first2 = N. | last3 = Dawson | first3 = D.R. | last4 = Quinn | first4 = W.G. | year = 1983 | title = Reward learning in normal and mutant Drosophila | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 5| pages = 1482–1486 | doi = 10.1073/pnas.80.5.1482 | pmid = 6572401 | pmc = 393622 | bibcode = 1983PNAS...80.1482T | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tully | first1 = T. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1985 | title = Classical conditioning and retention in normal and mutant Drosophila melanogaster | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 157 | issue = 2| pages = 263–277 | doi=10.1007/bf01350033| pmid = 3939242 | s2cid = 13552261 }}&lt;/ref&gt; ساڳيو سکيل ردعمل هن نوع جي سنڍن ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Aceves-Pina | first1 = E.O. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1979 | title = Learning in normal and mutant Drosophila melanogastor larvae | journal = Science | volume = 206 | issue = 4414| pages = 93–96 | doi=10.1126/science.206.4414.93| pmid = 17812455 | s2cid = 40143706 }}&lt;/ref&gt;

هڪ اڀياس ۾&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Yarali | first1 = A. | last2 = Niewalda | first2 = T. | last3 = Chen | first3 = Y.C. | last4 = Tanimoto | first4 = H. | last5 = Duerrnagel | first5 = S. | last6 = Gerber | first6 = B. | year = 2008 | title = 'Pain relief' learning in fruit flies | journal = Animal Behaviour | volume = 76 | issue = 4| pages = 1173–1185 | doi=10.1016/j.anbehav.2008.05.025| s2cid = 53157310 }}&lt;/ref&gt; ''ڊروسوفيلا'' ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل ٻن مختلف قسم جي سکيل اڳڪٿي ڏٺي وئي. جيڪڏهن تربيت دوران بوءِ برقي جهٽڪي کان اڳ ڏني وئي ته پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪرڻ لڳيون. جڏهن ترتيب ابتڙ ڪئي وئي، يعني بوءِ برقي جهٽڪي ختم ٿيڻ کان پوءِ ڏني وئي، ته مکيون پوءِ ان بوءِ ڏانهن وڌڻ لڳيون. تحقيق ڪندڙن پوئين اثر کي ”راحت واري سکيا“ قرار ڏنو. هتي ”راحت“ محققن جو رويي بابت استعمال ڪيل اصطلاح آهي ۽ ان مان لازمي طور انسانن جهڙي داخلي راحت يا سور جي تجربي جو نتيجو نٿو نڪري.

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون ڪيتريون نوعون اهڙي شرطي تحريڪ کان پاسو ڪرڻ يا پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ سکي سگهن ٿيون، جيڪا اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪئي وئي هجي. شيرون&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;/&gt; پاران بيان ڪيل مثالن ۾ سِپون، ڄؤر، ماڪڙ، ماکيءَ جون مکيون ۽ مختلف سامونڊي مولسڪ شامل آهن.

ڪرنگهي وارن جانورن ۾ جيڪڏهن حفاظتي يا حرڪتي رويي جي تجربن دوران اهڙا ردعمل ڏٺا وڃن ته انهن کي اڪثر سور يا اڻ وڻندڙ حسي تجربي سان لاڳاپيل سکيا جي شاهدي طور تشريح ڪيو ويندو آهي. [[قياس ذريعي دليل]] تحت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مشابهت رکندڙ ردعمل کي به مشابهت رکندڙ داخلي تجربي جي امڪان جي حق ۾ دليل طور استعمال ڪيو ويو آهي. بهرحال، رويي جي مشابهت اڪيلي سر شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت ناهي؛ ان جي تشريح لاءِ اعصابي، جسماني، سکيا ۽ ٻين تجرباتي شاهدين کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي.

== اوپيئڊ ريسيپٽر، مقامي بيهوشي ڪندڙ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن جا اثر ==

ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[اوپيئيٽ]] نوسيسيپشن کي تبديل ڪن ٿا، جڏهن ته [[اوپيئڊ ريسيپٽر]] جا مخالف، جهڙوڪ [[نالوڪسون]] ۽ سي ٽي او پي، انهن اثرن کي رد ڪري سگهن ٿا. ان بنياد تي، جيڪڏهن اوپيئيٽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ به ساڳئي طريقي سان ڪم ڪن، ته انهن کان حفاظتي ردعمل ۾ دير يا گهٽتائي اچڻ ۽ اوپيئڊ مخالفن کان اهو اثر گهٽجڻ جي توقع ڪري سگهجي ٿي. تحقيق ۾ مولسڪن ۽ جيتن ۾ اوپيئڊ سان ڳنڍجڻ واريون جايون يا اوپيئڊ ڏانهن عام حساسيت ملي آهي. ڪرنگهي وارن جانورن جي سور سان لاڳاپيل ردعملن ۾ شامل ڪيترائي [[نيوروپيپٽائيڊ]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مليا آهن؛ مثال طور، [[اينڊورفن]] چپٽن ڪيڙن، مولسڪن، اينيلڊن، ڪرسٽيشين ۽ جيتن ۾ مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fiorito | first1 = G | year = 1986 | title = Is there 'pain' in invertebrates? | journal = Behavioural Processes | volume = 12 | issue = 4| pages = 383–388 | doi=10.1016/0376-6357(86)90006-9| pmid = 24924695 | s2cid = 26181117 }}&lt;/ref&gt; سور گهٽائڻ کان سواءِ، ٻاهران ڏنل اوپيئيٽن جا ٻيا اثر به ڏٺا ويا آهن، خاص طور کاڌ خوراڪ جي رويي ۽ مدافعتي خلين جي سرگرميءَ تي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | year = 2001 | title = Role of opioid peptides in behavior of invertebrates | journal = Journal of Evolutionary Biochemistry and Physiology | volume = 37 | issue = 4| pages = 253–261 | doi = 10.1023/A:1012910525424 | s2cid = 23134631 }}&lt;/ref&gt; اهي ٻيا ڪم تمام سادن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۽ هڪ خلوي جاندارن ۾ اوپيئڊ ۽ اوپيئڊ ريسيپٽرن جي موجودگيءَ جي وضاحت به ڪري سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن جي موجودگي اڪيلي سر سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهي.

=== نيميٽوڊ ===

[[File:CrawlingCelegans.gif|thumb|left|عام قسم جي ''سي. ايليگنس'' جي حرڪت]]

[[نيميٽوڊ]] انتهائي گرمي پد کان پاسو ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Wittenburg | first1 = N. | last2 = Baumeister | first2 = R. | year = 1999 | title = Thermal avoidance in Caenorhabditis elegans: an approach to the study of nociception | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA | volume = 96 | issue = 18| pages = 10477–10482 | doi=10.1073/pnas.96.18.10477| pmid = 10468634 | pmc = 17914 | bibcode = 1999PNAS...9610477W | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; مورفين طفيلي ''[[اسڪارِس سوئم]]'' ۾ اهڙي حفاظتي ردعمل ظاهر ٿيڻ جو وقت وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Pryor | first1 = S.C. | last2 = Nieto | first2 = F. | last3 = Henry | first3 = S. | last4 = Sarfo | first4 = J. | year = 2007 | title = The effect of opiates and opiate antagonists on heat latency response in the parasitic nematode Ascaris suum | journal = Life Sciences | volume = 80 | issue = 18| pages = 1650–1655 | doi=10.1016/j.lfs.2007.01.011| pmid = 17363006 }}&lt;/ref&gt; ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' تي اوپيئيٽن جي اثرن بابت هڪ اڀياس ۾، علاج نه ڪيل گروهه مان 76 سيڪڙو ڪيڙن گرميءَ ڏانهن تيز اضطراري ڇڪجڻ وارو ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته مورفين، اينڊومورفين 1 ۽ اينڊومورفين 2 ڏنل ڪيڙن ۾ اهو تناسب ترتيبوار 47، 36 ۽ 39 سيڪڙو هو. نالوڪسون ۽ سي ٽي او پي جهڙن اوپيئڊ ريسيپٽر مخالفن سان اهي اثر رد ٿيا، جنهن جي بنياد تي محققن نتيجو ڪڍيو ته ''سي. ايليگنس'' ۾ نقصانڪار گرميءَ خلاف حفاظتي رويو اوپيئڊن ذريعي تبديل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nieto-Fernandez | first1 = F. | last2 = Andrieux | first2 = S. | last3 = Idrees | first3 = S. | last4 = Bagnall | first4 = C. | last5 = Pryor | first5 = S.C. | last6 = Sood | first6 = R. | year = 2009 | title = The effect of opioids and their antagonists on the nocifensive response of Caenorhabditis elegans to noxious thermal stimuli | journal = Invertebrate Neuroscience | volume = 9 | issue = 3–4| pages = 195–200 | doi = 10.1007/s10158-010-0099-5 | pmid = 20397037 | pmc = 2881580 }}&lt;/ref&gt;

=== مولسڪ ===

[[File:Grapevinesnail 01.jpg|thumb|''[[هيلڪس پوميٽيا]]''، زميني سِپ جي هڪ نوع]]

[[سلگ]] ۽ [[سِپ]] اوپيئڊ ريسيپٽر نظام رکن ٿا.&lt;ref&gt;Dalton, L.M. and Widdowson, P.S., (1989). The involvement of opioid peptides in stress-induced analgesia in the slug Arion ater. Peptides:, 10:9-13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Ossenkopp | first2 = K.-P. | year = 1991 | title = Opioid systems and magnetic field effects in the land snail, Cepaea nemoralis | journal = Biological Bulletin | volume = 180 | issue = 2| pages = 301–309 | doi=10.2307/1542401| pmid = 29304689 | jstor = 1542401 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8589 }}&lt;/ref&gt; مختلف زميني سِپن تي ڪيل تجربن ۾ مورفين ڏيڻ کان پوءِ گرم (40&amp;nbsp;°C) سطح تي رکڻ جي جواب ۾ پير مٿي کڻڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.&lt;ref name=&quot;Kavaliers 1983&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Hirst | first2 = M. | last3 = Teskey | first3 = G.C. | year = 1983 | title = A functional role for an opiate system in snail thermal behavior | journal = Science | volume = 220 | issue = 4592| pages = 99–101 | doi=10.1126/science.6298941| pmid = 6298941 | bibcode = 1983Sci...220...99K }}&lt;/ref&gt; نالوڪسون مورفين جي هن اثر کي ختم ڪري ڇڏيو، جيئن انسانن ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جانورن ۾ به ڏٺو وڃي ٿو. مورفين ڏانهن عادت پيدا ٿيڻ جا اثر پڻ ڏٺا ويا. چئن ڏينهن تائين مورفين ڏنل سِپن ۽ ضابطي واري گروهه جي سِپن ۾ گرميءَ ڏانهن حساسيت جي آزمائش دوران فرق نه رهيو، ۽ ساڳيو اثر حاصل ڪرڻ لاءِ مورفين جي وڌيڪ مقدار گهربل ٿي. اهي نتيجا اوپيئڊ نظام جي نوسيسيپٽيو ردعملن تي اثر جي حمايت ڪن ٿا، پر پاڻمرادو شعوري سور جي موجودگي ثابت نٿا ڪن.

=== ڪرسٽيشين ===

{{Main|ڪرسٽيشين ۾ سور}}
{{Multiple image
| direction = vertical
| align = left
| header = سور گهٽائيندڙ دوائن ۽ انهن سان لاڳاپيل مادن ڏانهن ردعمل ڏيکاريندڙ ٻه ڪرسٽيشين
| width = 200
| image1 = Squilla mantis.jpg
| caption1 = مينٽس جهينگو، ''[[اسڪويلا مينٽس]]''
| image2 = Penaeus monodon.jpg
| caption2 = گراس جهينگو، ''[[پينيس مونوڊون]]''
}}

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت شاهديءَ جو [[ڪرسٽيشين]] ۾ وڏي پيماني تي اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3–4| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt; [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙي]] ''[[نيوهيليس گرانولاٽا]]'' ۾،{{#tag:ref|هن نوع کي [[هم معنيٰ نالو (درجابندي)|هم معنيٰ نالي]] &quot;''Chasmagnathus granulatus''&quot; سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite WoRMS |author=Peter Davie |year=2012 |title=''Neohelice granulata'' (Dana, 1851) |id=444742 |access-date=September 30, 2012}}&lt;/ref&gt;|group=Note}} [[ڪاراپيس]] ۾ ننڍن سوراخن وسيلي ڏنل برقي جهٽڪن سان دفاعي خطري وارو ڏيک پيدا ٿيو. مورفين جي انجيڪشن مقدار جي لحاظ کان برقي جهٽڪي ڏانهن ڪيڪڙن جي ردعمل کي گهٽايو، ۽ مورفين جي انجيڪشن ۽ جهٽڪي جي وچ ۾ وقت وڌڻ سان اهو اثر گهٽبو ويو. نالوڪسون مورفين جي اثر کي روڪيو، جيڪو ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ڏٺل اثر سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lozada | first1 = M. | last2 = Romano | first2 = A. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1988 | title = Effect of morphine and naloxone on a defensive response of the crab ''Chasmagnathus granulatus'' | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 30 | issue = 3| pages = 635–640 | doi=10.1016/0091-3057(88)90076-7| pmid = 3211972 | s2cid = 45083722 }}&lt;/ref&gt;

مورفين مينٽس جهينگي ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' ۾ برقي جهٽڪي کان پوءِ پڇ جي جهٽڪي سان ڀڄڻ واري ردعمل کي به گهٽايو، جڏهن ته نالوڪسون اهو اثر رد ڪيو. ان مان ظاهر ٿيو ته اهڙا اثر ڊيڪاپوڊن کان سواءِ ٻين ڪرسٽيشين گروهن ۾ به ملي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Maldonado 1982&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Maldonado | first1 = H. | last2 = Miralto | first2 = A. | year = 1982 | title = Effects of morphine and naloxone on a defensive response of the mantis shrimp (Squilla mantis) | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 147 | issue = 4| pages = 455–459 | doi=10.1007/bf00612010| s2cid = 3013237 }}&lt;/ref&gt;

گراس جهينگن ''[[پينيس مونوڊون]]'' جي [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] لڳائڻ سان علاج ڪيل حصن کي مهٽڻ ۽ صاف ڪرڻ ۾ واڌ ٿي. جيڪڏهن ان کان اڳ مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا [[بينزوڪين]] ڏني وئي ته اهڙي واڌ نه ڏٺي وئي؛ تنهن هوندي به، بينزوڪين چمٽيءَ سان مشيني تحريڪ جي جواب ۾ مهٽڻ کي مڪمل طور ختم نه ڪيو. بينزوڪين جهينگن جي عام حرڪت تي اثر نه وڌو، تنهنڪري مهٽڻ ۽ صفائيءَ ۾ گهٽتائيءَ کي رڳو جانور جي غيرفعال ٿيڻ سان منسوب نه ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Barr 2008&quot;/&gt; هڪ ٻي مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا، [[زائلوڪين]]، مادي سفيد ٽنگن وارن جهينگن ''[[ليٽوپينيس ونامي]]'' ۾ [[اک جي ڏنڊي کي ڪٽڻ]] کان پوءِ کاڌ خوراڪ ۽ ترڻ جي ماپن موجب دٻاءَ سان لاڳاپيل اثر گهٽايا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Taylor | first1 = J. | last2 = Vinatea | first2 = L. | last3 = Ozorio | first3 = R. | last4 = Schuwelter | first4 = R. | last5 = Andreatta | first5 = E.R. | year = 2004 | title = Minimizing the effects of stress during eyestalk ablation of Litopenaeus vannamei females with topical anaesthetic and a coagulating agent | journal = Aquaculture | volume = 233 | issue = 1–4| pages = 173–179 | doi=10.1016/j.aquaculture.2003.09.034}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيشين بابت اهڙن نتيجن کي هر اڀياس ۾ ورجائي نه سگهيو ويو آهي. هڪ اڀياس ۾&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Puri | first1 = S. | last2 = Faulkes | first2 = Z. | year = 2010 | title = Do Decapod Crustaceans Have Nociceptors for Extreme pH? | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 4| article-number = e10244 | doi = 10.1371/journal.pone.0010244 | pmid = 20422026 | pmc = 2857684 | bibcode = 2010PLoSO...510244P | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ٽن ڊيڪاپوڊ ڪرسٽيشين نوعن، [[پروڪيمبارس ڪلارڪي|لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش]]، [[ليٽوپينيس سيٽيفيرس|سفيد جهينگي]] ۽ [[پيليمونيٽس|گراس جهينگي]]، جي اينٽينائن تي [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]]، [[هائيڊروڪلورڪ تيزاب]] يا بينزوڪين لڳائي نوسيسيپٽيو رويي جي جاچ ڪئي وئي. ضابطي واري گروهه جي ڀيٽ ۾ انهن ٽنهي نوعن ۾ رويي جي ڪا واضح تبديلي نه ملي. جانورن علاج ڪيل اينٽينا کي صاف نه ڪيو ۽ علاج ڪيل ۽ ضابطي وارن جانورن جي حرڪت ۾ به فرق نه هو. لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش جي اينٽينا واري اعصاب جي خلين کان ٻاهر ڪيل رڪارڊنگ ۾ لڳاتار پاڻمرادو سرگرمي ملي، پر اهڙا نيورون نه مليا جيڪي سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ يا هائيڊروڪلورڪ تيزاب سان قابل اعتماد نموني متحرڪ ٿين. محققن نتيجو ڪڍيو ته اينٽينائن ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن ردعمل ڏيندڙ مخصوص نوسيسيپٽرن جي موجودگيءَ لاءِ رويي يا جسماني شاهدي نه ملي. مختلف اڀياسن جي نتيجن ۾ فرق نوعن جي وچ ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن مختلف يا غيرمسلسل ردعملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

اهو دليل پڻ ڏنو ويو آهي ته مورفين جي سور گهٽائيندڙ اثر کي، گهٽ ۾ گهٽ ڪرسٽيشين ۾، سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو اڪيلو معيار نه سمجهڻ گهرجي. هڪ اڀياس ۾ ڪناري وارن ڪيڪڙن ''[[ڪارسينس ميناس]]'' کي سندن پسنديده اونداهي پناهه ۾ برقي جهٽڪا ڏنا ويا، جڏهن ته گهٽ پسنديده روشن حصي ۾ رهڻ تي جهٽڪو نه ڏنو ويو. جيڪڏهن مورفين رڳو مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر پيدا ڪري ها ته ڪيڪڙن جي پسنديده اونداهي حصي ڏانهن وڃڻ ۾ واڌ جي توقع ڪري سگهجي پئي. ان جي ابتڙ، مورفين اهڙي حرڪت کي گهٽايو، ايتري قدر جو جهٽڪو نه ڏيڻ وقت به اهو اثر ڏٺو ويو. محققن ان کي مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر بدران ردعمل ۾ عام گهٽتائيءَ سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو، جيڪو ڪجهه اڳين تجربن جي نتيجن جي متبادل وضاحت ٿي سگهي ٿو. بهرحال، انهن اهو به تجويز ڪيو ته [[اينڪيفيلن]] يا [[اسٽيرائڊ]] جهڙا ٻيا نظام ڪرسٽيشين ۾ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل جي ضابطي ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ۽ رڳو مخصوص جسماني يا بناوتي خصوصيتن بدران رويي جي مجموعي شاهديءَ کي به ڏسڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Elwood | first2 = R.W. | year = 2011 | title = No evidence of morphine analgesia to noxious shock in the shore crab, ''Carcinus maenas'' | journal = Behavioural Processes | volume = 86 | issue = 3| pages = 340–344 | doi=10.1016/j.beproc.2011.02.002| pmid = 21324350 | s2cid = 42520345 }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ===
[[File:European_honey_bee_extracts_nectar.jpg|thumb|تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته [[ماکيءَ جي مک]] خطري يا نقصانڪار حالتن کان پاسو ڪرڻ واري رويي کي امڪاني فائدي موجب تبديل ڪري سگهي ٿي؛ ان کي نقصان کان بچڻ واري عمل جي لچڪداريءَ جي شاهدي طور پيش ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chittka |first=Lars |date=2023-07-01 |title=Do Insects Feel Joy and Pain? |url=https://www.scientificamerican.com/article/do-insects-feel-joy-and-pain/ |access-date=2024-06-08 |website=Scientific American |language=en}}&lt;/ref&gt;]]

مورفين [[جهينگور]] جي گرم سطح تي رهڻ جو وقت وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | last2 = Schurmann | first2 = F. | last3 = Sakharov | first3 = D.A. | year = 1999 | title = Effects of serotonergic and opioidergic drugs on escape behaviors and social status of male crickets | journal = Naturwissenschaften | volume = 86 | issue = 9| pages = 435–437 | doi=10.1007/s001140050647| pmid = 10501691 | bibcode = 1999NW.....86..435D | s2cid = 9466150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Zabala | first1 = N. | last2 = Gomez | first2 = M. | year = 1991 | title = Morphine analgesia, tolerance and addiction in the cricket, Pteronemobius | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 40 | issue = 4| pages = 887–891 | doi = 10.1016/0091-3057(91)90102-8 | pmid = 1816576 | s2cid = 24429475 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ميون جي مکين ۾ زخم کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ نوسيسيپٽيو حساسيت ۾ واڌ ملي، جنهن کي ثانوي ذريعن ۾ [[دائمي سور]] سان تشبيهه ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Daley|first=Jason|title=Study Finds Insects Can Experience Chronic Pain|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/insects-can-experience-chronic-pain-study-finds-180972656/|access-date=2021-02-20|website=Smithsonian Magazine|language=en}}&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن کي زخمي حصن جي صفائي يا سنڀال جهڙو رويو ڪندي پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Quaglia |first=Sofia |date=26 January 2024 |title=Injured bees tend their own wounds, which suggests they feel pain |url=https://www.newscientist.com/article/2414446-injured-bees-tend-their-own-wounds-which-suggests-they-feel-pain/ |access-date=2024-06-29 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reynolds |first=Matt |date=March 16, 2023 |title=Insect Farming Is Booming. But Is It Cruel? |url=https://www.wired.com/story/insect-farming-sentience/ |access-date=2024-06-29 |work=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي هڪ جائزي ۾ محققن اعصابي ۽ رويي جي مختلف معيارن جي بنياد تي بالغ جيتن جي ٻن آرڊرن—[[بليٽوڊيا]]، جنهن ۾ ڪاڪروچ ۽ اڏوهي شامل آهن، ۽ [[ڊپٽيرا]]، جنهن ۾ مکيون ۽ مڇر شامل آهن—لاءِ سور جي امڪاني تجربي جي حق ۾ ”مضبوط شاهدي“ هجڻ جو نتيجو پيش ڪيو. ساڳئي جائزي ۾ بالغ جيتن جي ٽن ٻين آرڊرن، [[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پتنگا ۽ پوپٽ) ۽ [[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙ، جهينگور، ويٽا ۽ مڪڙ) لاءِ ”نمايان شاهدي“ هجڻ جي تشريح ڪئي وئي، جڏهن ته ڪجهه نابالغ جيتن بابت پڻ لاڳاپيل شاهدي بيان ڪئي وئي. ليکڪن خاص طور نابالغ جيتن بابت علمي خالن جي نشاندهي ڪئي ۽ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت تي زور ڏنو. انهن نتيجن جي بنياد تي ليکڪن [[جيتن جي فارمنگ]] ۽ [[جيتن تي ضابطو]] جهڙين انساني سرگرمين سان لاڳاپيل جانورن جي ڀلائي بابت ممڪن اثرن تي پڻ بحث ڪيو.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Gibbons |first1=Matilda |title=Chapter Three - Can insects feel pain? A review of the neural and behavioural evidence |date=2022-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0065280622000170 |work=Advances in Insect Physiology |volume=63 |pages=155–229 |editor-last=Jurenka |editor-first=Russell |publisher=Academic Press |language=en |access-date=2022-11-29 |last2=Crump |first2=Andrew |last3=Barrett |first3=Meghan |last4=Sarlak |first4=Sajedeh |last5=Birch |first5=Jonathan |last6=Chittka |first6=Lars|doi=10.1016/bs.aiip.2022.10.001 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== تحريڪ کان پاسو ڪرڻ ۽ ٻين ترغيبي ضرورتن وچ ۾ مٽاسٽا ==

هي معيار ان ڳالهه جو جائزو وٺڻ لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو ته ڪو جانور رڳو [[نوسيسيپشن]] ڏيکاري ٿو يا ممڪن طور سور جو تجربو به ڪري سگهي ٿو. نوسيسيپٽيو ردعمل لاءِ لازمي طور شعور يا اعليٰ درجي جي عصبي پروسيسنگ گهربل نه هوندي آهي، تنهنڪري اهڙا ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري ٿي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، سور جي تجربي بابت هڪ مفروضو اهو آهي ته ان ۾ اعليٰ عصبي مرڪز ۽ جانور لاءِ اهم ٻين عنصرن، يعني مقابلي وارين ترغيبن، جي وچ ۾ معلومات جو گڏيل جائزو شامل ٿي سگهي ٿو. ان بنياد تي، جيڪڏهن ڪو جانور نقصانڪار تحريڪ ۽ ڪنهن ٻي ضرورت جي وچ ۾ پنهنجو رويو حالتن موجب تبديل ڪري، ته اهڙي لچڪ کي رڳو سادي نوسيسيپٽيو اضطرار کان وڌيڪ پيچيده عمل سان مطابقت رکندڙ شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي.

[[File:Hermit crab fighting for a new shell.jpg|thumb|هڪ خول لاءِ وڙهندڙ هرميٽ ڪيڪڙا]]

بيلفاسٽ جي ڪوئنز يونيورسٽي سان لاڳاپيل رابرٽ ايلووڊ ۽ ميريام ايپل دليل ڏنو آهي ته سور جي امڪاني تجربي بابت شاهدي تڏهن ملي سگهي ٿي، جڏهن نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل رڳو اضطراري نه هجي پر ٻين ترغيبي ضرورتن سان مٽاسٽا ڏيکاري، اڳوڻو تجربو ياد رکيو وڃي ۽ مستقبل ۾ ساڳي صورتحال کان پاسو ڪيو وڃي. هنن [[هرميٽ ڪيڪڙو|هرميٽ ڪيڪڙن]] جي خولن اندر هلڪا برقي جهٽڪا ڏئي ان مفروضي جي جاچ ڪئي. رڳو جهٽڪا ڏنل ڪيڪڙن پنهنجا خول ڇڏيا، جنهن مان تحريڪ جي اڻ وڻندڙ هجڻ جو اشارو مليو؛ پر پسنديده نوع جي خول ۾ موجود ڪيڪڙن مان نسبتاً گهٽ خول ڇڏيو، جنهن کي محققن ترغيبي مٽاسٽا سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;/&gt; استعمال ڪيل جهٽڪي جي سطح تي گهڻن ڪيڪڙن خول نه ڇڏيو، پر جڏهن انهن کي پوءِ نئون خول ڏنو ويو ته جهٽڪو محسوس ڪندڙ ڪيڪڙا نئين خول ڏانهن وڌڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جا وڌيڪ امڪان ڏيکاريندا هئا. اهي نئين خول ڏانهن وڌيڪ تيزيءَ سان وڌيا، ان جي جاچ تي گهٽ وقت لڳايائون ۽ اندر وڃڻ کان اڳ سوراخ ۾ [[چيليپيڊ]] سان گهٽ ڀيرا جاچ ڪيائون. محققن انهن نتيجن کي ان ڳالهه سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو ته برقي جهٽڪي جي اڳوڻي تجربي نئون خول حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل ايندڙ رويي ۽ ترغيب کي تبديل ڪيو.

== سکيل پاسو ڪرڻ ==
نقصانڪار تحريڪ کان پاسو ڪرڻ سکڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته جانور اڳوڻي تحريڪ سان لاڳاپيل معلومات محفوظ ڪري سگهي ٿو ۽ مستقبل ۾ ممڪن نقصان کان بچڻ يا ان کي گهٽائڻ لاءِ پنهنجو رويو تبديل ڪري سگهي ٿو. اهڙي سکيا کي مقرر نوسيسيپٽيو اضطرار کان وڌيڪ پيچيده عمل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي.

=== عادت پوڻ ۽ حساسيت وڌڻ ===

[[عادت پوڻ]] ۽ [[حساسيت وڌڻ]] سکيا جون ٻه ساديون پر وڏي پيماني تي ملندڙ صورتون آهن. عادت پوڻ [[غير وابستگي واري سکيا]] جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ ڪنهن تحريڪ سان بار بار واسطو پوڻ کان پوءِ ان ڏانهن ردعمل گهٽجي ويندو آهي. حساسيت وڌڻ سکيا جي اها صورت آهي، جنهن ۾ تحريڪ جي بار بار پيش ٿيڻ کان پوءِ ردعمل آهستي آهستي وڌيڪ شديد ٿي سگهي ٿو.

جڏهن ''[[اپليزيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي چمڙي تي ڇهاءَ واري تحريڪ لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته جانور [[سائفن]] ۽ [[گل]] کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو. هي دفاعي ڇڪجڻ، جنهن کي [[اپليزيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطرار]] چيو وڃي ٿو، سکيا واري رويي بابت گهڻي تحقيق جو موضوع رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Pinsker 1973&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Castellucchi | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi = 10.1126/science.167.3926.1745 | pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Glanzman | first1 = D.L. | year = 2009 | title = Habituation in Aplysia: The Cheshire Cat of neurobiology | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 92 | issue = 2| pages = 147–154 | doi=10.1016/j.nlm.2009.03.005| pmid = 19332142 | s2cid = 18343391 }}&lt;/ref&gt; عام طور انهن اڀياسن ۾ رڳو هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ استعمال ڪئي وئي آهي، تنهنڪري اهي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سکيا کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سڌي اهميت رکن ٿا. تنهن هوندي به، ڪجهه اڀياسن&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Hawkins | first1 = R.D. | last2 = Clark | first2 = G.A. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 2006 | title =  Operant Conditioning of Gill Withdrawal in Aplysia| journal = Journal of Neuroscience | volume = 26 | issue = 9| pages = 2443–2448 | doi = 10.1523/jneurosci.3294-05.2006 | pmid = 16510722 | pmc = 6793659 }}&lt;/ref&gt; ۾ هن ردعمل جي جاچ لاءِ برقي جهٽڪا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن (ڏسو &quot;[[#برقي تحريڪ|برقي تحريڪ]]&quot; ۽ &quot;[[#عملي شرطي سکيا|عملي شرطي سکيا]]&quot;).

{{Quote box|width=30em|align=left|quote=''اپليزيا'' تي ڪم ڪندڙ ڪجهه محققن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۽ ٿڻائتن جي ردعملن ۾ مشابهتن بابت لکيو آهي: {{quote|''اپليزيا'' جي نوسيسيپٽرن ۾ ڊگهي عرصي تائين رهندڙ نوسيسيپٽيو حساسيت ٿڻائتن جي نوسيسيپٽرن ۾ دائمي سور سان لاڳاپيل تبديلين سان ڪيترين ئي فعلي مشابهتن جي حامل آهي. ان کان سواءِ، ''اپليزيا'' ۽ ٿڻائتن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ خلوي سگنلن جا ساڳيا رستا تحرڪ پذيري ۽ سينيپسي منتقليءَ ۾ ڊگهي عرصي واري واڌ شروع ڪن ٿا، ۽ اهي انتهائي محفوظ ارتقائي رستا مختلف نوعن جي عصبي سرڪٽن ۾ يادگيريءَ جا نشان پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Moroz | first2 = L.L. | year = 2009 | title = Molluscan memory of injury: evolutionary insights into chronic pain and neurological disorders | journal = Brain, Behavior and Evolution | volume = 74 | issue = 3| pages = 206–218 | doi=10.1159/000258667| pmid = 20029184 | pmc = 2855280 }}&lt;/ref&gt;}} – والٽرز، اي. ٽي. ۽ موروز، ايل. ايل. (2009ع)}}

=== جاءِ کان پاسو ڪرڻ ===
ڪيڪڙي ''نيوهيليس گرانولاٽا'' ۾ پاسو ڪرڻ واري سکيا جي جاچ لاءِ جانورن کي ٻن خانن واري اوزار جي اونداهي خاني ۾ رکي کين روشن خاني ڏانهن وڃڻ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Denti | first1 = A. | last2 = Dimant | first2 = B. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1988 | title = Passive avoidance learning in the crab ''Chasmagnathus granulatus'' | journal = Physiology &amp; Behavior | volume = 43 | issue = 3| pages = 317–320 | doi=10.1016/0031-9384(88)90194-1| pmid = 2845454 | s2cid = 43516638 }}&lt;/ref&gt; تجرباتي ڪيڪڙن کي روشن خاني ۾ جهٽڪو ڏنو ويو، جڏهن ته ضابطي واري گروهه کي جهٽڪو نه ڏنو ويو. هڪ منٽ کان پوءِ ٻنهي گروهن کي ٻيهر اونداهي خاني ڏانهن موٽڻ جي آزادي ڏني وئي. سکيل نتيجو تحريڪ کان وڌيڪ تيزيءَ سان ڀڄڻ نه، پر روشن خاني ۾ ٻيهر داخل ٿيڻ کان پاسو ڪرڻ هو. روشني ۽ جهٽڪي وچ ۾ وابستگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ آزمائش ئي ڪافي هئي، ۽ اها وابستگي ٽن ڪلاڪن تائين معلوم ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fernandez-Duque | first1 = E. | last2 = Valeggia | first2 = C. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1992 | title = Multitrial inhibitory avoidance learning in the crab ''Chasmagnathus'' | journal =   Behavioral and Neural Biology| volume = 57 | issue = 3| pages = 189–197 | doi = 10.1016/0163-1047(92)90136-r | pmid = 1616454 }}&lt;/ref&gt;

ڪري فش ''پروڪيمبارس ڪلارڪائي'' تي اڀياسن مان ظاهر ٿيو ته اهي روشني روشن ٿيڻ کي ڏهن سيڪنڊن کان پوءِ ايندڙ جهٽڪي سان وابسته ڪرڻ سکي سگهيا. انهن اهڙي محفوظ حصي ڏانهن هلڻ سکيو، جتي جهٽڪو نه ڏنو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kawai | first1 = N. | last2 = Kono | first2 = R. | last3 = Sugimoto | first3 = S. | year = 2004 | title = Avoidance learning in the crayfish (Procambarus clarkia) depends on the predatory imminence of the unconditioned stimulus: a behavior systems approach to leaning in invertebrates | journal = Behavioural Brain Research | volume = 150 | issue = 1–2| pages = 229–237 | doi = 10.1016/s0166-4328(03)00261-4 | pmid = 15033297 | s2cid = 20724666 }}&lt;/ref&gt; پر اهو تڏهن ٿيو جڏهن ڪري فش جو منهن محفوظ حصي ڏانهن هو. جيڪڏهن جانور محفوظ حصي کان ابتڙ رخ ۾ هو ته اهو هلڻ بدران جهٽڪي تي پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاريندو هو. روشني ۽ جهٽڪي کي بار بار گڏ پيش ڪرڻ باوجود جانورن صرف روشني ڏسي پڇ جي جهٽڪي سان اڳواٽ بچڻ نه سکيو. جڏهن محفوظ حصي کان ابتڙ رخ ۾ جهٽڪا محسوس ڪندڙ جانورن کي پوءِ محفوظ حصي ڏانهن منهن ڪري آزمايو ويو ته انهن روشني شروع ٿيندي ئي تيزيءَ سان بچاءَ وارو ردعمل ڏيکاريو. محققن هن نتيجي کي ٿڻائتن ۾ بيان ڪيل [[پوشيده سکيا]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو. اهڙا نتيجا [[ڊيڪاپوڊا]] ۾ سکيا ۽ رويي جي لچڪ ڏيکارين ٿا، جن کي ڪجهه محقق سور جي امڪاني تجربي جي معيارن سان مطابقت رکندڙ سمجهن ٿا؛ پر اهي اڪيلا شعوري سور کي ثابت نٿا ڪن.

=== شرطي دٻاءُ ===
[[Image:Drone 24a.jpg|thumb|right|نر ماکيءَ جي مک]]

ماکيءَ جون مکيون نون بوئن بابت سکڻ دوران پنهنجي [[سُونڊ]] ٻاهر ڪڍنديون آهن. هن ردعمل بابت هڪ اڀياس ۾ مکين ٻن بوئن وچ ۾ فرق ڪرڻ سکيو، پر پوءِ جڏهن انهن مان هڪ بوءَ کي برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪيو ويو ته انهن ان بوءَ ڏانهن سُونڊ ٻاهر ڪڍڻ واري ردعمل کي روڪڻ سکيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Smith | first1 = B.H. | last2 = Abramson | first2 = C.I. | last3 = Tobin | first3 = T.R. | year = 1991 | title = Conditional withholding of proboscis extension in honeybees (Apis mellifera) during discriminative punishment | journal = Journal of Comparative Psychology | volume = 105 | issue = 4| pages = 345–356 | doi=10.1037/0735-7036.105.4.345| pmid = 1778067 }}&lt;/ref&gt; اهو نتيجو ظاهر ڪري ٿو ته برقي جهٽڪو مکين لاءِ اڻ وڻندڙ تحريڪ طور ڪم ڪيو ۽ انهن جو ردعمل حالتن موجب تبديل ٿي سگهيو. اهڙي لچڪ سادي اضطراري نوسيسيپشن کان وڌيڪ پيچيده سکيا سان مطابقت رکي ٿي، جيتوڻيڪ ان مان سور جو شعوري تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.

=== عملي شرطي سکيا ===
[[عملي شرطي سکيا]] بابت ڪرنگهي وارن جانورن تي ڪيترن ئي سالن کان اڀياس ٿيندا رهيا آهن. اهڙن اڀياسن ۾ جانور مثبت [[تقويت]] حاصل ڪرڻ يا سزا کان بچڻ لاءِ ماحول جي ڪنهن حصي کي هلائي يا پنهنجي عمل کي تبديل ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح جانور پنهنجي عملن جي نتيجن مان سکي ٿو. عملي ردعمل ۾ جانور پنهنجي ردعمل جي شرح يا شدت کي تبديل ڪري سگهي ٿو، تنهنڪري اهي سادن اضطرارن ۽ پيچيده [[مقرر عملي نمونن]] کان مختلف سمجهيا وڃن ٿا. ڪيترن اڀياسن ۾ ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ عملي سکيا وسيلي [[مثبت تقويت]] حاصل ڪرڻ جي صلاحيت ۾ مشابهتون بيان ڪيون ويون آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Brembs | first1 = B | year = 2003 | title = Operant conditioning in invertebrates | url = https://epub.uni-regensburg.de/28572/1/brembs.pdf| journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 13 | issue = 6| pages = 710–717 | doi=10.1016/j.conb.2003.10.002| pmid = 14662373 | s2cid = 2385291 }}&lt;/ref&gt; ۽ اهڙين تحريڪن کان پاسو ڪرڻ جي سکيا پڻ ڏٺي وئي آهي، جن کي ڪرنگهي وارن جانورن جي تحقيق ۾ اڻ وڻندڙ يا نقصانڪار تحريڪون قرار ڏنو ويندو آهي.

[[File:Snail climbing grass SMC 07.jpg|thumb|upright|گاهه جي پن تي چڙهندڙ سِپ جو هيٺيون پاسو، جنهن ۾ عضلاتي پير نظر اچي ٿو]]

==== سِپ ====
اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سِپ پنهنجي دماغ جي مخصوص حصن کي برقي طور پاڻ متحرڪ ڪرڻ لاءِ هڪ هلائيندڙ اوزار استعمال ڪري سگهن ٿا. بالابان ۽ مڪسي مووا&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Balaban | first1 = P.M. | last2 = Maksimova | first2 = O.A. | year = 1993 | title = Positive and negative brain zones in the snail | journal = European Journal of Neuroscience | volume = 5 | issue = 6| pages = 768–774 | doi = 10.1111/j.1460-9568.1993.tb00541.x | pmid = 8261146 | s2cid = 19247302 }}&lt;/ref&gt; ''هيلڪس'' جنس جي سِپن جي دماغ جي ٻن حصن ۾ جراحي طريقي سان سنها تار وارا اليڪٽروڊ لڳايا. دماغ جي برقي تحريڪ حاصل ڪرڻ لاءِ سِپ کي هڪ سلاخ جي ڇيڙي کي هٽائڻو پوندو هو. جڏهن سلاخ دٻائڻ سان ميسوسيريبريم، جيڪو جنسي سرگرميءَ سان لاڳاپيل آهي، کي برقي تحريڪ ملندي هئي ته سِپن ان اوزار کي هلائڻ جي شرح پنهنجي بنيادي خودڪار شرح جي ڀيٽ ۾ وڌائي. ان جي ابتڙ، جڏهن تحريڪ پيريئٽل گينگليون کي ڏني وئي ته سِپن سلاخ کي ڇهڻ جي شرح گهٽائي. انهن نتيجن کي ترتيبوار مثبت تقويت ۽ سزا سان لاڳاپيل عملي سکيا جي نمونن طور بيان ڪيو ويو.

==== ''اپليزيا'' ====
امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ ڏانهن گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري ردعمل جي جاچ لاءِ ''[[اپليزيا]]'' کي جوڙن ۾ آزمايو ويو. شروعاتي تربيت دوران تجرباتي جانور کي هر ڀيري سائفن تي جهٽڪو ڏنو ويندو هو، جڏهن ان جو گل مقرر حد کان هيٺ ڍرو ٿيندو هو؛ جڏهن ته ان سان ڳنڍيل ضابطي واري جانور کي تجرباتي جانور سان گڏ جهٽڪو ملندو هو، ڀلي ان جي پنهنجي گل جي حالت ڪهڙي به هجي. هر آزمائشي دور ۾ تجرباتي جانورن پنهنجا گل مقرر حد کان مٿي سُڪڙيل حالت ۾ ضابطي وارن جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وقت رکيا، جنهن کي عملي شرطي سکيا جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;/&gt;

[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'']]

==== ''ڊروسوفيلا'' ====
''ڊروسوفيلا'' ۾ عملي شرطي سکيا جي مطالعي لاءِ مک جي ڪنٽرول هيٺ هڪ گرميءَ وارو خانو تيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wustmann | first1 = G. | last2 = Rein | first2 = K. | last3 = Wolf | first3 = R. | last4 = Heisenberg | first4 = M. | year = 1996 | title = A new paradigm for operant conditioning of Drosophila melanogaster | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 179 | issue = 3| pages = 429–436 | doi=10.1007/bf00194996| pmid = 8785009 | s2cid = 19736251 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wustmann | first1 = G. | last2 = Heisenberg | first2 = M. | year = 1997 | title = Behavioral manipulation of retrieval in a spatial memory task for Drosophila melanogaster | journal = Learning and Memory | volume = 4 | issue = 4| pages = 328–336 | doi=10.1101/lm.4.4.328| pmid = 10706370 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Putz | first1 = G. | last2 = Heisenberg | first2 = M. | year = 2002 | title = Memories in Drosophila heat-box learning | journal = Learning and Memory | volume = 9 | issue = 5| pages = 349–359 | doi=10.1101/lm.50402| pmid = 12359842 | pmc = 187128 }}&lt;/ref&gt; جڏهن به مک ننڍڙي اونداهي خاني جي مقرر ڪيل اڌ ۾ داخل ٿيندي هئي ته سڄي جاءِ گرم ڪئي ويندي هئي. جانور جيئن ئي ان حصي مان نڪرندو هو، خاني جو گرمي پد ٻيهر معمول تي اچي ويندو هو. ڪجهه منٽن کان پوءِ مکيون پنهنجون حرڪتون گهڻو ڪري خاني جي ٻئي اڌ تائين محدود ڪرڻ لڳنديون هيون، ۽ گرمي بند ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه وقت تائين اهڙو سکيل پاسو ڪرڻ وارو رويو برقرار رهي سگهندو هو.

''ڊروسوفيلا'' ۾ عملي شرطي سکيا جي جاچ لاءِ اڏام جو هڪ تجربي وارو نمونو پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Heisenberg | first1 = M. | last2 = Wolf | first2 = R. | last3 = Brembs | first3 = B. | year = 2001 | title = Flexibility in a single behavioral variable of Drosophila | journal = Learning and Memory | volume = 8 | issue = 1| pages = 1–10 | doi=10.1101/lm.8.1.1| pmid = 11160758 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; مکين کي اهڙي اوزار سان ٻڌيو ويندو آهي، جيڪو سندن اڏام جي ڪوششن دوران رخ ڦيرائڻ واري قوت ماپي ٿو ۽ چوڌاري ڏيک جي حرڪت کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اوزار انهن ڪوششن جي بنياد تي مک جي رخ کي طئي ڪري ٿو. جڏهن اوزار کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو جو ڏيک جي مخصوص حصن ڏانهن ”اڏامڻ“ تي مک تي گرميءَ جي شعاع پوي، ته مکين چوڌاري ڏيک جي نسبت سان ڪجهه اڏام وارا رخ اختيار ڪرڻ ۽ ڪجهه کان پاسو ڪرڻ سکيو. اهي انهن رخن کان پاسو ڪرڻ لڳيون، جن سان گرميءَ جي تحريڪ لاڳاپيل هئي.

اهي تجربا ظاهر ڪن ٿا ته ''ڊروسوفيلا'' عملي سکيا وسيلي نقصانڪار يا اڻ وڻندڙ تحريڪن کان پاسو ڪرڻ سکي سگهي ٿي. انهن ردعملن جي لچڪ ۽ سکيا واري نوعيت انهن کي سادن اضطراري ردعملن کان الڳ ڪري ٿي. ڪجهه محقق اهڙي رويي کي سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ شاهديءَ جو حصو سمجهن ٿا، جڏهن ته اهڙا تجربا اڪيلا شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿا ڏين.

== ادراڪي صلاحيتون ==
[[Image:Leafcutter ants transporting leaves.jpg|thumb|''[[اٽا ڪولمبيڪا]]'' جون پورهيت ماڪوڙيون پن کڻي ويندي]]

اهو دليل ڏئي سگهجي ٿو ته سور محسوس ڪرڻ لاءِ تمام اعليٰ [[ادراڪ|ادراڪي صلاحيت]] لازمي نه آهي؛ ٻي صورت ۾ گهٽ ادراڪي صلاحيت رکندڙ انسانن بابت به سور محسوس ڪرڻ جو امڪان گهٽ هجڻ جو نتيجو ڪڍڻو پوندو. تنهن هوندي به، سور جون گهڻيون وصفون ڪنهن نه ڪنهن سطح جي ادراڪي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿيون. مٿي بيان ڪيل سکيل ۽ عملي شرطي روين مان ڪيترائي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پيچيده ادراڪي صلاحيتن جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. ٻين مثالن ۾ شامل آهن:
* [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] جي [[واگِل ناچ]] دوران معلومات جي سماجي منتقلي.
* ڪوريئڙن ۾ [[آئيڊيوٿيٽڪ]] رخ شناسي، يعني اهي پنهنجي اڳوڻين حرڪتن بابت معلومات ياد رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Seyfarth | first1 = E.A. | last2 = Hergenroder | first2 = R. | last3 = Ebbes | first3 = H. | last4 = Barth | first4 = F.G. | year = 1982 | title = Idiothetic orientation of a wandering spider: compensation of detours and estimates of goal distance | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 11 | issue = 2| pages = 139–148 | doi=10.1007/bf00300103| s2cid = 20676966 }}&lt;/ref&gt;
* ڪوريئڙن ۾ گهمائي وارو رويو، جنهن ۾ اهي مقصد تائين سڌي رستي بدران اڻ سڌو رستو اختيار ڪن ٿا. اهڙي رويي کي لچڪ، رستي جي رٿابندي ۽ ممڪن طور بصيرتي سکيا سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot; /&gt;
* ماکيءَ جي مک ''[[ايپس ميليفيرا]]'' ۾ [[تصور|تصورن]] جي سڃاڻپ ۽ درجابندي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Avargues-Weber | first1 = A. | last2 = Dyer | first2 = A.G. | last3 = Giurfa | first3 = M. | year = 2011 | title = Conceptualization of above and below relationships by an insect | journal = Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences | volume = 278 | issue = 1707| pages = 898–905 | doi = 10.1098/rspb.2010.1891 | pmid = 21068040 | pmc = 3049051 }}&lt;/ref&gt;
* پن ڪٽيندڙ ماڪوڙين ''[[اٽا ڪولمبيڪا]]'' ۾ [[مسئلو حل ڪرڻ]] جي صلاحيت.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dussutour | first1 = A. |author-link1=آڊري ڊوسوٽور | last2 = Deneubourg | first2 = J.L. | last3 = Beshers | first3 = S. | last4 = Fourcassie | first4 = V. | year = 2009 | title = Individual and collective problem-solving in a foraging context in the leaf-cutting ant Atta colombica | journal = Animal Cognition | volume = 12 | issue = 1| pages = 21–30 | doi=10.1007/s10071-008-0165-0| pmid = 18560906 | s2cid = 15005826 }}&lt;/ref&gt;
* پيلي ميل ورم ڀنگ ''[[ٽينيبرائيو مولٽر]]''&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Carazo | first1 = P. | last2 = Font | first2 = E. | last3 = Forteza-Behrendt | first3 = E. | last4 = Desfilis | first4 = E. | year = 2009 | title = Quantity discrimination in Tenebrio molitor: evidence of numerosity discrimination in an invertebrate? | journal = Animal Cognition | volume = 12 | issue = 3| pages = 463–470 | doi = 10.1007/s10071-008-0207-7 | pmid = 19118405 | s2cid = 14502342 }}&lt;/ref&gt; ۽ ماکيءَ جي مک ۾ [[انگن جي سڃاڻپ]] سان لاڳاپيل صلاحيتون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dacke | first1 = M. | last2 = Srinivasan | first2 = M.V. | year = 2008 | title = Evidence for counting in insects | journal = Animal Cognition | volume = 11 | issue = 4| pages = 683–689 | doi=10.1007/s10071-008-0159-y| pmid = 18504627 | s2cid = 22273226 }}&lt;/ref&gt;

=== غير نمونياتي رويو ===

[[چارلس ڊارون]] کي ڪيڙن جي رويي ۽ ان سوال ۾ دلچسپي هئي ته ”اهي ڪيتري حد تائين شعوري طور عمل ڪن ٿا، ۽ ڪيتري ذهني صلاحيت ظاهر ڪن ٿا.“&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot;&gt;{{cite book|last1=Darwin|first1=Charles R.|title=The formation of vegetable mould, through the action of worms, with observations on their habits|date=1882|publisher=John Murray|location=London|edition=Seventh thousand|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1364&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1|access-date=14 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Keim|first1=Brandon|title=I, cockroach|url=http://aeon.co/magazine/nature-and-cosmos/do-cockroaches-have-a-form-of-consciousness/|website=Aeon|access-date=14 June 2014|date=19 Nov 2013|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714164341/http://aeon.co/magazine/nature-and-cosmos/do-cockroaches-have-a-form-of-consciousness/}}&lt;/ref&gt; ''[[ڪيڙن جي عمل وسيلي نباتاتي مٽيءَ جي ٺهڻ]]'' ۾ ڊارون ٻرن جا منهن بند ڪرڻ دوران ڪيڙن جي پيچيده روين جو ذڪر ڪيو. هن تجويز ڏني ته ڪيڙا بظاهر ”ڪنهن شيءِ ۽ پنهنجي ٻرن جي شڪل بابت، ڀلي تمام ابتدائي قسم جو، ڪجهه تصور حاصل ڪرڻ جي صلاحيت“ رکن ٿا؛ ۽ جيڪڏهن ائين آهي ته سندس خيال موجب انهن کي ذهين چئي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙين حالتن ۾ سندن عمل ڪجهه حد تائين انسان جي عمل سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot; /&gt;

{{Quote box|width=30em|align=right|quote=چارلس ڊارون: {{quote|رڳو هڪ امڪان باقي رهي ٿو، يعني ڪيڙا، جيتوڻيڪ جسماني تنظيم جي درجي ۾ هيٺ آهن، پر ڪجهه درجي جي ذهانت رکن ٿا. اها ڳالهه هر ڪنهن کي تمام اڻ ٿيڻي لڳندي؛ پر اهو سوال ڪري سگهجي ٿو ته ڇا اسان هيٺين جانورن جي عصبي نظام بابت ايترو ڄاڻون ٿا، جو اهڙي نتيجي تي پنهنجي فطري بي اعتماديءَ کي جائز قرار ڏئي سگهون. دماغي گينگلين جي ننڍڙي جسامت بابت اسان کي ياد رکڻ گهرجي ته پورهيت ماڪوڙيءَ جي ننڍڙي دماغ ۾ ورثي ۾ مليل معلومات جو ڪيترو وڏو ذخيرو ۽ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ذريعن کي حالتن مطابق استعمال ڪرڻ جي ڪجهه صلاحيت سمايل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot; /&gt;}}}}

[[ڊونلڊ گرفن]] پنهنجي 1984ع جي ڪتاب ''اينيمل ٿنڪنگ'' ۾ اهو موقف پيش ڪيو ته ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو رويو پيچيده، لچڪدار ۽ ڪجهه حالتن ۾ ذهانت سان مطابقت رکندڙ ٿي سگهي ٿو. هن [[ڊبليو. ايس. برسٽو]] جي 1976ع واري ڪتاب ''دي ورلڊ آف اسپائيڊرز'' مان مثال ڏنا، جن ۾ ڪوريئڙا نون حالتن مطابق پنهنجو رويو تبديل ڪندا آهن. مثال طور، تجربي ڪندڙ شخص جيڪڏهن ڪوريئڙي جي سامهون مک رکي ته ڪوريئڙو ڄار ۾ ڦاٿل جيت ڏانهن وڃڻ وارو معمولي مرحلو اختيار ڪرڻ کان سواءِ ان مک کي کائي سگهي ٿو. ڪوريئڙو غير معمولي حالتن مطابق پنهنجي ڄار جي شڪل به تبديل ڪري سگهي ٿو، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته ڄار ٺاهڻ جو رويو مڪمل طور هڪ اڻ بدلجندڙ نموني تي ٻڌل نه آهي. گرفن پن ڪٽيندڙ ماڪوڙين بابت پڻ بحث ڪيو، جن جو مرڪزي عصبي نظام ”قطر ۾ هڪ ملي ميٽر کان به گهٽ“ هوندو آهي، ۽ سوال ڪيو ته ڇا اهڙي ننڍڙي مرڪزي عصبي نظام ۾ محفوظ جينياتي هدايتون انهن ماڪوڙين جي هر تفصيلي حرڪتي عمل کي اڳواٽ مقرر ڪري سگهن ٿيون، يا سندن جينياتي نظام نسبتاً عام قاعدن جي سکيا يا استعمال جي گنجائش پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Griffin|first1=Donald R.|title=Animal Thinking|url=https://archive.org/details/animalthinking00grif|url-access=registration|date=1984|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA and London, England|isbn=978-0-674-03712-0|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ٻين حالتن ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانور وڌيڪ مقرر يا اڳواٽ ترتيب ڏنل رويا به ڏيکارين ٿا. ڊارون پاڻ ماڪوڙين، [[اسفيڪس]] ڀِرن ۽ مکين جا اهڙا مثال ڏنا.&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot; /&gt; [[ڊين وولڊرج]] بيان ڪيو ته اسفيڪس ڀِر هڪ مفلوج ڪِرڪٽ کي پنهنجي ٻر وٽ آڻي ٿي ۽ پوءِ ڪِرڪٽ کي اندر کڻي وڃڻ کان اڳ ٻر جي جاچ ڪرڻ لاءِ اندر وڃي ٿي. جيڪڏهن ڀِر جي پهرين جاچ دوران ڪِرڪٽ کي ٿورو هٽايو وڃي ته ڀِر موٽي اچي ڪِرڪٽ کي ٻيهر مناسب جاءِ تي رکي ٿي ۽ وري ٻر جي جاچ ڪري ٿي، جيتوڻيڪ اها ٿوري دير اڳ ئي جاچ ڪري چڪي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪِرڪٽ کي ٻيهر هٽايو وڃي ته ساڳيو عمل وري ورجائجي ٿو. تجربن ۾ اهو سلسلو لڳاتار 40 ڀيرا تائين ورجايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wooldridge|first1=Dean E.|title=Machinery of the Brain|url=https://archive.org/details/machineryofbrain0000wool|url-access=registration|date=1963|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0-07-071841-8}}&lt;/ref&gt; هن مثال جي بنياد تي [[ڊگلس هوفسٽيڊٽر]] ”[[وڪي لغت:اسفيڪسش|اسفيڪسش]]“ اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن مان مراد مقرر يا اڳواٽ ترتيب ڏنل نموني وارو رويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hofstadter|first1=Douglas R.|title=Can creativity be mechanized?|journal=Scientific American|date=Sep 1982|volume=247}}&lt;/ref&gt;

=== سماجي رابطي ===

سماجي رويو ڪرنگهي کان سواءِ ڪيترن جانورن ۾ ملي ٿو، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، ايفڊ، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، مکيون، [[پاساليڊي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-58977-2}}&lt;/ref&gt; سماجي رابطو خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] نوعن ۾ نمايان هوندو آهي، پر ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ملي ٿو.

[[جيفري اي. لاڪووڊ]] اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏيندي دليل ڏنو ته ٻين جاندارن جي ذهني حالتن يا روين بابت معلومات جي سڃاڻپ سماجي رابطي لاءِ اهم ٿي سگهي ٿي. سماجي رويو ڏيکاري ٿو ته جيت ٻين جيتن طرفان پهچائيل معلومات کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏئي سگهن ٿا. لاڪووڊ ان بنياد تي خود آگاهيءَ جي امڪان بابت پڻ دليل پيش ڪيو. سندس چوڻ موجب: ”اهو موقف رکڻ ڪافي غير امڪاني لڳي ٿو ته حسي نظامن وسيلي ڪو جيت ماحول، ٻين جيتن ۽ پنهنجي نوع جي ٻين فردن جي ضرورتن کان ته واقف هجي، پر ڪنهن عصبي رڪاوٽ سبب پنهنجي متعلق حسي معلومات کان چونڊيل نموني بي شعور هجي.“&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lockwood|first1=Jeffrey A.|title=The Moral Standing of Insects and the Ethics of Extinction|journal=The Florida Entomologist|date=Mar 1987|volume=70|issue=1|pages=70–89|url=http://journals.fcla.edu/flaent/article/view/58243/55922|doi=10.2307/3495093|jstor=3495093|url-access=subscription|archive-date=2014-07-14|access-date=2014-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714234327/http://journals.fcla.edu/flaent/article/view/58243/55922}}&lt;/ref&gt;

== قانوني تحفظ ==
برطانيا ۾ 1993ع کان 2012ع تائين عام آڪٽوپس (''Octopus vulgaris'') واحد ڪرنگهي کان سواءِ جانور هو، جنهن کي [[جانور (سائنسي طريقيڪار) ايڪٽ 1986ع]] تحت تحفظ حاصل هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Animals (Scientific Procedures) Act (Amendment) Order 1993|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/1993/2103/article/3/made#text%3D%22Octopus%22|publisher=The National Archives|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt; 2012ع ۾ هي قانوني تحفظ سڀني سيفالوپوڊن تائين وڌايو ويو،&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Animals (Scientific Procedures) Act 1986 Amendment Regulations 2012|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/2012/3039/regulation/3/made|publisher=The National Archives|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt; جيڪو [[يورپي يونين]] جي هڪ عام هدايت نامي سان مطابقت رکندڙ هو. ان هدايت نامي ۾ ڄاڻايو ويو ته ”انهن [سيفالوپوڊن] جي سور، تڪليف، پريشاني ۽ ڊگهي عرصي واري نقصان محسوس ڪرڻ جي صلاحيت بابت سائنسي شاهدي موجود آهي.“&lt;ref&gt;{{cite web|title=Directive 2010/63/EU of the European Parliament and of the Council|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2010:276:0033:0079:EN:PDF|publisher=Official Journal of the European Union|access-date=April 17, 2016|at=Article 1, 3(b)}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ برطانيا جي [[جانورن جي ڀلائي (حسيت) ايڪٽ 2022ع]] ۾ سيفالوپوڊن ۽ ڊيڪاپوڊن کي قانون جي مقصدن لاءِ حسيت رکندڙ جانورن جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن تحت مستقبل جي پاليسي سازيءَ ۾ حڪومت کي انهن جي ڀلائيءَ تي غور ڪرڻو پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Holmyard |first1=Nicki |title=UK's Animal Welfare Law not expected to have impact on shellfish, restaurant industry |url=https://www.seafoodsource.com/news/processing-equipment/uk-s-animal-welfare-law-not-expected-to-have-impact-on-shellfish-restaurant-industry |access-date=11 March 2026 |work=Seafood Source |date=25 November 2021}}&lt;/ref&gt; ڊسمبر 2025ع ۾ [[ماحول، خوراڪ ۽ ڳوٺاڻن معاملن وارو کاتو]] ان قانون سان لاڳاپيل پاليسيءَ تحت 2030ع تائين سيفالوپوڊن ۽ ڊيڪاپوڊن کي جيئرو اُٻارڻ تي پابندي لاڳو ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Nicolas |first1=Emma |title=UK moves to ban boiling lobsters, shrimp, crabs and langoustines alive, recognizing their capacity for pain |url=https://www.lemonde.fr/en/environment/article/2025/12/31/uk-moves-to-ban-boiling-lobsters-shrimp-crabs-and-langoustines-alive-recognizing-their-capacity-for-pain_6748952_114.html |access-date=11 March 2026 |work=Le Monde |date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

== عوامي راءِ ==
2021ع ۾ 4,446 آمريڪين تي ڪيل نمائندگي ڪندڙ راءِ شماريءَ موجب، آمريڪا ۾ 65 سيڪڙو جواب ڏيندڙن جو خيال هو ته ماکيءَ جون مکيون سور محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته 56 سيڪڙو جو اهو خيال ماڪوڙين بابت هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rethink Priorities poll: US attitudes towards insects|url=https://static1.squarespace.com/static/6035868111c9bd46c176042b/t/60e86ab6716a8a4964438b43/1625844411725/Rethink+Priorities+US+insect+attitudes+poll.pdf|publisher=Rethink Priorities|access-date=July 15, 2022}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ ڪيل هڪ اهڙي ئي راءِ شماري (نمونو=1,963) ۾ 83.03 سيڪڙو جواب ڏيندڙن لابسٽرن، 80.65 سيڪڙو آڪٽوپسن ۽ 78.09 سيڪڙو ڪيڪڙن بابت اتفاق ڪيو ته اهي سور محسوس ڪري سگهن ٿا. ساڳئي راءِ شماريءَ ۾ 73.09 سيڪڙو جواب ڏيندڙن ماکيءَ جي مکين، 62.20 سيڪڙو شرمپن، 58.06 سيڪڙو ڪيٽرپلرن ۽ 54.23 سيڪڙو مکين بابت به اهڙو خيال ظاهر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rethink Priorities: Submission of Evidence to Animal Welfare (Sentience) Bill|url=https://committees.parliament.uk/writtenevidence/37632/pdf/|publisher=Rethink Priorities|access-date=July 15, 2022}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col|colwidth=30em}}
* {{annotated link|جانورن جو ادراڪ}}
* {{annotated link|جانورن جو شعور}}
* {{annotated link|جانورن بابت اخلاقيات}}
* {{annotated link|جانورن سان ظلم}}
* {{annotated link|جانورن ۾ جذبا}}
* {{annotated link|غير يقيني حسيت بابت اخلاقيات}}
* {{annotated link|جيتن جي رحمدلاڻي موت}}
* {{annotated link|اخلاقيات ۾ جيت}}
* {{annotated link|جانورن ۾ سور}}
* {{annotated link|تجربيگاهي جانورن ۾ سور ۽ تڪليف}}
* {{annotated link|حسيت}}
* {{annotated link|جهنگلي جانورن جي تڪليف}}
* {{annotated link|ڇڪجڻ وارو اضطرار}}
{{div col end}}

== حوالا ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>ibm8bpkofqaztjm608p1jif7ppuvtg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413478</id>
      <parentid>413477</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T14:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>413478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117923" sha1="thvgdy4iexcnqo78wxmetjg5cyyly7y" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي امڪان بابت سائنسي اڀياس}}
[[Image:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg|thumb|right|[[موناڪ پوپٽ]] (''Danaus plexippus'') جو سنڍو]]

[[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] [[سور]] محسوس ڪري سگهن ٿا يا نه، اهو سائنسي تحقيق ۽ بحث جو موضوع آهي. سور جون ڪيتريون ئي وصفون ڏنيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻين ۾ ٻه بنيادي جزا شامل آهن. پهريون [[نوسيسيپشن]] آهي، يعني نقصانڪار يا امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت، جيڪا اهڙو [[اضطراري عمل]] پيدا ڪري ٿي، جنهن سان جانور يا ان جي جسم جو متاثر حصو تحريڪ جي ذريعي کان پري ٿي وڃي ٿو. نوسيسيپشن جو وجود پاڻمرادو ڪنهن اڻ وڻندڙ داخلي يا شعوري احساس جي موجودگي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اضطراري عمل به ٿي سگهي ٿو. ٻيو جزو خود ”سور“ يا [[تڪليف]] جو تجربو آهي، يعني نوسيسيپشن سان لاڳاپيل تجربي جي داخلي ۽ [[جذبو|جذباتي]] تشريح.

سور هڪ داخلي تجربو هجڻ سبب [[جانورن ۾ سور|ٻين جانورن]]، توڙي ٻين انسانن ۾، سڌيءَ طرح ماپي نٿو سگهجي؛ ممڪن طور سور ڏيندڙ تحريڪن جي جوابن کي ماپي سگهجي ٿو، پر خود تجربي کي سڌيءَ طرح ماپڻ ممڪن ناهي. ٻين نوعن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ سائنسدان اعصابي، جسماني ۽ رويي بابت مختلف شاهديون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[قياس ذريعي دليل]] پڻ شامل آهي. هن طريقي موجب جيڪڏهن ڪنهن غير انساني جانور جا نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل انسانن سان مشابهت رکن ٿا ته ان مان هڪجهڙي تجربي جي امڪان بابت دليل ڏئي سگهجي ٿو، پر اهڙي قياس جون حدون پڻ آهن. مثال طور، جيڪڏهن [[عام چمپانزي]] جي آڱر ۾ سئي لڳڻ تي اهو تيزيءَ سان هٿ پري ڪري ٿو ته اهڙي ردعمل کي انسانن جي سور واري ردعمل سان ڀيٽي سگهجي ٿو. ساڳئي وقت اهو سوال پڻ اٿاريو ويو آهي ته جيڪڏهن [[ڪاڪروچ]] سئي لڳڻ کان پوءِ تڙپي ٿو ته ان ردعمل مان سور جي داخلي تجربي بابت ڪيتري حد تائين نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;&gt;Sherwin, C.M., (2001). Can invertebrates suffer? Or, how robust is argument-by-analogy? Animal Welfare, 10 (supplement): S103-S118&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور بابت تحقيق ۾ قياس تي ٻڌل اهڙو طريقو ٻين محققن پڻ استعمال ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | year = 2011 | title = Pain and suffering in invertebrates? | url = http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf | journal = Institute of Laboratory Animal Resources Journal | volume = 52 | issue = 2 | pages = 175–84 | doi = 10.1093/ilar.52.2.175 | pmid = 21709310 | access-date = 2011-10-10 | archive-date = 2012-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120407023813/http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپشن جي صلاحيت [[قدرتي چونڊ]] جي اثر هيٺ رهي آهي ۽ اها جاندار کي وڌيڪ جسماني نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. جيتوڻيڪ ان بنياد تي نوسيسيپشن جي وڏي پيماني تي موجود هجڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، پر ان جا طريقا ۽ مخصوص تحريڪن ڏانهن حساسيت مختلف نوعن ۾ مختلف ٿين ٿا. مثال طور، [[ڪيپسائيسن]] نالي ڪيميائي مادو کير ڏيندڙ جانورن تي تجربن ۾ عام طور نقصانڪار تحريڪ طور استعمال ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به ''[[Heterocephalus glaber]]''، آفريڪي اگهاڙو مول-چوهو، هڪ غيرمعمولي ڪتريندڙ جانور{{#tag:ref|ڪتريندڙ جانور کير ڏيندڙ جانورن جو هڪ [[حياتياتي مرتبو|حياتياتي آرڊر]] آهن.|group=Note}} آهي، جيڪو ڪيپسائيسن ڏانهن سور سان لاڳاپيل ڪيترائي عام رويي وارا ردعمل نٿو ڏيکاري. مثال طور، پکين تي ڪيپسائيسن جو ساڳيو اثر نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[ٽي آر پي وي 1|ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين]] ان ڏانهن جواب نٿا ڏين،&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tewksbury JJ, Nabhan GP | title = Seed dispersal. Directed deterrence by capsaicin in chilies | journal = Nature | volume = 412 | issue = 6845 | pages = 403–404 | date = July 2001 | pmid = 11473305 | doi = 10.1038/35086653 | bibcode = 2001Natur.412..403T | s2cid = 4389051 }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته آفريڪي اگهاڙي مول-چوهي ۾، کير ڏيندڙ جانور هجڻ ۽ ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين رکڻ باوجود، چمڙي جي حسي ريشن ۾ [[سبسٽنس پي]] جهڙا سور سان لاڳاپيل [[نيوروپيپٽائڊ]] موجود ناهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Park | first1 = T.J. | last2 = Lu | first2 = Y. | last3 = Jüttner | first3 = R. |display-authors=etal  | year = 2008 | title = Selective inflammatory pain insensitivity in the African Naked Mole-Rat (''Heterocephalus glaber'') | journal = PLOS Biology | volume = 6 | issue = 1| article-number = e13 | doi=10.1371/journal.pbio.0060013| pmid = 18232734 | pmc = 2214810 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح ڪيپسائيسن ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نوسيسيپٽر]] کي متحرڪ ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;/&gt; پر ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]''، يعني عام ميون جي مک، لاءِ اهو نقصانڪار تحريڪ طور ساڳيو اثر نٿو ڏيکاري.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Al-Anzi | first1 = B. | last2 = Tracey | first2 = W.D. Jr. | last3 = Benzer | first3 = S. | year = 2006 | title = Response of Drosophila to wasabi is mediated by painless, the fly homolog of mammalian TRPA1/ANKTM1 | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 10| pages = 1034–1040 | doi=10.1016/j.cub.2006.04.002| pmid = 16647259 | s2cid = 16871959 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

سور محسوس ڪرڻ جي امڪاني صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ تحقيق ۾ هيٺيان معيار استعمال ڪيا ويا آهن:&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt;
# مناسب اعصابي سرشتو ۽ رسيپٽر هجڻ
# نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ جسماني تبديليون ظاهر ٿيڻ
# حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ڪرڻ، جن ۾ متاثر حصي جو گهٽ استعمال، منڊڪائڻ، مهٽڻ، متاثر حصي کي سنڀالي رکڻ يا [[آٽوٽومي|جسم جو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ]] شامل ٿي سگهن ٿا
# اوپيئڊ رسيپٽر هجڻ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن يا مقامي بيهوشي ڏيندڙ مادن کان پوءِ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل ۾ گهٽتائي اچڻ
# نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ ۽ ٻين تحريڪي ضرورتن جي وچ ۾ چونڊ يا مٽاسٽا ڏيکارڻ
# بچاءَ وارو سکيا وارو رويو ڏيکارڻ
# نسبتاً پيچيده ادراڪي صلاحيتون ظاهر ڪرڻ

== مناسب اعصابي سرشتو ==

=== مرڪزي اعصابي سرشتو ===
دماغ جي جسامت لازمي طور ان جي فعلي پيچيدگيءَ جي برابر نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Chittka | first1 = L. | last2 = Niven | first2 = J. | year = 2009 | title = Are Bigger Brains Better? | journal = Current Biology | volume = 19 | issue = 21| pages = R995–R1008 | doi = 10.1016/j.cub.2009.08.023 | pmid = 19922859 | s2cid = 7247082 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، جسماني وزن جي نسبت سان [[سيفالوپوڊ]] جو دماغ ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ جي جسامت واري حد ۾ اچي ٿو؛ اهو پکين ۽ کير ڏيندڙ جانورن کان ننڍو، پر گهڻين مڇين جي دماغ جيترو يا ان کان وڏو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html |title=Cephalopod brain size |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118054842/http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Packard | first1 = A | title = Cephalopods and Fish: The Limits of Convergence | year = 1972 | journal = Biological Reviews | volume = 47 | issue = 2| pages = 241–307 [266–7] | doi=10.1111/j.1469-185x.1972.tb00975.x| s2cid = 85088231 }}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
| width = 50%em
| align = center
| quote = [[چارلس ڊارون]] ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي دماغ جي جسامت ۽ پيچيدگيءَ جي لاڳاپي بابت لکيو: {{quote|اهو يقيني آهي ته اعصابي مادي جي انتهائي ننڍڙي مطلق مقدار سان به غيرمعمولي سرگرمي ممڪن ٿي سگهي ٿي؛ مثال طور، ڪولين جون حيرت انگيز طور گهڻ رخي جبلتون، ذهني صلاحيتون ۽ لاڙا مشهور آهن، تنهن هوندي به انهن جا دماغي گينگليا هڪ ننڍڙي سئيءَ جي مٿي جي چوٿين حصي جيترا به وڏا ناهن. هن لحاظ کان ڏٺو وڃي ته ڪوليءَ جو دماغ دنيا ۾ مادي جي سڀ کان حيرت انگيز ذرڙن مان هڪ آهي، شايد انسان جي دماغ کان به وڌيڪ.&lt;ref&gt;Darwin, C., (1871). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (London: John Murray).&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:Spider internal anatomy-en.svg|thumb|right|ڪوريئڙي جي اندروني بناوت، جنهن ۾ مرڪزي اعصابي سرشتو نيري رنگ ۾ ڏيکاريل آهي]]
[[اعصابي سرشتو#تقابلي بناوت ۽ ارتقا|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا اعصابي سرشتا]] ڪرنگهي وارن جانورن جي اعصابي سرشتن کان گهڻو مختلف آهن. انهيءَ فرق کي ڪڏهن ڪڏهن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور جي تجربي جي امڪان خلاف دليل طور پيش ڪيو ويو آهي. انسانن ۾ دماغ جو [[نيوڪارٽيڪس]] سور جي تجربي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ۽ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته جنهن نوع ۾ اها بناوت موجود نه هجي، اها سور محسوس ڪرڻ جي قابل نه هوندي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Rose | first1 = J.D. | year = 2002 | title = The neurobehavioral nature of fishes and the question of awareness and pain | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 10 | pages = 1–38 | doi=10.1080/20026491051668| s2cid = 16220451 }}&lt;/ref&gt; ٻئي طرف، اهو به ممڪن سمجهيو ويو آهي ته ٻين جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل عمل مختلف اعصابي بناوتن وسيلي ٿين، جيئن مثال طور ڊيڪاپوڊ [[ڪرسٽيشين]] انسان جهڙو [[بصري ڪارٽيڪس]] نه رکڻ باوجود ڏسڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Appel | first2 = M. | year = 2009 | title = Pain experience in hermit crabs? | journal = Animal Behaviour | volume = 77 | issue = 5| pages = 1243–1246 | doi=10.1016/j.anbehav.2009.01.028| s2cid = 53197401 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Octopus shell.jpg|thumb|right|آڪٽوپس ''[[ايمفيوڪٽوپس مارجيناٽس]]'']]
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ٻه گروهه خاص طور پيچيده دماغ رکن ٿا: [[آرٿروپوڊ]] ([[جيت#اعصابي سرشتو|جيت]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[ارڪنڊ]] ۽ ٻيا) ۽ جديد سيفالوپوڊ ([[آڪٽوپس]]، [[اسڪويڊ]]، [[ڪٽل فش]]) توڙي ٻيا [[مولسڪ]].&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Butler | first1 = A.B. | year = 2000 | title = Chordate evolution and the origin of Craniates: An old brain in a new head | journal = Anatomical Record | volume = 261 | issue = 3| pages = 111–125 | pmid = 10867629 | doi=10.1002/1097-0185(20000615)261:3&lt;111::aid-ar6&gt;3.0.co;2-f| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; آرٿروپوڊن ۽ سيفالوپوڊن جا دماغ جسم ۾ پکڙيل ٻن متوازي اعصابي تارن سان ڳنڍيل هوندا آهن. آرٿروپوڊن ۾ ٽن حصن وارو مرڪزي دماغ ۽ بصري معلومات جي عملڪاري لاءِ هر اک جي پويان وڏا [[بصري لوب]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;/&gt; جديد سيفالوپوڊن جا دماغ خاص طور گهڻو ترقي يافته آهن ۽ انهن جي پيچيدگي ڪجهه ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ سان ڀيٽي وئي آهي {{xref|(ڏسو: [[دماغ#ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو دماغ]])}}. تحقيق مان اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[هم رخ ارتقا]] جي عمل انهن جانورن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان ڪجهه مشابهت رکندڙ اعصابي تنظيم ۽ سرگرميءَ تي دارومدار رکندڙ ڊگهي مدي واري [[سينيپٽڪ پلاسٽيسيٽي]] جي چونڊ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Hochner | first1 = B. | last2 = Shomrat | first2 = T. | last3 = Graziano | first3 = F. | year = 2006 | title = The Octopus: a model for a comparative analysis of the evolution of learning and memory mechanisms | journal = The Biological Bulletin| volume = 210 | issue = 3| pages = 308–317 | doi=10.2307/4134567| pmid = 16801504 | jstor = 4134567 | s2cid = 15274048 }}&lt;/ref&gt; سيفالوپوڊن جو مرڪزي اعصابي سرشتو ڪجهه اهم [[اليڪٽروفزيالاجي|اليڪٽروفزيالاجيڪل]] ۽ [[نيورواناٽومي|نيورواناٽوميڪل]] خاصيتن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان مشابهت رکي ٿو، جيڪا ٻين ڪيترن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي گروهن ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wollesen | first1 = T. | last2 = Loesel | first2 = R. | last3 = Wanninger | first3 = A. | year = 2009 | title = Pygmy squids and giant brains: mapping the complex cephalopod CNS by phalloidin staining of vibratome sections and whole-mount preparations | journal = Journal of Neuroscience Methods | volume = 179 | issue = 1| pages = 63–67 | doi=10.1016/j.jneumeth.2009.01.021| pmid = 19428513 | s2cid = 24936072 }}&lt;/ref&gt;

=== نوسيسيپٽر ===
{{Main|نوسيسيپٽر}}
[[File:Svømmende blodigle.JPG|thumb|left|upright=0.86|طبي ڄؤر، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'']]
[[نوسيسيپٽر]] اهڙا [[حسي رسيپٽر]] آهن، جيڪي امڪاني طور جسماني نقصان پهچائيندڙ تحريڪن ڏانهن جواب ڏئي اعصابي سگنل موڪلين ٿا. جيتوڻيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ انهن [[نيورون]] جا رستا ۽ مرڪزي اعصابي سرشتي سان لاڳاپا کير ڏيندڙ جانورن جي نوسيسيپٽرن کان مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن جا نوسيسيپٽيو نيورون اڪثر اهڙين تحريڪن ڏانهن جواب ڏين ٿا، جيڪي کير ڏيندڙ جانورن ۾ به نوسيسيپشن پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ وڌيڪ گرمي پد (40{{Nbsp}}°C يا وڌيڪ)، گهٽ پي ايڇ، ڪيپسائيسن ۽ بافتن کي نقصان. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جنهن ۾ نوسيسيپٽيو خاني جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو. اهو [[اينيليڊا]] جي مخصوص ٽڪرن واري جسماني بناوت رکي ٿو ۽ هر ٽڪري ۾ هڪ گينگليون هوندو آهي، جنهن ۾ ٽي (ڇهاءُ)، پي (دٻاءُ) ۽ اين (نقصانڪار تحريڪ) خانا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nicholls | first1 = J.G. | last2 = Baylor | first2 = D.A. | year = 1968 | title = Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 31 | issue = 5| pages = 740–756 | doi=10.1152/jn.1968.31.5.740| pmid = 5711143 }}&lt;/ref&gt; ڄؤر جي نيورونن جي مشيني، ڪيميائي ۽ حرارتي تحريڪن ڏانهن جوابن بابت بعد وارن اڀياسن ۾ انهن خاصيتن کي کير ڏيندڙ جانورن جي گهڻ-نموني نوسيسيپٽرن سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pastor | first1 = J. | last2 = Soria | first2 = B. | last3 = Belmonte | first3 = C. | year = 1996 | title = Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 75 | issue = 6| pages = 2268–2279 | doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268| pmid = 8793740 | s2cid = 17349057 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Sea hare2, Aplysia dactylomela, 12 04 2009 2-00pm.jpg|thumb|right|200px|هڪ سامونڊي خرگوش]]
سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا]]'' ۾ نوسيسيپٽرن کي استعمال ڪندي سکيا ۽ يادگيريءَ بابت ڪيترائي اڀياس ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Byrne | first1 = J.H. | last2 = Castellucci | first2 = V.F. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 1978 | title = Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 41 | issue = 2| pages = 418–431 | doi=10.1152/jn.1978.41.2.418| pmid = 650275 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Castellucci | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi=10.1126/science.167.3926.1745| pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = T.M. | last2 = Jacobson | first2 = D.A. | last3 = Counsell | first3 = A.N. |display-authors=etal  | year = 2011 | title = Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 95 | issue = 3| pages = 248–259 | doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016| pmid = 21144906 | s2cid = 25469887 }}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترن اڀياسن جو ڌيان [[سائفن]] کي اعصاب فراهم ڪندڙ مشيني-حسي نيورونن تي رهيو آهي، جن جا خلوي جسم پيٽ واري [[گينگليون]] ۾ واقع آهن. انهن ايل اي خاني ۾ دٻاءُ وڌڻ سان خارج ٿيندڙ اعصابي سگنلن جي شرح وڌي ٿي ۽ بافتن کي نقصان پهچائيندڙ چيڀاٽڻ يا ڦاڙڻ واري تحريڪ تي سڀ کان وڌيڪ سرگرمي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. انهيءَ ڪري اهي نوسيسيپٽرن جي مڃيل فعلي وصفن سان ٺهڪن ٿا. انهن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي [[اي ڊيلٽا ريشو|اي ڊيلٽا نوسيسيپٽرن]] سان پڻ ڪجهه مشابهتون آهن، جن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] شامل آهي. سائفن کي چهنڊڙي پائڻ يا سئي هڻڻ سان ايل اي خانن جي سرگرم ٿيڻ جي حد گهٽجي وئي ۽ خلوي جسم جي تحريڪ پذيري وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Illich | first1 = P.A | last2 = Walters | first2 = E.T. | year = 1997 | title = Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 17 | issue = 1 | pages = 459–469 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 | pmid = 8987770 | pmc = 6793714 }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپٽر ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ [[اينيليڊ]]، [[مولسڪ]]، [[نيميٽوڊ]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisemann | first1 = C.H. | last2 = Jorgensen | first2 = W.K. | last3 = Merritt | first3 = D.J. | last4 = Rice | first4 = M.J. | last5 = Cribb | first5 = B.W. | last6 = Webb | first6 = P.D. | last7 = Zalucki | first7 = M.P. | year = 1984 | title = Do insects feel pain? — A biological view | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 40 | issue = 2| pages = 1420–1423 | doi = 10.1007/BF01963580 | s2cid = 3071 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = St John | first1 = Smith | last2 = Lewin | first2 = G.R. | year = 2009 | title = Nociceptors: a phylogenetic view | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 195 | issue = 12| pages = 1089–1106 | doi = 10.1007/s00359-009-0482-z | pmid = 19830434 | pmc = 2780683 }}&lt;/ref&gt;

== جسماني تبديليون ==
ڪرنگهي وارن جانورن ۾ امڪاني طور سور ڏيندڙ تحريڪون عام طور ڪيترين خودڪار جسماني تبديلين سان لاڳاپيل هونديون آهن، جن ۾ [[دل جي تيز ڌڙڪڻ]]، [[اک جي ماڻڪي جو ڦهلاءُ]]، [[پاخانو ڪرڻ]]، رت جي گئسن، جسماني رطوبتن ۽ [[اليڪٽرولائٽ]] جي توازن ۾ تبديليون، ۽ رت جي وهڪري، ساهه کڻڻ جي نمونن ۽ [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن]] اخراجن ۾ تبديليون شامل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Short | first1 = C.E. | year = 1998 | title = Fundamentals of pain perception in animals | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 59 | issue = 1–3| pages = 125–133 | doi = 10.1016/s0168-1591(98)00127-0 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Procambarus clarkii.jpg|thumb|left|ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'']]

خلوي سطح تي، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ زخم يا جسماني نقصان کان پوءِ [[رت جو خانو|هيموسائٽن]]، يعني دفاعي خانن، جي متاثر هنڌ ڏانهن منظم لڏپلاڻ ۽ گڏ ٿيڻ سان گڏ [[اعصابي لچڪ]] ۾ تبديليون ڏٺيون ويون آهن. اهڙن ڪجهه ردعملن جون مشابهتون جراحي عمل يا جسماني زخم کان پوءِ انسانن ۾ ڏٺل خلوي ۽ اعصابي ردعملن سان بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.1016/0300-9629(95)02130-2 | title=A simple systems approach to neural-immune communication | year=1996 | last1=Clatworthy | first1=Andrea L. | journal=Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology | volume=115 | issue=1 | pages=1–10 | pmid=8858835 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stefano | first1 = G.B. | last2 = Salzet | first2 = B. | last3 = Fricchione | first3 = G.L. | year = 1998 | title = Enkelytin and opioid peptide association in invertebrates and vertebrates: immune activation and pain | journal = Immunology Today | volume = 19 | issue = 6| pages = 265–268 | doi=10.1016/s0167-5699(98)01268-7| pmid = 9639991 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'' ۾ جارحاڻي مقابلي دوران چنبي جي [[آٽوٽومي|پاڻمرادو ڌار ٿيڻ]] کان پوءِ دل جي ڌڙڪن جي شرح گهٽجندي ڏٺي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Schapker | first1 = H. | last2 = Breithaupt | first2 = T. | last3 = Shuranova | first3 = Z. | last4 = Burmistrov | first4 = Y. | last5 = Cooper | first5 = R.L. | year = 2002 | title = Heart and ventilatory measures in crayfish during environmental disturbances and social interactions | journal = Comparative and Biochemical Physiology A | volume = 131 | issue = 2| pages = 397–407 | doi = 10.1016/s1095-6433(01)00492-5 | pmid = 11818228 }}&lt;/ref&gt;

نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسماني تبديلين کي رڪارڊ ڪرڻ رويي بابت مشاهدي سان گڏ اضافي شاهدي مهيا ڪري سگهي ٿو. بهرحال، اهڙين تبديلين جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جسماني ردعمل صرف سور جي داخلي تجربي سان مخصوص ناهن ۽ اهي ٻين نقصانڪار يا دٻاءُ پيدا ڪندڙ حالتن سبب به ٿي سگهن ٿا. مثال طور، ڪرسٽيشين ۾ دل ۽ ساهه کڻڻ جي سرگرمي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي، مختلف ڪيميائي مادن ۽ جارحاڻي مقابلي دوران جسماني سرگرمي ڏانهن به حساس هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;/&gt;

== حفاظتي حرڪتي ردعمل ==
ڪرنگهي کان سواءِ جانور امڪاني طور نقصانڪار تحريڪن ڏانهن مختلف قسم جا حفاظتي ردعمل ڏيکارين ٿا. بهرحال، اهڙا ردعمل پاڻمرادو سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هڪ خلوي جاندار]] به، مثال طور، انتهائي گرمي پد کان بچڻ لاءِ ردعمل ڏيکاري سگهن ٿا. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي حفاظتي ردعمل [[دقيانوسي رويو|مقرر نموني وارا]] ۽ [[اضطراري عمل|اضطراري]] نظر اچن ٿا، جيڪي سور جي داخلي تجربي بدران نوسيسيپشن سان مطابقت رکي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، ڪجهه ردعمل وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن، خاص طور جڏهن نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ جو رويو ٻين تحريڪي ضرورتن سان مقابلي ۾ هجي (هيٺيون ڀاڱو ڏسو). اهڙي رويي کي ڪجهه محقق ڪرنگهي وارن جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل ردعمل سان مشابهت رکندڙ شاهدي سمجهن ٿا، جڏهن ته ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.

=== مشيني تحريڪ ===
{{Multiple image
| direction = horizontal
| align = top
| header = نقصانڪار مشيني تحريڪ کان بچڻ جا ردعمل ڏيکاريندڙ ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| width1 = 150
| image1 = Pseudoceros dimidiatus.jpg
| caption1 = چپٽو ڪيڙو ''[[سيوڊوسيروس ڊيميڊياٽس]]''
| width2 = 192
| image2 = Fruit fly larva 01.jpg
| caption2 = ''[[ڊروسوفيلا]]'' جو سنڍو
| width3 = 150
| image3 = Aplysia_californica.jpg
| caption3 = سامونڊي خرگوش، ''[[اپليشيا]]''}}

چپٽو ڪيڙو ''Notoplana aticola'' پنهنجي جسم جي پوئين حصي ۾ سئي چڀڻ کان پوءِ رڳو سادي ڇڪجڻ واري اضطراري عمل بدران حرڪت ذريعي ڀڄڻ وارو رويو ڏيکاري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Koopowitz | first1 = H | year = 1973 | title = Primitive nervous systems. A sensory nerve-net in the polcald flatworm Notoplana acticola | journal = Biological Bulletin | volume = 145 | issue = 2| pages = 352–359 | doi=10.2307/1540045| jstor = 1540045 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8435 }}&lt;/ref&gt; ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' جي سنڍن کي جاچ واري اوزار سان ڇهڻ تي اهي ڪجهه دير بيهي تحريڪ کان پري ٿين ٿا؛ جڏهن ته وڌيڪ شديد مشيني تحريڪ تي اهي پيچدار نموني جسم ويڙهي ڦرڻ وارو وڌيڪ پيچيده ردعمل ڏيکارين ٿا، جنهن مان ردعمل جي شدت تحريڪ جي شدت موجب تبديل ٿيڻ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Tracey | first1 = W.D. Jr | last2 = Wilson | first2 = R.I. | last3 = Laurent | first3 = G. | last4 = Benzer | first4 = S. | year = 2003 | title = ''Painless'', a ''Drosophila'' gene essential for nociception | journal = Cell | volume = 113 | issue = 2| pages = 261–273 | doi=10.1016/s0092-8674(03)00272-1| pmid = 12705873 | s2cid = 1424315 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي [[سائفن]] تي هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ ڏيڻ سان اهو تيزيءَ سان سائفن کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kupfermann | first1 = I. | last2 = Kandel | first2 = E.R. | year = 1969 | title = Neuronal controls of a behavioral response mediated by abdominal ganglion of Aplysia | journal = Science | volume = 164 | issue = 3881| pages = 847–850 | doi=10.1126/science.164.3881.847| pmid = 5767790 | bibcode = 1969Sci...164..847K | s2cid = 24945274 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pinsker 1973&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pinsker | first1 = H.M. | last2 = Hening | first2 = W.A. | last3 = Carew | first3 = T.J. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1973 | title = Long-term sensitization of a defensive withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 182 | issue = 4116| pages = 1039–1042 | doi = 10.1126/science.182.4116.1039 | pmid = 4748675 | bibcode = 1973Sci...182.1039P | s2cid = 220082685 }}&lt;/ref&gt; هن ردعمل کي ڪڏهن غير ارادي اضطراري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي {{xref|(ڏسو: [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل]])}}؛ تنهن هوندي به، هن ردعمل سان لاڳاپيل سکيا جي پيچيدگي {{xref|(ڏسو: {{slink||سکيل بچاءُ}}، هيٺ)}} مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان کي رڳو سادي اضطراري عمل طور بيان ڪرڻ شايد مڪمل وضاحت نه هجي.

2001ع ۾ والٽرز ۽ ساٿين تمباڪو هارن ورم جي سنڍي (''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'') جي مشيني تحريڪ ڏانهن حفاظتي ردعملن بابت هڪ اڀياس شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Illich | first2 = P.A. | last3 = Weeks | first3 = J.C. | last4 = Lewin | first4 = M.R. | year = 2001 | title = Defensive responses of larval Manduca sexta and their sensitization by noxious stimuli in the laboratory and field | journal = Journal of Experimental Biology | volume = 204 | issue = Pt 3| pages = 457–69 | doi = 10.1242/jeb.204.3.457 | pmid = 11171298 }}&lt;/ref&gt; انهن ردعملن، خاص طور انهن جي لچڪداريءَ، ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي ڪجهه حفاظتي ڀڄڻ وارن ردعملن سان مشابهتون بيان ڪيون ويون.

{{Quote box
| width = 30em
| align = left
| quote = ''مينڊوڪا سيڪسٽا'' جي سنڍن ۾ حفاظتي رويي جا ڪيترائي نمونا بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي نقصانڪار مشيني تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] ڏيکارين ٿا. نمايان ردعمل تيزيءَ سان جسم موڙڻ آهي، جنهن سان مٿو پيٽ جي گهڻن ٽڪرن تي تيز چڀڻ يا چهنڊڙي پائڻ واري تحريڪ ڏانهن وڌي ٿو. ان وقت ڄاڙيون کلي سگهن ٿيون ۽ ڪڏهن کاڌو واپس ڪڍڻ به ٿئي ٿو. اهو ردعمل ننڍن حملي ڪندڙن کي هٽائڻ يا وڏن شڪارين کي ڇرڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو. ساڳيون تحريڪون جسم جي اڳين ٽڪرن تي ڏيڻ سان مٿو ڇڪجي پري ٿئي ٿو. [[اڳيون حصو|اڳين]] يا [[پوئين حصو (جسماني بناوت)|پوئين]] ٽڪرن تي نقصانڪار تحريڪ عارضي ڇڪجڻ پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن کان پوءِ تحريڪ جي ذريعي ڏانهن تيز حرڪت ٿئي ٿي؛ اهو عمل ممڪن طور حرڪت جي رفتار وڌائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. وڌيڪ شديد تحريڪون وڌيڪ تيز ۽ وڏا ردعمل پيدا ڪن ٿيون ۽ ڪڏهن تيز ڇڙواڳ حرڪتون به پيدا ٿين ٿيون، جن ۾ جسم بار بار هڪ پاسي کان ٻئي پاسي هلي ٿو ۽ اهي حرڪتون ڪنهن مخصوص هدف ڏانهن نه هونديون آهن. واضح جسماني زخم کان پوءِ اهڙن ردعملن جي پٺيان ڪڏهن جسم صاف ڪرڻ جهڙو رويو به ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;/&gt;
}}

[[File:Tobacco Hornworm 1.jpg|thumb|right|تمباڪو هارن ورم جو سنڍو، ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'']]

=== آٽوٽومي ===

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون 200 کان وڌيڪ نوعون [[آٽوٽومي]]، يعني پنهنجي جسم جو ڪو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ، کي بچاءَ يا حفاظتي رويي طور استعمال ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Bely | first1 = A.E. | last2 = Nyberg | first2 = K.G. | year = 2009 | title = Evolution of animal regeneration: re-emergence of a field | journal = Trends in Ecology &amp; Evolution | volume = 25 | issue = 3| pages = 161–170 | doi=10.1016/j.tree.2009.08.005| pmid = 19800144 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Fleming | first1 = P.A. | last2 = Muller | first2 = D. | last3 = Bateman | first3 = P.W. | year = 2007 | title = Leave it all behind: a taxonomic perspective of autotomy in invertebrates | journal = Biological Reviews | volume = 82 | issue = 3| pages = 481–510 | doi = 10.1111/j.1469-185X.2007.00020.x | pmid = 17624964 | s2cid = 20401676 }}&lt;/ref&gt; انهن ۾ شامل آهن:
* زميني [[سلگ]] (''[[پروفيسائون]]'')&lt;ref&gt;McDonnel, R.J., Paine, T.D. and Gormally, M.J., (2009). [http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx Slugs: A Guide to the Invasive and Native Fauna of California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704191903/http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx |date=2011-07-04 }}. 21 pp., {{ISBN|978-1-60107-564-2}}, page 9.&lt;/ref&gt;
* [[سامونڊي سِپون]] (''[[اوڪسينوئي پانامينسس]]'')&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lewin | first1 = R.A. | year = 1970 | title = Toxin secretion and tail autotomy by irritated ''Oxynoe panamensis'' (Opisthobranchiata: Sacoglossa) | journal = Pacific Science | volume = 24 | pages = 356–358 }}&lt;/ref&gt;
* [[جهينگور]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wilson | first1 = A.D.M. | last2 = Whattam | first2 = E.M. | last3 = Bennett | first3 = R. | display-authors = etal | year = 2010 | title = Behavioral correlations across activity, mating, exploration, aggression, and antipredator contexts in the European housecricket, Acheta domesticus | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 5| pages = 703–715 | doi = 10.1007/s00265-009-0888-1 | hdl = 10026.1/11461 | s2cid = 24157539 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪوريئڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stankowich | first1 = T | year = 2009 | title = When predators become prey: flight decisions in jumping spiders | journal = Behavioral Ecology | volume = 20 | issue = 2| pages = 318–327 | doi = 10.1093/beheco/arp004 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪيڪڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Booksmythe | first1 = I. | last2 = Milner | first2 = R.N.C. | last3 = Jennions | first3 = M.D. | display-authors = etal | year = 2010 | title = How do weaponless male fiddler crabs avoid aggression? | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 3| pages = 485–491 | doi = 10.1007/s00265-009-0864-9 | s2cid = 11590059 }}&lt;/ref&gt;
* [[لابسٽر]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;
* [[آڪٽوپس]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;

اهي جانور ڪجهه حالتن ۾ پنهنجي بقا لاءِ جسم جا عضوا ڌار ڪري سگهن ٿا. آٽوٽومي ڪيميائي، حرارتي ۽ برقي تحريڪن جي جواب ۾ ٿي سگهي ٿي، پر اها گهڻو ڪري شڪاري جي پڪڙ دوران مشيني تحريڪ سان لاڳاپيل هوندي آهي. آٽوٽومي ڀڄي بچڻ جا امڪان وڌائي سگهي ٿي يا جسم جي باقي حصي کي وڌيڪ نقصان کان بچائي سگهي ٿي، مثال طور ڏنگ لڳڻ کان پوءِ ڪنهن زهريلي ڪيميائي مادي جي ڦهلاءَ کي محدود ڪرڻ. جسم جو عضوو وڃائڻ جانور لاءِ اهم حياتياتي خرچ رکي سگهي ٿو. ڪجهه محققن اهڙي حالتن تي دارومدار رکندڙ ردعمل کي سادي نوسيسيپٽيو اضطراري عمل کان وڌيڪ پيچيده عمل جي شاهدي طور پيش ڪيو آهي؛ تنهن هوندي به، آٽوٽومي جو وجود پاڻمرادو شعوري سور جي تجربي کي ثابت نٿو ڪري.

=== حرارتي تحريڪ ===
گرم جاچ اوزار (»{{convert|42|C|F|disp=or}}) ''ڊروسوفيلا'' جي سنڍن ۾ پيچدار نموني ڦرڻ وارو بچاءَ جو ردعمل پيدا ڪري ٿو، جيڪو 0.4{{Nbsp}}سيڪنڊن اندر شروع ٿي سگهي ٿو؛ گرم نه ڪيل جاچ اوزار اهڙو ردعمل پيدا نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، ٿڌيون تحريڪون (≤14{{Nbsp}}°C يا 57.2{{Nbsp}}°F) بنيادي طور مٿي کان پڇ تائين سڄي جسم جي ٻنهي پاسن واري سُڪڙجڻ جو سبب بڻجن ٿيون. سنڍا مٿو يا پڇ به مٿي کڻي سگهن ٿا، پر گرمي پد گهٽجڻ سان اهي ردعمل نسبتاً گهٽ ڏٺا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Turner|first1=Heather N.|last2=Armengol|first2=Kevin|last3=Patel|first3=Atit A.|last4=Himmel|first4=Nathaniel J.|last5=Sullivan|first5=Luis|last6=Iyer|first6=Srividya Chandramouli|last7=Bhattacharya|first7=Surajit|last8=Iyer|first8=Eswar Prasad R.|last9=Landry|first9=Christian|year=2016|title=The TRP Channels Pkd2, NompC, and Trpm Act in Cold-Sensing Neurons to Mediate Unique Aversive Behaviors to Noxious Cold in Drosophila|journal=Current Biology|volume=26|issue=23|pages=3116–3128|doi=10.1016/j.cub.2016.09.038|issn=1879-0445|pmc=5140760|pmid=27818173}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Invertebrate Nociception|journal=Oxford Research Encyclopedia of Neuroscience|volume=1|last1=Himmel|first1=Nathaniel J.|last2=Patel|first2=Atit A.|last3=Cox|first3=Daniel N.|date=2017-03-29|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190264086.013.166|isbn=978-0-19-026408-6}}&lt;/ref&gt; زميني سِپون گرم سطح (»{{convert|40|C|F|disp=or}}) تي رکڻ کان پوءِ پنهنجي پکڙيل پير جو [[اڳيون حصو]] مٿي کڻي بچاءَ جو ردعمل ڏيکارين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Achaval | first1 = M. | last2 = Penha | first2 = M.A.P. | last3 = Swarowsky | first3 = A. |display-authors=etal  | year = 2005 | title = The terrestrial Gastropoda Megalobulimus abbreviatus as a useful model for nociceptive experiments. Effects of morphine and naloxone on thermal avoidance behavior | journal = Brazilian Journal of Medical and Biological Research | volume = 38 | issue = 1| pages = 73–80 | doi=10.1590/s0100-879x2005000100012| pmid = 15665992 | doi-access = free | hdl = 10183/21190 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kavaliers 1983&quot;/&gt; 2015ع جي هڪ اڀياس ۾ ڪري فش (''Procambarus clarkii'') وڌيڪ گرمي پد ڏانهن منفي ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته گهٽ گرمي پد ڏانهن ساڳيو ردعمل نه ڏٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Puri|first1=S.|last2=Faulkes|first2=Z.|title=Can crayfish take the heat? Procambarus clarkii show nociceptive behaviour to high temperature stimuli, but not low temperature or chemical stimuli|journal=Biology Open|date=2015|volume=4|issue=4|pages=441–448|doi=10.1242/bio.20149654|pmid=25819841|pmc=4400587}}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي تحريڪ ===
ڪرسٽيشين تي ڪيل تجربن ۾ تيزابن ڏانهن اهڙا ردعمل ڏٺا ويا آهن، جن کي نوسيسيپشن سان ۽، ڪجهه محققن موجب، سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |title=Discrimination between nociceptive reflexes and more complex responses consistent with pain in crustaceans. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190368 |doi=10.1098/rstb.2019.0368 |pmid=31544604 |pmc=6790375}}&lt;/ref&gt; جهينگو ''[[پيليمون ايليگنس]]'' جي اينٽينائن تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] جهڙا جلن پيدا ڪندڙ مادا لڳائڻ سان حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Barr 2008&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Laming | first2 = P. | last3 = Dick | first3 = J.T.A. | last4 = Elwood | first4 = R.W. | year = 2008 | title = Nociception or pain in a decapod crustacean? | journal = Animal Behaviour | volume = 75 | issue = 3| pages = 745–751 | doi=10.1016/j.anbehav.2007.07.004| s2cid = 53203416 }}&lt;/ref&gt; جهينگا خاص طور علاج ڪيل اينٽينائن کي صاف ڪن ٿا ۽ انهن کي ٽانڪي سان مهٽين ٿا. اهو ردعمل جسم جي متاثر هنڌ ڏانهن مخصوص آهي، پر ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح طئي نٿو ڪري سگهجي. ''[[ڪارسينس ميناس]]''، يعني عام ڪناري واري ڪيڪڙي، ۾ ايسيٽڪ تيزاب ڪيترين رويي وارين تبديلين سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ وات جي عضون جي حرڪت، چنبن سان مهٽڻ ۽ بند جاءِ مان نڪرڻ جون وڌيل ڪوششون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |last2=Dalton |first2=N |last3=Riddell |first3=G |title=Aversive responses by shore crabs to acetic acid but not to capsaicin. |journal=Behavioural Processes |date=July 2017 |volume=140 |pages=1–5 |doi=10.1016/j.beproc.2017.03.022 |pmid=28365460|s2cid=26125830 |url=https://pure.ulster.ac.uk/ws/files/77587472/Natasha_revision_March_27th_2017.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[Image:Waspstinger1658-2.jpg|thumb|upright=0.86|ڀنڀوري جو [[ڏنگ (عضوو)|ڏنگ]]، جنهن تي [[زهر]] جو ڦڙو موجود آهي]]

قدرتي حالتن ۾ ''[[آرگيوپي]]'' نسل جا ڄار ٺاهيندڙ ڪوريئڙا، جيڪڏهن سندن ٽنگ کي ڀنڀوري يا ماکيءَ جي مک ڏنگ هڻي، ته [[آٽوٽومي]] ذريعي ٽنگ ڌار ڪري سگهن ٿا. تجرباتي حالتن ۾ ڪوريئڙن جي ٽنگ ۾ ماکيءَ جي مک يا ڀنڀوري جو زهر داخل ڪرڻ کان پوءِ به اهڙو ردعمل ڏٺو ويو. ان جي ابتڙ، رڳو لوڻياٺي محلول جي انجيڪشن سان ٽنگ ڌار ڪرڻ تمام گهٽ ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته صرف جسماني سوراخ ٿيڻ يا رطوبت داخل ٿيڻ آٽوٽومي لاءِ ڪافي نه هئا. [[سيروٽونن]]، [[هسٽامين]]، [[فاسفوليپيس اي 2]] ۽ [[ميليٽن]] جهڙن زهريلي جزن، جيڪي انسانن ۾ انجيڪشن کان پوءِ سور سان لاڳاپيل آهن، جي استعمال کان پوءِ آٽوٽومي ڏٺي وئي؛ جڏهن ته انسانن ۾ سور سان لاڳاپيل نه سمجهيل ڪجهه زهريلي جزن سان اهو ردعمل نه ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisner | first1 = T. | last2 = Camazine | first2 = S. | year = 1983 | title = Spider leg autotomy induced by prey venom injection: an adaptive response to 'pain'? | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 11| pages = 3382–3385 | doi = 10.1073/pnas.80.11.3382 | bibcode = 1983PNAS...80.3382E | pmid = 16593325 | pmc = 394047 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; اهي نتيجا مخصوص ڪيميائي تحريڪن ڏانهن حفاظتي ردعمل ظاهر ڪن ٿا، پر انهن مان ڪوريئڙن جي داخلي تجربي جي نوعيت سڌيءَ طرح معلوم نٿي ٿئي.

''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' جا سنڍا تيزابن&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lopez-Bellido |first1=R |last2=Himmel |first2=NJ |last3=Gutstein |first3=HB |last4=Cox |first4=DN |last5=Galko |first5=MJ |title=An assay for chemical nociception in ''Drosophila'' larvae. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190282 |doi=10.1098/rstb.2019.0282 |pmid=31544619 |pmc=6790381}}&lt;/ref&gt; ۽ مينٿول&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Himmel |first1=NJ |last2=Letcher |first2=JM |last3=Sakurai |first3=A |last4=Gray |first4=TR |last5=Benson |first5=MN |last6=Cox |first6=DN |title=''Drosophila'' menthol sensitivity and the Precambrian origins of transient receptor potential-dependent chemosensation. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190369 |doi=10.1098/rstb.2019.0369 |pmid=31544603 |pmc=6790378}}&lt;/ref&gt; ڏانهن مخصوص نوسيسيپٽيو ڦرڻ وارو ردعمل ڏيکارين ٿا، جيڪو وڌيڪ گرمي ۽ مشيني نقصان ڏانهن ڏٺل رويي سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Walters |first1=ET |last2=Williams |first2=ACC |title=Evolution of mechanisms and behaviour important for pain. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190275 |doi=10.1098/rstb.2019.0275 |pmid=31544614 |pmc=6790384}}&lt;/ref&gt; اليڪٽروفيلڪ ڪيميائي مادو [[ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ]] سنڍن ۾ نوسيسيپٽيو حساسيت وڌائي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kaneko |first1=T |last2=Macara |first2=AM |last3=Li |first3=R |last4=Hu |first4=Y |last5=Iwasaki |first5=K |last6=Dunnings |first6=Z |last7=Firestone |first7=E |last8=Horvatic |first8=S |last9=Guntur |first9=A |last10=Shafer |first10=OT |last11=Yang |first11=CH |last12=Zhou |first12=J |last13=Ye |first13=B |title=Serotonergic Modulation Enables Pathway-Specific Plasticity in a Developing Sensory Circuit in Drosophila. |journal=Neuron |date=2 August 2017 |volume=95 |issue=3 |pages=623–638.e4 |doi=10.1016/j.neuron.2017.06.034 |pmid=28712652 |pmc=5555049}}&lt;/ref&gt; بالغ مکيون مينٿول،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abed-Vieillard |first1=D |last2=Cortot |first2=J |last3=Everaerts |first3=C |last4=Ferveur |first4=JF |title=Choice alters Drosophila oviposition site preference on menthol. |journal=Biology Open |date=15 January 2014 |volume=3 |issue=1 |pages=22–8 |doi=10.1242/bio.20136973 |pmid=24326184 |pmc=3892157}}&lt;/ref&gt; ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kang |first1=K |last2=Pulver |first2=SR |last3=Panzano |first3=VC |last4=Chang |first4=EC |last5=Griffith |first5=LC |last6=Theobald |first6=DL |last7=Garrity |first7=PA |title=Analysis of Drosophila TRPA1 reveals an ancient origin for human chemical nociception. |journal=Nature |date=25 March 2010 |volume=464 |issue=7288 |pages=597–600 |doi=10.1038/nature08848 |pmid=20237474 |pmc=2845738|bibcode=2010Natur.464..597K }}&lt;/ref&gt; [[ڪيپسائيسن]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Li |first1=Yaoxing |last2=Bai |first2=Peng |last3=Wei |first3=Longsheng |last4=Kang |first4=Ruxue |last5=Chen |first5=Lirong |last6=Zhang |first6=Mingliang |last7=Tan |first7=Eng King |last8=Liu |first8=Wei |title=Capsaicin Functions as Drosophila Ovipositional Repellent and Causes Intestinal Dysplasia |journal=Scientific Reports |date=December 2020 |volume=10 |issue=1 |page=9963 |doi=10.1038/s41598-020-66900-2|pmid=32561812 |pmc=7305228 |bibcode=2020NatSR..10.9963L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ ٻين ڪيترن ڪيميائي مادن کان بچاءَ وارو رويو ڏيکارين ٿيون؛ اهي مادا [[پروبوسس وڌائڻ واري اضطراري عمل]] ۽ آنا ڏيڻ جي جاءِ جي چونڊ تي به اثرانداز ٿي سگهن ٿا.

تيزاب نيميٽوڊ ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' ۽ طبي ڄؤر ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ۾ پڻ نوسيسيپٽرن کي متحرڪ ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pattison |first1=LA |last2=Callejo |first2=G |last3=St John Smith |first3=E |title=Evolution of acid nociception: ion channels and receptors for detecting acid. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190291 |doi=10.1098/rstb.2019.0291 |pmid=31544616 |pmc=6790391}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sambongi |first1=Y |last2=Takeda |first2=K |last3=Wakabayashi |first3=T |last4=Ueda |first4=I |last5=Wada |first5=Y |last6=Futai |first6=M |title=Caenorhabditis elegans senses protons through amphid chemosensory neurons: proton signals elicit avoidance behavior. |journal=NeuroReport |date=14 July 2000 |volume=11 |issue=10 |pages=2229–32 |doi=10.1097/00001756-200007140-00033 |pmid=10923676|s2cid=202208 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pastor |first1=J |last2=Soria |first2=B |last3=Belmonte |first3=C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion. |journal=Journal of Neurophysiology |date=June 1996 |volume=75 |issue=6 |pages=2268–79 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 |pmid=8793740}}&lt;/ref&gt;

=== برقي تحريڪ ===
سامونڊي سلگ ''Tritonia diomedia'' جي پلورل [[گينگليون]] ۾ ”ايس-سيل“ سڏجندڙ حسي خانن جو هڪ گروهه هوندو آهي، جن کي برقي جهٽڪي سان متحرڪ ڪرڻ تي جانور ڀڄڻ لاءِ ترڻ شروع ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;/&gt; ساڳيءَ طرح، [[مينٽس جهينگو]] ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' برقي جهٽڪي کان بچڻ لاءِ پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;Maldonado 1982&quot;/&gt; اهي ٻئي ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري نوعيت جا نظر اچن ٿا. ٻين اڀياسن ۾، بهرحال، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪجهه نوعن ۾ برقي تحريڪن ڏانهن حالتن موجب تبديل ٿيندڙ ردعمل پڻ ڏٺا ويا آهن.

نرم جسم سبب [[هرمٽ ڪيڪڙا]] حفاظت لاءِ سِپن تي ڀاڙين ٿا. جڏهن انهن کي سِپ اندر هلڪو برقي جهٽڪو ڏنو وڃي ٿو ته اهي ڪڏهن سِپ ڇڏي نڪري وڃن ٿا. اهو ردعمل، بهرحال، سِپ جي پسنديدگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو؛ وڌيڪ پسند ڪيل سِپ ڇڏڻ لاءِ نسبتاً وڌيڪ وولٽيج وارو جهٽڪو گهربل هوندو آهي. هن نتيجي کي سادي ۽ مقرر اضطراري ردعمل کان وڌيڪ لچڪدار رويي جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;/&gt;

''اپليشيا'' ۾ سکيا ۽ [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل|گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري اضطراري عمل]] بابت تجربن ۾، جڏهن به گل جي سُڪڙجڻ مقرر ڪيل حد کان گهٽ ٿيو ته سائفن تي برقي جهٽڪو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;/&gt; تجربن دوران ''اپليشيا'' گل کي مقرر حد کان وڌيڪ سُڪڙيل رکڻ سکيو. اهڙو نتيجو سکيا ۽ رويي جي تبديليءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي.

''ڊروسوفيلا'' کي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. 1974ع کان معلوم آهي&lt;ref&gt;Quinn, W.G., Harris, W.A. and Benzer, S., (1974). ''Proceedings of the National Academy of Sciences, USA'' 71: 708-712&lt;/ref&gt; ته انهن ميون جي مکين کي ڪنهن مخصوص بوءِ ۽ برقي جهٽڪي کي ترتيبوار گڏ پيش ڪري تربيت ڏئي سگهجي ٿي. اهڙي تربيت کان پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اها اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tempel | first1 = B.L. | last2 = Bovini | first2 = N. | last3 = Dawson | first3 = D.R. | last4 = Quinn | first4 = W.G. | year = 1983 | title = Reward learning in normal and mutant Drosophila | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 5| pages = 1482–1486 | doi = 10.1073/pnas.80.5.1482 | pmid = 6572401 | pmc = 393622 | bibcode = 1983PNAS...80.1482T | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tully | first1 = T. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1985 | title = Classical conditioning and retention in normal and mutant Drosophila melanogaster | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 157 | issue = 2| pages = 263–277 | doi=10.1007/bf01350033| pmid = 3939242 | s2cid = 13552261 }}&lt;/ref&gt; ساڳيو سکيل ردعمل هن نوع جي سنڍن ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Aceves-Pina | first1 = E.O. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1979 | title = Learning in normal and mutant Drosophila melanogastor larvae | journal = Science | volume = 206 | issue = 4414| pages = 93–96 | doi=10.1126/science.206.4414.93| pmid = 17812455 | s2cid = 40143706 }}&lt;/ref&gt;

هڪ اڀياس ۾&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Yarali | first1 = A. | last2 = Niewalda | first2 = T. | last3 = Chen | first3 = Y.C. | last4 = Tanimoto | first4 = H. | last5 = Duerrnagel | first5 = S. | last6 = Gerber | first6 = B. | year = 2008 | title = 'Pain relief' learning in fruit flies | journal = Animal Behaviour | volume = 76 | issue = 4| pages = 1173–1185 | doi=10.1016/j.anbehav.2008.05.025| s2cid = 53157310 }}&lt;/ref&gt; ''ڊروسوفيلا'' ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل ٻن مختلف قسم جي سکيل اڳڪٿي ڏٺي وئي. جيڪڏهن تربيت دوران بوءِ برقي جهٽڪي کان اڳ ڏني وئي ته پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪرڻ لڳيون. جڏهن ترتيب ابتڙ ڪئي وئي، يعني بوءِ برقي جهٽڪي ختم ٿيڻ کان پوءِ ڏني وئي، ته مکيون پوءِ ان بوءِ ڏانهن وڌڻ لڳيون. تحقيق ڪندڙن پوئين اثر کي ”راحت واري سکيا“ قرار ڏنو. هتي ”راحت“ محققن جو رويي بابت استعمال ڪيل اصطلاح آهي ۽ ان مان لازمي طور انسانن جهڙي داخلي راحت يا سور جي تجربي جو نتيجو نٿو نڪري.

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون ڪيتريون نوعون اهڙي شرطي تحريڪ کان پاسو ڪرڻ يا پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ سکي سگهن ٿيون، جيڪا اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪئي وئي هجي. شيرون&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;/&gt; پاران بيان ڪيل مثالن ۾ سِپون، ڄؤر، ماڪڙ، ماکيءَ جون مکيون ۽ مختلف سامونڊي مولسڪ شامل آهن.

ڪرنگهي وارن جانورن ۾ جيڪڏهن حفاظتي يا حرڪتي رويي جي تجربن دوران اهڙا ردعمل ڏٺا وڃن ته انهن کي اڪثر سور يا اڻ وڻندڙ حسي تجربي سان لاڳاپيل سکيا جي شاهدي طور تشريح ڪيو ويندو آهي. [[قياس ذريعي دليل]] تحت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مشابهت رکندڙ ردعمل کي به مشابهت رکندڙ داخلي تجربي جي امڪان جي حق ۾ دليل طور استعمال ڪيو ويو آهي. بهرحال، رويي جي مشابهت اڪيلي سر شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت ناهي؛ ان جي تشريح لاءِ اعصابي، جسماني، سکيا ۽ ٻين تجرباتي شاهدين کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي.

== اوپيئڊ ريسيپٽر، مقامي بيهوشي ڪندڙ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن جا اثر ==

ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[اوپيئيٽ]] نوسيسيپشن کي تبديل ڪن ٿا، جڏهن ته [[اوپيئڊ ريسيپٽر]] جا مخالف، جهڙوڪ [[نالوڪسون]] ۽ سي ٽي او پي، انهن اثرن کي رد ڪري سگهن ٿا. ان بنياد تي، جيڪڏهن اوپيئيٽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ به ساڳئي طريقي سان ڪم ڪن، ته انهن کان حفاظتي ردعمل ۾ دير يا گهٽتائي اچڻ ۽ اوپيئڊ مخالفن کان اهو اثر گهٽجڻ جي توقع ڪري سگهجي ٿي. تحقيق ۾ مولسڪن ۽ جيتن ۾ اوپيئڊ سان ڳنڍجڻ واريون جايون يا اوپيئڊ ڏانهن عام حساسيت ملي آهي. ڪرنگهي وارن جانورن جي سور سان لاڳاپيل ردعملن ۾ شامل ڪيترائي [[نيوروپيپٽائيڊ]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مليا آهن؛ مثال طور، [[اينڊورفن]] چپٽن ڪيڙن، مولسڪن، اينيلڊن، ڪرسٽيشين ۽ جيتن ۾ مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fiorito | first1 = G | year = 1986 | title = Is there 'pain' in invertebrates? | journal = Behavioural Processes | volume = 12 | issue = 4| pages = 383–388 | doi=10.1016/0376-6357(86)90006-9| pmid = 24924695 | s2cid = 26181117 }}&lt;/ref&gt; سور گهٽائڻ کان سواءِ، ٻاهران ڏنل اوپيئيٽن جا ٻيا اثر به ڏٺا ويا آهن، خاص طور کاڌ خوراڪ جي رويي ۽ مدافعتي خلين جي سرگرميءَ تي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | year = 2001 | title = Role of opioid peptides in behavior of invertebrates | journal = Journal of Evolutionary Biochemistry and Physiology | volume = 37 | issue = 4| pages = 253–261 | doi = 10.1023/A:1012910525424 | s2cid = 23134631 }}&lt;/ref&gt; اهي ٻيا ڪم تمام سادن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۽ هڪ خلوي جاندارن ۾ اوپيئڊ ۽ اوپيئڊ ريسيپٽرن جي موجودگيءَ جي وضاحت به ڪري سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن جي موجودگي اڪيلي سر سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهي.

=== نيميٽوڊ ===

[[File:CrawlingCelegans.gif|thumb|left|عام قسم جي ''سي. ايليگنس'' جي حرڪت]]

[[نيميٽوڊ]] انتهائي گرمي پد کان پاسو ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Wittenburg | first1 = N. | last2 = Baumeister | first2 = R. | year = 1999 | title = Thermal avoidance in Caenorhabditis elegans: an approach to the study of nociception | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA | volume = 96 | issue = 18| pages = 10477–10482 | doi=10.1073/pnas.96.18.10477| pmid = 10468634 | pmc = 17914 | bibcode = 1999PNAS...9610477W | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; مورفين طفيلي ''[[اسڪارِس سوئم]]'' ۾ اهڙي حفاظتي ردعمل ظاهر ٿيڻ جو وقت وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Pryor | first1 = S.C. | last2 = Nieto | first2 = F. | last3 = Henry | first3 = S. | last4 = Sarfo | first4 = J. | year = 2007 | title = The effect of opiates and opiate antagonists on heat latency response in the parasitic nematode Ascaris suum | journal = Life Sciences | volume = 80 | issue = 18| pages = 1650–1655 | doi=10.1016/j.lfs.2007.01.011| pmid = 17363006 }}&lt;/ref&gt; ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' تي اوپيئيٽن جي اثرن بابت هڪ اڀياس ۾، علاج نه ڪيل گروهه مان 76 سيڪڙو ڪيڙن گرميءَ ڏانهن تيز اضطراري ڇڪجڻ وارو ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته مورفين، اينڊومورفين 1 ۽ اينڊومورفين 2 ڏنل ڪيڙن ۾ اهو تناسب ترتيبوار 47، 36 ۽ 39 سيڪڙو هو. نالوڪسون ۽ سي ٽي او پي جهڙن اوپيئڊ ريسيپٽر مخالفن سان اهي اثر رد ٿيا، جنهن جي بنياد تي محققن نتيجو ڪڍيو ته ''سي. ايليگنس'' ۾ نقصانڪار گرميءَ خلاف حفاظتي رويو اوپيئڊن ذريعي تبديل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nieto-Fernandez | first1 = F. | last2 = Andrieux | first2 = S. | last3 = Idrees | first3 = S. | last4 = Bagnall | first4 = C. | last5 = Pryor | first5 = S.C. | last6 = Sood | first6 = R. | year = 2009 | title = The effect of opioids and their antagonists on the nocifensive response of Caenorhabditis elegans to noxious thermal stimuli | journal = Invertebrate Neuroscience | volume = 9 | issue = 3–4| pages = 195–200 | doi = 10.1007/s10158-010-0099-5 | pmid = 20397037 | pmc = 2881580 }}&lt;/ref&gt;

=== مولسڪ ===

[[File:Grapevinesnail 01.jpg|thumb|''[[هيلڪس پوميٽيا]]''، زميني سِپ جي هڪ نوع]]

[[سلگ]] ۽ [[سِپ]] اوپيئڊ ريسيپٽر نظام رکن ٿا.&lt;ref&gt;Dalton, L.M. and Widdowson, P.S., (1989). The involvement of opioid peptides in stress-induced analgesia in the slug Arion ater. Peptides:, 10:9-13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Ossenkopp | first2 = K.-P. | year = 1991 | title = Opioid systems and magnetic field effects in the land snail, Cepaea nemoralis | journal = Biological Bulletin | volume = 180 | issue = 2| pages = 301–309 | doi=10.2307/1542401| pmid = 29304689 | jstor = 1542401 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8589 }}&lt;/ref&gt; مختلف زميني سِپن تي ڪيل تجربن ۾ مورفين ڏيڻ کان پوءِ گرم (40&amp;nbsp;°C) سطح تي رکڻ جي جواب ۾ پير مٿي کڻڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.&lt;ref name=&quot;Kavaliers 1983&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Hirst | first2 = M. | last3 = Teskey | first3 = G.C. | year = 1983 | title = A functional role for an opiate system in snail thermal behavior | journal = Science | volume = 220 | issue = 4592| pages = 99–101 | doi=10.1126/science.6298941| pmid = 6298941 | bibcode = 1983Sci...220...99K }}&lt;/ref&gt; نالوڪسون مورفين جي هن اثر کي ختم ڪري ڇڏيو، جيئن انسانن ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جانورن ۾ به ڏٺو وڃي ٿو. مورفين ڏانهن عادت پيدا ٿيڻ جا اثر پڻ ڏٺا ويا. چئن ڏينهن تائين مورفين ڏنل سِپن ۽ ضابطي واري گروهه جي سِپن ۾ گرميءَ ڏانهن حساسيت جي آزمائش دوران فرق نه رهيو، ۽ ساڳيو اثر حاصل ڪرڻ لاءِ مورفين جي وڌيڪ مقدار گهربل ٿي. اهي نتيجا اوپيئڊ نظام جي نوسيسيپٽيو ردعملن تي اثر جي حمايت ڪن ٿا، پر پاڻمرادو شعوري سور جي موجودگي ثابت نٿا ڪن.

=== ڪرسٽيشين ===

{{Main|ڪرسٽيشين ۾ سور}}
{{Multiple image
| direction = vertical
| align = left
| header = سور گهٽائيندڙ دوائن ۽ انهن سان لاڳاپيل مادن ڏانهن ردعمل ڏيکاريندڙ ٻه ڪرسٽيشين
| width = 200
| image1 = Squilla mantis.jpg
| caption1 = مينٽس جهينگو، ''[[اسڪويلا مينٽس]]''
| image2 = Penaeus monodon.jpg
| caption2 = گراس جهينگو، ''[[پينيس مونوڊون]]''
}}

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت شاهديءَ جو [[ڪرسٽيشين]] ۾ وڏي پيماني تي اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3–4| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt; [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙي]] ''[[نيوهيليس گرانولاٽا]]'' ۾،{{#tag:ref|هن نوع کي [[هم معنيٰ نالو (درجابندي)|هم معنيٰ نالي]] &quot;''Chasmagnathus granulatus''&quot; سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite WoRMS |author=Peter Davie |year=2012 |title=''Neohelice granulata'' (Dana, 1851) |id=444742 |access-date=September 30, 2012}}&lt;/ref&gt;|group=Note}} [[ڪاراپيس]] ۾ ننڍن سوراخن وسيلي ڏنل برقي جهٽڪن سان دفاعي خطري وارو ڏيک پيدا ٿيو. مورفين جي انجيڪشن مقدار جي لحاظ کان برقي جهٽڪي ڏانهن ڪيڪڙن جي ردعمل کي گهٽايو، ۽ مورفين جي انجيڪشن ۽ جهٽڪي جي وچ ۾ وقت وڌڻ سان اهو اثر گهٽبو ويو. نالوڪسون مورفين جي اثر کي روڪيو، جيڪو ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ڏٺل اثر سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lozada | first1 = M. | last2 = Romano | first2 = A. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1988 | title = Effect of morphine and naloxone on a defensive response of the crab ''Chasmagnathus granulatus'' | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 30 | issue = 3| pages = 635–640 | doi=10.1016/0091-3057(88)90076-7| pmid = 3211972 | s2cid = 45083722 }}&lt;/ref&gt;

مورفين مينٽس جهينگي ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' ۾ برقي جهٽڪي کان پوءِ پڇ جي جهٽڪي سان ڀڄڻ واري ردعمل کي به گهٽايو، جڏهن ته نالوڪسون اهو اثر رد ڪيو. ان مان ظاهر ٿيو ته اهڙا اثر ڊيڪاپوڊن کان سواءِ ٻين ڪرسٽيشين گروهن ۾ به ملي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Maldonado 1982&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Maldonado | first1 = H. | last2 = Miralto | first2 = A. | year = 1982 | title = Effects of morphine and naloxone on a defensive response of the mantis shrimp (Squilla mantis) | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 147 | issue = 4| pages = 455–459 | doi=10.1007/bf00612010| s2cid = 3013237 }}&lt;/ref&gt;

گراس جهينگن ''[[پينيس مونوڊون]]'' جي [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] لڳائڻ سان علاج ڪيل حصن کي مهٽڻ ۽ صاف ڪرڻ ۾ واڌ ٿي. جيڪڏهن ان کان اڳ مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا [[بينزوڪين]] ڏني وئي ته اهڙي واڌ نه ڏٺي وئي؛ تنهن هوندي به، بينزوڪين چمٽيءَ سان مشيني تحريڪ جي جواب ۾ مهٽڻ کي مڪمل طور ختم نه ڪيو. بينزوڪين جهينگن جي عام حرڪت تي اثر نه وڌو، تنهنڪري مهٽڻ ۽ صفائيءَ ۾ گهٽتائيءَ کي رڳو جانور جي غيرفعال ٿيڻ سان منسوب نه ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Barr 2008&quot;/&gt; هڪ ٻي مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا، [[زائلوڪين]]، مادي سفيد ٽنگن وارن جهينگن ''[[ليٽوپينيس ونامي]]'' ۾ [[اک جي ڏنڊي کي ڪٽڻ]] کان پوءِ کاڌ خوراڪ ۽ ترڻ جي ماپن موجب دٻاءَ سان لاڳاپيل اثر گهٽايا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Taylor | first1 = J. | last2 = Vinatea | first2 = L. | last3 = Ozorio | first3 = R. | last4 = Schuwelter | first4 = R. | last5 = Andreatta | first5 = E.R. | year = 2004 | title = Minimizing the effects of stress during eyestalk ablation of Litopenaeus vannamei females with topical anaesthetic and a coagulating agent | journal = Aquaculture | volume = 233 | issue = 1–4| pages = 173–179 | doi=10.1016/j.aquaculture.2003.09.034}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيشين بابت اهڙن نتيجن کي هر اڀياس ۾ ورجائي نه سگهيو ويو آهي. هڪ اڀياس ۾&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Puri | first1 = S. | last2 = Faulkes | first2 = Z. | year = 2010 | title = Do Decapod Crustaceans Have Nociceptors for Extreme pH? | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 4| article-number = e10244 | doi = 10.1371/journal.pone.0010244 | pmid = 20422026 | pmc = 2857684 | bibcode = 2010PLoSO...510244P | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ٽن ڊيڪاپوڊ ڪرسٽيشين نوعن، [[پروڪيمبارس ڪلارڪي|لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش]]، [[ليٽوپينيس سيٽيفيرس|سفيد جهينگي]] ۽ [[پيليمونيٽس|گراس جهينگي]]، جي اينٽينائن تي [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]]، [[هائيڊروڪلورڪ تيزاب]] يا بينزوڪين لڳائي نوسيسيپٽيو رويي جي جاچ ڪئي وئي. ضابطي واري گروهه جي ڀيٽ ۾ انهن ٽنهي نوعن ۾ رويي جي ڪا واضح تبديلي نه ملي. جانورن علاج ڪيل اينٽينا کي صاف نه ڪيو ۽ علاج ڪيل ۽ ضابطي وارن جانورن جي حرڪت ۾ به فرق نه هو. لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش جي اينٽينا واري اعصاب جي خلين کان ٻاهر ڪيل رڪارڊنگ ۾ لڳاتار پاڻمرادو سرگرمي ملي، پر اهڙا نيورون نه مليا جيڪي سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ يا هائيڊروڪلورڪ تيزاب سان قابل اعتماد نموني متحرڪ ٿين. محققن نتيجو ڪڍيو ته اينٽينائن ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن ردعمل ڏيندڙ مخصوص نوسيسيپٽرن جي موجودگيءَ لاءِ رويي يا جسماني شاهدي نه ملي. مختلف اڀياسن جي نتيجن ۾ فرق نوعن جي وچ ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن مختلف يا غيرمسلسل ردعملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

اهو دليل پڻ ڏنو ويو آهي ته مورفين جي سور گهٽائيندڙ اثر کي، گهٽ ۾ گهٽ ڪرسٽيشين ۾، سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو اڪيلو معيار نه سمجهڻ گهرجي. هڪ اڀياس ۾ ڪناري وارن ڪيڪڙن ''[[ڪارسينس ميناس]]'' کي سندن پسنديده اونداهي پناهه ۾ برقي جهٽڪا ڏنا ويا، جڏهن ته گهٽ پسنديده روشن حصي ۾ رهڻ تي جهٽڪو نه ڏنو ويو. جيڪڏهن مورفين رڳو مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر پيدا ڪري ها ته ڪيڪڙن جي پسنديده اونداهي حصي ڏانهن وڃڻ ۾ واڌ جي توقع ڪري سگهجي پئي. ان جي ابتڙ، مورفين اهڙي حرڪت کي گهٽايو، ايتري قدر جو جهٽڪو نه ڏيڻ وقت به اهو اثر ڏٺو ويو. محققن ان کي مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر بدران ردعمل ۾ عام گهٽتائيءَ سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو، جيڪو ڪجهه اڳين تجربن جي نتيجن جي متبادل وضاحت ٿي سگهي ٿو. بهرحال، انهن اهو به تجويز ڪيو ته [[اينڪيفيلن]] يا [[اسٽيرائڊ]] جهڙا ٻيا نظام ڪرسٽيشين ۾ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل جي ضابطي ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ۽ رڳو مخصوص جسماني يا بناوتي خصوصيتن بدران رويي جي مجموعي شاهديءَ کي به ڏسڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Elwood | first2 = R.W. | year = 2011 | title = No evidence of morphine analgesia to noxious shock in the shore crab, ''Carcinus maenas'' | journal = Behavioural Processes | volume = 86 | issue = 3| pages = 340–344 | doi=10.1016/j.beproc.2011.02.002| pmid = 21324350 | s2cid = 42520345 }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ===
[[File:European_honey_bee_extracts_nectar.jpg|thumb|تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته [[ماکيءَ جي مک]] خطري يا نقصانڪار حالتن کان پاسو ڪرڻ واري رويي کي امڪاني فائدي موجب تبديل ڪري سگهي ٿي؛ ان کي نقصان کان بچڻ واري عمل جي لچڪداريءَ جي شاهدي طور پيش ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chittka |first=Lars |date=2023-07-01 |title=Do Insects Feel Joy and Pain? |url=https://www.scientificamerican.com/article/do-insects-feel-joy-and-pain/ |access-date=2024-06-08 |website=Scientific American |language=en}}&lt;/ref&gt;]]

مورفين [[جهينگور]] جي گرم سطح تي رهڻ جو وقت وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | last2 = Schurmann | first2 = F. | last3 = Sakharov | first3 = D.A. | year = 1999 | title = Effects of serotonergic and opioidergic drugs on escape behaviors and social status of male crickets | journal = Naturwissenschaften | volume = 86 | issue = 9| pages = 435–437 | doi=10.1007/s001140050647| pmid = 10501691 | bibcode = 1999NW.....86..435D | s2cid = 9466150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Zabala | first1 = N. | last2 = Gomez | first2 = M. | year = 1991 | title = Morphine analgesia, tolerance and addiction in the cricket, Pteronemobius | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 40 | issue = 4| pages = 887–891 | doi = 10.1016/0091-3057(91)90102-8 | pmid = 1816576 | s2cid = 24429475 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ميون جي مکين ۾ زخم کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ نوسيسيپٽيو حساسيت ۾ واڌ ملي، جنهن کي ثانوي ذريعن ۾ [[دائمي سور]] سان تشبيهه ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Daley|first=Jason|title=Study Finds Insects Can Experience Chronic Pain|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/insects-can-experience-chronic-pain-study-finds-180972656/|access-date=2021-02-20|website=Smithsonian Magazine|language=en}}&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن کي زخمي حصن جي صفائي يا سنڀال جهڙو رويو ڪندي پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Quaglia |first=Sofia |date=26 January 2024 |title=Injured bees tend their own wounds, which suggests they feel pain |url=https://www.newscientist.com/article/2414446-injured-bees-tend-their-own-wounds-which-suggests-they-feel-pain/ |access-date=2024-06-29 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reynolds |first=Matt |date=March 16, 2023 |title=Insect Farming Is Booming. But Is It Cruel? |url=https://www.wired.com/story/insect-farming-sentience/ |access-date=2024-06-29 |work=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي هڪ جائزي ۾ محققن اعصابي ۽ رويي جي مختلف معيارن جي بنياد تي بالغ جيتن جي ٻن آرڊرن—[[بليٽوڊيا]]، جنهن ۾ ڪاڪروچ ۽ اڏوهي شامل آهن، ۽ [[ڊپٽيرا]]، جنهن ۾ مکيون ۽ مڇر شامل آهن—لاءِ سور جي امڪاني تجربي جي حق ۾ ”مضبوط شاهدي“ هجڻ جو نتيجو پيش ڪيو. ساڳئي جائزي ۾ بالغ جيتن جي ٽن ٻين آرڊرن، [[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پتنگا ۽ پوپٽ) ۽ [[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙ، جهينگور، ويٽا ۽ مڪڙ) لاءِ ”نمايان شاهدي“ هجڻ جي تشريح ڪئي وئي، جڏهن ته ڪجهه نابالغ جيتن بابت پڻ لاڳاپيل شاهدي بيان ڪئي وئي. ليکڪن خاص طور نابالغ جيتن بابت علمي خالن جي نشاندهي ڪئي ۽ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت تي زور ڏنو. انهن نتيجن جي بنياد تي ليکڪن [[جيتن جي فارمنگ]] ۽ [[جيتن تي ضابطو]] جهڙين انساني سرگرمين سان لاڳاپيل جانورن جي ڀلائي بابت ممڪن اثرن تي پڻ بحث ڪيو.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Gibbons |first1=Matilda |title=Chapter Three - Can insects feel pain? A review of the neural and behavioural evidence |date=2022-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0065280622000170 |work=Advances in Insect Physiology |volume=63 |pages=155–229 |editor-last=Jurenka |editor-first=Russell |publisher=Academic Press |language=en |access-date=2022-11-29 |last2=Crump |first2=Andrew |last3=Barrett |first3=Meghan |last4=Sarlak |first4=Sajedeh |last5=Birch |first5=Jonathan |last6=Chittka |first6=Lars|doi=10.1016/bs.aiip.2022.10.001 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== تحريڪ کان پاسو ڪرڻ ۽ ٻين ترغيبي ضرورتن وچ ۾ مٽاسٽا ==

هي معيار ان ڳالهه جو جائزو وٺڻ لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو ته ڪو جانور رڳو [[نوسيسيپشن]] ڏيکاري ٿو يا ممڪن طور سور جو تجربو به ڪري سگهي ٿو. نوسيسيپٽيو ردعمل لاءِ لازمي طور شعور يا اعليٰ درجي جي عصبي پروسيسنگ گهربل نه هوندي آهي، تنهنڪري اهڙا ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري ٿي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، سور جي تجربي بابت هڪ مفروضو اهو آهي ته ان ۾ اعليٰ عصبي مرڪز ۽ جانور لاءِ اهم ٻين عنصرن، يعني مقابلي وارين ترغيبن، جي وچ ۾ معلومات جو گڏيل جائزو شامل ٿي سگهي ٿو. ان بنياد تي، جيڪڏهن ڪو جانور نقصانڪار تحريڪ ۽ ڪنهن ٻي ضرورت جي وچ ۾ پنهنجو رويو حالتن موجب تبديل ڪري، ته اهڙي لچڪ کي رڳو سادي نوسيسيپٽيو اضطرار کان وڌيڪ پيچيده عمل سان مطابقت رکندڙ شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي.

[[File:Hermit crab fighting for a new shell.jpg|thumb|هڪ خول لاءِ وڙهندڙ هرميٽ ڪيڪڙا]]

بيلفاسٽ جي ڪوئنز يونيورسٽي سان لاڳاپيل رابرٽ ايلووڊ ۽ ميريام ايپل دليل ڏنو آهي ته سور جي امڪاني تجربي بابت شاهدي تڏهن ملي سگهي ٿي، جڏهن نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل رڳو اضطراري نه هجي پر ٻين ترغيبي ضرورتن سان مٽاسٽا ڏيکاري، اڳوڻو تجربو ياد رکيو وڃي ۽ مستقبل ۾ ساڳي صورتحال کان پاسو ڪيو وڃي. هنن [[هرميٽ ڪيڪڙو|هرميٽ ڪيڪڙن]] جي خولن اندر هلڪا برقي جهٽڪا ڏئي ان مفروضي جي جاچ ڪئي. رڳو جهٽڪا ڏنل ڪيڪڙن پنهنجا خول ڇڏيا، جنهن مان تحريڪ جي اڻ وڻندڙ هجڻ جو اشارو مليو؛ پر پسنديده نوع جي خول ۾ موجود ڪيڪڙن مان نسبتاً گهٽ خول ڇڏيو، جنهن کي محققن ترغيبي مٽاسٽا سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;/&gt; استعمال ڪيل جهٽڪي جي سطح تي گهڻن ڪيڪڙن خول نه ڇڏيو، پر جڏهن انهن کي پوءِ نئون خول ڏنو ويو ته جهٽڪو محسوس ڪندڙ ڪيڪڙا نئين خول ڏانهن وڌڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جا وڌيڪ امڪان ڏيکاريندا هئا. اهي نئين خول ڏانهن وڌيڪ تيزيءَ سان وڌيا، ان جي جاچ تي گهٽ وقت لڳايائون ۽ اندر وڃڻ کان اڳ سوراخ ۾ [[چيليپيڊ]] سان گهٽ ڀيرا جاچ ڪيائون. محققن انهن نتيجن کي ان ڳالهه سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو ته برقي جهٽڪي جي اڳوڻي تجربي نئون خول حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل ايندڙ رويي ۽ ترغيب کي تبديل ڪيو.

== سکيل پاسو ڪرڻ ==
نقصانڪار تحريڪ کان پاسو ڪرڻ سکڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته جانور اڳوڻي تحريڪ سان لاڳاپيل معلومات محفوظ ڪري سگهي ٿو ۽ مستقبل ۾ ممڪن نقصان کان بچڻ يا ان کي گهٽائڻ لاءِ پنهنجو رويو تبديل ڪري سگهي ٿو. اهڙي سکيا کي مقرر نوسيسيپٽيو اضطرار کان وڌيڪ پيچيده عمل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي.

=== عادت پوڻ ۽ حساسيت وڌڻ ===

[[عادت پوڻ]] ۽ [[حساسيت وڌڻ]] سکيا جون ٻه ساديون پر وڏي پيماني تي ملندڙ صورتون آهن. عادت پوڻ [[غير وابستگي واري سکيا]] جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ ڪنهن تحريڪ سان بار بار واسطو پوڻ کان پوءِ ان ڏانهن ردعمل گهٽجي ويندو آهي. حساسيت وڌڻ سکيا جي اها صورت آهي، جنهن ۾ تحريڪ جي بار بار پيش ٿيڻ کان پوءِ ردعمل آهستي آهستي وڌيڪ شديد ٿي سگهي ٿو.

جڏهن ''[[اپليزيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي چمڙي تي ڇهاءَ واري تحريڪ لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته جانور [[سائفن]] ۽ [[گل]] کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو. هي دفاعي ڇڪجڻ، جنهن کي [[اپليزيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطرار]] چيو وڃي ٿو، سکيا واري رويي بابت گهڻي تحقيق جو موضوع رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Pinsker 1973&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Castellucchi | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi = 10.1126/science.167.3926.1745 | pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Glanzman | first1 = D.L. | year = 2009 | title = Habituation in Aplysia: The Cheshire Cat of neurobiology | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 92 | issue = 2| pages = 147–154 | doi=10.1016/j.nlm.2009.03.005| pmid = 19332142 | s2cid = 18343391 }}&lt;/ref&gt; عام طور انهن اڀياسن ۾ رڳو هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ استعمال ڪئي وئي آهي، تنهنڪري اهي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سکيا کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سڌي اهميت رکن ٿا. تنهن هوندي به، ڪجهه اڀياسن&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Hawkins | first1 = R.D. | last2 = Clark | first2 = G.A. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 2006 | title =  Operant Conditioning of Gill Withdrawal in Aplysia| journal = Journal of Neuroscience | volume = 26 | issue = 9| pages = 2443–2448 | doi = 10.1523/jneurosci.3294-05.2006 | pmid = 16510722 | pmc = 6793659 }}&lt;/ref&gt; ۾ هن ردعمل جي جاچ لاءِ برقي جهٽڪا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن (ڏسو &quot;[[#برقي تحريڪ|برقي تحريڪ]]&quot; ۽ &quot;[[#عملي شرطي سکيا|عملي شرطي سکيا]]&quot;).

{{Quote box|width=30em|align=left|quote=''اپليزيا'' تي ڪم ڪندڙ ڪجهه محققن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۽ ٿڻائتن جي ردعملن ۾ مشابهتن بابت لکيو آهي: {{quote|''اپليزيا'' جي نوسيسيپٽرن ۾ ڊگهي عرصي تائين رهندڙ نوسيسيپٽيو حساسيت ٿڻائتن جي نوسيسيپٽرن ۾ دائمي سور سان لاڳاپيل تبديلين سان ڪيترين ئي فعلي مشابهتن جي حامل آهي. ان کان سواءِ، ''اپليزيا'' ۽ ٿڻائتن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ خلوي سگنلن جا ساڳيا رستا تحرڪ پذيري ۽ سينيپسي منتقليءَ ۾ ڊگهي عرصي واري واڌ شروع ڪن ٿا، ۽ اهي انتهائي محفوظ ارتقائي رستا مختلف نوعن جي عصبي سرڪٽن ۾ يادگيريءَ جا نشان پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Moroz | first2 = L.L. | year = 2009 | title = Molluscan memory of injury: evolutionary insights into chronic pain and neurological disorders | journal = Brain, Behavior and Evolution | volume = 74 | issue = 3| pages = 206–218 | doi=10.1159/000258667| pmid = 20029184 | pmc = 2855280 }}&lt;/ref&gt;}} – والٽرز، اي. ٽي. ۽ موروز، ايل. ايل. (2009ع)}}

=== جاءِ کان پاسو ڪرڻ ===
ڪيڪڙي ''نيوهيليس گرانولاٽا'' ۾ پاسو ڪرڻ واري سکيا جي جاچ لاءِ جانورن کي ٻن خانن واري اوزار جي اونداهي خاني ۾ رکي کين روشن خاني ڏانهن وڃڻ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Denti | first1 = A. | last2 = Dimant | first2 = B. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1988 | title = Passive avoidance learning in the crab ''Chasmagnathus granulatus'' | journal = Physiology &amp; Behavior | volume = 43 | issue = 3| pages = 317–320 | doi=10.1016/0031-9384(88)90194-1| pmid = 2845454 | s2cid = 43516638 }}&lt;/ref&gt; تجرباتي ڪيڪڙن کي روشن خاني ۾ جهٽڪو ڏنو ويو، جڏهن ته ضابطي واري گروهه کي جهٽڪو نه ڏنو ويو. هڪ منٽ کان پوءِ ٻنهي گروهن کي ٻيهر اونداهي خاني ڏانهن موٽڻ جي آزادي ڏني وئي. سکيل نتيجو تحريڪ کان وڌيڪ تيزيءَ سان ڀڄڻ نه، پر روشن خاني ۾ ٻيهر داخل ٿيڻ کان پاسو ڪرڻ هو. روشني ۽ جهٽڪي وچ ۾ وابستگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ آزمائش ئي ڪافي هئي، ۽ اها وابستگي ٽن ڪلاڪن تائين معلوم ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fernandez-Duque | first1 = E. | last2 = Valeggia | first2 = C. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1992 | title = Multitrial inhibitory avoidance learning in the crab ''Chasmagnathus'' | journal =   Behavioral and Neural Biology| volume = 57 | issue = 3| pages = 189–197 | doi = 10.1016/0163-1047(92)90136-r | pmid = 1616454 }}&lt;/ref&gt;

ڪري فش ''پروڪيمبارس ڪلارڪائي'' تي اڀياسن مان ظاهر ٿيو ته اهي روشني روشن ٿيڻ کي ڏهن سيڪنڊن کان پوءِ ايندڙ جهٽڪي سان وابسته ڪرڻ سکي سگهيا. انهن اهڙي محفوظ حصي ڏانهن هلڻ سکيو، جتي جهٽڪو نه ڏنو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kawai | first1 = N. | last2 = Kono | first2 = R. | last3 = Sugimoto | first3 = S. | year = 2004 | title = Avoidance learning in the crayfish (Procambarus clarkia) depends on the predatory imminence of the unconditioned stimulus: a behavior systems approach to leaning in invertebrates | journal = Behavioural Brain Research | volume = 150 | issue = 1–2| pages = 229–237 | doi = 10.1016/s0166-4328(03)00261-4 | pmid = 15033297 | s2cid = 20724666 }}&lt;/ref&gt; پر اهو تڏهن ٿيو جڏهن ڪري فش جو منهن محفوظ حصي ڏانهن هو. جيڪڏهن جانور محفوظ حصي کان ابتڙ رخ ۾ هو ته اهو هلڻ بدران جهٽڪي تي پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاريندو هو. روشني ۽ جهٽڪي کي بار بار گڏ پيش ڪرڻ باوجود جانورن صرف روشني ڏسي پڇ جي جهٽڪي سان اڳواٽ بچڻ نه سکيو. جڏهن محفوظ حصي کان ابتڙ رخ ۾ جهٽڪا محسوس ڪندڙ جانورن کي پوءِ محفوظ حصي ڏانهن منهن ڪري آزمايو ويو ته انهن روشني شروع ٿيندي ئي تيزيءَ سان بچاءَ وارو ردعمل ڏيکاريو. محققن هن نتيجي کي ٿڻائتن ۾ بيان ڪيل [[پوشيده سکيا]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو. اهڙا نتيجا [[ڊيڪاپوڊا]] ۾ سکيا ۽ رويي جي لچڪ ڏيکارين ٿا، جن کي ڪجهه محقق سور جي امڪاني تجربي جي معيارن سان مطابقت رکندڙ سمجهن ٿا؛ پر اهي اڪيلا شعوري سور کي ثابت نٿا ڪن.

=== شرطي دٻاءُ ===
[[Image:Drone 24a.jpg|thumb|right|نر ماکيءَ جي مک]]

ماکيءَ جون مکيون نون بوئن بابت سکڻ دوران پنهنجي [[سُونڊ]] ٻاهر ڪڍنديون آهن. هن ردعمل بابت هڪ اڀياس ۾ مکين ٻن بوئن وچ ۾ فرق ڪرڻ سکيو، پر پوءِ جڏهن انهن مان هڪ بوءَ کي برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪيو ويو ته انهن ان بوءَ ڏانهن سُونڊ ٻاهر ڪڍڻ واري ردعمل کي روڪڻ سکيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Smith | first1 = B.H. | last2 = Abramson | first2 = C.I. | last3 = Tobin | first3 = T.R. | year = 1991 | title = Conditional withholding of proboscis extension in honeybees (Apis mellifera) during discriminative punishment | journal = Journal of Comparative Psychology | volume = 105 | issue = 4| pages = 345–356 | doi=10.1037/0735-7036.105.4.345| pmid = 1778067 }}&lt;/ref&gt; اهو نتيجو ظاهر ڪري ٿو ته برقي جهٽڪو مکين لاءِ اڻ وڻندڙ تحريڪ طور ڪم ڪيو ۽ انهن جو ردعمل حالتن موجب تبديل ٿي سگهيو. اهڙي لچڪ سادي اضطراري نوسيسيپشن کان وڌيڪ پيچيده سکيا سان مطابقت رکي ٿي، جيتوڻيڪ ان مان سور جو شعوري تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.

=== عملي شرطي سکيا ===
[[عملي شرطي سکيا]] بابت ڪرنگهي وارن جانورن تي ڪيترن ئي سالن کان اڀياس ٿيندا رهيا آهن. اهڙن اڀياسن ۾ جانور مثبت [[تقويت]] حاصل ڪرڻ يا سزا کان بچڻ لاءِ ماحول جي ڪنهن حصي کي هلائي يا پنهنجي عمل کي تبديل ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح جانور پنهنجي عملن جي نتيجن مان سکي ٿو. عملي ردعمل ۾ جانور پنهنجي ردعمل جي شرح يا شدت کي تبديل ڪري سگهي ٿو، تنهنڪري اهي سادن اضطرارن ۽ پيچيده [[مقرر عملي نمونن]] کان مختلف سمجهيا وڃن ٿا. ڪيترن اڀياسن ۾ ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ عملي سکيا وسيلي [[مثبت تقويت]] حاصل ڪرڻ جي صلاحيت ۾ مشابهتون بيان ڪيون ويون آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Brembs | first1 = B | year = 2003 | title = Operant conditioning in invertebrates | url = https://epub.uni-regensburg.de/28572/1/brembs.pdf| journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 13 | issue = 6| pages = 710–717 | doi=10.1016/j.conb.2003.10.002| pmid = 14662373 | s2cid = 2385291 }}&lt;/ref&gt; ۽ اهڙين تحريڪن کان پاسو ڪرڻ جي سکيا پڻ ڏٺي وئي آهي، جن کي ڪرنگهي وارن جانورن جي تحقيق ۾ اڻ وڻندڙ يا نقصانڪار تحريڪون قرار ڏنو ويندو آهي.

[[File:Snail climbing grass SMC 07.jpg|thumb|upright|گاهه جي پن تي چڙهندڙ سِپ جو هيٺيون پاسو، جنهن ۾ عضلاتي پير نظر اچي ٿو]]

==== سِپ ====
اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سِپ پنهنجي دماغ جي مخصوص حصن کي برقي طور پاڻ متحرڪ ڪرڻ لاءِ هڪ هلائيندڙ اوزار استعمال ڪري سگهن ٿا. بالابان ۽ مڪسي مووا&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Balaban | first1 = P.M. | last2 = Maksimova | first2 = O.A. | year = 1993 | title = Positive and negative brain zones in the snail | journal = European Journal of Neuroscience | volume = 5 | issue = 6| pages = 768–774 | doi = 10.1111/j.1460-9568.1993.tb00541.x | pmid = 8261146 | s2cid = 19247302 }}&lt;/ref&gt; ''هيلڪس'' جنس جي سِپن جي دماغ جي ٻن حصن ۾ جراحي طريقي سان سنها تار وارا اليڪٽروڊ لڳايا. دماغ جي برقي تحريڪ حاصل ڪرڻ لاءِ سِپ کي هڪ سلاخ جي ڇيڙي کي هٽائڻو پوندو هو. جڏهن سلاخ دٻائڻ سان ميسوسيريبريم، جيڪو جنسي سرگرميءَ سان لاڳاپيل آهي، کي برقي تحريڪ ملندي هئي ته سِپن ان اوزار کي هلائڻ جي شرح پنهنجي بنيادي خودڪار شرح جي ڀيٽ ۾ وڌائي. ان جي ابتڙ، جڏهن تحريڪ پيريئٽل گينگليون کي ڏني وئي ته سِپن سلاخ کي ڇهڻ جي شرح گهٽائي. انهن نتيجن کي ترتيبوار مثبت تقويت ۽ سزا سان لاڳاپيل عملي سکيا جي نمونن طور بيان ڪيو ويو.

==== ''اپليزيا'' ====
امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ ڏانهن گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري ردعمل جي جاچ لاءِ ''[[اپليزيا]]'' کي جوڙن ۾ آزمايو ويو. شروعاتي تربيت دوران تجرباتي جانور کي هر ڀيري سائفن تي جهٽڪو ڏنو ويندو هو، جڏهن ان جو گل مقرر حد کان هيٺ ڍرو ٿيندو هو؛ جڏهن ته ان سان ڳنڍيل ضابطي واري جانور کي تجرباتي جانور سان گڏ جهٽڪو ملندو هو، ڀلي ان جي پنهنجي گل جي حالت ڪهڙي به هجي. هر آزمائشي دور ۾ تجرباتي جانورن پنهنجا گل مقرر حد کان مٿي سُڪڙيل حالت ۾ ضابطي وارن جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وقت رکيا، جنهن کي عملي شرطي سکيا جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;/&gt;

[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'']]

==== ''ڊروسوفيلا'' ====
''ڊروسوفيلا'' ۾ عملي شرطي سکيا جي مطالعي لاءِ مک جي ڪنٽرول هيٺ هڪ گرميءَ وارو خانو تيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wustmann | first1 = G. | last2 = Rein | first2 = K. | last3 = Wolf | first3 = R. | last4 = Heisenberg | first4 = M. | year = 1996 | title = A new paradigm for operant conditioning of Drosophila melanogaster | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 179 | issue = 3| pages = 429–436 | doi=10.1007/bf00194996| pmid = 8785009 | s2cid = 19736251 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wustmann | first1 = G. | last2 = Heisenberg | first2 = M. | year = 1997 | title = Behavioral manipulation of retrieval in a spatial memory task for Drosophila melanogaster | journal = Learning and Memory | volume = 4 | issue = 4| pages = 328–336 | doi=10.1101/lm.4.4.328| pmid = 10706370 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Putz | first1 = G. | last2 = Heisenberg | first2 = M. | year = 2002 | title = Memories in Drosophila heat-box learning | journal = Learning and Memory | volume = 9 | issue = 5| pages = 349–359 | doi=10.1101/lm.50402| pmid = 12359842 | pmc = 187128 }}&lt;/ref&gt; جڏهن به مک ننڍڙي اونداهي خاني جي مقرر ڪيل اڌ ۾ داخل ٿيندي هئي ته سڄي جاءِ گرم ڪئي ويندي هئي. جانور جيئن ئي ان حصي مان نڪرندو هو، خاني جو گرمي پد ٻيهر معمول تي اچي ويندو هو. ڪجهه منٽن کان پوءِ مکيون پنهنجون حرڪتون گهڻو ڪري خاني جي ٻئي اڌ تائين محدود ڪرڻ لڳنديون هيون، ۽ گرمي بند ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه وقت تائين اهڙو سکيل پاسو ڪرڻ وارو رويو برقرار رهي سگهندو هو.

''ڊروسوفيلا'' ۾ عملي شرطي سکيا جي جاچ لاءِ اڏام جو هڪ تجربي وارو نمونو پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Heisenberg | first1 = M. | last2 = Wolf | first2 = R. | last3 = Brembs | first3 = B. | year = 2001 | title = Flexibility in a single behavioral variable of Drosophila | journal = Learning and Memory | volume = 8 | issue = 1| pages = 1–10 | doi=10.1101/lm.8.1.1| pmid = 11160758 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; مکين کي اهڙي اوزار سان ٻڌيو ويندو آهي، جيڪو سندن اڏام جي ڪوششن دوران رخ ڦيرائڻ واري قوت ماپي ٿو ۽ چوڌاري ڏيک جي حرڪت کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اوزار انهن ڪوششن جي بنياد تي مک جي رخ کي طئي ڪري ٿو. جڏهن اوزار کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو جو ڏيک جي مخصوص حصن ڏانهن ”اڏامڻ“ تي مک تي گرميءَ جي شعاع پوي، ته مکين چوڌاري ڏيک جي نسبت سان ڪجهه اڏام وارا رخ اختيار ڪرڻ ۽ ڪجهه کان پاسو ڪرڻ سکيو. اهي انهن رخن کان پاسو ڪرڻ لڳيون، جن سان گرميءَ جي تحريڪ لاڳاپيل هئي.

اهي تجربا ظاهر ڪن ٿا ته ''ڊروسوفيلا'' عملي سکيا وسيلي نقصانڪار يا اڻ وڻندڙ تحريڪن کان پاسو ڪرڻ سکي سگهي ٿي. انهن ردعملن جي لچڪ ۽ سکيا واري نوعيت انهن کي سادن اضطراري ردعملن کان الڳ ڪري ٿي. ڪجهه محقق اهڙي رويي کي سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ شاهديءَ جو حصو سمجهن ٿا، جڏهن ته اهڙا تجربا اڪيلا شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿا ڏين.

== ادراڪي صلاحيتون ==
[[Image:Leafcutter ants transporting leaves.jpg|thumb|''[[اٽا ڪولمبيڪا]]'' جون پورهيت ماڪوڙيون پن کڻي ويندي]]

اهو دليل ڏئي سگهجي ٿو ته سور محسوس ڪرڻ لاءِ تمام اعليٰ [[ادراڪ|ادراڪي صلاحيت]] لازمي نه آهي؛ ٻي صورت ۾ گهٽ ادراڪي صلاحيت رکندڙ انسانن بابت به سور محسوس ڪرڻ جو امڪان گهٽ هجڻ جو نتيجو ڪڍڻو پوندو. تنهن هوندي به، سور جون گهڻيون وصفون ڪنهن نه ڪنهن سطح جي ادراڪي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿيون. مٿي بيان ڪيل سکيل ۽ عملي شرطي روين مان ڪيترائي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پيچيده ادراڪي صلاحيتن جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. ٻين مثالن ۾ شامل آهن:
* [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] جي [[واگِل ناچ]] دوران معلومات جي سماجي منتقلي.
* ڪوريئڙن ۾ [[آئيڊيوٿيٽڪ]] رخ شناسي، يعني اهي پنهنجي اڳوڻين حرڪتن بابت معلومات ياد رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Seyfarth | first1 = E.A. | last2 = Hergenroder | first2 = R. | last3 = Ebbes | first3 = H. | last4 = Barth | first4 = F.G. | year = 1982 | title = Idiothetic orientation of a wandering spider: compensation of detours and estimates of goal distance | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 11 | issue = 2| pages = 139–148 | doi=10.1007/bf00300103| s2cid = 20676966 }}&lt;/ref&gt;
* ڪوريئڙن ۾ گهمائي وارو رويو، جنهن ۾ اهي مقصد تائين سڌي رستي بدران اڻ سڌو رستو اختيار ڪن ٿا. اهڙي رويي کي لچڪ، رستي جي رٿابندي ۽ ممڪن طور بصيرتي سکيا سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot; /&gt;
* ماکيءَ جي مک ''[[ايپس ميليفيرا]]'' ۾ [[تصور|تصورن]] جي سڃاڻپ ۽ درجابندي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Avargues-Weber | first1 = A. | last2 = Dyer | first2 = A.G. | last3 = Giurfa | first3 = M. | year = 2011 | title = Conceptualization of above and below relationships by an insect | journal = Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences | volume = 278 | issue = 1707| pages = 898–905 | doi = 10.1098/rspb.2010.1891 | pmid = 21068040 | pmc = 3049051 }}&lt;/ref&gt;
* پن ڪٽيندڙ ماڪوڙين ''[[اٽا ڪولمبيڪا]]'' ۾ [[مسئلو حل ڪرڻ]] جي صلاحيت.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dussutour | first1 = A. |author-link1=آڊري ڊوسوٽور | last2 = Deneubourg | first2 = J.L. | last3 = Beshers | first3 = S. | last4 = Fourcassie | first4 = V. | year = 2009 | title = Individual and collective problem-solving in a foraging context in the leaf-cutting ant Atta colombica | journal = Animal Cognition | volume = 12 | issue = 1| pages = 21–30 | doi=10.1007/s10071-008-0165-0| pmid = 18560906 | s2cid = 15005826 }}&lt;/ref&gt;
* پيلي ميل ورم ڀنگ ''[[ٽينيبرائيو مولٽر]]''&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Carazo | first1 = P. | last2 = Font | first2 = E. | last3 = Forteza-Behrendt | first3 = E. | last4 = Desfilis | first4 = E. | year = 2009 | title = Quantity discrimination in Tenebrio molitor: evidence of numerosity discrimination in an invertebrate? | journal = Animal Cognition | volume = 12 | issue = 3| pages = 463–470 | doi = 10.1007/s10071-008-0207-7 | pmid = 19118405 | s2cid = 14502342 }}&lt;/ref&gt; ۽ ماکيءَ جي مک ۾ [[انگن جي سڃاڻپ]] سان لاڳاپيل صلاحيتون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dacke | first1 = M. | last2 = Srinivasan | first2 = M.V. | year = 2008 | title = Evidence for counting in insects | journal = Animal Cognition | volume = 11 | issue = 4| pages = 683–689 | doi=10.1007/s10071-008-0159-y| pmid = 18504627 | s2cid = 22273226 }}&lt;/ref&gt;

=== غير نمونياتي رويو ===

[[چارلس ڊارون]] کي ڪيڙن جي رويي ۽ ان سوال ۾ دلچسپي هئي ته ”اهي ڪيتري حد تائين شعوري طور عمل ڪن ٿا، ۽ ڪيتري ذهني صلاحيت ظاهر ڪن ٿا.“&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot;&gt;{{cite book|last1=Darwin|first1=Charles R.|title=The formation of vegetable mould, through the action of worms, with observations on their habits|date=1882|publisher=John Murray|location=London|edition=Seventh thousand|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1364&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1|access-date=14 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Keim|first1=Brandon|title=I, cockroach|url=http://aeon.co/magazine/nature-and-cosmos/do-cockroaches-have-a-form-of-consciousness/|website=Aeon|access-date=14 June 2014|date=19 Nov 2013|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714164341/http://aeon.co/magazine/nature-and-cosmos/do-cockroaches-have-a-form-of-consciousness/}}&lt;/ref&gt; ''[[ڪيڙن جي عمل وسيلي نباتاتي مٽيءَ جي ٺهڻ]]'' ۾ ڊارون ٻرن جا منهن بند ڪرڻ دوران ڪيڙن جي پيچيده روين جو ذڪر ڪيو. هن تجويز ڏني ته ڪيڙا بظاهر ”ڪنهن شيءِ ۽ پنهنجي ٻرن جي شڪل بابت، ڀلي تمام ابتدائي قسم جو، ڪجهه تصور حاصل ڪرڻ جي صلاحيت“ رکن ٿا؛ ۽ جيڪڏهن ائين آهي ته سندس خيال موجب انهن کي ذهين چئي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙين حالتن ۾ سندن عمل ڪجهه حد تائين انسان جي عمل سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot; /&gt;

{{Quote box|width=30em|align=right|quote=چارلس ڊارون: {{quote|رڳو هڪ امڪان باقي رهي ٿو، يعني ڪيڙا، جيتوڻيڪ جسماني تنظيم جي درجي ۾ هيٺ آهن، پر ڪجهه درجي جي ذهانت رکن ٿا. اها ڳالهه هر ڪنهن کي تمام اڻ ٿيڻي لڳندي؛ پر اهو سوال ڪري سگهجي ٿو ته ڇا اسان هيٺين جانورن جي عصبي نظام بابت ايترو ڄاڻون ٿا، جو اهڙي نتيجي تي پنهنجي فطري بي اعتماديءَ کي جائز قرار ڏئي سگهون. دماغي گينگلين جي ننڍڙي جسامت بابت اسان کي ياد رکڻ گهرجي ته پورهيت ماڪوڙيءَ جي ننڍڙي دماغ ۾ ورثي ۾ مليل معلومات جو ڪيترو وڏو ذخيرو ۽ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ذريعن کي حالتن مطابق استعمال ڪرڻ جي ڪجهه صلاحيت سمايل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot; /&gt;}}}}

[[ڊونلڊ گرفن]] پنهنجي 1984ع جي ڪتاب ''اينيمل ٿنڪنگ'' ۾ اهو موقف پيش ڪيو ته ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو رويو پيچيده، لچڪدار ۽ ڪجهه حالتن ۾ ذهانت سان مطابقت رکندڙ ٿي سگهي ٿو. هن [[ڊبليو. ايس. برسٽو]] جي 1976ع واري ڪتاب ''دي ورلڊ آف اسپائيڊرز'' مان مثال ڏنا، جن ۾ ڪوريئڙا نون حالتن مطابق پنهنجو رويو تبديل ڪندا آهن. مثال طور، تجربي ڪندڙ شخص جيڪڏهن ڪوريئڙي جي سامهون مک رکي ته ڪوريئڙو ڄار ۾ ڦاٿل جيت ڏانهن وڃڻ وارو معمولي مرحلو اختيار ڪرڻ کان سواءِ ان مک کي کائي سگهي ٿو. ڪوريئڙو غير معمولي حالتن مطابق پنهنجي ڄار جي شڪل به تبديل ڪري سگهي ٿو، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته ڄار ٺاهڻ جو رويو مڪمل طور هڪ اڻ بدلجندڙ نموني تي ٻڌل نه آهي. گرفن پن ڪٽيندڙ ماڪوڙين بابت پڻ بحث ڪيو، جن جو مرڪزي عصبي نظام ”قطر ۾ هڪ ملي ميٽر کان به گهٽ“ هوندو آهي، ۽ سوال ڪيو ته ڇا اهڙي ننڍڙي مرڪزي عصبي نظام ۾ محفوظ جينياتي هدايتون انهن ماڪوڙين جي هر تفصيلي حرڪتي عمل کي اڳواٽ مقرر ڪري سگهن ٿيون، يا سندن جينياتي نظام نسبتاً عام قاعدن جي سکيا يا استعمال جي گنجائش پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Griffin|first1=Donald R.|title=Animal Thinking|url=https://archive.org/details/animalthinking00grif|url-access=registration|date=1984|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA and London, England|isbn=978-0-674-03712-0|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ٻين حالتن ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانور وڌيڪ مقرر يا اڳواٽ ترتيب ڏنل رويا به ڏيکارين ٿا. ڊارون پاڻ ماڪوڙين، [[اسفيڪس]] ڀِرن ۽ مکين جا اهڙا مثال ڏنا.&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot; /&gt; [[ڊين وولڊرج]] بيان ڪيو ته اسفيڪس ڀِر هڪ مفلوج ڪِرڪٽ کي پنهنجي ٻر وٽ آڻي ٿي ۽ پوءِ ڪِرڪٽ کي اندر کڻي وڃڻ کان اڳ ٻر جي جاچ ڪرڻ لاءِ اندر وڃي ٿي. جيڪڏهن ڀِر جي پهرين جاچ دوران ڪِرڪٽ کي ٿورو هٽايو وڃي ته ڀِر موٽي اچي ڪِرڪٽ کي ٻيهر مناسب جاءِ تي رکي ٿي ۽ وري ٻر جي جاچ ڪري ٿي، جيتوڻيڪ اها ٿوري دير اڳ ئي جاچ ڪري چڪي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪِرڪٽ کي ٻيهر هٽايو وڃي ته ساڳيو عمل وري ورجائجي ٿو. تجربن ۾ اهو سلسلو لڳاتار 40 ڀيرا تائين ورجايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wooldridge|first1=Dean E.|title=Machinery of the Brain|url=https://archive.org/details/machineryofbrain0000wool|url-access=registration|date=1963|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0-07-071841-8}}&lt;/ref&gt; هن مثال جي بنياد تي [[ڊگلس هوفسٽيڊٽر]] ”[[وڪي لغت:اسفيڪسش|اسفيڪسش]]“ اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن مان مراد مقرر يا اڳواٽ ترتيب ڏنل نموني وارو رويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hofstadter|first1=Douglas R.|title=Can creativity be mechanized?|journal=Scientific American|date=Sep 1982|volume=247}}&lt;/ref&gt;

=== سماجي رابطي ===

سماجي رويو ڪرنگهي کان سواءِ ڪيترن جانورن ۾ ملي ٿو، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، ايفڊ، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، مکيون، [[پاساليڊي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-58977-2}}&lt;/ref&gt; سماجي رابطو خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] نوعن ۾ نمايان هوندو آهي، پر ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ملي ٿو.

[[جيفري اي. لاڪووڊ]] اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏيندي دليل ڏنو ته ٻين جاندارن جي ذهني حالتن يا روين بابت معلومات جي سڃاڻپ سماجي رابطي لاءِ اهم ٿي سگهي ٿي. سماجي رويو ڏيکاري ٿو ته جيت ٻين جيتن طرفان پهچائيل معلومات کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏئي سگهن ٿا. لاڪووڊ ان بنياد تي خود آگاهيءَ جي امڪان بابت پڻ دليل پيش ڪيو. سندس چوڻ موجب: ”اهو موقف رکڻ ڪافي غير امڪاني لڳي ٿو ته حسي نظامن وسيلي ڪو جيت ماحول، ٻين جيتن ۽ پنهنجي نوع جي ٻين فردن جي ضرورتن کان ته واقف هجي، پر ڪنهن عصبي رڪاوٽ سبب پنهنجي متعلق حسي معلومات کان چونڊيل نموني بي شعور هجي.“&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lockwood|first1=Jeffrey A.|title=The Moral Standing of Insects and the Ethics of Extinction|journal=The Florida Entomologist|date=Mar 1987|volume=70|issue=1|pages=70–89|url=http://journals.fcla.edu/flaent/article/view/58243/55922|doi=10.2307/3495093|jstor=3495093|url-access=subscription|archive-date=2014-07-14|access-date=2014-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714234327/http://journals.fcla.edu/flaent/article/view/58243/55922}}&lt;/ref&gt;

== قانوني تحفظ ==
برطانيا ۾ 1993ع کان 2012ع تائين عام آڪٽوپس (''Octopus vulgaris'') واحد ڪرنگهي کان سواءِ جانور هو، جنهن کي [[جانور (سائنسي طريقيڪار) ايڪٽ 1986ع]] تحت تحفظ حاصل هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Animals (Scientific Procedures) Act (Amendment) Order 1993|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/1993/2103/article/3/made#text%3D%22Octopus%22|publisher=The National Archives|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt; 2012ع ۾ هي قانوني تحفظ سڀني سيفالوپوڊن تائين وڌايو ويو،&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Animals (Scientific Procedures) Act 1986 Amendment Regulations 2012|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/2012/3039/regulation/3/made|publisher=The National Archives|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt; جيڪو [[يورپي يونين]] جي هڪ عام هدايت نامي سان مطابقت رکندڙ هو. ان هدايت نامي ۾ ڄاڻايو ويو ته ”انهن [سيفالوپوڊن] جي سور، تڪليف، پريشاني ۽ ڊگهي عرصي واري نقصان محسوس ڪرڻ جي صلاحيت بابت سائنسي شاهدي موجود آهي.“&lt;ref&gt;{{cite web|title=Directive 2010/63/EU of the European Parliament and of the Council|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2010:276:0033:0079:EN:PDF|publisher=Official Journal of the European Union|access-date=April 17, 2016|at=Article 1, 3(b)}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ برطانيا جي [[جانورن جي ڀلائي (حسيت) ايڪٽ 2022ع]] ۾ سيفالوپوڊن ۽ ڊيڪاپوڊن کي قانون جي مقصدن لاءِ حسيت رکندڙ جانورن جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن تحت مستقبل جي پاليسي سازيءَ ۾ حڪومت کي انهن جي ڀلائيءَ تي غور ڪرڻو پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Holmyard |first1=Nicki |title=UK's Animal Welfare Law not expected to have impact on shellfish, restaurant industry |url=https://www.seafoodsource.com/news/processing-equipment/uk-s-animal-welfare-law-not-expected-to-have-impact-on-shellfish-restaurant-industry |access-date=11 March 2026 |work=Seafood Source |date=25 November 2021}}&lt;/ref&gt; ڊسمبر 2025ع ۾ [[ماحول، خوراڪ ۽ ڳوٺاڻن معاملن وارو کاتو]] ان قانون سان لاڳاپيل پاليسيءَ تحت 2030ع تائين سيفالوپوڊن ۽ ڊيڪاپوڊن کي جيئرو اُٻارڻ تي پابندي لاڳو ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Nicolas |first1=Emma |title=UK moves to ban boiling lobsters, shrimp, crabs and langoustines alive, recognizing their capacity for pain |url=https://www.lemonde.fr/en/environment/article/2025/12/31/uk-moves-to-ban-boiling-lobsters-shrimp-crabs-and-langoustines-alive-recognizing-their-capacity-for-pain_6748952_114.html |access-date=11 March 2026 |work=Le Monde |date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

== عوامي راءِ ==
2021ع ۾ 4,446 آمريڪين تي ڪيل نمائندگي ڪندڙ راءِ شماريءَ موجب، آمريڪا ۾ 65 سيڪڙو جواب ڏيندڙن جو خيال هو ته ماکيءَ جون مکيون سور محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته 56 سيڪڙو جو اهو خيال ماڪوڙين بابت هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rethink Priorities poll: US attitudes towards insects|url=https://static1.squarespace.com/static/6035868111c9bd46c176042b/t/60e86ab6716a8a4964438b43/1625844411725/Rethink+Priorities+US+insect+attitudes+poll.pdf|publisher=Rethink Priorities|access-date=July 15, 2022}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ ڪيل هڪ اهڙي ئي راءِ شماري (نمونو=1,963) ۾ 83.03 سيڪڙو جواب ڏيندڙن لابسٽرن، 80.65 سيڪڙو آڪٽوپسن ۽ 78.09 سيڪڙو ڪيڪڙن بابت اتفاق ڪيو ته اهي سور محسوس ڪري سگهن ٿا. ساڳئي راءِ شماريءَ ۾ 73.09 سيڪڙو جواب ڏيندڙن ماکيءَ جي مکين، 62.20 سيڪڙو شرمپن، 58.06 سيڪڙو ڪيٽرپلرن ۽ 54.23 سيڪڙو مکين بابت به اهڙو خيال ظاهر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rethink Priorities: Submission of Evidence to Animal Welfare (Sentience) Bill|url=https://committees.parliament.uk/writtenevidence/37632/pdf/|publisher=Rethink Priorities|access-date=July 15, 2022}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col|colwidth=30em}}
* {{annotated link|جانورن جو ادراڪ}}
* {{annotated link|جانورن جو شعور}}
* {{annotated link|جانورن بابت اخلاقيات}}
* {{annotated link|جانورن سان ظلم}}
* {{annotated link|جانورن ۾ جذبا}}
* {{annotated link|غير يقيني حسيت بابت اخلاقيات}}
* {{annotated link|جيتن جي رحمدلاڻي موت}}
* {{annotated link|اخلاقيات ۾ جيت}}
* {{annotated link|جانورن ۾ سور}}
* {{annotated link|تجربيگاهي جانورن ۾ سور ۽ تڪليف}}
* {{annotated link|حسيت}}
* {{annotated link|جهنگلي جانورن جي تڪليف}}
* {{annotated link|ڇڪجڻ وارو اضطرار}}
{{div col end}}

== حوالا ==
{{Reflist}}
&lt;references group=&quot;Note&quot;/&gt;</text>
      <sha1>thvgdy4iexcnqo78wxmetjg5cyyly7y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413567</id>
      <parentid>413478</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118209" sha1="96uz81oivrbleb6319kc2u7k8kj8ayo" xml:space="preserve">{{Short description|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي امڪان بابت سائنسي اڀياس}}
[[Image:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg|thumb|right|[[موناڪ پوپٽ]] (''Danaus plexippus'') جو سنڍو]]

[[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] [[سور]] محسوس ڪري سگهن ٿا يا نه، اهو سائنسي تحقيق ۽ بحث جو موضوع آهي. سور جون ڪيتريون ئي وصفون ڏنيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻين ۾ ٻه بنيادي جزا شامل آهن. پهريون [[نوسيسيپشن]] آهي، يعني نقصانڪار يا امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت، جيڪا اهڙو [[اضطراري عمل]] پيدا ڪري ٿي، جنهن سان جانور يا ان جي جسم جو متاثر حصو تحريڪ جي ذريعي کان پري ٿي وڃي ٿو. نوسيسيپشن جو وجود پاڻمرادو ڪنهن اڻ وڻندڙ داخلي يا شعوري احساس جي موجودگي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اضطراري عمل به ٿي سگهي ٿو. ٻيو جزو خود ”سور“ يا [[تڪليف]] جو تجربو آهي، يعني نوسيسيپشن سان لاڳاپيل تجربي جي داخلي ۽ [[جذبو|جذباتي]] تشريح.

سور هڪ داخلي تجربو هجڻ سبب [[جانورن ۾ سور|ٻين جانورن]]، توڙي ٻين انسانن ۾، سڌيءَ طرح ماپي نٿو سگهجي؛ ممڪن طور سور ڏيندڙ تحريڪن جي جوابن کي ماپي سگهجي ٿو، پر خود تجربي کي سڌيءَ طرح ماپڻ ممڪن ناهي. ٻين نوعن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ سائنسدان اعصابي، جسماني ۽ رويي بابت مختلف شاهديون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[قياس ذريعي دليل]] پڻ شامل آهي. هن طريقي موجب جيڪڏهن ڪنهن غير انساني جانور جا نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل انسانن سان مشابهت رکن ٿا ته ان مان هڪجهڙي تجربي جي امڪان بابت دليل ڏئي سگهجي ٿو، پر اهڙي قياس جون حدون پڻ آهن. مثال طور، جيڪڏهن [[عام چمپانزي]] جي آڱر ۾ سئي لڳڻ تي اهو تيزيءَ سان هٿ پري ڪري ٿو ته اهڙي ردعمل کي انسانن جي سور واري ردعمل سان ڀيٽي سگهجي ٿو. ساڳئي وقت اهو سوال پڻ اٿاريو ويو آهي ته جيڪڏهن [[ڪاڪروچ]] سئي لڳڻ کان پوءِ تڙپي ٿو ته ان ردعمل مان سور جي داخلي تجربي بابت ڪيتري حد تائين نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;&gt;Sherwin, C.M., (2001). Can invertebrates suffer? Or, how robust is argument-by-analogy? Animal Welfare, 10 (supplement): S103-S118&lt;/ref&gt; ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور بابت تحقيق ۾ قياس تي ٻڌل اهڙو طريقو ٻين محققن پڻ استعمال ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | year = 2011 | title = Pain and suffering in invertebrates? | url = http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf | journal = Institute of Laboratory Animal Resources Journal | volume = 52 | issue = 2 | pages = 175–84 | doi = 10.1093/ilar.52.2.175 | pmid = 21709310 | access-date = 2011-10-10 | archive-date = 2012-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120407023813/http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407023813/http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf |date=2012-04-07 }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپشن جي صلاحيت [[قدرتي چونڊ]] جي اثر هيٺ رهي آهي ۽ اها جاندار کي وڌيڪ جسماني نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. جيتوڻيڪ ان بنياد تي نوسيسيپشن جي وڏي پيماني تي موجود هجڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، پر ان جا طريقا ۽ مخصوص تحريڪن ڏانهن حساسيت مختلف نوعن ۾ مختلف ٿين ٿا. مثال طور، [[ڪيپسائيسن]] نالي ڪيميائي مادو کير ڏيندڙ جانورن تي تجربن ۾ عام طور نقصانڪار تحريڪ طور استعمال ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به ''[[Heterocephalus glaber]]''، آفريڪي اگهاڙو مول-چوهو، هڪ غيرمعمولي ڪتريندڙ جانور{{#tag:ref|ڪتريندڙ جانور کير ڏيندڙ جانورن جو هڪ [[حياتياتي مرتبو|حياتياتي آرڊر]] آهن.|group=Note}} آهي، جيڪو ڪيپسائيسن ڏانهن سور سان لاڳاپيل ڪيترائي عام رويي وارا ردعمل نٿو ڏيکاري. مثال طور، پکين تي ڪيپسائيسن جو ساڳيو اثر نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[ٽي آر پي وي 1|ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين]] ان ڏانهن جواب نٿا ڏين،&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tewksbury JJ, Nabhan GP | title = Seed dispersal. Directed deterrence by capsaicin in chilies | journal = Nature | volume = 412 | issue = 6845 | pages = 403–404 | date = July 2001 | pmid = 11473305 | doi = 10.1038/35086653 | bibcode = 2001Natur.412..403T | s2cid = 4389051 }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته آفريڪي اگهاڙي مول-چوهي ۾، کير ڏيندڙ جانور هجڻ ۽ ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين رکڻ باوجود، چمڙي جي حسي ريشن ۾ [[سبسٽنس پي]] جهڙا سور سان لاڳاپيل [[نيوروپيپٽائڊ]] موجود ناهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Park | first1 = T.J. | last2 = Lu | first2 = Y. | last3 = Jüttner | first3 = R. |display-authors=etal  | year = 2008 | title = Selective inflammatory pain insensitivity in the African Naked Mole-Rat (''Heterocephalus glaber'') | journal = PLOS Biology | volume = 6 | issue = 1| article-number = e13 | doi=10.1371/journal.pbio.0060013| pmid = 18232734 | pmc = 2214810 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح ڪيپسائيسن ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نوسيسيپٽر]] کي متحرڪ ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;/&gt; پر ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]''، يعني عام ميون جي مک، لاءِ اهو نقصانڪار تحريڪ طور ساڳيو اثر نٿو ڏيکاري.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Al-Anzi | first1 = B. | last2 = Tracey | first2 = W.D. Jr. | last3 = Benzer | first3 = S. | year = 2006 | title = Response of Drosophila to wasabi is mediated by painless, the fly homolog of mammalian TRPA1/ANKTM1 | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 10| pages = 1034–1040 | doi=10.1016/j.cub.2006.04.002| pmid = 16647259 | s2cid = 16871959 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

سور محسوس ڪرڻ جي امڪاني صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ تحقيق ۾ هيٺيان معيار استعمال ڪيا ويا آهن:&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt;
# مناسب اعصابي سرشتو ۽ رسيپٽر هجڻ
# نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ جسماني تبديليون ظاهر ٿيڻ
# حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ڪرڻ، جن ۾ متاثر حصي جو گهٽ استعمال، منڊڪائڻ، مهٽڻ، متاثر حصي کي سنڀالي رکڻ يا [[آٽوٽومي|جسم جو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ]] شامل ٿي سگهن ٿا
# اوپيئڊ رسيپٽر هجڻ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن يا مقامي بيهوشي ڏيندڙ مادن کان پوءِ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل ۾ گهٽتائي اچڻ
# نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ ۽ ٻين تحريڪي ضرورتن جي وچ ۾ چونڊ يا مٽاسٽا ڏيکارڻ
# بچاءَ وارو سکيا وارو رويو ڏيکارڻ
# نسبتاً پيچيده ادراڪي صلاحيتون ظاهر ڪرڻ

== مناسب اعصابي سرشتو ==

=== مرڪزي اعصابي سرشتو ===
دماغ جي جسامت لازمي طور ان جي فعلي پيچيدگيءَ جي برابر نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Chittka | first1 = L. | last2 = Niven | first2 = J. | year = 2009 | title = Are Bigger Brains Better? | journal = Current Biology | volume = 19 | issue = 21| pages = R995–R1008 | doi = 10.1016/j.cub.2009.08.023 | pmid = 19922859 | s2cid = 7247082 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، جسماني وزن جي نسبت سان [[سيفالوپوڊ]] جو دماغ ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ جي جسامت واري حد ۾ اچي ٿو؛ اهو پکين ۽ کير ڏيندڙ جانورن کان ننڍو، پر گهڻين مڇين جي دماغ جيترو يا ان کان وڏو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html |title=Cephalopod brain size |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118054842/http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Packard | first1 = A | title = Cephalopods and Fish: The Limits of Convergence | year = 1972 | journal = Biological Reviews | volume = 47 | issue = 2| pages = 241–307 [266–7] | doi=10.1111/j.1469-185x.1972.tb00975.x| s2cid = 85088231 }}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
| width = 50%em
| align = center
| quote = [[چارلس ڊارون]] ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي دماغ جي جسامت ۽ پيچيدگيءَ جي لاڳاپي بابت لکيو: {{quote|اهو يقيني آهي ته اعصابي مادي جي انتهائي ننڍڙي مطلق مقدار سان به غيرمعمولي سرگرمي ممڪن ٿي سگهي ٿي؛ مثال طور، ڪولين جون حيرت انگيز طور گهڻ رخي جبلتون، ذهني صلاحيتون ۽ لاڙا مشهور آهن، تنهن هوندي به انهن جا دماغي گينگليا هڪ ننڍڙي سئيءَ جي مٿي جي چوٿين حصي جيترا به وڏا ناهن. هن لحاظ کان ڏٺو وڃي ته ڪوليءَ جو دماغ دنيا ۾ مادي جي سڀ کان حيرت انگيز ذرڙن مان هڪ آهي، شايد انسان جي دماغ کان به وڌيڪ.&lt;ref&gt;Darwin, C., (1871). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (London: John Murray).&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:Spider internal anatomy-en.svg|thumb|right|ڪوريئڙي جي اندروني بناوت، جنهن ۾ مرڪزي اعصابي سرشتو نيري رنگ ۾ ڏيکاريل آهي]]
[[اعصابي سرشتو#تقابلي بناوت ۽ ارتقا|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا اعصابي سرشتا]] ڪرنگهي وارن جانورن جي اعصابي سرشتن کان گهڻو مختلف آهن. انهيءَ فرق کي ڪڏهن ڪڏهن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور جي تجربي جي امڪان خلاف دليل طور پيش ڪيو ويو آهي. انسانن ۾ دماغ جو [[نيوڪارٽيڪس]] سور جي تجربي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ۽ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته جنهن نوع ۾ اها بناوت موجود نه هجي، اها سور محسوس ڪرڻ جي قابل نه هوندي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Rose | first1 = J.D. | year = 2002 | title = The neurobehavioral nature of fishes and the question of awareness and pain | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 10 | pages = 1–38 | doi=10.1080/20026491051668| s2cid = 16220451 }}&lt;/ref&gt; ٻئي طرف، اهو به ممڪن سمجهيو ويو آهي ته ٻين جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل عمل مختلف اعصابي بناوتن وسيلي ٿين، جيئن مثال طور ڊيڪاپوڊ [[ڪرسٽيشين]] انسان جهڙو [[بصري ڪارٽيڪس]] نه رکڻ باوجود ڏسڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Appel | first2 = M. | year = 2009 | title = Pain experience in hermit crabs? | journal = Animal Behaviour | volume = 77 | issue = 5| pages = 1243–1246 | doi=10.1016/j.anbehav.2009.01.028| s2cid = 53197401 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Octopus shell.jpg|thumb|right|آڪٽوپس ''[[ايمفيوڪٽوپس مارجيناٽس]]'']]
ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ٻه گروهه خاص طور پيچيده دماغ رکن ٿا: [[آرٿروپوڊ]] ([[جيت#اعصابي سرشتو|جيت]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[ارڪنڊ]] ۽ ٻيا) ۽ جديد سيفالوپوڊ ([[آڪٽوپس]]، [[اسڪويڊ]]، [[ڪٽل فش]]) توڙي ٻيا [[مولسڪ]].&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Butler | first1 = A.B. | year = 2000 | title = Chordate evolution and the origin of Craniates: An old brain in a new head | journal = Anatomical Record | volume = 261 | issue = 3| pages = 111–125 | pmid = 10867629 | doi=10.1002/1097-0185(20000615)261:3&lt;111::aid-ar6&gt;3.0.co;2-f| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; آرٿروپوڊن ۽ سيفالوپوڊن جا دماغ جسم ۾ پکڙيل ٻن متوازي اعصابي تارن سان ڳنڍيل هوندا آهن. آرٿروپوڊن ۾ ٽن حصن وارو مرڪزي دماغ ۽ بصري معلومات جي عملڪاري لاءِ هر اک جي پويان وڏا [[بصري لوب]] هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Butler 2000&quot;/&gt; جديد سيفالوپوڊن جا دماغ خاص طور گهڻو ترقي يافته آهن ۽ انهن جي پيچيدگي ڪجهه ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ سان ڀيٽي وئي آهي {{xref|(ڏسو: [[دماغ#ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو دماغ]])}}. تحقيق مان اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[هم رخ ارتقا]] جي عمل انهن جانورن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان ڪجهه مشابهت رکندڙ اعصابي تنظيم ۽ سرگرميءَ تي دارومدار رکندڙ ڊگهي مدي واري [[سينيپٽڪ پلاسٽيسيٽي]] جي چونڊ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Hochner | first1 = B. | last2 = Shomrat | first2 = T. | last3 = Graziano | first3 = F. | year = 2006 | title = The Octopus: a model for a comparative analysis of the evolution of learning and memory mechanisms | journal = The Biological Bulletin| volume = 210 | issue = 3| pages = 308–317 | doi=10.2307/4134567| pmid = 16801504 | jstor = 4134567 | s2cid = 15274048 }}&lt;/ref&gt; سيفالوپوڊن جو مرڪزي اعصابي سرشتو ڪجهه اهم [[اليڪٽروفزيالاجي|اليڪٽروفزيالاجيڪل]] ۽ [[نيورواناٽومي|نيورواناٽوميڪل]] خاصيتن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان مشابهت رکي ٿو، جيڪا ٻين ڪيترن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي گروهن ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wollesen | first1 = T. | last2 = Loesel | first2 = R. | last3 = Wanninger | first3 = A. | year = 2009 | title = Pygmy squids and giant brains: mapping the complex cephalopod CNS by phalloidin staining of vibratome sections and whole-mount preparations | journal = Journal of Neuroscience Methods | volume = 179 | issue = 1| pages = 63–67 | doi=10.1016/j.jneumeth.2009.01.021| pmid = 19428513 | s2cid = 24936072 }}&lt;/ref&gt;

=== نوسيسيپٽر ===
{{Main|نوسيسيپٽر}}
[[File:Svømmende blodigle.JPG|thumb|left|upright=0.86|طبي ڄؤر، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'']]
[[نوسيسيپٽر]] اهڙا [[حسي رسيپٽر]] آهن، جيڪي امڪاني طور جسماني نقصان پهچائيندڙ تحريڪن ڏانهن جواب ڏئي اعصابي سگنل موڪلين ٿا. جيتوڻيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ انهن [[نيورون]] جا رستا ۽ مرڪزي اعصابي سرشتي سان لاڳاپا کير ڏيندڙ جانورن جي نوسيسيپٽرن کان مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن جا نوسيسيپٽيو نيورون اڪثر اهڙين تحريڪن ڏانهن جواب ڏين ٿا، جيڪي کير ڏيندڙ جانورن ۾ به نوسيسيپشن پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ وڌيڪ گرمي پد (40{{Nbsp}}°C يا وڌيڪ)، گهٽ پي ايڇ، ڪيپسائيسن ۽ بافتن کي نقصان. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جنهن ۾ نوسيسيپٽيو خاني جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو. اهو [[اينيليڊا]] جي مخصوص ٽڪرن واري جسماني بناوت رکي ٿو ۽ هر ٽڪري ۾ هڪ گينگليون هوندو آهي، جنهن ۾ ٽي (ڇهاءُ)، پي (دٻاءُ) ۽ اين (نقصانڪار تحريڪ) خانا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nicholls | first1 = J.G. | last2 = Baylor | first2 = D.A. | year = 1968 | title = Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 31 | issue = 5| pages = 740–756 | doi=10.1152/jn.1968.31.5.740| pmid = 5711143 }}&lt;/ref&gt; ڄؤر جي نيورونن جي مشيني، ڪيميائي ۽ حرارتي تحريڪن ڏانهن جوابن بابت بعد وارن اڀياسن ۾ انهن خاصيتن کي کير ڏيندڙ جانورن جي گهڻ-نموني نوسيسيپٽرن سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Pastor 1996&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pastor | first1 = J. | last2 = Soria | first2 = B. | last3 = Belmonte | first3 = C. | year = 1996 | title = Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 75 | issue = 6| pages = 2268–2279 | doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268| pmid = 8793740 | s2cid = 17349057 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Sea hare2, Aplysia dactylomela, 12 04 2009 2-00pm.jpg|thumb|right|200px|هڪ سامونڊي خرگوش]]
سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا]]'' ۾ نوسيسيپٽرن کي استعمال ڪندي سکيا ۽ يادگيريءَ بابت ڪيترائي اڀياس ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Byrne | first1 = J.H. | last2 = Castellucci | first2 = V.F. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 1978 | title = Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 41 | issue = 2| pages = 418–431 | doi=10.1152/jn.1978.41.2.418| pmid = 650275 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Castellucci | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi=10.1126/science.167.3926.1745| pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = T.M. | last2 = Jacobson | first2 = D.A. | last3 = Counsell | first3 = A.N. |display-authors=etal  | year = 2011 | title = Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 95 | issue = 3| pages = 248–259 | doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016| pmid = 21144906 | s2cid = 25469887 }}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترن اڀياسن جو ڌيان [[سائفن]] کي اعصاب فراهم ڪندڙ مشيني-حسي نيورونن تي رهيو آهي، جن جا خلوي جسم پيٽ واري [[گينگليون]] ۾ واقع آهن. انهن ايل اي خاني ۾ دٻاءُ وڌڻ سان خارج ٿيندڙ اعصابي سگنلن جي شرح وڌي ٿي ۽ بافتن کي نقصان پهچائيندڙ چيڀاٽڻ يا ڦاڙڻ واري تحريڪ تي سڀ کان وڌيڪ سرگرمي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. انهيءَ ڪري اهي نوسيسيپٽرن جي مڃيل فعلي وصفن سان ٺهڪن ٿا. انهن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي [[اي ڊيلٽا ريشو|اي ڊيلٽا نوسيسيپٽرن]] سان پڻ ڪجهه مشابهتون آهن، جن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] شامل آهي. سائفن کي چهنڊڙي پائڻ يا سئي هڻڻ سان ايل اي خانن جي سرگرم ٿيڻ جي حد گهٽجي وئي ۽ خلوي جسم جي تحريڪ پذيري وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Illich | first1 = P.A | last2 = Walters | first2 = E.T. | year = 1997 | title = Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 17 | issue = 1 | pages = 459–469 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 | pmid = 8987770 | pmc = 6793714 }}&lt;/ref&gt;

نوسيسيپٽر ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ [[اينيليڊ]]، [[مولسڪ]]، [[نيميٽوڊ]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisemann | first1 = C.H. | last2 = Jorgensen | first2 = W.K. | last3 = Merritt | first3 = D.J. | last4 = Rice | first4 = M.J. | last5 = Cribb | first5 = B.W. | last6 = Webb | first6 = P.D. | last7 = Zalucki | first7 = M.P. | year = 1984 | title = Do insects feel pain? — A biological view | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 40 | issue = 2| pages = 1420–1423 | doi = 10.1007/BF01963580 | s2cid = 3071 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = St John | first1 = Smith | last2 = Lewin | first2 = G.R. | year = 2009 | title = Nociceptors: a phylogenetic view | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 195 | issue = 12| pages = 1089–1106 | doi = 10.1007/s00359-009-0482-z | pmid = 19830434 | pmc = 2780683 }}&lt;/ref&gt;

== جسماني تبديليون ==
ڪرنگهي وارن جانورن ۾ امڪاني طور سور ڏيندڙ تحريڪون عام طور ڪيترين خودڪار جسماني تبديلين سان لاڳاپيل هونديون آهن، جن ۾ [[دل جي تيز ڌڙڪڻ]]، [[اک جي ماڻڪي جو ڦهلاءُ]]، [[پاخانو ڪرڻ]]، رت جي گئسن، جسماني رطوبتن ۽ [[اليڪٽرولائٽ]] جي توازن ۾ تبديليون، ۽ رت جي وهڪري، ساهه کڻڻ جي نمونن ۽ [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن]] اخراجن ۾ تبديليون شامل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Short | first1 = C.E. | year = 1998 | title = Fundamentals of pain perception in animals | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 59 | issue = 1–3| pages = 125–133 | doi = 10.1016/s0168-1591(98)00127-0 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Procambarus clarkii.jpg|thumb|left|ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'']]

خلوي سطح تي، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ زخم يا جسماني نقصان کان پوءِ [[رت جو خانو|هيموسائٽن]]، يعني دفاعي خانن، جي متاثر هنڌ ڏانهن منظم لڏپلاڻ ۽ گڏ ٿيڻ سان گڏ [[اعصابي لچڪ]] ۾ تبديليون ڏٺيون ويون آهن. اهڙن ڪجهه ردعملن جون مشابهتون جراحي عمل يا جسماني زخم کان پوءِ انسانن ۾ ڏٺل خلوي ۽ اعصابي ردعملن سان بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.1016/0300-9629(95)02130-2 | title=A simple systems approach to neural-immune communication | year=1996 | last1=Clatworthy | first1=Andrea L. | journal=Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology | volume=115 | issue=1 | pages=1–10 | pmid=8858835 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stefano | first1 = G.B. | last2 = Salzet | first2 = B. | last3 = Fricchione | first3 = G.L. | year = 1998 | title = Enkelytin and opioid peptide association in invertebrates and vertebrates: immune activation and pain | journal = Immunology Today | volume = 19 | issue = 6| pages = 265–268 | doi=10.1016/s0167-5699(98)01268-7| pmid = 9639991 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'' ۾ جارحاڻي مقابلي دوران چنبي جي [[آٽوٽومي|پاڻمرادو ڌار ٿيڻ]] کان پوءِ دل جي ڌڙڪن جي شرح گهٽجندي ڏٺي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Schapker | first1 = H. | last2 = Breithaupt | first2 = T. | last3 = Shuranova | first3 = Z. | last4 = Burmistrov | first4 = Y. | last5 = Cooper | first5 = R.L. | year = 2002 | title = Heart and ventilatory measures in crayfish during environmental disturbances and social interactions | journal = Comparative and Biochemical Physiology A | volume = 131 | issue = 2| pages = 397–407 | doi = 10.1016/s1095-6433(01)00492-5 | pmid = 11818228 }}&lt;/ref&gt;

نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسماني تبديلين کي رڪارڊ ڪرڻ رويي بابت مشاهدي سان گڏ اضافي شاهدي مهيا ڪري سگهي ٿو. بهرحال، اهڙين تبديلين جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جسماني ردعمل صرف سور جي داخلي تجربي سان مخصوص ناهن ۽ اهي ٻين نقصانڪار يا دٻاءُ پيدا ڪندڙ حالتن سبب به ٿي سگهن ٿا. مثال طور، ڪرسٽيشين ۾ دل ۽ ساهه کڻڻ جي سرگرمي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي، مختلف ڪيميائي مادن ۽ جارحاڻي مقابلي دوران جسماني سرگرمي ڏانهن به حساس هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;/&gt;

== حفاظتي حرڪتي ردعمل ==
ڪرنگهي کان سواءِ جانور امڪاني طور نقصانڪار تحريڪن ڏانهن مختلف قسم جا حفاظتي ردعمل ڏيکارين ٿا. بهرحال، اهڙا ردعمل پاڻمرادو سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هڪ خلوي جاندار]] به، مثال طور، انتهائي گرمي پد کان بچڻ لاءِ ردعمل ڏيکاري سگهن ٿا. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي حفاظتي ردعمل [[دقيانوسي رويو|مقرر نموني وارا]] ۽ [[اضطراري عمل|اضطراري]] نظر اچن ٿا، جيڪي سور جي داخلي تجربي بدران نوسيسيپشن سان مطابقت رکي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، ڪجهه ردعمل وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن، خاص طور جڏهن نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ جو رويو ٻين تحريڪي ضرورتن سان مقابلي ۾ هجي (هيٺيون ڀاڱو ڏسو). اهڙي رويي کي ڪجهه محقق ڪرنگهي وارن جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل ردعمل سان مشابهت رکندڙ شاهدي سمجهن ٿا، جڏهن ته ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.

=== مشيني تحريڪ ===
{{Multiple image
| direction = horizontal
| align = top
| header = نقصانڪار مشيني تحريڪ کان بچڻ جا ردعمل ڏيکاريندڙ ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانور
| width1 = 150
| image1 = Pseudoceros dimidiatus.jpg
| caption1 = چپٽو ڪيڙو ''[[سيوڊوسيروس ڊيميڊياٽس]]''
| width2 = 192
| image2 = Fruit fly larva 01.jpg
| caption2 = ''[[ڊروسوفيلا]]'' جو سنڍو
| width3 = 150
| image3 = Aplysia_californica.jpg
| caption3 = سامونڊي خرگوش، ''[[اپليشيا]]''}}

چپٽو ڪيڙو ''Notoplana aticola'' پنهنجي جسم جي پوئين حصي ۾ سئي چڀڻ کان پوءِ رڳو سادي ڇڪجڻ واري اضطراري عمل بدران حرڪت ذريعي ڀڄڻ وارو رويو ڏيکاري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Koopowitz | first1 = H | year = 1973 | title = Primitive nervous systems. A sensory nerve-net in the polcald flatworm Notoplana acticola | journal = Biological Bulletin | volume = 145 | issue = 2| pages = 352–359 | doi=10.2307/1540045| jstor = 1540045 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8435 }}&lt;/ref&gt; ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' جي سنڍن کي جاچ واري اوزار سان ڇهڻ تي اهي ڪجهه دير بيهي تحريڪ کان پري ٿين ٿا؛ جڏهن ته وڌيڪ شديد مشيني تحريڪ تي اهي پيچدار نموني جسم ويڙهي ڦرڻ وارو وڌيڪ پيچيده ردعمل ڏيکارين ٿا، جنهن مان ردعمل جي شدت تحريڪ جي شدت موجب تبديل ٿيڻ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Tracey | first1 = W.D. Jr | last2 = Wilson | first2 = R.I. | last3 = Laurent | first3 = G. | last4 = Benzer | first4 = S. | year = 2003 | title = ''Painless'', a ''Drosophila'' gene essential for nociception | journal = Cell | volume = 113 | issue = 2| pages = 261–273 | doi=10.1016/s0092-8674(03)00272-1| pmid = 12705873 | s2cid = 1424315 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي [[سائفن]] تي هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ ڏيڻ سان اهو تيزيءَ سان سائفن کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو.&lt;ref name=&quot;Illich 1997&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kupfermann | first1 = I. | last2 = Kandel | first2 = E.R. | year = 1969 | title = Neuronal controls of a behavioral response mediated by abdominal ganglion of Aplysia | journal = Science | volume = 164 | issue = 3881| pages = 847–850 | doi=10.1126/science.164.3881.847| pmid = 5767790 | bibcode = 1969Sci...164..847K | s2cid = 24945274 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pinsker 1973&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Pinsker | first1 = H.M. | last2 = Hening | first2 = W.A. | last3 = Carew | first3 = T.J. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1973 | title = Long-term sensitization of a defensive withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 182 | issue = 4116| pages = 1039–1042 | doi = 10.1126/science.182.4116.1039 | pmid = 4748675 | bibcode = 1973Sci...182.1039P | s2cid = 220082685 }}&lt;/ref&gt; هن ردعمل کي ڪڏهن غير ارادي اضطراري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي {{xref|(ڏسو: [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل]])}}؛ تنهن هوندي به، هن ردعمل سان لاڳاپيل سکيا جي پيچيدگي {{xref|(ڏسو: {{slink||سکيل بچاءُ}}، هيٺ)}} مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان کي رڳو سادي اضطراري عمل طور بيان ڪرڻ شايد مڪمل وضاحت نه هجي.

2001ع ۾ والٽرز ۽ ساٿين تمباڪو هارن ورم جي سنڍي (''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'') جي مشيني تحريڪ ڏانهن حفاظتي ردعملن بابت هڪ اڀياس شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Illich | first2 = P.A. | last3 = Weeks | first3 = J.C. | last4 = Lewin | first4 = M.R. | year = 2001 | title = Defensive responses of larval Manduca sexta and their sensitization by noxious stimuli in the laboratory and field | journal = Journal of Experimental Biology | volume = 204 | issue = Pt 3| pages = 457–69 | doi = 10.1242/jeb.204.3.457 | pmid = 11171298 }}&lt;/ref&gt; انهن ردعملن، خاص طور انهن جي لچڪداريءَ، ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي ڪجهه حفاظتي ڀڄڻ وارن ردعملن سان مشابهتون بيان ڪيون ويون.

{{Quote box
| width = 30em
| align = left
| quote = ''مينڊوڪا سيڪسٽا'' جي سنڍن ۾ حفاظتي رويي جا ڪيترائي نمونا بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي نقصانڪار مشيني تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] ڏيکارين ٿا. نمايان ردعمل تيزيءَ سان جسم موڙڻ آهي، جنهن سان مٿو پيٽ جي گهڻن ٽڪرن تي تيز چڀڻ يا چهنڊڙي پائڻ واري تحريڪ ڏانهن وڌي ٿو. ان وقت ڄاڙيون کلي سگهن ٿيون ۽ ڪڏهن کاڌو واپس ڪڍڻ به ٿئي ٿو. اهو ردعمل ننڍن حملي ڪندڙن کي هٽائڻ يا وڏن شڪارين کي ڇرڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو. ساڳيون تحريڪون جسم جي اڳين ٽڪرن تي ڏيڻ سان مٿو ڇڪجي پري ٿئي ٿو. [[اڳيون حصو|اڳين]] يا [[پوئين حصو (جسماني بناوت)|پوئين]] ٽڪرن تي نقصانڪار تحريڪ عارضي ڇڪجڻ پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن کان پوءِ تحريڪ جي ذريعي ڏانهن تيز حرڪت ٿئي ٿي؛ اهو عمل ممڪن طور حرڪت جي رفتار وڌائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. وڌيڪ شديد تحريڪون وڌيڪ تيز ۽ وڏا ردعمل پيدا ڪن ٿيون ۽ ڪڏهن تيز ڇڙواڳ حرڪتون به پيدا ٿين ٿيون، جن ۾ جسم بار بار هڪ پاسي کان ٻئي پاسي هلي ٿو ۽ اهي حرڪتون ڪنهن مخصوص هدف ڏانهن نه هونديون آهن. واضح جسماني زخم کان پوءِ اهڙن ردعملن جي پٺيان ڪڏهن جسم صاف ڪرڻ جهڙو رويو به ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Walters 2001&quot;/&gt;
}}

[[File:Tobacco Hornworm 1.jpg|thumb|right|تمباڪو هارن ورم جو سنڍو، ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'']]

=== آٽوٽومي ===

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون 200 کان وڌيڪ نوعون [[آٽوٽومي]]، يعني پنهنجي جسم جو ڪو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ، کي بچاءَ يا حفاظتي رويي طور استعمال ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Bely | first1 = A.E. | last2 = Nyberg | first2 = K.G. | year = 2009 | title = Evolution of animal regeneration: re-emergence of a field | journal = Trends in Ecology &amp; Evolution | volume = 25 | issue = 3| pages = 161–170 | doi=10.1016/j.tree.2009.08.005| pmid = 19800144 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Fleming | first1 = P.A. | last2 = Muller | first2 = D. | last3 = Bateman | first3 = P.W. | year = 2007 | title = Leave it all behind: a taxonomic perspective of autotomy in invertebrates | journal = Biological Reviews | volume = 82 | issue = 3| pages = 481–510 | doi = 10.1111/j.1469-185X.2007.00020.x | pmid = 17624964 | s2cid = 20401676 }}&lt;/ref&gt; انهن ۾ شامل آهن:
* زميني [[سلگ]] (''[[پروفيسائون]]'')&lt;ref&gt;McDonnel, R.J., Paine, T.D. and Gormally, M.J., (2009). [http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx Slugs: A Guide to the Invasive and Native Fauna of California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704191903/http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx |date=2011-07-04 }}. 21 pp., {{ISBN|978-1-60107-564-2}}, page 9.&lt;/ref&gt;
* [[سامونڊي سِپون]] (''[[اوڪسينوئي پانامينسس]]'')&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lewin | first1 = R.A. | year = 1970 | title = Toxin secretion and tail autotomy by irritated ''Oxynoe panamensis'' (Opisthobranchiata: Sacoglossa) | journal = Pacific Science | volume = 24 | pages = 356–358 }}&lt;/ref&gt;
* [[جهينگور]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wilson | first1 = A.D.M. | last2 = Whattam | first2 = E.M. | last3 = Bennett | first3 = R. | display-authors = etal | year = 2010 | title = Behavioral correlations across activity, mating, exploration, aggression, and antipredator contexts in the European housecricket, Acheta domesticus | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 5| pages = 703–715 | doi = 10.1007/s00265-009-0888-1 | hdl = 10026.1/11461 | s2cid = 24157539 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪوريئڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Stankowich | first1 = T | year = 2009 | title = When predators become prey: flight decisions in jumping spiders | journal = Behavioral Ecology | volume = 20 | issue = 2| pages = 318–327 | doi = 10.1093/beheco/arp004 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪيڪڙا]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Booksmythe | first1 = I. | last2 = Milner | first2 = R.N.C. | last3 = Jennions | first3 = M.D. | display-authors = etal | year = 2010 | title = How do weaponless male fiddler crabs avoid aggression? | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 3| pages = 485–491 | doi = 10.1007/s00265-009-0864-9 | s2cid = 11590059 }}&lt;/ref&gt;
* [[لابسٽر]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;
* [[آڪٽوپس]]&lt;ref name=&quot;Fleming 2007&quot;/&gt;

اهي جانور ڪجهه حالتن ۾ پنهنجي بقا لاءِ جسم جا عضوا ڌار ڪري سگهن ٿا. آٽوٽومي ڪيميائي، حرارتي ۽ برقي تحريڪن جي جواب ۾ ٿي سگهي ٿي، پر اها گهڻو ڪري شڪاري جي پڪڙ دوران مشيني تحريڪ سان لاڳاپيل هوندي آهي. آٽوٽومي ڀڄي بچڻ جا امڪان وڌائي سگهي ٿي يا جسم جي باقي حصي کي وڌيڪ نقصان کان بچائي سگهي ٿي، مثال طور ڏنگ لڳڻ کان پوءِ ڪنهن زهريلي ڪيميائي مادي جي ڦهلاءَ کي محدود ڪرڻ. جسم جو عضوو وڃائڻ جانور لاءِ اهم حياتياتي خرچ رکي سگهي ٿو. ڪجهه محققن اهڙي حالتن تي دارومدار رکندڙ ردعمل کي سادي نوسيسيپٽيو اضطراري عمل کان وڌيڪ پيچيده عمل جي شاهدي طور پيش ڪيو آهي؛ تنهن هوندي به، آٽوٽومي جو وجود پاڻمرادو شعوري سور جي تجربي کي ثابت نٿو ڪري.

=== حرارتي تحريڪ ===
گرم جاچ اوزار (»{{convert|42|C|F|disp=or}}) ''ڊروسوفيلا'' جي سنڍن ۾ پيچدار نموني ڦرڻ وارو بچاءَ جو ردعمل پيدا ڪري ٿو، جيڪو 0.4{{Nbsp}}سيڪنڊن اندر شروع ٿي سگهي ٿو؛ گرم نه ڪيل جاچ اوزار اهڙو ردعمل پيدا نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;Tracey 2003&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، ٿڌيون تحريڪون (≤14{{Nbsp}}°C يا 57.2{{Nbsp}}°F) بنيادي طور مٿي کان پڇ تائين سڄي جسم جي ٻنهي پاسن واري سُڪڙجڻ جو سبب بڻجن ٿيون. سنڍا مٿو يا پڇ به مٿي کڻي سگهن ٿا، پر گرمي پد گهٽجڻ سان اهي ردعمل نسبتاً گهٽ ڏٺا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Turner|first1=Heather N.|last2=Armengol|first2=Kevin|last3=Patel|first3=Atit A.|last4=Himmel|first4=Nathaniel J.|last5=Sullivan|first5=Luis|last6=Iyer|first6=Srividya Chandramouli|last7=Bhattacharya|first7=Surajit|last8=Iyer|first8=Eswar Prasad R.|last9=Landry|first9=Christian|year=2016|title=The TRP Channels Pkd2, NompC, and Trpm Act in Cold-Sensing Neurons to Mediate Unique Aversive Behaviors to Noxious Cold in Drosophila|journal=Current Biology|volume=26|issue=23|pages=3116–3128|doi=10.1016/j.cub.2016.09.038|issn=1879-0445|pmc=5140760|pmid=27818173}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Invertebrate Nociception|journal=Oxford Research Encyclopedia of Neuroscience|volume=1|last1=Himmel|first1=Nathaniel J.|last2=Patel|first2=Atit A.|last3=Cox|first3=Daniel N.|date=2017-03-29|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190264086.013.166|isbn=978-0-19-026408-6}}&lt;/ref&gt; زميني سِپون گرم سطح (»{{convert|40|C|F|disp=or}}) تي رکڻ کان پوءِ پنهنجي پکڙيل پير جو [[اڳيون حصو]] مٿي کڻي بچاءَ جو ردعمل ڏيکارين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Achaval | first1 = M. | last2 = Penha | first2 = M.A.P. | last3 = Swarowsky | first3 = A. |display-authors=etal  | year = 2005 | title = The terrestrial Gastropoda Megalobulimus abbreviatus as a useful model for nociceptive experiments. Effects of morphine and naloxone on thermal avoidance behavior | journal = Brazilian Journal of Medical and Biological Research | volume = 38 | issue = 1| pages = 73–80 | doi=10.1590/s0100-879x2005000100012| pmid = 15665992 | doi-access = free | hdl = 10183/21190 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kavaliers 1983&quot;/&gt; 2015ع جي هڪ اڀياس ۾ ڪري فش (''Procambarus clarkii'') وڌيڪ گرمي پد ڏانهن منفي ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته گهٽ گرمي پد ڏانهن ساڳيو ردعمل نه ڏٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Puri|first1=S.|last2=Faulkes|first2=Z.|title=Can crayfish take the heat? Procambarus clarkii show nociceptive behaviour to high temperature stimuli, but not low temperature or chemical stimuli|journal=Biology Open|date=2015|volume=4|issue=4|pages=441–448|doi=10.1242/bio.20149654|pmid=25819841|pmc=4400587}}&lt;/ref&gt;

=== ڪيميائي تحريڪ ===
ڪرسٽيشين تي ڪيل تجربن ۾ تيزابن ڏانهن اهڙا ردعمل ڏٺا ويا آهن، جن کي نوسيسيپشن سان ۽، ڪجهه محققن موجب، سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |title=Discrimination between nociceptive reflexes and more complex responses consistent with pain in crustaceans. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190368 |doi=10.1098/rstb.2019.0368 |pmid=31544604 |pmc=6790375}}&lt;/ref&gt; جهينگو ''[[پيليمون ايليگنس]]'' جي اينٽينائن تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] جهڙا جلن پيدا ڪندڙ مادا لڳائڻ سان حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Barr 2008&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Laming | first2 = P. | last3 = Dick | first3 = J.T.A. | last4 = Elwood | first4 = R.W. | year = 2008 | title = Nociception or pain in a decapod crustacean? | journal = Animal Behaviour | volume = 75 | issue = 3| pages = 745–751 | doi=10.1016/j.anbehav.2007.07.004| s2cid = 53203416 }}&lt;/ref&gt; جهينگا خاص طور علاج ڪيل اينٽينائن کي صاف ڪن ٿا ۽ انهن کي ٽانڪي سان مهٽين ٿا. اهو ردعمل جسم جي متاثر هنڌ ڏانهن مخصوص آهي، پر ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح طئي نٿو ڪري سگهجي. ''[[ڪارسينس ميناس]]''، يعني عام ڪناري واري ڪيڪڙي، ۾ ايسيٽڪ تيزاب ڪيترين رويي وارين تبديلين سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ وات جي عضون جي حرڪت، چنبن سان مهٽڻ ۽ بند جاءِ مان نڪرڻ جون وڌيل ڪوششون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |last2=Dalton |first2=N |last3=Riddell |first3=G |title=Aversive responses by shore crabs to acetic acid but not to capsaicin. |journal=Behavioural Processes |date=July 2017 |volume=140 |pages=1–5 |doi=10.1016/j.beproc.2017.03.022 |pmid=28365460|s2cid=26125830 |url=https://pure.ulster.ac.uk/ws/files/77587472/Natasha_revision_March_27th_2017.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[Image:Waspstinger1658-2.jpg|thumb|upright=0.86|ڀنڀوري جو [[ڏنگ (عضوو)|ڏنگ]]، جنهن تي [[زهر]] جو ڦڙو موجود آهي]]

قدرتي حالتن ۾ ''[[آرگيوپي]]'' نسل جا ڄار ٺاهيندڙ ڪوريئڙا، جيڪڏهن سندن ٽنگ کي ڀنڀوري يا ماکيءَ جي مک ڏنگ هڻي، ته [[آٽوٽومي]] ذريعي ٽنگ ڌار ڪري سگهن ٿا. تجرباتي حالتن ۾ ڪوريئڙن جي ٽنگ ۾ ماکيءَ جي مک يا ڀنڀوري جو زهر داخل ڪرڻ کان پوءِ به اهڙو ردعمل ڏٺو ويو. ان جي ابتڙ، رڳو لوڻياٺي محلول جي انجيڪشن سان ٽنگ ڌار ڪرڻ تمام گهٽ ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته صرف جسماني سوراخ ٿيڻ يا رطوبت داخل ٿيڻ آٽوٽومي لاءِ ڪافي نه هئا. [[سيروٽونن]]، [[هسٽامين]]، [[فاسفوليپيس اي 2]] ۽ [[ميليٽن]] جهڙن زهريلي جزن، جيڪي انسانن ۾ انجيڪشن کان پوءِ سور سان لاڳاپيل آهن، جي استعمال کان پوءِ آٽوٽومي ڏٺي وئي؛ جڏهن ته انسانن ۾ سور سان لاڳاپيل نه سمجهيل ڪجهه زهريلي جزن سان اهو ردعمل نه ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eisner | first1 = T. | last2 = Camazine | first2 = S. | year = 1983 | title = Spider leg autotomy induced by prey venom injection: an adaptive response to 'pain'? | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 11| pages = 3382–3385 | doi = 10.1073/pnas.80.11.3382 | bibcode = 1983PNAS...80.3382E | pmid = 16593325 | pmc = 394047 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; اهي نتيجا مخصوص ڪيميائي تحريڪن ڏانهن حفاظتي ردعمل ظاهر ڪن ٿا، پر انهن مان ڪوريئڙن جي داخلي تجربي جي نوعيت سڌيءَ طرح معلوم نٿي ٿئي.

''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' جا سنڍا تيزابن&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lopez-Bellido |first1=R |last2=Himmel |first2=NJ |last3=Gutstein |first3=HB |last4=Cox |first4=DN |last5=Galko |first5=MJ |title=An assay for chemical nociception in ''Drosophila'' larvae. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190282 |doi=10.1098/rstb.2019.0282 |pmid=31544619 |pmc=6790381}}&lt;/ref&gt; ۽ مينٿول&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Himmel |first1=NJ |last2=Letcher |first2=JM |last3=Sakurai |first3=A |last4=Gray |first4=TR |last5=Benson |first5=MN |last6=Cox |first6=DN |title=''Drosophila'' menthol sensitivity and the Precambrian origins of transient receptor potential-dependent chemosensation. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190369 |doi=10.1098/rstb.2019.0369 |pmid=31544603 |pmc=6790378}}&lt;/ref&gt; ڏانهن مخصوص نوسيسيپٽيو ڦرڻ وارو ردعمل ڏيکارين ٿا، جيڪو وڌيڪ گرمي ۽ مشيني نقصان ڏانهن ڏٺل رويي سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Walters |first1=ET |last2=Williams |first2=ACC |title=Evolution of mechanisms and behaviour important for pain. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190275 |doi=10.1098/rstb.2019.0275 |pmid=31544614 |pmc=6790384}}&lt;/ref&gt; اليڪٽروفيلڪ ڪيميائي مادو [[ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ]] سنڍن ۾ نوسيسيپٽيو حساسيت وڌائي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kaneko |first1=T |last2=Macara |first2=AM |last3=Li |first3=R |last4=Hu |first4=Y |last5=Iwasaki |first5=K |last6=Dunnings |first6=Z |last7=Firestone |first7=E |last8=Horvatic |first8=S |last9=Guntur |first9=A |last10=Shafer |first10=OT |last11=Yang |first11=CH |last12=Zhou |first12=J |last13=Ye |first13=B |title=Serotonergic Modulation Enables Pathway-Specific Plasticity in a Developing Sensory Circuit in Drosophila. |journal=Neuron |date=2 August 2017 |volume=95 |issue=3 |pages=623–638.e4 |doi=10.1016/j.neuron.2017.06.034 |pmid=28712652 |pmc=5555049}}&lt;/ref&gt; بالغ مکيون مينٿول،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abed-Vieillard |first1=D |last2=Cortot |first2=J |last3=Everaerts |first3=C |last4=Ferveur |first4=JF |title=Choice alters Drosophila oviposition site preference on menthol. |journal=Biology Open |date=15 January 2014 |volume=3 |issue=1 |pages=22–8 |doi=10.1242/bio.20136973 |pmid=24326184 |pmc=3892157}}&lt;/ref&gt; ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kang |first1=K |last2=Pulver |first2=SR |last3=Panzano |first3=VC |last4=Chang |first4=EC |last5=Griffith |first5=LC |last6=Theobald |first6=DL |last7=Garrity |first7=PA |title=Analysis of Drosophila TRPA1 reveals an ancient origin for human chemical nociception. |journal=Nature |date=25 March 2010 |volume=464 |issue=7288 |pages=597–600 |doi=10.1038/nature08848 |pmid=20237474 |pmc=2845738|bibcode=2010Natur.464..597K }}&lt;/ref&gt; [[ڪيپسائيسن]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Li |first1=Yaoxing |last2=Bai |first2=Peng |last3=Wei |first3=Longsheng |last4=Kang |first4=Ruxue |last5=Chen |first5=Lirong |last6=Zhang |first6=Mingliang |last7=Tan |first7=Eng King |last8=Liu |first8=Wei |title=Capsaicin Functions as Drosophila Ovipositional Repellent and Causes Intestinal Dysplasia |journal=Scientific Reports |date=December 2020 |volume=10 |issue=1 |page=9963 |doi=10.1038/s41598-020-66900-2|pmid=32561812 |pmc=7305228 |bibcode=2020NatSR..10.9963L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ ٻين ڪيترن ڪيميائي مادن کان بچاءَ وارو رويو ڏيکارين ٿيون؛ اهي مادا [[پروبوسس وڌائڻ واري اضطراري عمل]] ۽ آنا ڏيڻ جي جاءِ جي چونڊ تي به اثرانداز ٿي سگهن ٿا.

تيزاب نيميٽوڊ ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' ۽ طبي ڄؤر ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ۾ پڻ نوسيسيپٽرن کي متحرڪ ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pattison |first1=LA |last2=Callejo |first2=G |last3=St John Smith |first3=E |title=Evolution of acid nociception: ion channels and receptors for detecting acid. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190291 |doi=10.1098/rstb.2019.0291 |pmid=31544616 |pmc=6790391}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sambongi |first1=Y |last2=Takeda |first2=K |last3=Wakabayashi |first3=T |last4=Ueda |first4=I |last5=Wada |first5=Y |last6=Futai |first6=M |title=Caenorhabditis elegans senses protons through amphid chemosensory neurons: proton signals elicit avoidance behavior. |journal=NeuroReport |date=14 July 2000 |volume=11 |issue=10 |pages=2229–32 |doi=10.1097/00001756-200007140-00033 |pmid=10923676|s2cid=202208 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pastor |first1=J |last2=Soria |first2=B |last3=Belmonte |first3=C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion. |journal=Journal of Neurophysiology |date=June 1996 |volume=75 |issue=6 |pages=2268–79 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 |pmid=8793740}}&lt;/ref&gt;

=== برقي تحريڪ ===
سامونڊي سلگ ''Tritonia diomedia'' جي پلورل [[گينگليون]] ۾ ”ايس-سيل“ سڏجندڙ حسي خانن جو هڪ گروهه هوندو آهي، جن کي برقي جهٽڪي سان متحرڪ ڪرڻ تي جانور ڀڄڻ لاءِ ترڻ شروع ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;St John 2009&quot;/&gt; ساڳيءَ طرح، [[مينٽس جهينگو]] ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' برقي جهٽڪي کان بچڻ لاءِ پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;Maldonado 1982&quot;/&gt; اهي ٻئي ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري نوعيت جا نظر اچن ٿا. ٻين اڀياسن ۾، بهرحال، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪجهه نوعن ۾ برقي تحريڪن ڏانهن حالتن موجب تبديل ٿيندڙ ردعمل پڻ ڏٺا ويا آهن.

نرم جسم سبب [[هرمٽ ڪيڪڙا]] حفاظت لاءِ سِپن تي ڀاڙين ٿا. جڏهن انهن کي سِپ اندر هلڪو برقي جهٽڪو ڏنو وڃي ٿو ته اهي ڪڏهن سِپ ڇڏي نڪري وڃن ٿا. اهو ردعمل، بهرحال، سِپ جي پسنديدگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو؛ وڌيڪ پسند ڪيل سِپ ڇڏڻ لاءِ نسبتاً وڌيڪ وولٽيج وارو جهٽڪو گهربل هوندو آهي. هن نتيجي کي سادي ۽ مقرر اضطراري ردعمل کان وڌيڪ لچڪدار رويي جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;/&gt;

''اپليشيا'' ۾ سکيا ۽ [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل|گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري اضطراري عمل]] بابت تجربن ۾، جڏهن به گل جي سُڪڙجڻ مقرر ڪيل حد کان گهٽ ٿيو ته سائفن تي برقي جهٽڪو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;/&gt; تجربن دوران ''اپليشيا'' گل کي مقرر حد کان وڌيڪ سُڪڙيل رکڻ سکيو. اهڙو نتيجو سکيا ۽ رويي جي تبديليءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي.

''ڊروسوفيلا'' کي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. 1974ع کان معلوم آهي&lt;ref&gt;Quinn, W.G., Harris, W.A. and Benzer, S., (1974). ''Proceedings of the National Academy of Sciences, USA'' 71: 708-712&lt;/ref&gt; ته انهن ميون جي مکين کي ڪنهن مخصوص بوءِ ۽ برقي جهٽڪي کي ترتيبوار گڏ پيش ڪري تربيت ڏئي سگهجي ٿي. اهڙي تربيت کان پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اها اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tempel | first1 = B.L. | last2 = Bovini | first2 = N. | last3 = Dawson | first3 = D.R. | last4 = Quinn | first4 = W.G. | year = 1983 | title = Reward learning in normal and mutant Drosophila | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 5| pages = 1482–1486 | doi = 10.1073/pnas.80.5.1482 | pmid = 6572401 | pmc = 393622 | bibcode = 1983PNAS...80.1482T | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tully | first1 = T. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1985 | title = Classical conditioning and retention in normal and mutant Drosophila melanogaster | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 157 | issue = 2| pages = 263–277 | doi=10.1007/bf01350033| pmid = 3939242 | s2cid = 13552261 }}&lt;/ref&gt; ساڳيو سکيل ردعمل هن نوع جي سنڍن ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Aceves-Pina | first1 = E.O. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1979 | title = Learning in normal and mutant Drosophila melanogastor larvae | journal = Science | volume = 206 | issue = 4414| pages = 93–96 | doi=10.1126/science.206.4414.93| pmid = 17812455 | s2cid = 40143706 }}&lt;/ref&gt;

هڪ اڀياس ۾&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Yarali | first1 = A. | last2 = Niewalda | first2 = T. | last3 = Chen | first3 = Y.C. | last4 = Tanimoto | first4 = H. | last5 = Duerrnagel | first5 = S. | last6 = Gerber | first6 = B. | year = 2008 | title = 'Pain relief' learning in fruit flies | journal = Animal Behaviour | volume = 76 | issue = 4| pages = 1173–1185 | doi=10.1016/j.anbehav.2008.05.025| s2cid = 53157310 }}&lt;/ref&gt; ''ڊروسوفيلا'' ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل ٻن مختلف قسم جي سکيل اڳڪٿي ڏٺي وئي. جيڪڏهن تربيت دوران بوءِ برقي جهٽڪي کان اڳ ڏني وئي ته پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪرڻ لڳيون. جڏهن ترتيب ابتڙ ڪئي وئي، يعني بوءِ برقي جهٽڪي ختم ٿيڻ کان پوءِ ڏني وئي، ته مکيون پوءِ ان بوءِ ڏانهن وڌڻ لڳيون. تحقيق ڪندڙن پوئين اثر کي ”راحت واري سکيا“ قرار ڏنو. هتي ”راحت“ محققن جو رويي بابت استعمال ڪيل اصطلاح آهي ۽ ان مان لازمي طور انسانن جهڙي داخلي راحت يا سور جي تجربي جو نتيجو نٿو نڪري.

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون ڪيتريون نوعون اهڙي شرطي تحريڪ کان پاسو ڪرڻ يا پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ سکي سگهن ٿيون، جيڪا اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪئي وئي هجي. شيرون&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;/&gt; پاران بيان ڪيل مثالن ۾ سِپون، ڄؤر، ماڪڙ، ماکيءَ جون مکيون ۽ مختلف سامونڊي مولسڪ شامل آهن.

ڪرنگهي وارن جانورن ۾ جيڪڏهن حفاظتي يا حرڪتي رويي جي تجربن دوران اهڙا ردعمل ڏٺا وڃن ته انهن کي اڪثر سور يا اڻ وڻندڙ حسي تجربي سان لاڳاپيل سکيا جي شاهدي طور تشريح ڪيو ويندو آهي. [[قياس ذريعي دليل]] تحت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مشابهت رکندڙ ردعمل کي به مشابهت رکندڙ داخلي تجربي جي امڪان جي حق ۾ دليل طور استعمال ڪيو ويو آهي. بهرحال، رويي جي مشابهت اڪيلي سر شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت ناهي؛ ان جي تشريح لاءِ اعصابي، جسماني، سکيا ۽ ٻين تجرباتي شاهدين کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي.

== اوپيئڊ ريسيپٽر، مقامي بيهوشي ڪندڙ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن جا اثر ==

ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[اوپيئيٽ]] نوسيسيپشن کي تبديل ڪن ٿا، جڏهن ته [[اوپيئڊ ريسيپٽر]] جا مخالف، جهڙوڪ [[نالوڪسون]] ۽ سي ٽي او پي، انهن اثرن کي رد ڪري سگهن ٿا. ان بنياد تي، جيڪڏهن اوپيئيٽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ به ساڳئي طريقي سان ڪم ڪن، ته انهن کان حفاظتي ردعمل ۾ دير يا گهٽتائي اچڻ ۽ اوپيئڊ مخالفن کان اهو اثر گهٽجڻ جي توقع ڪري سگهجي ٿي. تحقيق ۾ مولسڪن ۽ جيتن ۾ اوپيئڊ سان ڳنڍجڻ واريون جايون يا اوپيئڊ ڏانهن عام حساسيت ملي آهي. ڪرنگهي وارن جانورن جي سور سان لاڳاپيل ردعملن ۾ شامل ڪيترائي [[نيوروپيپٽائيڊ]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مليا آهن؛ مثال طور، [[اينڊورفن]] چپٽن ڪيڙن، مولسڪن، اينيلڊن، ڪرسٽيشين ۽ جيتن ۾ مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fiorito | first1 = G | year = 1986 | title = Is there 'pain' in invertebrates? | journal = Behavioural Processes | volume = 12 | issue = 4| pages = 383–388 | doi=10.1016/0376-6357(86)90006-9| pmid = 24924695 | s2cid = 26181117 }}&lt;/ref&gt; سور گهٽائڻ کان سواءِ، ٻاهران ڏنل اوپيئيٽن جا ٻيا اثر به ڏٺا ويا آهن، خاص طور کاڌ خوراڪ جي رويي ۽ مدافعتي خلين جي سرگرميءَ تي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | year = 2001 | title = Role of opioid peptides in behavior of invertebrates | journal = Journal of Evolutionary Biochemistry and Physiology | volume = 37 | issue = 4| pages = 253–261 | doi = 10.1023/A:1012910525424 | s2cid = 23134631 }}&lt;/ref&gt; اهي ٻيا ڪم تمام سادن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۽ هڪ خلوي جاندارن ۾ اوپيئڊ ۽ اوپيئڊ ريسيپٽرن جي موجودگيءَ جي وضاحت به ڪري سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن جي موجودگي اڪيلي سر سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهي.

=== نيميٽوڊ ===

[[File:CrawlingCelegans.gif|thumb|left|عام قسم جي ''سي. ايليگنس'' جي حرڪت]]

[[نيميٽوڊ]] انتهائي گرمي پد کان پاسو ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Wittenburg 1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Wittenburg | first1 = N. | last2 = Baumeister | first2 = R. | year = 1999 | title = Thermal avoidance in Caenorhabditis elegans: an approach to the study of nociception | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA | volume = 96 | issue = 18| pages = 10477–10482 | doi=10.1073/pnas.96.18.10477| pmid = 10468634 | pmc = 17914 | bibcode = 1999PNAS...9610477W | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; مورفين طفيلي ''[[اسڪارِس سوئم]]'' ۾ اهڙي حفاظتي ردعمل ظاهر ٿيڻ جو وقت وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Pryor | first1 = S.C. | last2 = Nieto | first2 = F. | last3 = Henry | first3 = S. | last4 = Sarfo | first4 = J. | year = 2007 | title = The effect of opiates and opiate antagonists on heat latency response in the parasitic nematode Ascaris suum | journal = Life Sciences | volume = 80 | issue = 18| pages = 1650–1655 | doi=10.1016/j.lfs.2007.01.011| pmid = 17363006 }}&lt;/ref&gt; ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' تي اوپيئيٽن جي اثرن بابت هڪ اڀياس ۾، علاج نه ڪيل گروهه مان 76 سيڪڙو ڪيڙن گرميءَ ڏانهن تيز اضطراري ڇڪجڻ وارو ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته مورفين، اينڊومورفين 1 ۽ اينڊومورفين 2 ڏنل ڪيڙن ۾ اهو تناسب ترتيبوار 47، 36 ۽ 39 سيڪڙو هو. نالوڪسون ۽ سي ٽي او پي جهڙن اوپيئڊ ريسيپٽر مخالفن سان اهي اثر رد ٿيا، جنهن جي بنياد تي محققن نتيجو ڪڍيو ته ''سي. ايليگنس'' ۾ نقصانڪار گرميءَ خلاف حفاظتي رويو اوپيئڊن ذريعي تبديل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nieto-Fernandez | first1 = F. | last2 = Andrieux | first2 = S. | last3 = Idrees | first3 = S. | last4 = Bagnall | first4 = C. | last5 = Pryor | first5 = S.C. | last6 = Sood | first6 = R. | year = 2009 | title = The effect of opioids and their antagonists on the nocifensive response of Caenorhabditis elegans to noxious thermal stimuli | journal = Invertebrate Neuroscience | volume = 9 | issue = 3–4| pages = 195–200 | doi = 10.1007/s10158-010-0099-5 | pmid = 20397037 | pmc = 2881580 }}&lt;/ref&gt;

=== مولسڪ ===

[[File:Grapevinesnail 01.jpg|thumb|''[[هيلڪس پوميٽيا]]''، زميني سِپ جي هڪ نوع]]

[[سلگ]] ۽ [[سِپ]] اوپيئڊ ريسيپٽر نظام رکن ٿا.&lt;ref&gt;Dalton, L.M. and Widdowson, P.S., (1989). The involvement of opioid peptides in stress-induced analgesia in the slug Arion ater. Peptides:, 10:9-13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Ossenkopp | first2 = K.-P. | year = 1991 | title = Opioid systems and magnetic field effects in the land snail, Cepaea nemoralis | journal = Biological Bulletin | volume = 180 | issue = 2| pages = 301–309 | doi=10.2307/1542401| pmid = 29304689 | jstor = 1542401 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8589 }}&lt;/ref&gt; مختلف زميني سِپن تي ڪيل تجربن ۾ مورفين ڏيڻ کان پوءِ گرم (40&amp;nbsp;°C) سطح تي رکڻ جي جواب ۾ پير مٿي کڻڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.&lt;ref name=&quot;Kavaliers 1983&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Hirst | first2 = M. | last3 = Teskey | first3 = G.C. | year = 1983 | title = A functional role for an opiate system in snail thermal behavior | journal = Science | volume = 220 | issue = 4592| pages = 99–101 | doi=10.1126/science.6298941| pmid = 6298941 | bibcode = 1983Sci...220...99K }}&lt;/ref&gt; نالوڪسون مورفين جي هن اثر کي ختم ڪري ڇڏيو، جيئن انسانن ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جانورن ۾ به ڏٺو وڃي ٿو. مورفين ڏانهن عادت پيدا ٿيڻ جا اثر پڻ ڏٺا ويا. چئن ڏينهن تائين مورفين ڏنل سِپن ۽ ضابطي واري گروهه جي سِپن ۾ گرميءَ ڏانهن حساسيت جي آزمائش دوران فرق نه رهيو، ۽ ساڳيو اثر حاصل ڪرڻ لاءِ مورفين جي وڌيڪ مقدار گهربل ٿي. اهي نتيجا اوپيئڊ نظام جي نوسيسيپٽيو ردعملن تي اثر جي حمايت ڪن ٿا، پر پاڻمرادو شعوري سور جي موجودگي ثابت نٿا ڪن.

=== ڪرسٽيشين ===

{{Main|ڪرسٽيشين ۾ سور}}
{{Multiple image
| direction = vertical
| align = left
| header = سور گهٽائيندڙ دوائن ۽ انهن سان لاڳاپيل مادن ڏانهن ردعمل ڏيکاريندڙ ٻه ڪرسٽيشين
| width = 200
| image1 = Squilla mantis.jpg
| caption1 = مينٽس جهينگو، ''[[اسڪويلا مينٽس]]''
| image2 = Penaeus monodon.jpg
| caption2 = گراس جهينگو، ''[[پينيس مونوڊون]]''
}}

ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت شاهديءَ جو [[ڪرسٽيشين]] ۾ وڏي پيماني تي اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009b&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3–4| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}&lt;/ref&gt; [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙي]] ''[[نيوهيليس گرانولاٽا]]'' ۾،{{#tag:ref|هن نوع کي [[هم معنيٰ نالو (درجابندي)|هم معنيٰ نالي]] &quot;''Chasmagnathus granulatus''&quot; سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite WoRMS |author=Peter Davie |year=2012 |title=''Neohelice granulata'' (Dana, 1851) |id=444742 |access-date=September 30, 2012}}&lt;/ref&gt;|group=Note}} [[ڪاراپيس]] ۾ ننڍن سوراخن وسيلي ڏنل برقي جهٽڪن سان دفاعي خطري وارو ڏيک پيدا ٿيو. مورفين جي انجيڪشن مقدار جي لحاظ کان برقي جهٽڪي ڏانهن ڪيڪڙن جي ردعمل کي گهٽايو، ۽ مورفين جي انجيڪشن ۽ جهٽڪي جي وچ ۾ وقت وڌڻ سان اهو اثر گهٽبو ويو. نالوڪسون مورفين جي اثر کي روڪيو، جيڪو ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ڏٺل اثر سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lozada | first1 = M. | last2 = Romano | first2 = A. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1988 | title = Effect of morphine and naloxone on a defensive response of the crab ''Chasmagnathus granulatus'' | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 30 | issue = 3| pages = 635–640 | doi=10.1016/0091-3057(88)90076-7| pmid = 3211972 | s2cid = 45083722 }}&lt;/ref&gt;

مورفين مينٽس جهينگي ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' ۾ برقي جهٽڪي کان پوءِ پڇ جي جهٽڪي سان ڀڄڻ واري ردعمل کي به گهٽايو، جڏهن ته نالوڪسون اهو اثر رد ڪيو. ان مان ظاهر ٿيو ته اهڙا اثر ڊيڪاپوڊن کان سواءِ ٻين ڪرسٽيشين گروهن ۾ به ملي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Maldonado 1982&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Maldonado | first1 = H. | last2 = Miralto | first2 = A. | year = 1982 | title = Effects of morphine and naloxone on a defensive response of the mantis shrimp (Squilla mantis) | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 147 | issue = 4| pages = 455–459 | doi=10.1007/bf00612010| s2cid = 3013237 }}&lt;/ref&gt;

گراس جهينگن ''[[پينيس مونوڊون]]'' جي [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] لڳائڻ سان علاج ڪيل حصن کي مهٽڻ ۽ صاف ڪرڻ ۾ واڌ ٿي. جيڪڏهن ان کان اڳ مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا [[بينزوڪين]] ڏني وئي ته اهڙي واڌ نه ڏٺي وئي؛ تنهن هوندي به، بينزوڪين چمٽيءَ سان مشيني تحريڪ جي جواب ۾ مهٽڻ کي مڪمل طور ختم نه ڪيو. بينزوڪين جهينگن جي عام حرڪت تي اثر نه وڌو، تنهنڪري مهٽڻ ۽ صفائيءَ ۾ گهٽتائيءَ کي رڳو جانور جي غيرفعال ٿيڻ سان منسوب نه ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Barr 2008&quot;/&gt; هڪ ٻي مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا، [[زائلوڪين]]، مادي سفيد ٽنگن وارن جهينگن ''[[ليٽوپينيس ونامي]]'' ۾ [[اک جي ڏنڊي کي ڪٽڻ]] کان پوءِ کاڌ خوراڪ ۽ ترڻ جي ماپن موجب دٻاءَ سان لاڳاپيل اثر گهٽايا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Taylor | first1 = J. | last2 = Vinatea | first2 = L. | last3 = Ozorio | first3 = R. | last4 = Schuwelter | first4 = R. | last5 = Andreatta | first5 = E.R. | year = 2004 | title = Minimizing the effects of stress during eyestalk ablation of Litopenaeus vannamei females with topical anaesthetic and a coagulating agent | journal = Aquaculture | volume = 233 | issue = 1–4| pages = 173–179 | doi=10.1016/j.aquaculture.2003.09.034}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيشين بابت اهڙن نتيجن کي هر اڀياس ۾ ورجائي نه سگهيو ويو آهي. هڪ اڀياس ۾&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Puri | first1 = S. | last2 = Faulkes | first2 = Z. | year = 2010 | title = Do Decapod Crustaceans Have Nociceptors for Extreme pH? | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 4| article-number = e10244 | doi = 10.1371/journal.pone.0010244 | pmid = 20422026 | pmc = 2857684 | bibcode = 2010PLoSO...510244P | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ٽن ڊيڪاپوڊ ڪرسٽيشين نوعن، [[پروڪيمبارس ڪلارڪي|لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش]]، [[ليٽوپينيس سيٽيفيرس|سفيد جهينگي]] ۽ [[پيليمونيٽس|گراس جهينگي]]، جي اينٽينائن تي [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]]، [[هائيڊروڪلورڪ تيزاب]] يا بينزوڪين لڳائي نوسيسيپٽيو رويي جي جاچ ڪئي وئي. ضابطي واري گروهه جي ڀيٽ ۾ انهن ٽنهي نوعن ۾ رويي جي ڪا واضح تبديلي نه ملي. جانورن علاج ڪيل اينٽينا کي صاف نه ڪيو ۽ علاج ڪيل ۽ ضابطي وارن جانورن جي حرڪت ۾ به فرق نه هو. لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش جي اينٽينا واري اعصاب جي خلين کان ٻاهر ڪيل رڪارڊنگ ۾ لڳاتار پاڻمرادو سرگرمي ملي، پر اهڙا نيورون نه مليا جيڪي سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ يا هائيڊروڪلورڪ تيزاب سان قابل اعتماد نموني متحرڪ ٿين. محققن نتيجو ڪڍيو ته اينٽينائن ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن ردعمل ڏيندڙ مخصوص نوسيسيپٽرن جي موجودگيءَ لاءِ رويي يا جسماني شاهدي نه ملي. مختلف اڀياسن جي نتيجن ۾ فرق نوعن جي وچ ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن مختلف يا غيرمسلسل ردعملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

اهو دليل پڻ ڏنو ويو آهي ته مورفين جي سور گهٽائيندڙ اثر کي، گهٽ ۾ گهٽ ڪرسٽيشين ۾، سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو اڪيلو معيار نه سمجهڻ گهرجي. هڪ اڀياس ۾ ڪناري وارن ڪيڪڙن ''[[ڪارسينس ميناس]]'' کي سندن پسنديده اونداهي پناهه ۾ برقي جهٽڪا ڏنا ويا، جڏهن ته گهٽ پسنديده روشن حصي ۾ رهڻ تي جهٽڪو نه ڏنو ويو. جيڪڏهن مورفين رڳو مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر پيدا ڪري ها ته ڪيڪڙن جي پسنديده اونداهي حصي ڏانهن وڃڻ ۾ واڌ جي توقع ڪري سگهجي پئي. ان جي ابتڙ، مورفين اهڙي حرڪت کي گهٽايو، ايتري قدر جو جهٽڪو نه ڏيڻ وقت به اهو اثر ڏٺو ويو. محققن ان کي مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر بدران ردعمل ۾ عام گهٽتائيءَ سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو، جيڪو ڪجهه اڳين تجربن جي نتيجن جي متبادل وضاحت ٿي سگهي ٿو. بهرحال، انهن اهو به تجويز ڪيو ته [[اينڪيفيلن]] يا [[اسٽيرائڊ]] جهڙا ٻيا نظام ڪرسٽيشين ۾ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل جي ضابطي ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ۽ رڳو مخصوص جسماني يا بناوتي خصوصيتن بدران رويي جي مجموعي شاهديءَ کي به ڏسڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Elwood | first2 = R.W. | year = 2011 | title = No evidence of morphine analgesia to noxious shock in the shore crab, ''Carcinus maenas'' | journal = Behavioural Processes | volume = 86 | issue = 3| pages = 340–344 | doi=10.1016/j.beproc.2011.02.002| pmid = 21324350 | s2cid = 42520345 }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ===
[[File:European_honey_bee_extracts_nectar.jpg|thumb|تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته [[ماکيءَ جي مک]] خطري يا نقصانڪار حالتن کان پاسو ڪرڻ واري رويي کي امڪاني فائدي موجب تبديل ڪري سگهي ٿي؛ ان کي نقصان کان بچڻ واري عمل جي لچڪداريءَ جي شاهدي طور پيش ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chittka |first=Lars |date=2023-07-01 |title=Do Insects Feel Joy and Pain? |url=https://www.scientificamerican.com/article/do-insects-feel-joy-and-pain/ |access-date=2024-06-08 |website=Scientific American |language=en}}&lt;/ref&gt;]]

مورفين [[جهينگور]] جي گرم سطح تي رهڻ جو وقت وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | last2 = Schurmann | first2 = F. | last3 = Sakharov | first3 = D.A. | year = 1999 | title = Effects of serotonergic and opioidergic drugs on escape behaviors and social status of male crickets | journal = Naturwissenschaften | volume = 86 | issue = 9| pages = 435–437 | doi=10.1007/s001140050647| pmid = 10501691 | bibcode = 1999NW.....86..435D | s2cid = 9466150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Zabala | first1 = N. | last2 = Gomez | first2 = M. | year = 1991 | title = Morphine analgesia, tolerance and addiction in the cricket, Pteronemobius | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 40 | issue = 4| pages = 887–891 | doi = 10.1016/0091-3057(91)90102-8 | pmid = 1816576 | s2cid = 24429475 }}&lt;/ref&gt; هڪ اڀياس ۾ ميون جي مکين ۾ زخم کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ نوسيسيپٽيو حساسيت ۾ واڌ ملي، جنهن کي ثانوي ذريعن ۾ [[دائمي سور]] سان تشبيهه ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Daley|first=Jason|title=Study Finds Insects Can Experience Chronic Pain|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/insects-can-experience-chronic-pain-study-finds-180972656/|access-date=2021-02-20|website=Smithsonian Magazine|language=en}}&lt;/ref&gt; ڪجهه جيتن کي زخمي حصن جي صفائي يا سنڀال جهڙو رويو ڪندي پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Quaglia |first=Sofia |date=26 January 2024 |title=Injured bees tend their own wounds, which suggests they feel pain |url=https://www.newscientist.com/article/2414446-injured-bees-tend-their-own-wounds-which-suggests-they-feel-pain/ |access-date=2024-06-29 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reynolds |first=Matt |date=March 16, 2023 |title=Insect Farming Is Booming. But Is It Cruel? |url=https://www.wired.com/story/insect-farming-sentience/ |access-date=2024-06-29 |work=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي هڪ جائزي ۾ محققن اعصابي ۽ رويي جي مختلف معيارن جي بنياد تي بالغ جيتن جي ٻن آرڊرن—[[بليٽوڊيا]]، جنهن ۾ ڪاڪروچ ۽ اڏوهي شامل آهن، ۽ [[ڊپٽيرا]]، جنهن ۾ مکيون ۽ مڇر شامل آهن—لاءِ سور جي امڪاني تجربي جي حق ۾ ”مضبوط شاهدي“ هجڻ جو نتيجو پيش ڪيو. ساڳئي جائزي ۾ بالغ جيتن جي ٽن ٻين آرڊرن، [[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پتنگا ۽ پوپٽ) ۽ [[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙ، جهينگور، ويٽا ۽ مڪڙ) لاءِ ”نمايان شاهدي“ هجڻ جي تشريح ڪئي وئي، جڏهن ته ڪجهه نابالغ جيتن بابت پڻ لاڳاپيل شاهدي بيان ڪئي وئي. ليکڪن خاص طور نابالغ جيتن بابت علمي خالن جي نشاندهي ڪئي ۽ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت تي زور ڏنو. انهن نتيجن جي بنياد تي ليکڪن [[جيتن جي فارمنگ]] ۽ [[جيتن تي ضابطو]] جهڙين انساني سرگرمين سان لاڳاپيل جانورن جي ڀلائي بابت ممڪن اثرن تي پڻ بحث ڪيو.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Gibbons |first1=Matilda |title=Chapter Three - Can insects feel pain? A review of the neural and behavioural evidence |date=2022-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0065280622000170 |work=Advances in Insect Physiology |volume=63 |pages=155–229 |editor-last=Jurenka |editor-first=Russell |publisher=Academic Press |language=en |access-date=2022-11-29 |last2=Crump |first2=Andrew |last3=Barrett |first3=Meghan |last4=Sarlak |first4=Sajedeh |last5=Birch |first5=Jonathan |last6=Chittka |first6=Lars|doi=10.1016/bs.aiip.2022.10.001 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== تحريڪ کان پاسو ڪرڻ ۽ ٻين ترغيبي ضرورتن وچ ۾ مٽاسٽا ==

هي معيار ان ڳالهه جو جائزو وٺڻ لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو ته ڪو جانور رڳو [[نوسيسيپشن]] ڏيکاري ٿو يا ممڪن طور سور جو تجربو به ڪري سگهي ٿو. نوسيسيپٽيو ردعمل لاءِ لازمي طور شعور يا اعليٰ درجي جي عصبي پروسيسنگ گهربل نه هوندي آهي، تنهنڪري اهڙا ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري ٿي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، سور جي تجربي بابت هڪ مفروضو اهو آهي ته ان ۾ اعليٰ عصبي مرڪز ۽ جانور لاءِ اهم ٻين عنصرن، يعني مقابلي وارين ترغيبن، جي وچ ۾ معلومات جو گڏيل جائزو شامل ٿي سگهي ٿو. ان بنياد تي، جيڪڏهن ڪو جانور نقصانڪار تحريڪ ۽ ڪنهن ٻي ضرورت جي وچ ۾ پنهنجو رويو حالتن موجب تبديل ڪري، ته اهڙي لچڪ کي رڳو سادي نوسيسيپٽيو اضطرار کان وڌيڪ پيچيده عمل سان مطابقت رکندڙ شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي.

[[File:Hermit crab fighting for a new shell.jpg|thumb|هڪ خول لاءِ وڙهندڙ هرميٽ ڪيڪڙا]]

بيلفاسٽ جي ڪوئنز يونيورسٽي سان لاڳاپيل رابرٽ ايلووڊ ۽ ميريام ايپل دليل ڏنو آهي ته سور جي امڪاني تجربي بابت شاهدي تڏهن ملي سگهي ٿي، جڏهن نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل رڳو اضطراري نه هجي پر ٻين ترغيبي ضرورتن سان مٽاسٽا ڏيکاري، اڳوڻو تجربو ياد رکيو وڃي ۽ مستقبل ۾ ساڳي صورتحال کان پاسو ڪيو وڃي. هنن [[هرميٽ ڪيڪڙو|هرميٽ ڪيڪڙن]] جي خولن اندر هلڪا برقي جهٽڪا ڏئي ان مفروضي جي جاچ ڪئي. رڳو جهٽڪا ڏنل ڪيڪڙن پنهنجا خول ڇڏيا، جنهن مان تحريڪ جي اڻ وڻندڙ هجڻ جو اشارو مليو؛ پر پسنديده نوع جي خول ۾ موجود ڪيڪڙن مان نسبتاً گهٽ خول ڇڏيو، جنهن کي محققن ترغيبي مٽاسٽا سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Elwood 2009a&quot;/&gt; استعمال ڪيل جهٽڪي جي سطح تي گهڻن ڪيڪڙن خول نه ڇڏيو، پر جڏهن انهن کي پوءِ نئون خول ڏنو ويو ته جهٽڪو محسوس ڪندڙ ڪيڪڙا نئين خول ڏانهن وڌڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جا وڌيڪ امڪان ڏيکاريندا هئا. اهي نئين خول ڏانهن وڌيڪ تيزيءَ سان وڌيا، ان جي جاچ تي گهٽ وقت لڳايائون ۽ اندر وڃڻ کان اڳ سوراخ ۾ [[چيليپيڊ]] سان گهٽ ڀيرا جاچ ڪيائون. محققن انهن نتيجن کي ان ڳالهه سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو ته برقي جهٽڪي جي اڳوڻي تجربي نئون خول حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل ايندڙ رويي ۽ ترغيب کي تبديل ڪيو.

== سکيل پاسو ڪرڻ ==
نقصانڪار تحريڪ کان پاسو ڪرڻ سکڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته جانور اڳوڻي تحريڪ سان لاڳاپيل معلومات محفوظ ڪري سگهي ٿو ۽ مستقبل ۾ ممڪن نقصان کان بچڻ يا ان کي گهٽائڻ لاءِ پنهنجو رويو تبديل ڪري سگهي ٿو. اهڙي سکيا کي مقرر نوسيسيپٽيو اضطرار کان وڌيڪ پيچيده عمل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي.

=== عادت پوڻ ۽ حساسيت وڌڻ ===

[[عادت پوڻ]] ۽ [[حساسيت وڌڻ]] سکيا جون ٻه ساديون پر وڏي پيماني تي ملندڙ صورتون آهن. عادت پوڻ [[غير وابستگي واري سکيا]] جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ ڪنهن تحريڪ سان بار بار واسطو پوڻ کان پوءِ ان ڏانهن ردعمل گهٽجي ويندو آهي. حساسيت وڌڻ سکيا جي اها صورت آهي، جنهن ۾ تحريڪ جي بار بار پيش ٿيڻ کان پوءِ ردعمل آهستي آهستي وڌيڪ شديد ٿي سگهي ٿو.

جڏهن ''[[اپليزيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي چمڙي تي ڇهاءَ واري تحريڪ لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته جانور [[سائفن]] ۽ [[گل]] کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو. هي دفاعي ڇڪجڻ، جنهن کي [[اپليزيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطرار]] چيو وڃي ٿو، سکيا واري رويي بابت گهڻي تحقيق جو موضوع رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Pinsker 1973&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Castellucchi | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of gill-withdrawal reflex in Aplysia | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi = 10.1126/science.167.3926.1745 | pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Glanzman | first1 = D.L. | year = 2009 | title = Habituation in Aplysia: The Cheshire Cat of neurobiology | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 92 | issue = 2| pages = 147–154 | doi=10.1016/j.nlm.2009.03.005| pmid = 19332142 | s2cid = 18343391 }}&lt;/ref&gt; عام طور انهن اڀياسن ۾ رڳو هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ استعمال ڪئي وئي آهي، تنهنڪري اهي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سکيا کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سڌي اهميت رکن ٿا. تنهن هوندي به، ڪجهه اڀياسن&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Hawkins | first1 = R.D. | last2 = Clark | first2 = G.A. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 2006 | title =  Operant Conditioning of Gill Withdrawal in Aplysia| journal = Journal of Neuroscience | volume = 26 | issue = 9| pages = 2443–2448 | doi = 10.1523/jneurosci.3294-05.2006 | pmid = 16510722 | pmc = 6793659 }}&lt;/ref&gt; ۾ هن ردعمل جي جاچ لاءِ برقي جهٽڪا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن (ڏسو &quot;[[#برقي تحريڪ|برقي تحريڪ]]&quot; ۽ &quot;[[#عملي شرطي سکيا|عملي شرطي سکيا]]&quot;).

{{Quote box|width=30em|align=left|quote=''اپليزيا'' تي ڪم ڪندڙ ڪجهه محققن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۽ ٿڻائتن جي ردعملن ۾ مشابهتن بابت لکيو آهي: {{quote|''اپليزيا'' جي نوسيسيپٽرن ۾ ڊگهي عرصي تائين رهندڙ نوسيسيپٽيو حساسيت ٿڻائتن جي نوسيسيپٽرن ۾ دائمي سور سان لاڳاپيل تبديلين سان ڪيترين ئي فعلي مشابهتن جي حامل آهي. ان کان سواءِ، ''اپليزيا'' ۽ ٿڻائتن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ خلوي سگنلن جا ساڳيا رستا تحرڪ پذيري ۽ سينيپسي منتقليءَ ۾ ڊگهي عرصي واري واڌ شروع ڪن ٿا، ۽ اهي انتهائي محفوظ ارتقائي رستا مختلف نوعن جي عصبي سرڪٽن ۾ يادگيريءَ جا نشان پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Moroz | first2 = L.L. | year = 2009 | title = Molluscan memory of injury: evolutionary insights into chronic pain and neurological disorders | journal = Brain, Behavior and Evolution | volume = 74 | issue = 3| pages = 206–218 | doi=10.1159/000258667| pmid = 20029184 | pmc = 2855280 }}&lt;/ref&gt;}} – والٽرز، اي. ٽي. ۽ موروز، ايل. ايل. (2009ع)}}

=== جاءِ کان پاسو ڪرڻ ===
ڪيڪڙي ''نيوهيليس گرانولاٽا'' ۾ پاسو ڪرڻ واري سکيا جي جاچ لاءِ جانورن کي ٻن خانن واري اوزار جي اونداهي خاني ۾ رکي کين روشن خاني ڏانهن وڃڻ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Denti | first1 = A. | last2 = Dimant | first2 = B. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1988 | title = Passive avoidance learning in the crab ''Chasmagnathus granulatus'' | journal = Physiology &amp; Behavior | volume = 43 | issue = 3| pages = 317–320 | doi=10.1016/0031-9384(88)90194-1| pmid = 2845454 | s2cid = 43516638 }}&lt;/ref&gt; تجرباتي ڪيڪڙن کي روشن خاني ۾ جهٽڪو ڏنو ويو، جڏهن ته ضابطي واري گروهه کي جهٽڪو نه ڏنو ويو. هڪ منٽ کان پوءِ ٻنهي گروهن کي ٻيهر اونداهي خاني ڏانهن موٽڻ جي آزادي ڏني وئي. سکيل نتيجو تحريڪ کان وڌيڪ تيزيءَ سان ڀڄڻ نه، پر روشن خاني ۾ ٻيهر داخل ٿيڻ کان پاسو ڪرڻ هو. روشني ۽ جهٽڪي وچ ۾ وابستگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ آزمائش ئي ڪافي هئي، ۽ اها وابستگي ٽن ڪلاڪن تائين معلوم ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fernandez-Duque | first1 = E. | last2 = Valeggia | first2 = C. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1992 | title = Multitrial inhibitory avoidance learning in the crab ''Chasmagnathus'' | journal =   Behavioral and Neural Biology| volume = 57 | issue = 3| pages = 189–197 | doi = 10.1016/0163-1047(92)90136-r | pmid = 1616454 }}&lt;/ref&gt;

ڪري فش ''پروڪيمبارس ڪلارڪائي'' تي اڀياسن مان ظاهر ٿيو ته اهي روشني روشن ٿيڻ کي ڏهن سيڪنڊن کان پوءِ ايندڙ جهٽڪي سان وابسته ڪرڻ سکي سگهيا. انهن اهڙي محفوظ حصي ڏانهن هلڻ سکيو، جتي جهٽڪو نه ڏنو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kawai | first1 = N. | last2 = Kono | first2 = R. | last3 = Sugimoto | first3 = S. | year = 2004 | title = Avoidance learning in the crayfish (Procambarus clarkia) depends on the predatory imminence of the unconditioned stimulus: a behavior systems approach to leaning in invertebrates | journal = Behavioural Brain Research | volume = 150 | issue = 1–2| pages = 229–237 | doi = 10.1016/s0166-4328(03)00261-4 | pmid = 15033297 | s2cid = 20724666 }}&lt;/ref&gt; پر اهو تڏهن ٿيو جڏهن ڪري فش جو منهن محفوظ حصي ڏانهن هو. جيڪڏهن جانور محفوظ حصي کان ابتڙ رخ ۾ هو ته اهو هلڻ بدران جهٽڪي تي پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاريندو هو. روشني ۽ جهٽڪي کي بار بار گڏ پيش ڪرڻ باوجود جانورن صرف روشني ڏسي پڇ جي جهٽڪي سان اڳواٽ بچڻ نه سکيو. جڏهن محفوظ حصي کان ابتڙ رخ ۾ جهٽڪا محسوس ڪندڙ جانورن کي پوءِ محفوظ حصي ڏانهن منهن ڪري آزمايو ويو ته انهن روشني شروع ٿيندي ئي تيزيءَ سان بچاءَ وارو ردعمل ڏيکاريو. محققن هن نتيجي کي ٿڻائتن ۾ بيان ڪيل [[پوشيده سکيا]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو. اهڙا نتيجا [[ڊيڪاپوڊا]] ۾ سکيا ۽ رويي جي لچڪ ڏيکارين ٿا، جن کي ڪجهه محقق سور جي امڪاني تجربي جي معيارن سان مطابقت رکندڙ سمجهن ٿا؛ پر اهي اڪيلا شعوري سور کي ثابت نٿا ڪن.

=== شرطي دٻاءُ ===
[[Image:Drone 24a.jpg|thumb|right|نر ماکيءَ جي مک]]

ماکيءَ جون مکيون نون بوئن بابت سکڻ دوران پنهنجي [[سُونڊ]] ٻاهر ڪڍنديون آهن. هن ردعمل بابت هڪ اڀياس ۾ مکين ٻن بوئن وچ ۾ فرق ڪرڻ سکيو، پر پوءِ جڏهن انهن مان هڪ بوءَ کي برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪيو ويو ته انهن ان بوءَ ڏانهن سُونڊ ٻاهر ڪڍڻ واري ردعمل کي روڪڻ سکيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Smith | first1 = B.H. | last2 = Abramson | first2 = C.I. | last3 = Tobin | first3 = T.R. | year = 1991 | title = Conditional withholding of proboscis extension in honeybees (Apis mellifera) during discriminative punishment | journal = Journal of Comparative Psychology | volume = 105 | issue = 4| pages = 345–356 | doi=10.1037/0735-7036.105.4.345| pmid = 1778067 }}&lt;/ref&gt; اهو نتيجو ظاهر ڪري ٿو ته برقي جهٽڪو مکين لاءِ اڻ وڻندڙ تحريڪ طور ڪم ڪيو ۽ انهن جو ردعمل حالتن موجب تبديل ٿي سگهيو. اهڙي لچڪ سادي اضطراري نوسيسيپشن کان وڌيڪ پيچيده سکيا سان مطابقت رکي ٿي، جيتوڻيڪ ان مان سور جو شعوري تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.

=== عملي شرطي سکيا ===
[[عملي شرطي سکيا]] بابت ڪرنگهي وارن جانورن تي ڪيترن ئي سالن کان اڀياس ٿيندا رهيا آهن. اهڙن اڀياسن ۾ جانور مثبت [[تقويت]] حاصل ڪرڻ يا سزا کان بچڻ لاءِ ماحول جي ڪنهن حصي کي هلائي يا پنهنجي عمل کي تبديل ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح جانور پنهنجي عملن جي نتيجن مان سکي ٿو. عملي ردعمل ۾ جانور پنهنجي ردعمل جي شرح يا شدت کي تبديل ڪري سگهي ٿو، تنهنڪري اهي سادن اضطرارن ۽ پيچيده [[مقرر عملي نمونن]] کان مختلف سمجهيا وڃن ٿا. ڪيترن اڀياسن ۾ ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ عملي سکيا وسيلي [[مثبت تقويت]] حاصل ڪرڻ جي صلاحيت ۾ مشابهتون بيان ڪيون ويون آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Brembs | first1 = B | year = 2003 | title = Operant conditioning in invertebrates | url = https://epub.uni-regensburg.de/28572/1/brembs.pdf| journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 13 | issue = 6| pages = 710–717 | doi=10.1016/j.conb.2003.10.002| pmid = 14662373 | s2cid = 2385291 }}&lt;/ref&gt; ۽ اهڙين تحريڪن کان پاسو ڪرڻ جي سکيا پڻ ڏٺي وئي آهي، جن کي ڪرنگهي وارن جانورن جي تحقيق ۾ اڻ وڻندڙ يا نقصانڪار تحريڪون قرار ڏنو ويندو آهي.

[[File:Snail climbing grass SMC 07.jpg|thumb|upright|گاهه جي پن تي چڙهندڙ سِپ جو هيٺيون پاسو، جنهن ۾ عضلاتي پير نظر اچي ٿو]]

==== سِپ ====
اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سِپ پنهنجي دماغ جي مخصوص حصن کي برقي طور پاڻ متحرڪ ڪرڻ لاءِ هڪ هلائيندڙ اوزار استعمال ڪري سگهن ٿا. بالابان ۽ مڪسي مووا&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Balaban | first1 = P.M. | last2 = Maksimova | first2 = O.A. | year = 1993 | title = Positive and negative brain zones in the snail | journal = European Journal of Neuroscience | volume = 5 | issue = 6| pages = 768–774 | doi = 10.1111/j.1460-9568.1993.tb00541.x | pmid = 8261146 | s2cid = 19247302 }}&lt;/ref&gt; ''هيلڪس'' جنس جي سِپن جي دماغ جي ٻن حصن ۾ جراحي طريقي سان سنها تار وارا اليڪٽروڊ لڳايا. دماغ جي برقي تحريڪ حاصل ڪرڻ لاءِ سِپ کي هڪ سلاخ جي ڇيڙي کي هٽائڻو پوندو هو. جڏهن سلاخ دٻائڻ سان ميسوسيريبريم، جيڪو جنسي سرگرميءَ سان لاڳاپيل آهي، کي برقي تحريڪ ملندي هئي ته سِپن ان اوزار کي هلائڻ جي شرح پنهنجي بنيادي خودڪار شرح جي ڀيٽ ۾ وڌائي. ان جي ابتڙ، جڏهن تحريڪ پيريئٽل گينگليون کي ڏني وئي ته سِپن سلاخ کي ڇهڻ جي شرح گهٽائي. انهن نتيجن کي ترتيبوار مثبت تقويت ۽ سزا سان لاڳاپيل عملي سکيا جي نمونن طور بيان ڪيو ويو.

==== ''اپليزيا'' ====
امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ ڏانهن گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري ردعمل جي جاچ لاءِ ''[[اپليزيا]]'' کي جوڙن ۾ آزمايو ويو. شروعاتي تربيت دوران تجرباتي جانور کي هر ڀيري سائفن تي جهٽڪو ڏنو ويندو هو، جڏهن ان جو گل مقرر حد کان هيٺ ڍرو ٿيندو هو؛ جڏهن ته ان سان ڳنڍيل ضابطي واري جانور کي تجرباتي جانور سان گڏ جهٽڪو ملندو هو، ڀلي ان جي پنهنجي گل جي حالت ڪهڙي به هجي. هر آزمائشي دور ۾ تجرباتي جانورن پنهنجا گل مقرر حد کان مٿي سُڪڙيل حالت ۾ ضابطي وارن جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وقت رکيا، جنهن کي عملي شرطي سکيا جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Hawkins 2006&quot;/&gt;

[[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'']]

==== ''ڊروسوفيلا'' ====
''ڊروسوفيلا'' ۾ عملي شرطي سکيا جي مطالعي لاءِ مک جي ڪنٽرول هيٺ هڪ گرميءَ وارو خانو تيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wustmann | first1 = G. | last2 = Rein | first2 = K. | last3 = Wolf | first3 = R. | last4 = Heisenberg | first4 = M. | year = 1996 | title = A new paradigm for operant conditioning of Drosophila melanogaster | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 179 | issue = 3| pages = 429–436 | doi=10.1007/bf00194996| pmid = 8785009 | s2cid = 19736251 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wustmann | first1 = G. | last2 = Heisenberg | first2 = M. | year = 1997 | title = Behavioral manipulation of retrieval in a spatial memory task for Drosophila melanogaster | journal = Learning and Memory | volume = 4 | issue = 4| pages = 328–336 | doi=10.1101/lm.4.4.328| pmid = 10706370 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Putz | first1 = G. | last2 = Heisenberg | first2 = M. | year = 2002 | title = Memories in Drosophila heat-box learning | journal = Learning and Memory | volume = 9 | issue = 5| pages = 349–359 | doi=10.1101/lm.50402| pmid = 12359842 | pmc = 187128 }}&lt;/ref&gt; جڏهن به مک ننڍڙي اونداهي خاني جي مقرر ڪيل اڌ ۾ داخل ٿيندي هئي ته سڄي جاءِ گرم ڪئي ويندي هئي. جانور جيئن ئي ان حصي مان نڪرندو هو، خاني جو گرمي پد ٻيهر معمول تي اچي ويندو هو. ڪجهه منٽن کان پوءِ مکيون پنهنجون حرڪتون گهڻو ڪري خاني جي ٻئي اڌ تائين محدود ڪرڻ لڳنديون هيون، ۽ گرمي بند ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه وقت تائين اهڙو سکيل پاسو ڪرڻ وارو رويو برقرار رهي سگهندو هو.

''ڊروسوفيلا'' ۾ عملي شرطي سکيا جي جاچ لاءِ اڏام جو هڪ تجربي وارو نمونو پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Heisenberg | first1 = M. | last2 = Wolf | first2 = R. | last3 = Brembs | first3 = B. | year = 2001 | title = Flexibility in a single behavioral variable of Drosophila | journal = Learning and Memory | volume = 8 | issue = 1| pages = 1–10 | doi=10.1101/lm.8.1.1| pmid = 11160758 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; مکين کي اهڙي اوزار سان ٻڌيو ويندو آهي، جيڪو سندن اڏام جي ڪوششن دوران رخ ڦيرائڻ واري قوت ماپي ٿو ۽ چوڌاري ڏيک جي حرڪت کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اوزار انهن ڪوششن جي بنياد تي مک جي رخ کي طئي ڪري ٿو. جڏهن اوزار کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو جو ڏيک جي مخصوص حصن ڏانهن ”اڏامڻ“ تي مک تي گرميءَ جي شعاع پوي، ته مکين چوڌاري ڏيک جي نسبت سان ڪجهه اڏام وارا رخ اختيار ڪرڻ ۽ ڪجهه کان پاسو ڪرڻ سکيو. اهي انهن رخن کان پاسو ڪرڻ لڳيون، جن سان گرميءَ جي تحريڪ لاڳاپيل هئي.

اهي تجربا ظاهر ڪن ٿا ته ''ڊروسوفيلا'' عملي سکيا وسيلي نقصانڪار يا اڻ وڻندڙ تحريڪن کان پاسو ڪرڻ سکي سگهي ٿي. انهن ردعملن جي لچڪ ۽ سکيا واري نوعيت انهن کي سادن اضطراري ردعملن کان الڳ ڪري ٿي. ڪجهه محقق اهڙي رويي کي سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ شاهديءَ جو حصو سمجهن ٿا، جڏهن ته اهڙا تجربا اڪيلا شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿا ڏين.

== ادراڪي صلاحيتون ==
[[Image:Leafcutter ants transporting leaves.jpg|thumb|''[[اٽا ڪولمبيڪا]]'' جون پورهيت ماڪوڙيون پن کڻي ويندي]]

اهو دليل ڏئي سگهجي ٿو ته سور محسوس ڪرڻ لاءِ تمام اعليٰ [[ادراڪ|ادراڪي صلاحيت]] لازمي نه آهي؛ ٻي صورت ۾ گهٽ ادراڪي صلاحيت رکندڙ انسانن بابت به سور محسوس ڪرڻ جو امڪان گهٽ هجڻ جو نتيجو ڪڍڻو پوندو. تنهن هوندي به، سور جون گهڻيون وصفون ڪنهن نه ڪنهن سطح جي ادراڪي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿيون. مٿي بيان ڪيل سکيل ۽ عملي شرطي روين مان ڪيترائي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پيچيده ادراڪي صلاحيتن جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. ٻين مثالن ۾ شامل آهن:
* [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] جي [[واگِل ناچ]] دوران معلومات جي سماجي منتقلي.
* ڪوريئڙن ۾ [[آئيڊيوٿيٽڪ]] رخ شناسي، يعني اهي پنهنجي اڳوڻين حرڪتن بابت معلومات ياد رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Seyfarth | first1 = E.A. | last2 = Hergenroder | first2 = R. | last3 = Ebbes | first3 = H. | last4 = Barth | first4 = F.G. | year = 1982 | title = Idiothetic orientation of a wandering spider: compensation of detours and estimates of goal distance | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 11 | issue = 2| pages = 139–148 | doi=10.1007/bf00300103| s2cid = 20676966 }}&lt;/ref&gt;
* ڪوريئڙن ۾ گهمائي وارو رويو، جنهن ۾ اهي مقصد تائين سڌي رستي بدران اڻ سڌو رستو اختيار ڪن ٿا. اهڙي رويي کي لچڪ، رستي جي رٿابندي ۽ ممڪن طور بصيرتي سکيا سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sherwin 2001&quot; /&gt;
* ماکيءَ جي مک ''[[ايپس ميليفيرا]]'' ۾ [[تصور|تصورن]] جي سڃاڻپ ۽ درجابندي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Avargues-Weber | first1 = A. | last2 = Dyer | first2 = A.G. | last3 = Giurfa | first3 = M. | year = 2011 | title = Conceptualization of above and below relationships by an insect | journal = Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences | volume = 278 | issue = 1707| pages = 898–905 | doi = 10.1098/rspb.2010.1891 | pmid = 21068040 | pmc = 3049051 }}&lt;/ref&gt;
* پن ڪٽيندڙ ماڪوڙين ''[[اٽا ڪولمبيڪا]]'' ۾ [[مسئلو حل ڪرڻ]] جي صلاحيت.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dussutour | first1 = A. |author-link1=آڊري ڊوسوٽور | last2 = Deneubourg | first2 = J.L. | last3 = Beshers | first3 = S. | last4 = Fourcassie | first4 = V. | year = 2009 | title = Individual and collective problem-solving in a foraging context in the leaf-cutting ant Atta colombica | journal = Animal Cognition | volume = 12 | issue = 1| pages = 21–30 | doi=10.1007/s10071-008-0165-0| pmid = 18560906 | s2cid = 15005826 }}&lt;/ref&gt;
* پيلي ميل ورم ڀنگ ''[[ٽينيبرائيو مولٽر]]''&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Carazo | first1 = P. | last2 = Font | first2 = E. | last3 = Forteza-Behrendt | first3 = E. | last4 = Desfilis | first4 = E. | year = 2009 | title = Quantity discrimination in Tenebrio molitor: evidence of numerosity discrimination in an invertebrate? | journal = Animal Cognition | volume = 12 | issue = 3| pages = 463–470 | doi = 10.1007/s10071-008-0207-7 | pmid = 19118405 | s2cid = 14502342 }}&lt;/ref&gt; ۽ ماکيءَ جي مک ۾ [[انگن جي سڃاڻپ]] سان لاڳاپيل صلاحيتون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dacke | first1 = M. | last2 = Srinivasan | first2 = M.V. | year = 2008 | title = Evidence for counting in insects | journal = Animal Cognition | volume = 11 | issue = 4| pages = 683–689 | doi=10.1007/s10071-008-0159-y| pmid = 18504627 | s2cid = 22273226 }}&lt;/ref&gt;

=== غير نمونياتي رويو ===

[[چارلس ڊارون]] کي ڪيڙن جي رويي ۽ ان سوال ۾ دلچسپي هئي ته ”اهي ڪيتري حد تائين شعوري طور عمل ڪن ٿا، ۽ ڪيتري ذهني صلاحيت ظاهر ڪن ٿا.“&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot;&gt;{{cite book|last1=Darwin|first1=Charles R.|title=The formation of vegetable mould, through the action of worms, with observations on their habits|date=1882|publisher=John Murray|location=London|edition=Seventh thousand|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1364&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1|access-date=14 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Keim|first1=Brandon|title=I, cockroach|url=http://aeon.co/magazine/nature-and-cosmos/do-cockroaches-have-a-form-of-consciousness/|website=Aeon|access-date=14 June 2014|date=19 Nov 2013|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714164341/http://aeon.co/magazine/nature-and-cosmos/do-cockroaches-have-a-form-of-consciousness/}}&lt;/ref&gt; ''[[ڪيڙن جي عمل وسيلي نباتاتي مٽيءَ جي ٺهڻ]]'' ۾ ڊارون ٻرن جا منهن بند ڪرڻ دوران ڪيڙن جي پيچيده روين جو ذڪر ڪيو. هن تجويز ڏني ته ڪيڙا بظاهر ”ڪنهن شيءِ ۽ پنهنجي ٻرن جي شڪل بابت، ڀلي تمام ابتدائي قسم جو، ڪجهه تصور حاصل ڪرڻ جي صلاحيت“ رکن ٿا؛ ۽ جيڪڏهن ائين آهي ته سندس خيال موجب انهن کي ذهين چئي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙين حالتن ۾ سندن عمل ڪجهه حد تائين انسان جي عمل سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot; /&gt;

{{Quote box|width=30em|align=right|quote=چارلس ڊارون: {{quote|رڳو هڪ امڪان باقي رهي ٿو، يعني ڪيڙا، جيتوڻيڪ جسماني تنظيم جي درجي ۾ هيٺ آهن، پر ڪجهه درجي جي ذهانت رکن ٿا. اها ڳالهه هر ڪنهن کي تمام اڻ ٿيڻي لڳندي؛ پر اهو سوال ڪري سگهجي ٿو ته ڇا اسان هيٺين جانورن جي عصبي نظام بابت ايترو ڄاڻون ٿا، جو اهڙي نتيجي تي پنهنجي فطري بي اعتماديءَ کي جائز قرار ڏئي سگهون. دماغي گينگلين جي ننڍڙي جسامت بابت اسان کي ياد رکڻ گهرجي ته پورهيت ماڪوڙيءَ جي ننڍڙي دماغ ۾ ورثي ۾ مليل معلومات جو ڪيترو وڏو ذخيرو ۽ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ذريعن کي حالتن مطابق استعمال ڪرڻ جي ڪجهه صلاحيت سمايل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot; /&gt;}}}}

[[ڊونلڊ گرفن]] پنهنجي 1984ع جي ڪتاب ''اينيمل ٿنڪنگ'' ۾ اهو موقف پيش ڪيو ته ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو رويو پيچيده، لچڪدار ۽ ڪجهه حالتن ۾ ذهانت سان مطابقت رکندڙ ٿي سگهي ٿو. هن [[ڊبليو. ايس. برسٽو]] جي 1976ع واري ڪتاب ''دي ورلڊ آف اسپائيڊرز'' مان مثال ڏنا، جن ۾ ڪوريئڙا نون حالتن مطابق پنهنجو رويو تبديل ڪندا آهن. مثال طور، تجربي ڪندڙ شخص جيڪڏهن ڪوريئڙي جي سامهون مک رکي ته ڪوريئڙو ڄار ۾ ڦاٿل جيت ڏانهن وڃڻ وارو معمولي مرحلو اختيار ڪرڻ کان سواءِ ان مک کي کائي سگهي ٿو. ڪوريئڙو غير معمولي حالتن مطابق پنهنجي ڄار جي شڪل به تبديل ڪري سگهي ٿو، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته ڄار ٺاهڻ جو رويو مڪمل طور هڪ اڻ بدلجندڙ نموني تي ٻڌل نه آهي. گرفن پن ڪٽيندڙ ماڪوڙين بابت پڻ بحث ڪيو، جن جو مرڪزي عصبي نظام ”قطر ۾ هڪ ملي ميٽر کان به گهٽ“ هوندو آهي، ۽ سوال ڪيو ته ڇا اهڙي ننڍڙي مرڪزي عصبي نظام ۾ محفوظ جينياتي هدايتون انهن ماڪوڙين جي هر تفصيلي حرڪتي عمل کي اڳواٽ مقرر ڪري سگهن ٿيون، يا سندن جينياتي نظام نسبتاً عام قاعدن جي سکيا يا استعمال جي گنجائش پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Griffin|first1=Donald R.|title=Animal Thinking|url=https://archive.org/details/animalthinking00grif|url-access=registration|date=1984|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA and London, England|isbn=978-0-674-03712-0|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ٻين حالتن ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانور وڌيڪ مقرر يا اڳواٽ ترتيب ڏنل رويا به ڏيکارين ٿا. ڊارون پاڻ ماڪوڙين، [[اسفيڪس]] ڀِرن ۽ مکين جا اهڙا مثال ڏنا.&lt;ref name=&quot;Darwin 1882&quot; /&gt; [[ڊين وولڊرج]] بيان ڪيو ته اسفيڪس ڀِر هڪ مفلوج ڪِرڪٽ کي پنهنجي ٻر وٽ آڻي ٿي ۽ پوءِ ڪِرڪٽ کي اندر کڻي وڃڻ کان اڳ ٻر جي جاچ ڪرڻ لاءِ اندر وڃي ٿي. جيڪڏهن ڀِر جي پهرين جاچ دوران ڪِرڪٽ کي ٿورو هٽايو وڃي ته ڀِر موٽي اچي ڪِرڪٽ کي ٻيهر مناسب جاءِ تي رکي ٿي ۽ وري ٻر جي جاچ ڪري ٿي، جيتوڻيڪ اها ٿوري دير اڳ ئي جاچ ڪري چڪي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪِرڪٽ کي ٻيهر هٽايو وڃي ته ساڳيو عمل وري ورجائجي ٿو. تجربن ۾ اهو سلسلو لڳاتار 40 ڀيرا تائين ورجايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wooldridge|first1=Dean E.|title=Machinery of the Brain|url=https://archive.org/details/machineryofbrain0000wool|url-access=registration|date=1963|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0-07-071841-8}}&lt;/ref&gt; هن مثال جي بنياد تي [[ڊگلس هوفسٽيڊٽر]] ”[[وڪي لغت:اسفيڪسش|اسفيڪسش]]“ اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن مان مراد مقرر يا اڳواٽ ترتيب ڏنل نموني وارو رويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hofstadter|first1=Douglas R.|title=Can creativity be mechanized?|journal=Scientific American|date=Sep 1982|volume=247}}&lt;/ref&gt;

=== سماجي رابطي ===

سماجي رويو ڪرنگهي کان سواءِ ڪيترن جانورن ۾ ملي ٿو، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، ايفڊ، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، مکيون، [[پاساليڊي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-58977-2}}&lt;/ref&gt; سماجي رابطو خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] نوعن ۾ نمايان هوندو آهي، پر ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ملي ٿو.

[[جيفري اي. لاڪووڊ]] اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏيندي دليل ڏنو ته ٻين جاندارن جي ذهني حالتن يا روين بابت معلومات جي سڃاڻپ سماجي رابطي لاءِ اهم ٿي سگهي ٿي. سماجي رويو ڏيکاري ٿو ته جيت ٻين جيتن طرفان پهچائيل معلومات کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏئي سگهن ٿا. لاڪووڊ ان بنياد تي خود آگاهيءَ جي امڪان بابت پڻ دليل پيش ڪيو. سندس چوڻ موجب: ”اهو موقف رکڻ ڪافي غير امڪاني لڳي ٿو ته حسي نظامن وسيلي ڪو جيت ماحول، ٻين جيتن ۽ پنهنجي نوع جي ٻين فردن جي ضرورتن کان ته واقف هجي، پر ڪنهن عصبي رڪاوٽ سبب پنهنجي متعلق حسي معلومات کان چونڊيل نموني بي شعور هجي.“&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lockwood|first1=Jeffrey A.|title=The Moral Standing of Insects and the Ethics of Extinction|journal=The Florida Entomologist|date=Mar 1987|volume=70|issue=1|pages=70–89|url=http://journals.fcla.edu/flaent/article/view/58243/55922|doi=10.2307/3495093|jstor=3495093|url-access=subscription|archive-date=2014-07-14|access-date=2014-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714234327/http://journals.fcla.edu/flaent/article/view/58243/55922}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714234327/http://journals.fcla.edu/flaent/article/view/58243/55922 |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;

== قانوني تحفظ ==
برطانيا ۾ 1993ع کان 2012ع تائين عام آڪٽوپس (''Octopus vulgaris'') واحد ڪرنگهي کان سواءِ جانور هو، جنهن کي [[جانور (سائنسي طريقيڪار) ايڪٽ 1986ع]] تحت تحفظ حاصل هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Animals (Scientific Procedures) Act (Amendment) Order 1993|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/1993/2103/article/3/made#text%3D%22Octopus%22|publisher=The National Archives|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt; 2012ع ۾ هي قانوني تحفظ سڀني سيفالوپوڊن تائين وڌايو ويو،&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Animals (Scientific Procedures) Act 1986 Amendment Regulations 2012|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/2012/3039/regulation/3/made|publisher=The National Archives|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt; جيڪو [[يورپي يونين]] جي هڪ عام هدايت نامي سان مطابقت رکندڙ هو. ان هدايت نامي ۾ ڄاڻايو ويو ته ”انهن [سيفالوپوڊن] جي سور، تڪليف، پريشاني ۽ ڊگهي عرصي واري نقصان محسوس ڪرڻ جي صلاحيت بابت سائنسي شاهدي موجود آهي.“&lt;ref&gt;{{cite web|title=Directive 2010/63/EU of the European Parliament and of the Council|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2010:276:0033:0079:EN:PDF|publisher=Official Journal of the European Union|access-date=April 17, 2016|at=Article 1, 3(b)}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ برطانيا جي [[جانورن جي ڀلائي (حسيت) ايڪٽ 2022ع]] ۾ سيفالوپوڊن ۽ ڊيڪاپوڊن کي قانون جي مقصدن لاءِ حسيت رکندڙ جانورن جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن تحت مستقبل جي پاليسي سازيءَ ۾ حڪومت کي انهن جي ڀلائيءَ تي غور ڪرڻو پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Holmyard |first1=Nicki |title=UK's Animal Welfare Law not expected to have impact on shellfish, restaurant industry |url=https://www.seafoodsource.com/news/processing-equipment/uk-s-animal-welfare-law-not-expected-to-have-impact-on-shellfish-restaurant-industry |access-date=11 March 2026 |work=Seafood Source |date=25 November 2021}}&lt;/ref&gt; ڊسمبر 2025ع ۾ [[ماحول، خوراڪ ۽ ڳوٺاڻن معاملن وارو کاتو]] ان قانون سان لاڳاپيل پاليسيءَ تحت 2030ع تائين سيفالوپوڊن ۽ ڊيڪاپوڊن کي جيئرو اُٻارڻ تي پابندي لاڳو ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Nicolas |first1=Emma |title=UK moves to ban boiling lobsters, shrimp, crabs and langoustines alive, recognizing their capacity for pain |url=https://www.lemonde.fr/en/environment/article/2025/12/31/uk-moves-to-ban-boiling-lobsters-shrimp-crabs-and-langoustines-alive-recognizing-their-capacity-for-pain_6748952_114.html |access-date=11 March 2026 |work=Le Monde |date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

== عوامي راءِ ==
2021ع ۾ 4,446 آمريڪين تي ڪيل نمائندگي ڪندڙ راءِ شماريءَ موجب، آمريڪا ۾ 65 سيڪڙو جواب ڏيندڙن جو خيال هو ته ماکيءَ جون مکيون سور محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته 56 سيڪڙو جو اهو خيال ماڪوڙين بابت هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rethink Priorities poll: US attitudes towards insects|url=https://static1.squarespace.com/static/6035868111c9bd46c176042b/t/60e86ab6716a8a4964438b43/1625844411725/Rethink+Priorities+US+insect+attitudes+poll.pdf|publisher=Rethink Priorities|access-date=July 15, 2022}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ ڪيل هڪ اهڙي ئي راءِ شماري (نمونو=1,963) ۾ 83.03 سيڪڙو جواب ڏيندڙن لابسٽرن، 80.65 سيڪڙو آڪٽوپسن ۽ 78.09 سيڪڙو ڪيڪڙن بابت اتفاق ڪيو ته اهي سور محسوس ڪري سگهن ٿا. ساڳئي راءِ شماريءَ ۾ 73.09 سيڪڙو جواب ڏيندڙن ماکيءَ جي مکين، 62.20 سيڪڙو شرمپن، 58.06 سيڪڙو ڪيٽرپلرن ۽ 54.23 سيڪڙو مکين بابت به اهڙو خيال ظاهر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rethink Priorities: Submission of Evidence to Animal Welfare (Sentience) Bill|url=https://committees.parliament.uk/writtenevidence/37632/pdf/|publisher=Rethink Priorities|access-date=July 15, 2022}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col|colwidth=30em}}
* {{annotated link|جانورن جو ادراڪ}}
* {{annotated link|جانورن جو شعور}}
* {{annotated link|جانورن بابت اخلاقيات}}
* {{annotated link|جانورن سان ظلم}}
* {{annotated link|جانورن ۾ جذبا}}
* {{annotated link|غير يقيني حسيت بابت اخلاقيات}}
* {{annotated link|جيتن جي رحمدلاڻي موت}}
* {{annotated link|اخلاقيات ۾ جيت}}
* {{annotated link|جانورن ۾ سور}}
* {{annotated link|تجربيگاهي جانورن ۾ سور ۽ تڪليف}}
* {{annotated link|حسيت}}
* {{annotated link|جهنگلي جانورن جي تڪليف}}
* {{annotated link|ڇڪجڻ وارو اضطرار}}
{{div col end}}

== حوالا ==
{{Reflist}}
&lt;references group=&quot;Note&quot;/&gt;</text>
      <sha1>96uz81oivrbleb6319kc2u7k8kj8ayo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لاروا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103029</id>
    <revision>
      <id>413479</id>
      <timestamp>2026-09-19T14:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|ڪاياپلٽ کان اڳ مختلف جانورن جي ننڍي عمر واري مخصوص شڪل}} {{Other uses}} [[File:Papilio xuthus Larva 2011-10-15.jpg|thumb|250px|''[[پيپيليو زوٿس]]'' [[پوپٽ]] جو لاروا]] [[File:Eurosta solidaginis larva.jpg|thumb|''[[يوروستا سوليڊيگينس]]'' گولڊن راڊ گال مک جو لاروا]] [[File:Beetle larva - Kanagawa - 2026 April 2.webm|thumb|[[جاپان]] ۾ ڇيڙيل...</comment>
      <origin>413479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21515" sha1="4lxhn8co30r5jaozonfblxp8z6uijoc" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاياپلٽ کان اڳ مختلف جانورن جي ننڍي عمر واري مخصوص شڪل}}
{{Other uses}}
[[File:Papilio xuthus Larva 2011-10-15.jpg|thumb|250px|''[[پيپيليو زوٿس]]'' [[پوپٽ]] جو لاروا]]
[[File:Eurosta solidaginis larva.jpg|thumb|''[[يوروستا سوليڊيگينس]]'' گولڊن راڊ گال مک جو لاروا]]
[[File:Beetle larva - Kanagawa - 2026 April 2.webm|thumb|[[جاپان]] ۾ ڇيڙيل ڀنگ جو لاروا]]

'''لاروا''' (جمع: '''لاروا''') ڪيترن ئي [[جانور]]ن جي ننڍي عمر واري هڪ مخصوص شڪل آهي، جنهن مان اهي پنهنجي حياتيءَ جي ايندڙ مرحلي ۾ وڃڻ کان اڳ [[ڪاياپلٽ]] مان گذرن ٿا. اڻ سڌي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] رکندڙ جانور، جهڙوڪ [[جيت]]، ڪجهه [[اراڪنيڊ]]، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]] ۽ [[نائڊيريا]]، عام طور پنهنجي [[حياتي چڪر|حياتيءَ جي چڪر]] ۾ لاروا وارو مرحلو رکن ٿا.

لاروا جي ظاهري شڪل عام طور بالغ شڪل کان گهڻي مختلف هوندي آهي؛ مثال طور [[سُنڊي]] ۽ [[پوپٽ]]. لاروا ۾ اهڙيون مخصوص بناوتون ۽ عضوا به ٿي سگهن ٿا، جيڪي بالغ جانور ۾ موجود نه هوندا آهن. سندن خوراڪ به بالغ جانور کان گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي. ننڍن ابتدائي اراڪنيڊن ۾ لاروا واري مرحلي جي هڪ خاصيت اها آهي ته انهن وٽ چئن بدران ٽن جوڙن ۾ ٽنگون هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://dec.alaska.gov/eh/vet/ticks/tick-identification/#:~:text=Additionally%2C%20ticks%20go%20through%20three,of%20a%20grain%20of%20sand. | title= TICK IDENTIFICATION | date= 4 October 2024|work=Division of environmental health}}&lt;/ref&gt;

لاروا اڪثر بالغ جانورن کان مختلف ماحول سان مطابقت رکندا آهن. مثال طور، ڪجهه لاروا جهڙوڪ [[ٽيڊپول]] تقريبن مڪمل طور آبي ماحول ۾ رهن ٿا، پر بالغ [[ڏيڏر]] ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ کان ٻاهر به رهي سگهن ٿا. مختلف ماحول ۾ رهڻ سان لاروا کي شڪارين کان بچاءُ ملي سگهي ٿو ۽ بالغ آباديءَ سان وسيلن لاءِ مقابلو گهٽجي سگهي ٿو.

لاروا واري مرحلي ۾ جانور خوراڪ استعمال ڪري پنهنجي بالغ شڪل ڏانهن منتقليءَ لاءِ گهربل توانائي حاصل ڪن ٿا. ڪجهه جاندارن، جهڙوڪ [[پوليڪيٽ]]&lt;ref&gt;{{Citation|last=Qian|first=Pei-Yuan|chapter=Larval settlement of polychaetes|date=1999|title=Reproductive Strategies and Developmental Patterns in Annelids|pages=239–253|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-017-2887-4_14|isbn=978-90-481-5340-4}}&lt;/ref&gt;، [[بارنيڪل]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chen|first1=Zhang-Fan|last2=Zhang|first2=Huoming|last3=Wang|first3=Hao|last4=Matsumura|first4=Kiyotaka|last5=Wong|first5=Yue Him|last6=Ravasi|first6=Timothy|last7=Qian|first7=Pei-Yuan|date=2014-02-13 |title=Quantitative Proteomics Study of Larval Settlement in the Barnacle Balanus amphitrite |journal=PLOS ONE |language=en |volume=9 |issue=2 |article-number=e88744 |doi=10.1371/journal.pone.0088744 |pmid=24551147 |pmc=3923807|bibcode=2014PLoSO...988744C|issn=1932-6203 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ سامونڊي اسڪوئرٽن ۾، بالغ جاندار غير متحرڪ هوندا آهن، جڏهن ته سندن لاروا حرڪت ڪري سگهن ٿا ۽ پنهنجي متحرڪ لاروا واري مرحلي کي ڦهلاءَ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ڦهلاءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اهي لاروا [[سامونڊي لاروا ماحوليات#لاروا جي نشونما جون حڪمت عمليون|پلانڪٽوٽروفڪ (کاڌو کائيندڙ) يا ليسيٽوٽروفڪ (کاڌو نه کائيندڙ)]] ٿي سگهن ٿا.

ڪجهه لاروا خوراڪ لاءِ بالغ جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. ڪيترين حقيقي سماجي [[هائيمينوپٽيرا]] نوعن ۾ مادي پورهيتون لاروا کي خوراڪ ڏين ٿيون. ''[[روپاليڊيا مارجيناٽا]]'' نالي ڪاغذي ڀِر ۾ نر به لاروا کي خوراڪ ڏئي سگهن ٿا، پر اهي مادي پورهيتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ ڪارائتا هوندا آهن؛ اهي وڌيڪ وقت خرچ ڪن ٿا ۽ لاروا تائين گهٽ خوراڪ پهچائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sen|first1=R|last2=Gadagkar|first2=R|title=Males of the social wasp Ropalidia marginata can feed larvae, given an opportunity|journal=Animal Behaviour|date=2006|volume=71|issue=2|pages=345–350|doi=10.1016/j.anbehav.2005.04.022|bibcode=2006AnBeh..71..345S|s2cid=39848913}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جاندارن جا لاروا، مثال طور ڪجهه [[سليمينڊر]] جهڙوڪ [[ايڪسولوٽل]]، [[بلوغت]] حاصل ڪري سگهن ٿا پر بالغ شڪل ڏانهن وڌيڪ نشونما نٿا ڪن. ان کي [[نيوٽني]] جو هڪ قسم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wakahara|first=Masami|date=1996|title=Heterochrony and Neotenic Salamanders: Possible Clues for Understanding the Animal Development and Evolution|journal=Zoological Science|volume=13|issue=6|pages=765–776|doi=10.2108/zsj.13.765|doi-broken-date=12 July 2025 |pmid=9107136|s2cid=35101681|issn=0289-0003}}&lt;/ref&gt;

اهو تصور درست ناهي ته لاروا جي شڪل هميشه [[ارتقائي تاريخ جي ورجاءَ وارو نظريو|پنهنجي گروهه جي ارتقائي تاريخ]] جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪجهه حالتن ۾ ائين ٿي سگهي ٿو، پر ڪيترين صورتن ۾ لاروا وارو مرحلو ثانوي طور ارتقا پذير ٿيو آهي، جيئن جيتن ۾.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Nagy|first1=Lisa M.|chapter=Cell Lineages in Larval Development and Evolutions of Holometabolous Insects|date=1999|title=The Origin and Evolution of Larval Forms|pages=275–300|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-730935-4|last2=Grbić|first2=Miodrag|doi=10.1016/b978-012730935-4/50010-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Raff|first=Rudolf A|date=2008-01-11|title=Origins of the other metazoan body plans: the evolution of larval forms|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1496|pages=1473–1479|doi=10.1098/rstb.2007.2237|pmid=18192188|issn=0962-8436|pmc=2614227}}&lt;/ref&gt; اهڙين حالتن ۾{{clarify|reason=مهرباني ڪري واضح ڪيو ته ٻنهي مان ڪهڙي قسم جي حالت مراد آهي|date=February 2024}} لاروا جي شڪل گروهه جي گڏيل ارتقائي اصل کان بالغ شڪل جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Williamson |first1=Donald I. |author-link=ڊونلڊ آءِ. وليمسن|date=2006 |title=Hybridization in the evolution of animal form and life-cycle |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |volume=148 |issue= 4|pages=585–602 |doi= 10.1111/j.1096-3642.2006.00236.x|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== لاروا جا چونڊيل قسم ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! جانور || لاروا جو نالو
|-
| [[پوريفيرا]] (اسپنج) || ڪوئيلوبلاسٽولا (= بلاسٽولا، ايمفيبلاسٽولا)، پيرينڪيمولا (= [[پيرينڪيميلا]]، اسٽيريوگيسٽرولا)
|-
| [[رومبوزوا|هيٽروسائيميڊا]] || واگنر لاروا
|-
| [[ڊائيسائيميڊا]] || انفيوسوريفارم لاروا
|-
| [[نائڊيريا]] || [[پلانولا]] (= اسٽيريوگيسٽرولا)، ايڪٽينولا
|-
| [[ٽينوفورا]] || سائڊيپڊ لاروا
|-
| [[پليٽي هيلمينٿس]] || [[ٽربيليريا]]: [[مولر لاروا]]، گوٽي لاروا؛&lt;br /&gt; [[ٽريماٽوڊا]]: [[ميراسيڊيم]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|اسپوروسسٽ]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|ريڊيا]]، [[سرڪيريا]]؛&lt;br /&gt; [[مونوجينيا]]: [[آنڪوميراسيڊيم]]؛&lt;br /&gt; [[سيسٽوڊا]]: [[سسٽيسرڪوسس|سسٽيسرڪس]]، [[سسٽيسرڪوئڊ]]، [[آنڪوسفيئر]] (يا [[هيڪساڪينٿ]])، [[ڪوراسيڊيم]]، [[پليروسرڪوئڊ]]
|-
| [[اينيليڊا]] || [[نيڪٽوڪيٽ]]، پوليٽروڪ
|-
| [[نيمٽوڊا]] || [[ڊاور لاروا]]، [[مائڪروفيليريا]]
|-
| [[سائپنڪيولا]] || پيلاگوسفيرا لاروا
|-
| [[ايڪٽوپروڪٽا]] || [[سائيفونائوٽس]]، ويسيڪيولاريفارم لاروا
|-
| [[نيماتومورفا]] || نيماتومورفن لاروا
|-
| [[فورونيڊا]] || ايڪٽينوٽروڪ
|-
| [[سائڪليوفورا]] || پانڊورا، ڪارڊوئڊ لاروا
|-
| [[نيمرٽيا]] || پليڊيم، ايواتا لاروا، ڊيسور لاروا
|-
| [[ايڪينٿوسيفالا]] || ايڪينٿور
|-
| [[لورسيفيرا]] || هگنز لاروا
|-
| [[براڪيوپوڊا]] || لوبيٽ لاروا
|-
| [[پرياپولا]] || لوريڪيٽ لاروا
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اينيليڊ]]، [[نيمرٽين]] ۽ [[سائپنڪيولڊ]] || [[ٽروڪوفور]]
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]] || [[ويليجر]]
|-
| [[مولسڪا]]: مٺي پاڻيءَ جا [[ٻه پڙدا|بائيوالوز]] || [[گلوڪيڊيم]]
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: †[[ٽرائيلوبائٽا]] || پروٽاسپس (اڻ ڳنڍيل)، ميراسپس (جوڙن جو وڌندڙ تعداد، پر هولاسپس کان هڪ گهٽ)، هولاسپس (= بالغ)&lt;ref name='Treatise'&gt;{{cite book|last= Moore|first= R.C.|year= 1959|title= Arthropoda I – Arthropoda General Features, Proarthropoda, Euarthropoda General Features, Trilobitomorpha|publisher= Geological Society of America/University of Kansas Press|series= [[Treatise on Invertebrate Paleontology]]|volume= Part O.|pages= O121, O122, O125|location= Boulder, Colorado/Lawrence, Kansas|isbn= 978-0-8137-3015-8}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[زيفوسورا]] || يوپروئوپس لاروا (&quot;ٽرائيلوبائٽ لاروا&quot;)
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[پائڪنوگونيڊا]] || پروٽونمفون
|-
| [[ڪرسٽيشين]] || عام: [[ڪرسٽيشين لاروا|نائوپليئس، ميٽانائوپليئس، پروٽوزوئيا، اينٽيزوئيا، سيوڊوزوئيا، زوئيا، پوسٽ لاروا، سائپرس، پرائمري لاروا، مائسس]]&lt;br /&gt; [[ڊيڪاپوڊا]]: [[زوئيا]]&lt;br /&gt; [[رائزو سيفالا]]: [[ڪينٽروگون]]
|-
| [[جيت]]: [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا) || [[سُنڊي]]
|-
| [[جيت]]: [[ڀنگ]] || [[ڀنگ#حياتي چڪر|گرب]]
|-
| [[جيت]]: [[مک|مکيون]]، [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ڀِر]] || [[ميگٽ]]
|-
| [[جيت]]: [[مڇر]] || [[مڇر جو لاروا|رِگلر]]
|-
| [[ڊيوٽروسٽوم]] || [[ڊپليورولا]] (مفروضي لاروا)
|-
| [[ايڪائنوڊرميٽا]] || [[بائپنيريا]]، وائيٽيليريا، براڪيوليريا، پلوٽئس، اوفيوپلوٽئس، ايڪينوپلوٽئس، اوريڪيوليريا
|-
| [[هيمي ڪارڊيٽا]] || [[ٽورنيريا]]
|-
| [[يوروڪارڊيٽا]] || ٽيڊپول (خوراڪ نٿو کائي، فني لحاظ کان &quot;ترندڙ جنين&quot;)
|-
| [[مڇي]] (عام طور) || [[مڇيءَ جو لاروا|اِڪٿيوپلانڪٽن]]
|-
| [[مڇي]]: [[پيٽرومائزونٽيفارميز]] (ليمپري) || [[ايموڪوئٽ]]
|-
| [[مڇي]]: [[اينگويليفارميز]] (ايل مڇيون) || [[ليپٽوسيفالس]]
|-
| [[ايمفيبيا|ٻه جليا]] || [[ٽيڊپول|ٽيڊپول، پولي واگ]]
|-
|}

== جيتن جا لاروا ==
[[File:Hercules beetle (larva).jpg|thumb|[[هرڪيولس ڀنگ]] (''Dynastes hercules'') جا لاروا جيتن جي سڀني نوعن مان سڀ کان وڏن لارون ۾ شامل آهن.]]
[[File:Micromus.aphids.2.jpg|thumb|''[[مائڪرومس]]'' نوع جو ڪيمپوڊيئيفارم لاروا]]

[[جيت]]ن ۾ رڳو [[اينڊوپٽيريگوٽا]] مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن ۾ هڪ واضح لاروا وارو مرحلو شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Division: Endopterygota – Amateur Entomologists' Society (AES)|url=https://www.amentsoc.org/insects/fact-files/orders/endopterygota.html |access-date=2020-08-03|website=www.amentsoc.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://entomology.ca.uky.edu/ef017 |title=Recognizing Insect Larval Types |publisher=University of Kentucky |access-date=28 April 2016}}&lt;/ref&gt; ڪيترن [[جيتن جي علم|جيتن جي ماهرن]] مختلف درجابنديون تجويز ڪيون آهن،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=JOHNSON, NORMAN. TRIPLEHORN, CHARLES A.|title=BORROR AND DELONG'S INTRODUCTION TO THE STUDY OF INSECTS.|date=2020|publisher=CENGAGE LEARNING CUSTOM P|isbn=978-0-357-67127-6|oclc=1163940863}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of Entomology|date=2008|publisher=Springer Netherlands|isbn=978-1-4020-6242-1|editor-last=Capinera|editor-first=John L.|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-1-4020-6359-6}}&lt;/ref&gt; ۽ هيٺ ڏنل درجابندي 1913ع ۾ [[انتونيو برليسي]] جي پيش ڪيل درجابنديءَ تي ٻڌل آهي. اينڊوپٽيريگوٽ لاروا جا چار مکيه قسم آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |title=Types of Insect Larva |publisher=Agri info |access-date=28 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514042749/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |archive-date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-03-23|title=Types of Insect Larva|url=https://agriinfo.in/types-of-insect-larva-1531/|access-date=2021-11-22|website=agriinfo.in|language=en-US|archive-date=2017-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204080237/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552}}&lt;/ref&gt;

# '''ايپوڊس لاروا''' – انهن ۾ ٽنگون بلڪل نه هونديون آهن ۽ جسم جي سختي گهٽ هوندي آهي. انهن جي درجابندي [[اسڪليروٽين|اسڪليروٽائيزيشن]] جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. سڀ [[ايپوڪريٽا]] ايپوڊس آهن. ايپوڊس لاروا جون ٽي شڪليون سڃاتيون وڃن ٿيون:
#* '''يوسيفالس''' – چڱيءَ طرح سخت ٿيل مٿي جي ڪيپسول سان. [[نيماتوسيرا]]، [[بوپريسٽيڊي]] ۽ [[سيرامبيسڊي]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''هيميسيفالس''' – گهٽ ترقي يافته مٿي جي ڪيپسول سان، جيڪو سيني اندر ڇڪجي سگهي ٿو. [[ٽيپوليڊي]] ۽ [[براڪيسيرا]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''ايسيفالس''' – مٿي جي ڪيپسول کان سواءِ. [[سائيڪلورافا]] ۾ ملن ٿا.
# '''پروٽوپوڊ لاروا''' – انهن جون شڪليون گهڻيون مختلف هونديون آهن ۽ اڪثر عام جيت جهڙيون نه هونديون آهن. اهي اهڙن آنن مان نڪرندا آهن، جن ۾ [[آني جي زردي|زردي]] تمام گهٽ هوندي آهي. مثال طور طفيلي هائيمينوپٽيرا جا پهرين [[انسٽار]] وارا لاروا.
# '''پوليپوڊ لاروا''' – انهن کي '''ايروسيفارم لاروا''' پڻ چيو وڃي ٿو. عام سيني وارين ٽنگن سان گڏ انهن جي پيٽ تي [[ڪوڙيون ٽنگون|پرو ليگ]] به هونديون آهن. انهن جو جسم نسبتاً نرم ۽ اهي گهڻو غير متحرڪ هوندا آهن. اهي پنهنجي خوراڪ جي ويجهو رهن ٿا. بهترين مثال ليپيڊوپٽيرا جون [[سُنڊي|سُنڊيون]] آهن.
# '''اوليگوپوڊ لاروا''' – انهن ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته مٿي جو ڪيپسول ۽ بالغ جيت جهڙا وات جا عضوا هوندا آهن، پر مرڪب اکيون نه هونديون آهن. انهن جون ڇهه ٽنگون هونديون آهن ۽ پيٽ تي ڪوڙيون ٽنگون نه هونديون آهن. انهن جا ٻه قسم آهن:
#* '''ڪيمپوڊيئيفارم''' – جسم چڱيءَ طرح سخت ٿيل ۽ پٺ کان پيٽ ڏانهن چپترو هوندو آهي. عام طور ڊگهيون ٽنگون رکندڙ شڪاري هوندا آهن، جن جا وات جا عضوا [[پروگنيٿزم|اڳتي رخ ڪندڙ]] هوندا آهن. ([[ليس ونگ]]، [[ٽريڪوپٽيرا]]، [[ميفلاءِ]] ۽ ڪجهه [[ڪوليوپٽيرا]]).
#* '''اسڪيرابيئيفارم''' – جسم جي سختي گهٽ، سينو ۽ پيٽ نسبتاً چپترا هوندا آهن. عام طور ننڍين ٽنگن وارا، گهٽ متحرڪ ۽ زمين ۾ کوٽيندڙ قسم هوندا آهن. ([[اسڪيرابيئوئيڊيا]] ۽ ٻيا ڪوليوپٽيرا).

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪرسٽيشين لاروا]]
* [[اِڪٿيوپلانڪٽن]]
* [[ميگٽ]]
* [[آنن جو ميڙ (حياتيات)]]
* لاروا کان سواءِ جانورن جا [[ننڍي عمر وارو جاندار|ننڍي عمر وارا]] (اڻ بالغ) مرحلا ۽ ٻيا [[حياتي چڪر|حياتي چڪر جا مرحلا]]:
** [[پوريفيرا]] ۾: اولينٿس، [[گيميول]]
** [[نائڊيريا]] ۾: [[جيلي فش#مرحلا|ايفائرا]]، اسڪائفسٽوما، [[اسٽروبيليشن|اسٽروبيلا]]، [[گونينگيم]]، هائڊرينٿ، [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]]، [[ميڊوسا (حياتيات)|ميڊوسا]]
** [[مولسڪا]] ۾: [[پيرالاروا]]، ننڍي عمر جا [[سيفالوپوڊ]]
** [[پليٽي هيلمينٿس]] ۾: [[هائڊيٽڊ سسٽ]]
** [[برائوزوا]] ۾: [[ايويڪيوليريم]]
** [[ايڪينٿوسيفالا]] ۾: سسٽيڪينٿ
** [[جيت]]ن ۾:
*** [[نمف (حياتيات)|نمف ۽ نائڊ]]، [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ]] جيتن جون اڻ بالغ شڪليون
*** [[سب اميگو]]، [[ايفيميروپٽيرا]] ۾ بالغ سان مشابهت رکندڙ ننڍي عمر وارو مرحلو
*** [[انسٽار]]، هر [[کل لاهڻ]] جي وچ وارو مرحلو
*** [[پيوپا]] ۽ [[ڪرائسالِس]]، لاروا ۽ [[اميگو]] (بالغ مرحلي) جي وچ وارا مرحلا
* پروٽوزوا جي حياتي چڪر جا مرحلا
** [[ايپيڪومپليڪسا جو حياتي چڪر]]
* الجي جي حياتي چڪر جا مرحلا:
** ''[[ڪوڊيولم]]'' مرحلو
** ''[[ڳاڙهي الجي|ڪونڪوسيليس]]'' مرحلو
* [[سامونڊي لاروا ماحوليات]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Brusca, R. C. &amp; Brusca, G. J. (2003). ''Invertebrates'' (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates.
* Hall, B. K. &amp; Wake, M. H., eds. (1999). ''The Origin and Evolution of Larval Forms''. San Diego: Academic Press.
* Leis, J. M. &amp; Carson-Ewart, B. M., eds. (2000). ''The Larvae of Indo-Pacific Coastal Fishes. An Identification Guide to Marine Fish Larvae''. Fauna Malesiana handbooks, vol. 2. Brill, Leiden.
* Minelli, A. (2009). The larva. In: ''Perspectives in Animal Phylogeny and Evolution''. Oxford University Press. p.&amp;nbsp;160–170. [https://books.google.com/books?id=jIASDAAAQBAJ link].
* Shanks, A. L. (2001). ''An Identification Guide to the Larval Marine Invertebrates of the Pacific Northwest''. Oregon State University Press, Corvallis. 256 pp.
* Smith, D. &amp; Johnson, K. B. (1977). ''A Guide to Marine Coastal Plankton and Marine Invertebrate Larvae''. Kendall/Hunt Plublishing Company.
* Stanwell-Smith, D., Hood, A. &amp; Peck, L. S. (1997). ''A field guide to the pelagic invertebrates larvae of the maritime Antarctic''. British Antarctic Survey, Cambridge.
* Thyssen, P.J. (2010). [https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 Keys for Identification of Immature Insects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809221659/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 |date=2017-08-09 }}. In: Amendt, J. et al. (ed.). ''Current Concepts in Forensic Entomology'', chapter 2, pp.&amp;nbsp;25–42. Springer: Dordrecht.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{EB1911 poster|Larval Forms}}
{{Commons category}}
{{wiktionary}}
*[http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/365/1540/653.full Arenas-Mena, C. (2010) Indirect development, transdifferentiation and the macroregulatory evolution of metazoans. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. Feb 27, 2010 Vol.365 no.1540 653–669]
{{Developmental biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:لاروا| ]]
[[زمرو:جيتن جي ترقياتي حياتيات]]</text>
      <sha1>4lxhn8co30r5jaozonfblxp8z6uijoc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413480</id>
      <parentid>413479</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T14:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21501" sha1="davg95p9s8r6knve1omsiisp3wcngfz" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاياپلٽ کان اڳ مختلف جانورن جي ننڍي عمر واري مخصوص شڪل}}

[[File:Papilio xuthus Larva 2011-10-15.jpg|thumb|250px|''[[پيپيليو زوٿس]]'' [[پوپٽ]] جو لاروا]]
[[File:Eurosta solidaginis larva.jpg|thumb|''[[يوروستا سوليڊيگينس]]'' گولڊن راڊ گال مک جو لاروا]]
[[File:Beetle larva - Kanagawa - 2026 April 2.webm|thumb|[[جاپان]] ۾ ڇيڙيل ڀنگ جو لاروا]]

'''لاروا''' (جمع: '''لاروا''') ڪيترن ئي [[جانور]]ن جي ننڍي عمر واري هڪ مخصوص شڪل آهي، جنهن مان اهي پنهنجي حياتيءَ جي ايندڙ مرحلي ۾ وڃڻ کان اڳ [[ڪاياپلٽ]] مان گذرن ٿا. اڻ سڌي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] رکندڙ جانور، جهڙوڪ [[جيت]]، ڪجهه [[اراڪنيڊ]]، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]] ۽ [[نائڊيريا]]، عام طور پنهنجي [[حياتي چڪر|حياتيءَ جي چڪر]] ۾ لاروا وارو مرحلو رکن ٿا.

لاروا جي ظاهري شڪل عام طور بالغ شڪل کان گهڻي مختلف هوندي آهي؛ مثال طور [[سُنڊي]] ۽ [[پوپٽ]]. لاروا ۾ اهڙيون مخصوص بناوتون ۽ عضوا به ٿي سگهن ٿا، جيڪي بالغ جانور ۾ موجود نه هوندا آهن. سندن خوراڪ به بالغ جانور کان گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي. ننڍن ابتدائي اراڪنيڊن ۾ لاروا واري مرحلي جي هڪ خاصيت اها آهي ته انهن وٽ چئن بدران ٽن جوڙن ۾ ٽنگون هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://dec.alaska.gov/eh/vet/ticks/tick-identification/#:~:text=Additionally%2C%20ticks%20go%20through%20three,of%20a%20grain%20of%20sand. | title= TICK IDENTIFICATION | date= 4 October 2024|work=Division of environmental health}}&lt;/ref&gt;

لاروا اڪثر بالغ جانورن کان مختلف ماحول سان مطابقت رکندا آهن. مثال طور، ڪجهه لاروا جهڙوڪ [[ٽيڊپول]] تقريبن مڪمل طور آبي ماحول ۾ رهن ٿا، پر بالغ [[ڏيڏر]] ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ کان ٻاهر به رهي سگهن ٿا. مختلف ماحول ۾ رهڻ سان لاروا کي شڪارين کان بچاءُ ملي سگهي ٿو ۽ بالغ آباديءَ سان وسيلن لاءِ مقابلو گهٽجي سگهي ٿو.

لاروا واري مرحلي ۾ جانور خوراڪ استعمال ڪري پنهنجي بالغ شڪل ڏانهن منتقليءَ لاءِ گهربل توانائي حاصل ڪن ٿا. ڪجهه جاندارن، جهڙوڪ [[پوليڪيٽ]]&lt;ref&gt;{{Citation|last=Qian|first=Pei-Yuan|chapter=Larval settlement of polychaetes|date=1999|title=Reproductive Strategies and Developmental Patterns in Annelids|pages=239–253|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-017-2887-4_14|isbn=978-90-481-5340-4}}&lt;/ref&gt;، [[بارنيڪل]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chen|first1=Zhang-Fan|last2=Zhang|first2=Huoming|last3=Wang|first3=Hao|last4=Matsumura|first4=Kiyotaka|last5=Wong|first5=Yue Him|last6=Ravasi|first6=Timothy|last7=Qian|first7=Pei-Yuan|date=2014-02-13 |title=Quantitative Proteomics Study of Larval Settlement in the Barnacle Balanus amphitrite |journal=PLOS ONE |language=en |volume=9 |issue=2 |article-number=e88744 |doi=10.1371/journal.pone.0088744 |pmid=24551147 |pmc=3923807|bibcode=2014PLoSO...988744C|issn=1932-6203 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ سامونڊي اسڪوئرٽن ۾، بالغ جاندار غير متحرڪ هوندا آهن، جڏهن ته سندن لاروا حرڪت ڪري سگهن ٿا ۽ پنهنجي متحرڪ لاروا واري مرحلي کي ڦهلاءَ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ڦهلاءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اهي لاروا [[سامونڊي لاروا ماحوليات#لاروا جي نشونما جون حڪمت عمليون|پلانڪٽوٽروفڪ (کاڌو کائيندڙ) يا ليسيٽوٽروفڪ (کاڌو نه کائيندڙ)]] ٿي سگهن ٿا.

ڪجهه لاروا خوراڪ لاءِ بالغ جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. ڪيترين حقيقي سماجي [[هائيمينوپٽيرا]] نوعن ۾ مادي پورهيتون لاروا کي خوراڪ ڏين ٿيون. ''[[روپاليڊيا مارجيناٽا]]'' نالي ڪاغذي ڀِر ۾ نر به لاروا کي خوراڪ ڏئي سگهن ٿا، پر اهي مادي پورهيتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ ڪارائتا هوندا آهن؛ اهي وڌيڪ وقت خرچ ڪن ٿا ۽ لاروا تائين گهٽ خوراڪ پهچائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sen|first1=R|last2=Gadagkar|first2=R|title=Males of the social wasp Ropalidia marginata can feed larvae, given an opportunity|journal=Animal Behaviour|date=2006|volume=71|issue=2|pages=345–350|doi=10.1016/j.anbehav.2005.04.022|bibcode=2006AnBeh..71..345S|s2cid=39848913}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جاندارن جا لاروا، مثال طور ڪجهه [[سليمينڊر]] جهڙوڪ [[ايڪسولوٽل]]، [[بلوغت]] حاصل ڪري سگهن ٿا پر بالغ شڪل ڏانهن وڌيڪ نشونما نٿا ڪن. ان کي [[نيوٽني]] جو هڪ قسم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wakahara|first=Masami|date=1996|title=Heterochrony and Neotenic Salamanders: Possible Clues for Understanding the Animal Development and Evolution|journal=Zoological Science|volume=13|issue=6|pages=765–776|doi=10.2108/zsj.13.765|doi-broken-date=12 July 2025 |pmid=9107136|s2cid=35101681|issn=0289-0003}}&lt;/ref&gt;

اهو تصور درست ناهي ته لاروا جي شڪل هميشه [[ارتقائي تاريخ جي ورجاءَ وارو نظريو|پنهنجي گروهه جي ارتقائي تاريخ]] جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪجهه حالتن ۾ ائين ٿي سگهي ٿو، پر ڪيترين صورتن ۾ لاروا وارو مرحلو ثانوي طور ارتقا پذير ٿيو آهي، جيئن جيتن ۾.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Nagy|first1=Lisa M.|chapter=Cell Lineages in Larval Development and Evolutions of Holometabolous Insects|date=1999|title=The Origin and Evolution of Larval Forms|pages=275–300|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-730935-4|last2=Grbić|first2=Miodrag|doi=10.1016/b978-012730935-4/50010-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Raff|first=Rudolf A|date=2008-01-11|title=Origins of the other metazoan body plans: the evolution of larval forms|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1496|pages=1473–1479|doi=10.1098/rstb.2007.2237|pmid=18192188|issn=0962-8436|pmc=2614227}}&lt;/ref&gt; اهڙين حالتن ۾{{clarify|reason=مهرباني ڪري واضح ڪيو ته ٻنهي مان ڪهڙي قسم جي حالت مراد آهي|date=February 2024}} لاروا جي شڪل گروهه جي گڏيل ارتقائي اصل کان بالغ شڪل جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Williamson |first1=Donald I. |author-link=ڊونلڊ آءِ. وليمسن|date=2006 |title=Hybridization in the evolution of animal form and life-cycle |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |volume=148 |issue= 4|pages=585–602 |doi= 10.1111/j.1096-3642.2006.00236.x|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== لاروا جا چونڊيل قسم ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! جانور || لاروا جو نالو
|-
| [[پوريفيرا]] (اسپنج) || ڪوئيلوبلاسٽولا (= بلاسٽولا، ايمفيبلاسٽولا)، پيرينڪيمولا (= [[پيرينڪيميلا]]، اسٽيريوگيسٽرولا)
|-
| [[رومبوزوا|هيٽروسائيميڊا]] || واگنر لاروا
|-
| [[ڊائيسائيميڊا]] || انفيوسوريفارم لاروا
|-
| [[نائڊيريا]] || [[پلانولا]] (= اسٽيريوگيسٽرولا)، ايڪٽينولا
|-
| [[ٽينوفورا]] || سائڊيپڊ لاروا
|-
| [[پليٽي هيلمينٿس]] || [[ٽربيليريا]]: [[مولر لاروا]]، گوٽي لاروا؛&lt;br /&gt; [[ٽريماٽوڊا]]: [[ميراسيڊيم]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|اسپوروسسٽ]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|ريڊيا]]، [[سرڪيريا]]؛&lt;br /&gt; [[مونوجينيا]]: [[آنڪوميراسيڊيم]]؛&lt;br /&gt; [[سيسٽوڊا]]: [[سسٽيسرڪوسس|سسٽيسرڪس]]، [[سسٽيسرڪوئڊ]]، [[آنڪوسفيئر]] (يا [[هيڪساڪينٿ]])، [[ڪوراسيڊيم]]، [[پليروسرڪوئڊ]]
|-
| [[اينيليڊا]] || [[نيڪٽوڪيٽ]]، پوليٽروڪ
|-
| [[نيمٽوڊا]] || [[ڊاور لاروا]]، [[مائڪروفيليريا]]
|-
| [[سائپنڪيولا]] || پيلاگوسفيرا لاروا
|-
| [[ايڪٽوپروڪٽا]] || [[سائيفونائوٽس]]، ويسيڪيولاريفارم لاروا
|-
| [[نيماتومورفا]] || نيماتومورفن لاروا
|-
| [[فورونيڊا]] || ايڪٽينوٽروڪ
|-
| [[سائڪليوفورا]] || پانڊورا، ڪارڊوئڊ لاروا
|-
| [[نيمرٽيا]] || پليڊيم، ايواتا لاروا، ڊيسور لاروا
|-
| [[ايڪينٿوسيفالا]] || ايڪينٿور
|-
| [[لورسيفيرا]] || هگنز لاروا
|-
| [[براڪيوپوڊا]] || لوبيٽ لاروا
|-
| [[پرياپولا]] || لوريڪيٽ لاروا
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اينيليڊ]]، [[نيمرٽين]] ۽ [[سائپنڪيولڊ]] || [[ٽروڪوفور]]
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]] || [[ويليجر]]
|-
| [[مولسڪا]]: مٺي پاڻيءَ جا [[ٻه پڙدا|بائيوالوز]] || [[گلوڪيڊيم]]
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: †[[ٽرائيلوبائٽا]] || پروٽاسپس (اڻ ڳنڍيل)، ميراسپس (جوڙن جو وڌندڙ تعداد، پر هولاسپس کان هڪ گهٽ)، هولاسپس (= بالغ)&lt;ref name='Treatise'&gt;{{cite book|last= Moore|first= R.C.|year= 1959|title= Arthropoda I – Arthropoda General Features, Proarthropoda, Euarthropoda General Features, Trilobitomorpha|publisher= Geological Society of America/University of Kansas Press|series= [[Treatise on Invertebrate Paleontology]]|volume= Part O.|pages= O121, O122, O125|location= Boulder, Colorado/Lawrence, Kansas|isbn= 978-0-8137-3015-8}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[زيفوسورا]] || يوپروئوپس لاروا (&quot;ٽرائيلوبائٽ لاروا&quot;)
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[پائڪنوگونيڊا]] || پروٽونمفون
|-
| [[ڪرسٽيشين]] || عام: [[ڪرسٽيشين لاروا|نائوپليئس، ميٽانائوپليئس، پروٽوزوئيا، اينٽيزوئيا، سيوڊوزوئيا، زوئيا، پوسٽ لاروا، سائپرس، پرائمري لاروا، مائسس]]&lt;br /&gt; [[ڊيڪاپوڊا]]: [[زوئيا]]&lt;br /&gt; [[رائزو سيفالا]]: [[ڪينٽروگون]]
|-
| [[جيت]]: [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا) || [[سُنڊي]]
|-
| [[جيت]]: [[ڀنگ]] || [[ڀنگ#حياتي چڪر|گرب]]
|-
| [[جيت]]: [[مک|مکيون]]، [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ڀِر]] || [[ميگٽ]]
|-
| [[جيت]]: [[مڇر]] || [[مڇر جو لاروا|رِگلر]]
|-
| [[ڊيوٽروسٽوم]] || [[ڊپليورولا]] (مفروضي لاروا)
|-
| [[ايڪائنوڊرميٽا]] || [[بائپنيريا]]، وائيٽيليريا، براڪيوليريا، پلوٽئس، اوفيوپلوٽئس، ايڪينوپلوٽئس، اوريڪيوليريا
|-
| [[هيمي ڪارڊيٽا]] || [[ٽورنيريا]]
|-
| [[يوروڪارڊيٽا]] || ٽيڊپول (خوراڪ نٿو کائي، فني لحاظ کان &quot;ترندڙ جنين&quot;)
|-
| [[مڇي]] (عام طور) || [[مڇيءَ جو لاروا|اِڪٿيوپلانڪٽن]]
|-
| [[مڇي]]: [[پيٽرومائزونٽيفارميز]] (ليمپري) || [[ايموڪوئٽ]]
|-
| [[مڇي]]: [[اينگويليفارميز]] (ايل مڇيون) || [[ليپٽوسيفالس]]
|-
| [[ايمفيبيا|ٻه جليا]] || [[ٽيڊپول|ٽيڊپول، پولي واگ]]
|-
|}

== جيتن جا لاروا ==
[[File:Hercules beetle (larva).jpg|thumb|[[هرڪيولس ڀنگ]] (''Dynastes hercules'') جا لاروا جيتن جي سڀني نوعن مان سڀ کان وڏن لارون ۾ شامل آهن.]]
[[File:Micromus.aphids.2.jpg|thumb|''[[مائڪرومس]]'' نوع جو ڪيمپوڊيئيفارم لاروا]]

[[جيت]]ن ۾ رڳو [[اينڊوپٽيريگوٽا]] مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن ۾ هڪ واضح لاروا وارو مرحلو شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Division: Endopterygota – Amateur Entomologists' Society (AES)|url=https://www.amentsoc.org/insects/fact-files/orders/endopterygota.html |access-date=2020-08-03|website=www.amentsoc.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://entomology.ca.uky.edu/ef017 |title=Recognizing Insect Larval Types |publisher=University of Kentucky |access-date=28 April 2016}}&lt;/ref&gt; ڪيترن [[جيتن جي علم|جيتن جي ماهرن]] مختلف درجابنديون تجويز ڪيون آهن،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=JOHNSON, NORMAN. TRIPLEHORN, CHARLES A.|title=BORROR AND DELONG'S INTRODUCTION TO THE STUDY OF INSECTS.|date=2020|publisher=CENGAGE LEARNING CUSTOM P|isbn=978-0-357-67127-6|oclc=1163940863}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of Entomology|date=2008|publisher=Springer Netherlands|isbn=978-1-4020-6242-1|editor-last=Capinera|editor-first=John L.|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-1-4020-6359-6}}&lt;/ref&gt; ۽ هيٺ ڏنل درجابندي 1913ع ۾ [[انتونيو برليسي]] جي پيش ڪيل درجابنديءَ تي ٻڌل آهي. اينڊوپٽيريگوٽ لاروا جا چار مکيه قسم آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |title=Types of Insect Larva |publisher=Agri info |access-date=28 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514042749/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |archive-date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-03-23|title=Types of Insect Larva|url=https://agriinfo.in/types-of-insect-larva-1531/|access-date=2021-11-22|website=agriinfo.in|language=en-US|archive-date=2017-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204080237/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552}}&lt;/ref&gt;

# '''ايپوڊس لاروا''' – انهن ۾ ٽنگون بلڪل نه هونديون آهن ۽ جسم جي سختي گهٽ هوندي آهي. انهن جي درجابندي [[اسڪليروٽين|اسڪليروٽائيزيشن]] جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. سڀ [[ايپوڪريٽا]] ايپوڊس آهن. ايپوڊس لاروا جون ٽي شڪليون سڃاتيون وڃن ٿيون:
#* '''يوسيفالس''' – چڱيءَ طرح سخت ٿيل مٿي جي ڪيپسول سان. [[نيماتوسيرا]]، [[بوپريسٽيڊي]] ۽ [[سيرامبيسڊي]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''هيميسيفالس''' – گهٽ ترقي يافته مٿي جي ڪيپسول سان، جيڪو سيني اندر ڇڪجي سگهي ٿو. [[ٽيپوليڊي]] ۽ [[براڪيسيرا]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''ايسيفالس''' – مٿي جي ڪيپسول کان سواءِ. [[سائيڪلورافا]] ۾ ملن ٿا.
# '''پروٽوپوڊ لاروا''' – انهن جون شڪليون گهڻيون مختلف هونديون آهن ۽ اڪثر عام جيت جهڙيون نه هونديون آهن. اهي اهڙن آنن مان نڪرندا آهن، جن ۾ [[آني جي زردي|زردي]] تمام گهٽ هوندي آهي. مثال طور طفيلي هائيمينوپٽيرا جا پهرين [[انسٽار]] وارا لاروا.
# '''پوليپوڊ لاروا''' – انهن کي '''ايروسيفارم لاروا''' پڻ چيو وڃي ٿو. عام سيني وارين ٽنگن سان گڏ انهن جي پيٽ تي [[ڪوڙيون ٽنگون|پرو ليگ]] به هونديون آهن. انهن جو جسم نسبتاً نرم ۽ اهي گهڻو غير متحرڪ هوندا آهن. اهي پنهنجي خوراڪ جي ويجهو رهن ٿا. بهترين مثال ليپيڊوپٽيرا جون [[سُنڊي|سُنڊيون]] آهن.
# '''اوليگوپوڊ لاروا''' – انهن ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته مٿي جو ڪيپسول ۽ بالغ جيت جهڙا وات جا عضوا هوندا آهن، پر مرڪب اکيون نه هونديون آهن. انهن جون ڇهه ٽنگون هونديون آهن ۽ پيٽ تي ڪوڙيون ٽنگون نه هونديون آهن. انهن جا ٻه قسم آهن:
#* '''ڪيمپوڊيئيفارم''' – جسم چڱيءَ طرح سخت ٿيل ۽ پٺ کان پيٽ ڏانهن چپترو هوندو آهي. عام طور ڊگهيون ٽنگون رکندڙ شڪاري هوندا آهن، جن جا وات جا عضوا [[پروگنيٿزم|اڳتي رخ ڪندڙ]] هوندا آهن. ([[ليس ونگ]]، [[ٽريڪوپٽيرا]]، [[ميفلاءِ]] ۽ ڪجهه [[ڪوليوپٽيرا]]).
#* '''اسڪيرابيئيفارم''' – جسم جي سختي گهٽ، سينو ۽ پيٽ نسبتاً چپترا هوندا آهن. عام طور ننڍين ٽنگن وارا، گهٽ متحرڪ ۽ زمين ۾ کوٽيندڙ قسم هوندا آهن. ([[اسڪيرابيئوئيڊيا]] ۽ ٻيا ڪوليوپٽيرا).

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪرسٽيشين لاروا]]
* [[اِڪٿيوپلانڪٽن]]
* [[ميگٽ]]
* [[آنن جو ميڙ (حياتيات)]]
* لاروا کان سواءِ جانورن جا [[ننڍي عمر وارو جاندار|ننڍي عمر وارا]] (اڻ بالغ) مرحلا ۽ ٻيا [[حياتي چڪر|حياتي چڪر جا مرحلا]]:
** [[پوريفيرا]] ۾: اولينٿس، [[گيميول]]
** [[نائڊيريا]] ۾: [[جيلي فش#مرحلا|ايفائرا]]، اسڪائفسٽوما، [[اسٽروبيليشن|اسٽروبيلا]]، [[گونينگيم]]، هائڊرينٿ، [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]]، [[ميڊوسا (حياتيات)|ميڊوسا]]
** [[مولسڪا]] ۾: [[پيرالاروا]]، ننڍي عمر جا [[سيفالوپوڊ]]
** [[پليٽي هيلمينٿس]] ۾: [[هائڊيٽڊ سسٽ]]
** [[برائوزوا]] ۾: [[ايويڪيوليريم]]
** [[ايڪينٿوسيفالا]] ۾: سسٽيڪينٿ
** [[جيت]]ن ۾:
*** [[نمف (حياتيات)|نمف ۽ نائڊ]]، [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ]] جيتن جون اڻ بالغ شڪليون
*** [[سب اميگو]]، [[ايفيميروپٽيرا]] ۾ بالغ سان مشابهت رکندڙ ننڍي عمر وارو مرحلو
*** [[انسٽار]]، هر [[کل لاهڻ]] جي وچ وارو مرحلو
*** [[پيوپا]] ۽ [[ڪرائسالِس]]، لاروا ۽ [[اميگو]] (بالغ مرحلي) جي وچ وارا مرحلا
* پروٽوزوا جي حياتي چڪر جا مرحلا
** [[ايپيڪومپليڪسا جو حياتي چڪر]]
* الجي جي حياتي چڪر جا مرحلا:
** ''[[ڪوڊيولم]]'' مرحلو
** ''[[ڳاڙهي الجي|ڪونڪوسيليس]]'' مرحلو
* [[سامونڊي لاروا ماحوليات]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Brusca, R. C. &amp; Brusca, G. J. (2003). ''Invertebrates'' (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates.
* Hall, B. K. &amp; Wake, M. H., eds. (1999). ''The Origin and Evolution of Larval Forms''. San Diego: Academic Press.
* Leis, J. M. &amp; Carson-Ewart, B. M., eds. (2000). ''The Larvae of Indo-Pacific Coastal Fishes. An Identification Guide to Marine Fish Larvae''. Fauna Malesiana handbooks, vol. 2. Brill, Leiden.
* Minelli, A. (2009). The larva. In: ''Perspectives in Animal Phylogeny and Evolution''. Oxford University Press. p.&amp;nbsp;160–170. [https://books.google.com/books?id=jIASDAAAQBAJ link].
* Shanks, A. L. (2001). ''An Identification Guide to the Larval Marine Invertebrates of the Pacific Northwest''. Oregon State University Press, Corvallis. 256 pp.
* Smith, D. &amp; Johnson, K. B. (1977). ''A Guide to Marine Coastal Plankton and Marine Invertebrate Larvae''. Kendall/Hunt Plublishing Company.
* Stanwell-Smith, D., Hood, A. &amp; Peck, L. S. (1997). ''A field guide to the pelagic invertebrates larvae of the maritime Antarctic''. British Antarctic Survey, Cambridge.
* Thyssen, P.J. (2010). [https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 Keys for Identification of Immature Insects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809221659/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 |date=2017-08-09 }}. In: Amendt, J. et al. (ed.). ''Current Concepts in Forensic Entomology'', chapter 2, pp.&amp;nbsp;25–42. Springer: Dordrecht.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{EB1911 poster|Larval Forms}}
{{Commons category}}
{{wiktionary}}
*[http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/365/1540/653.full Arenas-Mena, C. (2010) Indirect development, transdifferentiation and the macroregulatory evolution of metazoans. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. Feb 27, 2010 Vol.365 no.1540 653–669]
{{Developmental biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:لاروا| ]]
[[زمرو:جيتن جي ترقياتي حياتيات]]</text>
      <sha1>davg95p9s8r6knve1omsiisp3wcngfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413510</id>
      <parentid>413480</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T19:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21517" sha1="o14q63mi1bys996y8s7779or1u9bylt" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاياپلٽ کان اڳ مختلف جانورن جي ننڍي عمر واري مخصوص شڪل}}

[[File:Papilio xuthus Larva 2011-10-15.jpg|thumb|250px|''[[پيپيليو زوٿس]]'' [[پوپٽ]] جو لاروا]]
[[File:Eurosta solidaginis larva.jpg|thumb|''[[يوروستا سوليڊيگينس]]'' گولڊن راڊ گال مک جو لاروا]]
[[File:Beetle larva - Kanagawa - 2026 April 2.webm|thumb|[[جاپان]] ۾ ڇيڙيل ڀنگ جو لاروا]]

'''لاروا''' (جمع: '''لاروا''') ڪيترن ئي [[جانور]]ن جي ننڍي عمر واري هڪ مخصوص شڪل آهي، جنهن مان اهي پنهنجي حياتيءَ جي ايندڙ مرحلي ۾ وڃڻ کان اڳ [[ڪاياپلٽ]] (Metamorphosis) مان گذرن ٿا. اڻ سڌي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] رکندڙ جانور، جهڙوڪ [[جيت]]، ڪجهه [[اراڪنيڊ]]، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]] ۽ [[نائڊيريا]]، عام طور پنهنجي [[حياتي چڪر|حياتيءَ جي چڪر]] ۾ لاروا وارو مرحلو رکن ٿا.

لاروا جي ظاهري شڪل عام طور بالغ شڪل کان گهڻي مختلف هوندي آهي؛ مثال طور [[سُنڊي]] ۽ [[پوپٽ]]. لاروا ۾ اهڙيون مخصوص بناوتون ۽ عضوا به ٿي سگهن ٿا، جيڪي بالغ جانور ۾ موجود نه هوندا آهن. سندن خوراڪ به بالغ جانور کان گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي. ننڍن ابتدائي اراڪنيڊن ۾ لاروا واري مرحلي جي هڪ خاصيت اها آهي ته انهن وٽ چئن بدران ٽن جوڙن ۾ ٽنگون هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://dec.alaska.gov/eh/vet/ticks/tick-identification/#:~:text=Additionally%2C%20ticks%20go%20through%20three,of%20a%20grain%20of%20sand. | title= TICK IDENTIFICATION | date= 4 October 2024|work=Division of environmental health}}&lt;/ref&gt;

لاروا اڪثر بالغ جانورن کان مختلف ماحول سان مطابقت رکندا آهن. مثال طور، ڪجهه لاروا جهڙوڪ [[ٽيڊپول]] تقريبن مڪمل طور آبي ماحول ۾ رهن ٿا، پر بالغ [[ڏيڏر]] ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ کان ٻاهر به رهي سگهن ٿا. مختلف ماحول ۾ رهڻ سان لاروا کي شڪارين کان بچاءُ ملي سگهي ٿو ۽ بالغ آباديءَ سان وسيلن لاءِ مقابلو گهٽجي سگهي ٿو.

لاروا واري مرحلي ۾ جانور خوراڪ استعمال ڪري پنهنجي بالغ شڪل ڏانهن منتقليءَ لاءِ گهربل توانائي حاصل ڪن ٿا. ڪجهه جاندارن، جهڙوڪ [[پوليڪيٽ]]&lt;ref&gt;{{Citation|last=Qian|first=Pei-Yuan|chapter=Larval settlement of polychaetes|date=1999|title=Reproductive Strategies and Developmental Patterns in Annelids|pages=239–253|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-017-2887-4_14|isbn=978-90-481-5340-4}}&lt;/ref&gt;، [[بارنيڪل]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chen|first1=Zhang-Fan|last2=Zhang|first2=Huoming|last3=Wang|first3=Hao|last4=Matsumura|first4=Kiyotaka|last5=Wong|first5=Yue Him|last6=Ravasi|first6=Timothy|last7=Qian|first7=Pei-Yuan|date=2014-02-13 |title=Quantitative Proteomics Study of Larval Settlement in the Barnacle Balanus amphitrite |journal=PLOS ONE |language=en |volume=9 |issue=2 |article-number=e88744 |doi=10.1371/journal.pone.0088744 |pmid=24551147 |pmc=3923807|bibcode=2014PLoSO...988744C|issn=1932-6203 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ سامونڊي اسڪوئرٽن ۾، بالغ جاندار غير متحرڪ هوندا آهن، جڏهن ته سندن لاروا حرڪت ڪري سگهن ٿا ۽ پنهنجي متحرڪ لاروا واري مرحلي کي ڦهلاءَ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ڦهلاءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اهي لاروا [[سامونڊي لاروا ماحوليات#لاروا جي نشونما جون حڪمت عمليون|پلانڪٽوٽروفڪ (کاڌو کائيندڙ) يا ليسيٽوٽروفڪ (کاڌو نه کائيندڙ)]] ٿي سگهن ٿا.

ڪجهه لاروا خوراڪ لاءِ بالغ جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. ڪيترين حقيقي سماجي [[هائيمينوپٽيرا]] نوعن ۾ مادي پورهيتون لاروا کي خوراڪ ڏين ٿيون. ''[[روپاليڊيا مارجيناٽا]]'' نالي ڪاغذي ڀِر ۾ نر به لاروا کي خوراڪ ڏئي سگهن ٿا، پر اهي مادي پورهيتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ ڪارائتا هوندا آهن؛ اهي وڌيڪ وقت خرچ ڪن ٿا ۽ لاروا تائين گهٽ خوراڪ پهچائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sen|first1=R|last2=Gadagkar|first2=R|title=Males of the social wasp Ropalidia marginata can feed larvae, given an opportunity|journal=Animal Behaviour|date=2006|volume=71|issue=2|pages=345–350|doi=10.1016/j.anbehav.2005.04.022|bibcode=2006AnBeh..71..345S|s2cid=39848913}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جاندارن جا لاروا، مثال طور ڪجهه [[سليمينڊر]] جهڙوڪ [[ايڪسولوٽل]]، [[بلوغت]] حاصل ڪري سگهن ٿا پر بالغ شڪل ڏانهن وڌيڪ نشونما نٿا ڪن. ان کي [[نيوٽني]] جو هڪ قسم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wakahara|first=Masami|date=1996|title=Heterochrony and Neotenic Salamanders: Possible Clues for Understanding the Animal Development and Evolution|journal=Zoological Science|volume=13|issue=6|pages=765–776|doi=10.2108/zsj.13.765|doi-broken-date=12 July 2025 |pmid=9107136|s2cid=35101681|issn=0289-0003}}&lt;/ref&gt;

اهو تصور درست ناهي ته لاروا جي شڪل هميشه [[ارتقائي تاريخ جي ورجاءَ وارو نظريو|پنهنجي گروهه جي ارتقائي تاريخ]] جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪجهه حالتن ۾ ائين ٿي سگهي ٿو، پر ڪيترين صورتن ۾ لاروا وارو مرحلو ثانوي طور ارتقا پذير ٿيو آهي، جيئن جيتن ۾.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Nagy|first1=Lisa M.|chapter=Cell Lineages in Larval Development and Evolutions of Holometabolous Insects|date=1999|title=The Origin and Evolution of Larval Forms|pages=275–300|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-730935-4|last2=Grbić|first2=Miodrag|doi=10.1016/b978-012730935-4/50010-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Raff|first=Rudolf A|date=2008-01-11|title=Origins of the other metazoan body plans: the evolution of larval forms|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1496|pages=1473–1479|doi=10.1098/rstb.2007.2237|pmid=18192188|issn=0962-8436|pmc=2614227}}&lt;/ref&gt; اهڙين حالتن ۾{{clarify|reason=مهرباني ڪري واضح ڪيو ته ٻنهي مان ڪهڙي قسم جي حالت مراد آهي|date=February 2024}} لاروا جي شڪل گروهه جي گڏيل ارتقائي اصل کان بالغ شڪل جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Williamson |first1=Donald I. |author-link=ڊونلڊ آءِ. وليمسن|date=2006 |title=Hybridization in the evolution of animal form and life-cycle |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |volume=148 |issue= 4|pages=585–602 |doi= 10.1111/j.1096-3642.2006.00236.x|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== لاروا جا چونڊيل قسم ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! جانور || لاروا جو نالو
|-
| [[پوريفيرا]] (اسپنج) || ڪوئيلوبلاسٽولا (= بلاسٽولا، ايمفيبلاسٽولا)، پيرينڪيمولا (= [[پيرينڪيميلا]]، اسٽيريوگيسٽرولا)
|-
| [[رومبوزوا|هيٽروسائيميڊا]] || واگنر لاروا
|-
| [[ڊائيسائيميڊا]] || انفيوسوريفارم لاروا
|-
| [[نائڊيريا]] || [[پلانولا]] (= اسٽيريوگيسٽرولا)، ايڪٽينولا
|-
| [[ٽينوفورا]] || سائڊيپڊ لاروا
|-
| [[پليٽي هيلمينٿس]] || [[ٽربيليريا]]: [[مولر لاروا]]، گوٽي لاروا؛&lt;br /&gt; [[ٽريماٽوڊا]]: [[ميراسيڊيم]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|اسپوروسسٽ]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|ريڊيا]]، [[سرڪيريا]]؛&lt;br /&gt; [[مونوجينيا]]: [[آنڪوميراسيڊيم]]؛&lt;br /&gt; [[سيسٽوڊا]]: [[سسٽيسرڪوسس|سسٽيسرڪس]]، [[سسٽيسرڪوئڊ]]، [[آنڪوسفيئر]] (يا [[هيڪساڪينٿ]])، [[ڪوراسيڊيم]]، [[پليروسرڪوئڊ]]
|-
| [[اينيليڊا]] || [[نيڪٽوڪيٽ]]، پوليٽروڪ
|-
| [[نيمٽوڊا]] || [[ڊاور لاروا]]، [[مائڪروفيليريا]]
|-
| [[سائپنڪيولا]] || پيلاگوسفيرا لاروا
|-
| [[ايڪٽوپروڪٽا]] || [[سائيفونائوٽس]]، ويسيڪيولاريفارم لاروا
|-
| [[نيماتومورفا]] || نيماتومورفن لاروا
|-
| [[فورونيڊا]] || ايڪٽينوٽروڪ
|-
| [[سائڪليوفورا]] || پانڊورا، ڪارڊوئڊ لاروا
|-
| [[نيمرٽيا]] || پليڊيم، ايواتا لاروا، ڊيسور لاروا
|-
| [[ايڪينٿوسيفالا]] || ايڪينٿور
|-
| [[لورسيفيرا]] || هگنز لاروا
|-
| [[براڪيوپوڊا]] || لوبيٽ لاروا
|-
| [[پرياپولا]] || لوريڪيٽ لاروا
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اينيليڊ]]، [[نيمرٽين]] ۽ [[سائپنڪيولڊ]] || [[ٽروڪوفور]]
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]] || [[ويليجر]]
|-
| [[مولسڪا]]: مٺي پاڻيءَ جا [[ٻه پڙدا|بائيوالوز]] || [[گلوڪيڊيم]]
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: †[[ٽرائيلوبائٽا]] || پروٽاسپس (اڻ ڳنڍيل)، ميراسپس (جوڙن جو وڌندڙ تعداد، پر هولاسپس کان هڪ گهٽ)، هولاسپس (= بالغ)&lt;ref name='Treatise'&gt;{{cite book|last= Moore|first= R.C.|year= 1959|title= Arthropoda I – Arthropoda General Features, Proarthropoda, Euarthropoda General Features, Trilobitomorpha|publisher= Geological Society of America/University of Kansas Press|series= [[Treatise on Invertebrate Paleontology]]|volume= Part O.|pages= O121, O122, O125|location= Boulder, Colorado/Lawrence, Kansas|isbn= 978-0-8137-3015-8}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[زيفوسورا]] || يوپروئوپس لاروا (&quot;ٽرائيلوبائٽ لاروا&quot;)
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[پائڪنوگونيڊا]] || پروٽونمفون
|-
| [[ڪرسٽيشين]] || عام: [[ڪرسٽيشين لاروا|نائوپليئس، ميٽانائوپليئس، پروٽوزوئيا، اينٽيزوئيا، سيوڊوزوئيا، زوئيا، پوسٽ لاروا، سائپرس، پرائمري لاروا، مائسس]]&lt;br /&gt; [[ڊيڪاپوڊا]]: [[زوئيا]]&lt;br /&gt; [[رائزو سيفالا]]: [[ڪينٽروگون]]
|-
| [[جيت]]: [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا) || [[سُنڊي]]
|-
| [[جيت]]: [[ڀنگ]] || [[ڀنگ#حياتي چڪر|گرب]]
|-
| [[جيت]]: [[مک|مکيون]]، [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ڀِر]] || [[ميگٽ]]
|-
| [[جيت]]: [[مڇر]] || [[مڇر جو لاروا|رِگلر]]
|-
| [[ڊيوٽروسٽوم]] || [[ڊپليورولا]] (مفروضي لاروا)
|-
| [[ايڪائنوڊرميٽا]] || [[بائپنيريا]]، وائيٽيليريا، براڪيوليريا، پلوٽئس، اوفيوپلوٽئس، ايڪينوپلوٽئس، اوريڪيوليريا
|-
| [[هيمي ڪارڊيٽا]] || [[ٽورنيريا]]
|-
| [[يوروڪارڊيٽا]] || ٽيڊپول (خوراڪ نٿو کائي، فني لحاظ کان &quot;ترندڙ جنين&quot;)
|-
| [[مڇي]] (عام طور) || [[مڇيءَ جو لاروا|اِڪٿيوپلانڪٽن]]
|-
| [[مڇي]]: [[پيٽرومائزونٽيفارميز]] (ليمپري) || [[ايموڪوئٽ]]
|-
| [[مڇي]]: [[اينگويليفارميز]] (ايل مڇيون) || [[ليپٽوسيفالس]]
|-
| [[ايمفيبيا|ٻه جليا]] || [[ٽيڊپول|ٽيڊپول، پولي واگ]]
|-
|}

== جيتن جا لاروا ==
[[File:Hercules beetle (larva).jpg|thumb|[[هرڪيولس ڀنگ]] (''Dynastes hercules'') جا لاروا جيتن جي سڀني نوعن مان سڀ کان وڏن لارون ۾ شامل آهن.]]
[[File:Micromus.aphids.2.jpg|thumb|''[[مائڪرومس]]'' نوع جو ڪيمپوڊيئيفارم لاروا]]

[[جيت]]ن ۾ رڳو [[اينڊوپٽيريگوٽا]] مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن ۾ هڪ واضح لاروا وارو مرحلو شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Division: Endopterygota – Amateur Entomologists' Society (AES)|url=https://www.amentsoc.org/insects/fact-files/orders/endopterygota.html |access-date=2020-08-03|website=www.amentsoc.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://entomology.ca.uky.edu/ef017 |title=Recognizing Insect Larval Types |publisher=University of Kentucky |access-date=28 April 2016}}&lt;/ref&gt; ڪيترن [[جيتن جي علم|جيتن جي ماهرن]] مختلف درجابنديون تجويز ڪيون آهن،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=JOHNSON, NORMAN. TRIPLEHORN, CHARLES A.|title=BORROR AND DELONG'S INTRODUCTION TO THE STUDY OF INSECTS.|date=2020|publisher=CENGAGE LEARNING CUSTOM P|isbn=978-0-357-67127-6|oclc=1163940863}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of Entomology|date=2008|publisher=Springer Netherlands|isbn=978-1-4020-6242-1|editor-last=Capinera|editor-first=John L.|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-1-4020-6359-6}}&lt;/ref&gt; ۽ هيٺ ڏنل درجابندي 1913ع ۾ [[انتونيو برليسي]] جي پيش ڪيل درجابنديءَ تي ٻڌل آهي. اينڊوپٽيريگوٽ لاروا جا چار مکيه قسم آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |title=Types of Insect Larva |publisher=Agri info |access-date=28 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514042749/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |archive-date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-03-23|title=Types of Insect Larva|url=https://agriinfo.in/types-of-insect-larva-1531/|access-date=2021-11-22|website=agriinfo.in|language=en-US|archive-date=2017-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204080237/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552}}&lt;/ref&gt;

# '''ايپوڊس لاروا''' – انهن ۾ ٽنگون بلڪل نه هونديون آهن ۽ جسم جي سختي گهٽ هوندي آهي. انهن جي درجابندي [[اسڪليروٽين|اسڪليروٽائيزيشن]] جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. سڀ [[ايپوڪريٽا]] ايپوڊس آهن. ايپوڊس لاروا جون ٽي شڪليون سڃاتيون وڃن ٿيون:
#* '''يوسيفالس''' – چڱيءَ طرح سخت ٿيل مٿي جي ڪيپسول سان. [[نيماتوسيرا]]، [[بوپريسٽيڊي]] ۽ [[سيرامبيسڊي]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''هيميسيفالس''' – گهٽ ترقي يافته مٿي جي ڪيپسول سان، جيڪو سيني اندر ڇڪجي سگهي ٿو. [[ٽيپوليڊي]] ۽ [[براڪيسيرا]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''ايسيفالس''' – مٿي جي ڪيپسول کان سواءِ. [[سائيڪلورافا]] ۾ ملن ٿا.
# '''پروٽوپوڊ لاروا''' – انهن جون شڪليون گهڻيون مختلف هونديون آهن ۽ اڪثر عام جيت جهڙيون نه هونديون آهن. اهي اهڙن آنن مان نڪرندا آهن، جن ۾ [[آني جي زردي|زردي]] تمام گهٽ هوندي آهي. مثال طور طفيلي هائيمينوپٽيرا جا پهرين [[انسٽار]] وارا لاروا.
# '''پوليپوڊ لاروا''' – انهن کي '''ايروسيفارم لاروا''' پڻ چيو وڃي ٿو. عام سيني وارين ٽنگن سان گڏ انهن جي پيٽ تي [[ڪوڙيون ٽنگون|پرو ليگ]] به هونديون آهن. انهن جو جسم نسبتاً نرم ۽ اهي گهڻو غير متحرڪ هوندا آهن. اهي پنهنجي خوراڪ جي ويجهو رهن ٿا. بهترين مثال ليپيڊوپٽيرا جون [[سُنڊي|سُنڊيون]] آهن.
# '''اوليگوپوڊ لاروا''' – انهن ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته مٿي جو ڪيپسول ۽ بالغ جيت جهڙا وات جا عضوا هوندا آهن، پر مرڪب اکيون نه هونديون آهن. انهن جون ڇهه ٽنگون هونديون آهن ۽ پيٽ تي ڪوڙيون ٽنگون نه هونديون آهن. انهن جا ٻه قسم آهن:
#* '''ڪيمپوڊيئيفارم''' – جسم چڱيءَ طرح سخت ٿيل ۽ پٺ کان پيٽ ڏانهن چپترو هوندو آهي. عام طور ڊگهيون ٽنگون رکندڙ شڪاري هوندا آهن، جن جا وات جا عضوا [[پروگنيٿزم|اڳتي رخ ڪندڙ]] هوندا آهن. ([[ليس ونگ]]، [[ٽريڪوپٽيرا]]، [[ميفلاءِ]] ۽ ڪجهه [[ڪوليوپٽيرا]]).
#* '''اسڪيرابيئيفارم''' – جسم جي سختي گهٽ، سينو ۽ پيٽ نسبتاً چپترا هوندا آهن. عام طور ننڍين ٽنگن وارا، گهٽ متحرڪ ۽ زمين ۾ کوٽيندڙ قسم هوندا آهن. ([[اسڪيرابيئوئيڊيا]] ۽ ٻيا ڪوليوپٽيرا).

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪرسٽيشين لاروا]]
* [[اِڪٿيوپلانڪٽن]]
* [[ميگٽ]]
* [[آنن جو ميڙ (حياتيات)]]
* لاروا کان سواءِ جانورن جا [[ننڍي عمر وارو جاندار|ننڍي عمر وارا]] (اڻ بالغ) مرحلا ۽ ٻيا [[حياتي چڪر|حياتي چڪر جا مرحلا]]:
** [[پوريفيرا]] ۾: اولينٿس، [[گيميول]]
** [[نائڊيريا]] ۾: [[جيلي فش#مرحلا|ايفائرا]]، اسڪائفسٽوما، [[اسٽروبيليشن|اسٽروبيلا]]، [[گونينگيم]]، هائڊرينٿ، [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]]، [[ميڊوسا (حياتيات)|ميڊوسا]]
** [[مولسڪا]] ۾: [[پيرالاروا]]، ننڍي عمر جا [[سيفالوپوڊ]]
** [[پليٽي هيلمينٿس]] ۾: [[هائڊيٽڊ سسٽ]]
** [[برائوزوا]] ۾: [[ايويڪيوليريم]]
** [[ايڪينٿوسيفالا]] ۾: سسٽيڪينٿ
** [[جيت]]ن ۾:
*** [[نمف (حياتيات)|نمف ۽ نائڊ]]، [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ]] جيتن جون اڻ بالغ شڪليون
*** [[سب اميگو]]، [[ايفيميروپٽيرا]] ۾ بالغ سان مشابهت رکندڙ ننڍي عمر وارو مرحلو
*** [[انسٽار]]، هر [[کل لاهڻ]] جي وچ وارو مرحلو
*** [[پيوپا]] ۽ [[ڪرائسالِس]]، لاروا ۽ [[اميگو]] (بالغ مرحلي) جي وچ وارا مرحلا
* پروٽوزوا جي حياتي چڪر جا مرحلا
** [[ايپيڪومپليڪسا جو حياتي چڪر]]
* الجي جي حياتي چڪر جا مرحلا:
** ''[[ڪوڊيولم]]'' مرحلو
** ''[[ڳاڙهي الجي|ڪونڪوسيليس]]'' مرحلو
* [[سامونڊي لاروا ماحوليات]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Brusca, R. C. &amp; Brusca, G. J. (2003). ''Invertebrates'' (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates.
* Hall, B. K. &amp; Wake, M. H., eds. (1999). ''The Origin and Evolution of Larval Forms''. San Diego: Academic Press.
* Leis, J. M. &amp; Carson-Ewart, B. M., eds. (2000). ''The Larvae of Indo-Pacific Coastal Fishes. An Identification Guide to Marine Fish Larvae''. Fauna Malesiana handbooks, vol. 2. Brill, Leiden.
* Minelli, A. (2009). The larva. In: ''Perspectives in Animal Phylogeny and Evolution''. Oxford University Press. p.&amp;nbsp;160–170. [https://books.google.com/books?id=jIASDAAAQBAJ link].
* Shanks, A. L. (2001). ''An Identification Guide to the Larval Marine Invertebrates of the Pacific Northwest''. Oregon State University Press, Corvallis. 256 pp.
* Smith, D. &amp; Johnson, K. B. (1977). ''A Guide to Marine Coastal Plankton and Marine Invertebrate Larvae''. Kendall/Hunt Plublishing Company.
* Stanwell-Smith, D., Hood, A. &amp; Peck, L. S. (1997). ''A field guide to the pelagic invertebrates larvae of the maritime Antarctic''. British Antarctic Survey, Cambridge.
* Thyssen, P.J. (2010). [https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 Keys for Identification of Immature Insects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809221659/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 |date=2017-08-09 }}. In: Amendt, J. et al. (ed.). ''Current Concepts in Forensic Entomology'', chapter 2, pp.&amp;nbsp;25–42. Springer: Dordrecht.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{EB1911 poster|Larval Forms}}
{{Commons category}}
{{wiktionary}}
*[http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/365/1540/653.full Arenas-Mena, C. (2010) Indirect development, transdifferentiation and the macroregulatory evolution of metazoans. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. Feb 27, 2010 Vol.365 no.1540 653–669]
{{Developmental biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:لاروا| ]]
[[زمرو:جيتن جي ترقياتي حياتيات]]</text>
      <sha1>o14q63mi1bys996y8s7779or1u9bylt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413511</id>
      <parentid>413510</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T19:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21528" sha1="j19ea4busivplnveepvvw2y1ulmpxfh" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاياپلٽ کان اڳ مختلف جانورن جي ننڍي عمر واري مخصوص شڪل}}

[[File:Papilio xuthus Larva 2011-10-15.jpg|thumb|250px|''[[پيپيليو زوٿس]]'' [[پوپٽ]] جو لاروا]]
[[File:Eurosta solidaginis larva.jpg|thumb|''[[يوروستا سوليڊيگينس]]'' گولڊن راڊ گال مک جو لاروا]]
[[File:Beetle larva - Kanagawa - 2026 April 2.webm|thumb|[[جاپان]] ۾ ڇيڙيل ڀنگ جو لاروا]]

'''لاروا''' (جمع: '''لاروا''') ڪيترن ئي [[جانور]]ن جي ننڍي عمر واري هڪ مخصوص شڪل آهي، جنهن مان اهي پنهنجي حياتيءَ جي ايندڙ مرحلي ۾ وڃڻ کان اڳ [[ميٽامارفوسس]]   (ڪاياپلٽ) مان گذرن ٿا. اڻ سڌي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] رکندڙ جانور، جهڙوڪ [[جيت]]، ڪجهه [[اراڪنيڊ]]، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]] ۽ [[نائڊيريا]]، عام طور پنهنجي [[حياتي چڪر|حياتيءَ جي چڪر]] ۾ لاروا وارو مرحلو رکن ٿا.

لاروا جي ظاهري شڪل عام طور بالغ شڪل کان گهڻي مختلف هوندي آهي؛ مثال طور [[سُنڊي]] ۽ [[پوپٽ]]. لاروا ۾ اهڙيون مخصوص بناوتون ۽ عضوا به ٿي سگهن ٿا، جيڪي بالغ جانور ۾ موجود نه هوندا آهن. سندن خوراڪ به بالغ جانور کان گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي. ننڍن ابتدائي اراڪنيڊن ۾ لاروا واري مرحلي جي هڪ خاصيت اها آهي ته انهن وٽ چئن بدران ٽن جوڙن ۾ ٽنگون هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://dec.alaska.gov/eh/vet/ticks/tick-identification/#:~:text=Additionally%2C%20ticks%20go%20through%20three,of%20a%20grain%20of%20sand. | title= TICK IDENTIFICATION | date= 4 October 2024|work=Division of environmental health}}&lt;/ref&gt;

لاروا اڪثر بالغ جانورن کان مختلف ماحول سان مطابقت رکندا آهن. مثال طور، ڪجهه لاروا جهڙوڪ [[ٽيڊپول]] تقريبن مڪمل طور آبي ماحول ۾ رهن ٿا، پر بالغ [[ڏيڏر]] ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ کان ٻاهر به رهي سگهن ٿا. مختلف ماحول ۾ رهڻ سان لاروا کي شڪارين کان بچاءُ ملي سگهي ٿو ۽ بالغ آباديءَ سان وسيلن لاءِ مقابلو گهٽجي سگهي ٿو.

لاروا واري مرحلي ۾ جانور خوراڪ استعمال ڪري پنهنجي بالغ شڪل ڏانهن منتقليءَ لاءِ گهربل توانائي حاصل ڪن ٿا. ڪجهه جاندارن، جهڙوڪ [[پوليڪيٽ]]&lt;ref&gt;{{Citation|last=Qian|first=Pei-Yuan|chapter=Larval settlement of polychaetes|date=1999|title=Reproductive Strategies and Developmental Patterns in Annelids|pages=239–253|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-017-2887-4_14|isbn=978-90-481-5340-4}}&lt;/ref&gt;، [[بارنيڪل]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chen|first1=Zhang-Fan|last2=Zhang|first2=Huoming|last3=Wang|first3=Hao|last4=Matsumura|first4=Kiyotaka|last5=Wong|first5=Yue Him|last6=Ravasi|first6=Timothy|last7=Qian|first7=Pei-Yuan|date=2014-02-13 |title=Quantitative Proteomics Study of Larval Settlement in the Barnacle Balanus amphitrite |journal=PLOS ONE |language=en |volume=9 |issue=2 |article-number=e88744 |doi=10.1371/journal.pone.0088744 |pmid=24551147 |pmc=3923807|bibcode=2014PLoSO...988744C|issn=1932-6203 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ سامونڊي اسڪوئرٽن ۾، بالغ جاندار غير متحرڪ هوندا آهن، جڏهن ته سندن لاروا حرڪت ڪري سگهن ٿا ۽ پنهنجي متحرڪ لاروا واري مرحلي کي ڦهلاءَ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ڦهلاءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اهي لاروا [[سامونڊي لاروا ماحوليات#لاروا جي نشونما جون حڪمت عمليون|پلانڪٽوٽروفڪ (کاڌو کائيندڙ) يا ليسيٽوٽروفڪ (کاڌو نه کائيندڙ)]] ٿي سگهن ٿا.

ڪجهه لاروا خوراڪ لاءِ بالغ جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. ڪيترين حقيقي سماجي [[هائيمينوپٽيرا]] نوعن ۾ مادي پورهيتون لاروا کي خوراڪ ڏين ٿيون. ''[[روپاليڊيا مارجيناٽا]]'' نالي ڪاغذي ڀِر ۾ نر به لاروا کي خوراڪ ڏئي سگهن ٿا، پر اهي مادي پورهيتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ ڪارائتا هوندا آهن؛ اهي وڌيڪ وقت خرچ ڪن ٿا ۽ لاروا تائين گهٽ خوراڪ پهچائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sen|first1=R|last2=Gadagkar|first2=R|title=Males of the social wasp Ropalidia marginata can feed larvae, given an opportunity|journal=Animal Behaviour|date=2006|volume=71|issue=2|pages=345–350|doi=10.1016/j.anbehav.2005.04.022|bibcode=2006AnBeh..71..345S|s2cid=39848913}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جاندارن جا لاروا، مثال طور ڪجهه [[سليمينڊر]] جهڙوڪ [[ايڪسولوٽل]]، [[بلوغت]] حاصل ڪري سگهن ٿا پر بالغ شڪل ڏانهن وڌيڪ نشونما نٿا ڪن. ان کي [[نيوٽني]] جو هڪ قسم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wakahara|first=Masami|date=1996|title=Heterochrony and Neotenic Salamanders: Possible Clues for Understanding the Animal Development and Evolution|journal=Zoological Science|volume=13|issue=6|pages=765–776|doi=10.2108/zsj.13.765|doi-broken-date=12 July 2025 |pmid=9107136|s2cid=35101681|issn=0289-0003}}&lt;/ref&gt;

اهو تصور درست ناهي ته لاروا جي شڪل هميشه [[ارتقائي تاريخ جي ورجاءَ وارو نظريو|پنهنجي گروهه جي ارتقائي تاريخ]] جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪجهه حالتن ۾ ائين ٿي سگهي ٿو، پر ڪيترين صورتن ۾ لاروا وارو مرحلو ثانوي طور ارتقا پذير ٿيو آهي، جيئن جيتن ۾.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Nagy|first1=Lisa M.|chapter=Cell Lineages in Larval Development and Evolutions of Holometabolous Insects|date=1999|title=The Origin and Evolution of Larval Forms|pages=275–300|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-730935-4|last2=Grbić|first2=Miodrag|doi=10.1016/b978-012730935-4/50010-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Raff|first=Rudolf A|date=2008-01-11|title=Origins of the other metazoan body plans: the evolution of larval forms|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1496|pages=1473–1479|doi=10.1098/rstb.2007.2237|pmid=18192188|issn=0962-8436|pmc=2614227}}&lt;/ref&gt; اهڙين حالتن ۾{{clarify|reason=مهرباني ڪري واضح ڪيو ته ٻنهي مان ڪهڙي قسم جي حالت مراد آهي|date=February 2024}} لاروا جي شڪل گروهه جي گڏيل ارتقائي اصل کان بالغ شڪل جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Williamson |first1=Donald I. |author-link=ڊونلڊ آءِ. وليمسن|date=2006 |title=Hybridization in the evolution of animal form and life-cycle |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |volume=148 |issue= 4|pages=585–602 |doi= 10.1111/j.1096-3642.2006.00236.x|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== لاروا جا چونڊيل قسم ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! جانور || لاروا جو نالو
|-
| [[پوريفيرا]] (اسپنج) || ڪوئيلوبلاسٽولا (= بلاسٽولا، ايمفيبلاسٽولا)، پيرينڪيمولا (= [[پيرينڪيميلا]]، اسٽيريوگيسٽرولا)
|-
| [[رومبوزوا|هيٽروسائيميڊا]] || واگنر لاروا
|-
| [[ڊائيسائيميڊا]] || انفيوسوريفارم لاروا
|-
| [[نائڊيريا]] || [[پلانولا]] (= اسٽيريوگيسٽرولا)، ايڪٽينولا
|-
| [[ٽينوفورا]] || سائڊيپڊ لاروا
|-
| [[پليٽي هيلمينٿس]] || [[ٽربيليريا]]: [[مولر لاروا]]، گوٽي لاروا؛&lt;br /&gt; [[ٽريماٽوڊا]]: [[ميراسيڊيم]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|اسپوروسسٽ]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|ريڊيا]]، [[سرڪيريا]]؛&lt;br /&gt; [[مونوجينيا]]: [[آنڪوميراسيڊيم]]؛&lt;br /&gt; [[سيسٽوڊا]]: [[سسٽيسرڪوسس|سسٽيسرڪس]]، [[سسٽيسرڪوئڊ]]، [[آنڪوسفيئر]] (يا [[هيڪساڪينٿ]])، [[ڪوراسيڊيم]]، [[پليروسرڪوئڊ]]
|-
| [[اينيليڊا]] || [[نيڪٽوڪيٽ]]، پوليٽروڪ
|-
| [[نيمٽوڊا]] || [[ڊاور لاروا]]، [[مائڪروفيليريا]]
|-
| [[سائپنڪيولا]] || پيلاگوسفيرا لاروا
|-
| [[ايڪٽوپروڪٽا]] || [[سائيفونائوٽس]]، ويسيڪيولاريفارم لاروا
|-
| [[نيماتومورفا]] || نيماتومورفن لاروا
|-
| [[فورونيڊا]] || ايڪٽينوٽروڪ
|-
| [[سائڪليوفورا]] || پانڊورا، ڪارڊوئڊ لاروا
|-
| [[نيمرٽيا]] || پليڊيم، ايواتا لاروا، ڊيسور لاروا
|-
| [[ايڪينٿوسيفالا]] || ايڪينٿور
|-
| [[لورسيفيرا]] || هگنز لاروا
|-
| [[براڪيوپوڊا]] || لوبيٽ لاروا
|-
| [[پرياپولا]] || لوريڪيٽ لاروا
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اينيليڊ]]، [[نيمرٽين]] ۽ [[سائپنڪيولڊ]] || [[ٽروڪوفور]]
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]] || [[ويليجر]]
|-
| [[مولسڪا]]: مٺي پاڻيءَ جا [[ٻه پڙدا|بائيوالوز]] || [[گلوڪيڊيم]]
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: †[[ٽرائيلوبائٽا]] || پروٽاسپس (اڻ ڳنڍيل)، ميراسپس (جوڙن جو وڌندڙ تعداد، پر هولاسپس کان هڪ گهٽ)، هولاسپس (= بالغ)&lt;ref name='Treatise'&gt;{{cite book|last= Moore|first= R.C.|year= 1959|title= Arthropoda I – Arthropoda General Features, Proarthropoda, Euarthropoda General Features, Trilobitomorpha|publisher= Geological Society of America/University of Kansas Press|series= [[Treatise on Invertebrate Paleontology]]|volume= Part O.|pages= O121, O122, O125|location= Boulder, Colorado/Lawrence, Kansas|isbn= 978-0-8137-3015-8}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[زيفوسورا]] || يوپروئوپس لاروا (&quot;ٽرائيلوبائٽ لاروا&quot;)
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[پائڪنوگونيڊا]] || پروٽونمفون
|-
| [[ڪرسٽيشين]] || عام: [[ڪرسٽيشين لاروا|نائوپليئس، ميٽانائوپليئس، پروٽوزوئيا، اينٽيزوئيا، سيوڊوزوئيا، زوئيا، پوسٽ لاروا، سائپرس، پرائمري لاروا، مائسس]]&lt;br /&gt; [[ڊيڪاپوڊا]]: [[زوئيا]]&lt;br /&gt; [[رائزو سيفالا]]: [[ڪينٽروگون]]
|-
| [[جيت]]: [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا) || [[سُنڊي]]
|-
| [[جيت]]: [[ڀنگ]] || [[ڀنگ#حياتي چڪر|گرب]]
|-
| [[جيت]]: [[مک|مکيون]]، [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ڀِر]] || [[ميگٽ]]
|-
| [[جيت]]: [[مڇر]] || [[مڇر جو لاروا|رِگلر]]
|-
| [[ڊيوٽروسٽوم]] || [[ڊپليورولا]] (مفروضي لاروا)
|-
| [[ايڪائنوڊرميٽا]] || [[بائپنيريا]]، وائيٽيليريا، براڪيوليريا، پلوٽئس، اوفيوپلوٽئس، ايڪينوپلوٽئس، اوريڪيوليريا
|-
| [[هيمي ڪارڊيٽا]] || [[ٽورنيريا]]
|-
| [[يوروڪارڊيٽا]] || ٽيڊپول (خوراڪ نٿو کائي، فني لحاظ کان &quot;ترندڙ جنين&quot;)
|-
| [[مڇي]] (عام طور) || [[مڇيءَ جو لاروا|اِڪٿيوپلانڪٽن]]
|-
| [[مڇي]]: [[پيٽرومائزونٽيفارميز]] (ليمپري) || [[ايموڪوئٽ]]
|-
| [[مڇي]]: [[اينگويليفارميز]] (ايل مڇيون) || [[ليپٽوسيفالس]]
|-
| [[ايمفيبيا|ٻه جليا]] || [[ٽيڊپول|ٽيڊپول، پولي واگ]]
|-
|}

== جيتن جا لاروا ==
[[File:Hercules beetle (larva).jpg|thumb|[[هرڪيولس ڀنگ]] (''Dynastes hercules'') جا لاروا جيتن جي سڀني نوعن مان سڀ کان وڏن لارون ۾ شامل آهن.]]
[[File:Micromus.aphids.2.jpg|thumb|''[[مائڪرومس]]'' نوع جو ڪيمپوڊيئيفارم لاروا]]

[[جيت]]ن ۾ رڳو [[اينڊوپٽيريگوٽا]] مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن ۾ هڪ واضح لاروا وارو مرحلو شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Division: Endopterygota – Amateur Entomologists' Society (AES)|url=https://www.amentsoc.org/insects/fact-files/orders/endopterygota.html |access-date=2020-08-03|website=www.amentsoc.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://entomology.ca.uky.edu/ef017 |title=Recognizing Insect Larval Types |publisher=University of Kentucky |access-date=28 April 2016}}&lt;/ref&gt; ڪيترن [[جيتن جي علم|جيتن جي ماهرن]] مختلف درجابنديون تجويز ڪيون آهن،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=JOHNSON, NORMAN. TRIPLEHORN, CHARLES A.|title=BORROR AND DELONG'S INTRODUCTION TO THE STUDY OF INSECTS.|date=2020|publisher=CENGAGE LEARNING CUSTOM P|isbn=978-0-357-67127-6|oclc=1163940863}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of Entomology|date=2008|publisher=Springer Netherlands|isbn=978-1-4020-6242-1|editor-last=Capinera|editor-first=John L.|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-1-4020-6359-6}}&lt;/ref&gt; ۽ هيٺ ڏنل درجابندي 1913ع ۾ [[انتونيو برليسي]] جي پيش ڪيل درجابنديءَ تي ٻڌل آهي. اينڊوپٽيريگوٽ لاروا جا چار مکيه قسم آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |title=Types of Insect Larva |publisher=Agri info |access-date=28 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514042749/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |archive-date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-03-23|title=Types of Insect Larva|url=https://agriinfo.in/types-of-insect-larva-1531/|access-date=2021-11-22|website=agriinfo.in|language=en-US|archive-date=2017-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204080237/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552}}&lt;/ref&gt;

# '''ايپوڊس لاروا''' – انهن ۾ ٽنگون بلڪل نه هونديون آهن ۽ جسم جي سختي گهٽ هوندي آهي. انهن جي درجابندي [[اسڪليروٽين|اسڪليروٽائيزيشن]] جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. سڀ [[ايپوڪريٽا]] ايپوڊس آهن. ايپوڊس لاروا جون ٽي شڪليون سڃاتيون وڃن ٿيون:
#* '''يوسيفالس''' – چڱيءَ طرح سخت ٿيل مٿي جي ڪيپسول سان. [[نيماتوسيرا]]، [[بوپريسٽيڊي]] ۽ [[سيرامبيسڊي]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''هيميسيفالس''' – گهٽ ترقي يافته مٿي جي ڪيپسول سان، جيڪو سيني اندر ڇڪجي سگهي ٿو. [[ٽيپوليڊي]] ۽ [[براڪيسيرا]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''ايسيفالس''' – مٿي جي ڪيپسول کان سواءِ. [[سائيڪلورافا]] ۾ ملن ٿا.
# '''پروٽوپوڊ لاروا''' – انهن جون شڪليون گهڻيون مختلف هونديون آهن ۽ اڪثر عام جيت جهڙيون نه هونديون آهن. اهي اهڙن آنن مان نڪرندا آهن، جن ۾ [[آني جي زردي|زردي]] تمام گهٽ هوندي آهي. مثال طور طفيلي هائيمينوپٽيرا جا پهرين [[انسٽار]] وارا لاروا.
# '''پوليپوڊ لاروا''' – انهن کي '''ايروسيفارم لاروا''' پڻ چيو وڃي ٿو. عام سيني وارين ٽنگن سان گڏ انهن جي پيٽ تي [[ڪوڙيون ٽنگون|پرو ليگ]] به هونديون آهن. انهن جو جسم نسبتاً نرم ۽ اهي گهڻو غير متحرڪ هوندا آهن. اهي پنهنجي خوراڪ جي ويجهو رهن ٿا. بهترين مثال ليپيڊوپٽيرا جون [[سُنڊي|سُنڊيون]] آهن.
# '''اوليگوپوڊ لاروا''' – انهن ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته مٿي جو ڪيپسول ۽ بالغ جيت جهڙا وات جا عضوا هوندا آهن، پر مرڪب اکيون نه هونديون آهن. انهن جون ڇهه ٽنگون هونديون آهن ۽ پيٽ تي ڪوڙيون ٽنگون نه هونديون آهن. انهن جا ٻه قسم آهن:
#* '''ڪيمپوڊيئيفارم''' – جسم چڱيءَ طرح سخت ٿيل ۽ پٺ کان پيٽ ڏانهن چپترو هوندو آهي. عام طور ڊگهيون ٽنگون رکندڙ شڪاري هوندا آهن، جن جا وات جا عضوا [[پروگنيٿزم|اڳتي رخ ڪندڙ]] هوندا آهن. ([[ليس ونگ]]، [[ٽريڪوپٽيرا]]، [[ميفلاءِ]] ۽ ڪجهه [[ڪوليوپٽيرا]]).
#* '''اسڪيرابيئيفارم''' – جسم جي سختي گهٽ، سينو ۽ پيٽ نسبتاً چپترا هوندا آهن. عام طور ننڍين ٽنگن وارا، گهٽ متحرڪ ۽ زمين ۾ کوٽيندڙ قسم هوندا آهن. ([[اسڪيرابيئوئيڊيا]] ۽ ٻيا ڪوليوپٽيرا).

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪرسٽيشين لاروا]]
* [[اِڪٿيوپلانڪٽن]]
* [[ميگٽ]]
* [[آنن جو ميڙ (حياتيات)]]
* لاروا کان سواءِ جانورن جا [[ننڍي عمر وارو جاندار|ننڍي عمر وارا]] (اڻ بالغ) مرحلا ۽ ٻيا [[حياتي چڪر|حياتي چڪر جا مرحلا]]:
** [[پوريفيرا]] ۾: اولينٿس، [[گيميول]]
** [[نائڊيريا]] ۾: [[جيلي فش#مرحلا|ايفائرا]]، اسڪائفسٽوما، [[اسٽروبيليشن|اسٽروبيلا]]، [[گونينگيم]]، هائڊرينٿ، [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]]، [[ميڊوسا (حياتيات)|ميڊوسا]]
** [[مولسڪا]] ۾: [[پيرالاروا]]، ننڍي عمر جا [[سيفالوپوڊ]]
** [[پليٽي هيلمينٿس]] ۾: [[هائڊيٽڊ سسٽ]]
** [[برائوزوا]] ۾: [[ايويڪيوليريم]]
** [[ايڪينٿوسيفالا]] ۾: سسٽيڪينٿ
** [[جيت]]ن ۾:
*** [[نمف (حياتيات)|نمف ۽ نائڊ]]، [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ]] جيتن جون اڻ بالغ شڪليون
*** [[سب اميگو]]، [[ايفيميروپٽيرا]] ۾ بالغ سان مشابهت رکندڙ ننڍي عمر وارو مرحلو
*** [[انسٽار]]، هر [[کل لاهڻ]] جي وچ وارو مرحلو
*** [[پيوپا]] ۽ [[ڪرائسالِس]]، لاروا ۽ [[اميگو]] (بالغ مرحلي) جي وچ وارا مرحلا
* پروٽوزوا جي حياتي چڪر جا مرحلا
** [[ايپيڪومپليڪسا جو حياتي چڪر]]
* الجي جي حياتي چڪر جا مرحلا:
** ''[[ڪوڊيولم]]'' مرحلو
** ''[[ڳاڙهي الجي|ڪونڪوسيليس]]'' مرحلو
* [[سامونڊي لاروا ماحوليات]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Brusca, R. C. &amp; Brusca, G. J. (2003). ''Invertebrates'' (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates.
* Hall, B. K. &amp; Wake, M. H., eds. (1999). ''The Origin and Evolution of Larval Forms''. San Diego: Academic Press.
* Leis, J. M. &amp; Carson-Ewart, B. M., eds. (2000). ''The Larvae of Indo-Pacific Coastal Fishes. An Identification Guide to Marine Fish Larvae''. Fauna Malesiana handbooks, vol. 2. Brill, Leiden.
* Minelli, A. (2009). The larva. In: ''Perspectives in Animal Phylogeny and Evolution''. Oxford University Press. p.&amp;nbsp;160–170. [https://books.google.com/books?id=jIASDAAAQBAJ link].
* Shanks, A. L. (2001). ''An Identification Guide to the Larval Marine Invertebrates of the Pacific Northwest''. Oregon State University Press, Corvallis. 256 pp.
* Smith, D. &amp; Johnson, K. B. (1977). ''A Guide to Marine Coastal Plankton and Marine Invertebrate Larvae''. Kendall/Hunt Plublishing Company.
* Stanwell-Smith, D., Hood, A. &amp; Peck, L. S. (1997). ''A field guide to the pelagic invertebrates larvae of the maritime Antarctic''. British Antarctic Survey, Cambridge.
* Thyssen, P.J. (2010). [https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 Keys for Identification of Immature Insects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809221659/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 |date=2017-08-09 }}. In: Amendt, J. et al. (ed.). ''Current Concepts in Forensic Entomology'', chapter 2, pp.&amp;nbsp;25–42. Springer: Dordrecht.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{EB1911 poster|Larval Forms}}
{{Commons category}}
{{wiktionary}}
*[http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/365/1540/653.full Arenas-Mena, C. (2010) Indirect development, transdifferentiation and the macroregulatory evolution of metazoans. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. Feb 27, 2010 Vol.365 no.1540 653–669]
{{Developmental biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:لاروا| ]]
[[زمرو:جيتن جي ترقياتي حياتيات]]</text>
      <sha1>j19ea4busivplnveepvvw2y1ulmpxfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413521</id>
      <parentid>413511</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21530" sha1="9oww1iotbfdy2ier3p7qyls259ofgs3" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاياپلٽ کان اڳ مختلف جانورن جي ننڍي عمر واري مخصوص شڪل}}

[[File:Papilio xuthus Larva 2011-10-15.jpg|thumb|250px|''[[پيپيليو زوٿس]]'' [[پوپٽ]] جو لاروا]]
[[File:Eurosta solidaginis larva.jpg|thumb|''[[يوروستا سوليڊيگينس]]'' گولڊن راڊ گال مک جو لاروا]]
[[File:Beetle larva - Kanagawa - 2026 April 2.webm|thumb|[[جاپان]] ۾ ڇيڙيل ڀنگ جو لاروا]]

'''لاروا''' (جمع: '''لاروا''') ڪيترن ئي [[جانور]]ن جي ننڍي عمر واري هڪ مخصوص شڪل آهي، جنهن مان اهي پنهنجي حياتيءَ جي ايندڙ مرحلي ۾ وڃڻ کان اڳ [[ميٽامارفوسس]]   (ڪاياپلٽ) مان گذرن ٿا. اڻ سڌي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] رکندڙ جانور، جهڙوڪ [[جيت]]، ڪجهه [[اراڪنيڊ]]، [[ٻه جليا]] (ايمفيبيا) ۽ [[نائڊيريا]]، عام طور پنهنجي [[حياتي چڪر|حياتيءَ جي چڪر]] ۾ لاروا وارو مرحلو رکن ٿا.

لاروا جي ظاهري شڪل عام طور بالغ شڪل کان گهڻي مختلف هوندي آهي؛ مثال طور [[سُنڊي]] ۽ [[پوپٽ]]. لاروا ۾ اهڙيون مخصوص بناوتون ۽ عضوا به ٿي سگهن ٿا، جيڪي بالغ جانور ۾ موجود نه هوندا آهن. سندن خوراڪ به بالغ جانور کان گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي. ننڍن ابتدائي اراڪنيڊن ۾ لاروا واري مرحلي جي هڪ خاصيت اها آهي ته انهن وٽ چئن بدران ٽن جوڙن ۾ ٽنگون هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://dec.alaska.gov/eh/vet/ticks/tick-identification/#:~:text=Additionally%2C%20ticks%20go%20through%20three,of%20a%20grain%20of%20sand. | title= TICK IDENTIFICATION | date= 4 October 2024|work=Division of environmental health}}&lt;/ref&gt;

لاروا اڪثر بالغ جانورن کان مختلف ماحول سان مطابقت رکندا آهن. مثال طور، ڪجهه لاروا جهڙوڪ [[ٽيڊپول]] تقريبن مڪمل طور آبي ماحول ۾ رهن ٿا، پر بالغ [[ڏيڏر]] ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ کان ٻاهر به رهي سگهن ٿا. مختلف ماحول ۾ رهڻ سان لاروا کي شڪارين کان بچاءُ ملي سگهي ٿو ۽ بالغ آباديءَ سان وسيلن لاءِ مقابلو گهٽجي سگهي ٿو.

لاروا واري مرحلي ۾ جانور خوراڪ استعمال ڪري پنهنجي بالغ شڪل ڏانهن منتقليءَ لاءِ گهربل توانائي حاصل ڪن ٿا. ڪجهه جاندارن، جهڙوڪ [[پوليڪيٽ]]&lt;ref&gt;{{Citation|last=Qian|first=Pei-Yuan|chapter=Larval settlement of polychaetes|date=1999|title=Reproductive Strategies and Developmental Patterns in Annelids|pages=239–253|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-017-2887-4_14|isbn=978-90-481-5340-4}}&lt;/ref&gt;، [[بارنيڪل]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chen|first1=Zhang-Fan|last2=Zhang|first2=Huoming|last3=Wang|first3=Hao|last4=Matsumura|first4=Kiyotaka|last5=Wong|first5=Yue Him|last6=Ravasi|first6=Timothy|last7=Qian|first7=Pei-Yuan|date=2014-02-13 |title=Quantitative Proteomics Study of Larval Settlement in the Barnacle Balanus amphitrite |journal=PLOS ONE |language=en |volume=9 |issue=2 |article-number=e88744 |doi=10.1371/journal.pone.0088744 |pmid=24551147 |pmc=3923807|bibcode=2014PLoSO...988744C|issn=1932-6203 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ سامونڊي اسڪوئرٽن ۾، بالغ جاندار غير متحرڪ هوندا آهن، جڏهن ته سندن لاروا حرڪت ڪري سگهن ٿا ۽ پنهنجي متحرڪ لاروا واري مرحلي کي ڦهلاءَ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ڦهلاءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اهي لاروا [[سامونڊي لاروا ماحوليات#لاروا جي نشونما جون حڪمت عمليون|پلانڪٽوٽروفڪ (کاڌو کائيندڙ) يا ليسيٽوٽروفڪ (کاڌو نه کائيندڙ)]] ٿي سگهن ٿا.

ڪجهه لاروا خوراڪ لاءِ بالغ جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. ڪيترين حقيقي سماجي [[هائيمينوپٽيرا]] نوعن ۾ مادي پورهيتون لاروا کي خوراڪ ڏين ٿيون. ''[[روپاليڊيا مارجيناٽا]]'' نالي ڪاغذي ڀِر ۾ نر به لاروا کي خوراڪ ڏئي سگهن ٿا، پر اهي مادي پورهيتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ ڪارائتا هوندا آهن؛ اهي وڌيڪ وقت خرچ ڪن ٿا ۽ لاروا تائين گهٽ خوراڪ پهچائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sen|first1=R|last2=Gadagkar|first2=R|title=Males of the social wasp Ropalidia marginata can feed larvae, given an opportunity|journal=Animal Behaviour|date=2006|volume=71|issue=2|pages=345–350|doi=10.1016/j.anbehav.2005.04.022|bibcode=2006AnBeh..71..345S|s2cid=39848913}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جاندارن جا لاروا، مثال طور ڪجهه [[سليمينڊر]] جهڙوڪ [[ايڪسولوٽل]]، [[بلوغت]] حاصل ڪري سگهن ٿا پر بالغ شڪل ڏانهن وڌيڪ نشونما نٿا ڪن. ان کي [[نيوٽني]] جو هڪ قسم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wakahara|first=Masami|date=1996|title=Heterochrony and Neotenic Salamanders: Possible Clues for Understanding the Animal Development and Evolution|journal=Zoological Science|volume=13|issue=6|pages=765–776|doi=10.2108/zsj.13.765|doi-broken-date=12 July 2025 |pmid=9107136|s2cid=35101681|issn=0289-0003}}&lt;/ref&gt;

اهو تصور درست ناهي ته لاروا جي شڪل هميشه [[ارتقائي تاريخ جي ورجاءَ وارو نظريو|پنهنجي گروهه جي ارتقائي تاريخ]] جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪجهه حالتن ۾ ائين ٿي سگهي ٿو، پر ڪيترين صورتن ۾ لاروا وارو مرحلو ثانوي طور ارتقا پذير ٿيو آهي، جيئن جيتن ۾.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Nagy|first1=Lisa M.|chapter=Cell Lineages in Larval Development and Evolutions of Holometabolous Insects|date=1999|title=The Origin and Evolution of Larval Forms|pages=275–300|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-730935-4|last2=Grbić|first2=Miodrag|doi=10.1016/b978-012730935-4/50010-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Raff|first=Rudolf A|date=2008-01-11|title=Origins of the other metazoan body plans: the evolution of larval forms|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1496|pages=1473–1479|doi=10.1098/rstb.2007.2237|pmid=18192188|issn=0962-8436|pmc=2614227}}&lt;/ref&gt; اهڙين حالتن ۾{{clarify|reason=مهرباني ڪري واضح ڪيو ته ٻنهي مان ڪهڙي قسم جي حالت مراد آهي|date=February 2024}} لاروا جي شڪل گروهه جي گڏيل ارتقائي اصل کان بالغ شڪل جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Williamson |first1=Donald I. |author-link=ڊونلڊ آءِ. وليمسن|date=2006 |title=Hybridization in the evolution of animal form and life-cycle |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |volume=148 |issue= 4|pages=585–602 |doi= 10.1111/j.1096-3642.2006.00236.x|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== لاروا جا چونڊيل قسم ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! جانور || لاروا جو نالو
|-
| [[پوريفيرا]] (اسپنج) || ڪوئيلوبلاسٽولا (= بلاسٽولا، ايمفيبلاسٽولا)، پيرينڪيمولا (= [[پيرينڪيميلا]]، اسٽيريوگيسٽرولا)
|-
| [[رومبوزوا|هيٽروسائيميڊا]] || واگنر لاروا
|-
| [[ڊائيسائيميڊا]] || انفيوسوريفارم لاروا
|-
| [[نائڊيريا]] || [[پلانولا]] (= اسٽيريوگيسٽرولا)، ايڪٽينولا
|-
| [[ٽينوفورا]] || سائڊيپڊ لاروا
|-
| [[پليٽي هيلمينٿس]] || [[ٽربيليريا]]: [[مولر لاروا]]، گوٽي لاروا؛&lt;br /&gt; [[ٽريماٽوڊا]]: [[ميراسيڊيم]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|اسپوروسسٽ]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|ريڊيا]]، [[سرڪيريا]]؛&lt;br /&gt; [[مونوجينيا]]: [[آنڪوميراسيڊيم]]؛&lt;br /&gt; [[سيسٽوڊا]]: [[سسٽيسرڪوسس|سسٽيسرڪس]]، [[سسٽيسرڪوئڊ]]، [[آنڪوسفيئر]] (يا [[هيڪساڪينٿ]])، [[ڪوراسيڊيم]]، [[پليروسرڪوئڊ]]
|-
| [[اينيليڊا]] || [[نيڪٽوڪيٽ]]، پوليٽروڪ
|-
| [[نيمٽوڊا]] || [[ڊاور لاروا]]، [[مائڪروفيليريا]]
|-
| [[سائپنڪيولا]] || پيلاگوسفيرا لاروا
|-
| [[ايڪٽوپروڪٽا]] || [[سائيفونائوٽس]]، ويسيڪيولاريفارم لاروا
|-
| [[نيماتومورفا]] || نيماتومورفن لاروا
|-
| [[فورونيڊا]] || ايڪٽينوٽروڪ
|-
| [[سائڪليوفورا]] || پانڊورا، ڪارڊوئڊ لاروا
|-
| [[نيمرٽيا]] || پليڊيم، ايواتا لاروا، ڊيسور لاروا
|-
| [[ايڪينٿوسيفالا]] || ايڪينٿور
|-
| [[لورسيفيرا]] || هگنز لاروا
|-
| [[براڪيوپوڊا]] || لوبيٽ لاروا
|-
| [[پرياپولا]] || لوريڪيٽ لاروا
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اينيليڊ]]، [[نيمرٽين]] ۽ [[سائپنڪيولڊ]] || [[ٽروڪوفور]]
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]] || [[ويليجر]]
|-
| [[مولسڪا]]: مٺي پاڻيءَ جا [[ٻه پڙدا|بائيوالوز]] || [[گلوڪيڊيم]]
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: †[[ٽرائيلوبائٽا]] || پروٽاسپس (اڻ ڳنڍيل)، ميراسپس (جوڙن جو وڌندڙ تعداد، پر هولاسپس کان هڪ گهٽ)، هولاسپس (= بالغ)&lt;ref name='Treatise'&gt;{{cite book|last= Moore|first= R.C.|year= 1959|title= Arthropoda I – Arthropoda General Features, Proarthropoda, Euarthropoda General Features, Trilobitomorpha|publisher= Geological Society of America/University of Kansas Press|series= [[Treatise on Invertebrate Paleontology]]|volume= Part O.|pages= O121, O122, O125|location= Boulder, Colorado/Lawrence, Kansas|isbn= 978-0-8137-3015-8}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[زيفوسورا]] || يوپروئوپس لاروا (&quot;ٽرائيلوبائٽ لاروا&quot;)
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[پائڪنوگونيڊا]] || پروٽونمفون
|-
| [[ڪرسٽيشين]] || عام: [[ڪرسٽيشين لاروا|نائوپليئس، ميٽانائوپليئس، پروٽوزوئيا، اينٽيزوئيا، سيوڊوزوئيا، زوئيا، پوسٽ لاروا، سائپرس، پرائمري لاروا، مائسس]]&lt;br /&gt; [[ڊيڪاپوڊا]]: [[زوئيا]]&lt;br /&gt; [[رائزو سيفالا]]: [[ڪينٽروگون]]
|-
| [[جيت]]: [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا) || [[سُنڊي]]
|-
| [[جيت]]: [[ڀنگ]] || [[ڀنگ#حياتي چڪر|گرب]]
|-
| [[جيت]]: [[مک|مکيون]]، [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ڀِر]] || [[ميگٽ]]
|-
| [[جيت]]: [[مڇر]] || [[مڇر جو لاروا|رِگلر]]
|-
| [[ڊيوٽروسٽوم]] || [[ڊپليورولا]] (مفروضي لاروا)
|-
| [[ايڪائنوڊرميٽا]] || [[بائپنيريا]]، وائيٽيليريا، براڪيوليريا، پلوٽئس، اوفيوپلوٽئس، ايڪينوپلوٽئس، اوريڪيوليريا
|-
| [[هيمي ڪارڊيٽا]] || [[ٽورنيريا]]
|-
| [[يوروڪارڊيٽا]] || ٽيڊپول (خوراڪ نٿو کائي، فني لحاظ کان &quot;ترندڙ جنين&quot;)
|-
| [[مڇي]] (عام طور) || [[مڇيءَ جو لاروا|اِڪٿيوپلانڪٽن]]
|-
| [[مڇي]]: [[پيٽرومائزونٽيفارميز]] (ليمپري) || [[ايموڪوئٽ]]
|-
| [[مڇي]]: [[اينگويليفارميز]] (ايل مڇيون) || [[ليپٽوسيفالس]]
|-
| [[ايمفيبيا|ٻه جليا]] || [[ٽيڊپول|ٽيڊپول، پولي واگ]]
|-
|}

== جيتن جا لاروا ==
[[File:Hercules beetle (larva).jpg|thumb|[[هرڪيولس ڀنگ]] (''Dynastes hercules'') جا لاروا جيتن جي سڀني نوعن مان سڀ کان وڏن لارون ۾ شامل آهن.]]
[[File:Micromus.aphids.2.jpg|thumb|''[[مائڪرومس]]'' نوع جو ڪيمپوڊيئيفارم لاروا]]

[[جيت]]ن ۾ رڳو [[اينڊوپٽيريگوٽا]] مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن ۾ هڪ واضح لاروا وارو مرحلو شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Division: Endopterygota – Amateur Entomologists' Society (AES)|url=https://www.amentsoc.org/insects/fact-files/orders/endopterygota.html |access-date=2020-08-03|website=www.amentsoc.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://entomology.ca.uky.edu/ef017 |title=Recognizing Insect Larval Types |publisher=University of Kentucky |access-date=28 April 2016}}&lt;/ref&gt; ڪيترن [[جيتن جي علم|جيتن جي ماهرن]] مختلف درجابنديون تجويز ڪيون آهن،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=JOHNSON, NORMAN. TRIPLEHORN, CHARLES A.|title=BORROR AND DELONG'S INTRODUCTION TO THE STUDY OF INSECTS.|date=2020|publisher=CENGAGE LEARNING CUSTOM P|isbn=978-0-357-67127-6|oclc=1163940863}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of Entomology|date=2008|publisher=Springer Netherlands|isbn=978-1-4020-6242-1|editor-last=Capinera|editor-first=John L.|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-1-4020-6359-6}}&lt;/ref&gt; ۽ هيٺ ڏنل درجابندي 1913ع ۾ [[انتونيو برليسي]] جي پيش ڪيل درجابنديءَ تي ٻڌل آهي. اينڊوپٽيريگوٽ لاروا جا چار مکيه قسم آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |title=Types of Insect Larva |publisher=Agri info |access-date=28 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514042749/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |archive-date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-03-23|title=Types of Insect Larva|url=https://agriinfo.in/types-of-insect-larva-1531/|access-date=2021-11-22|website=agriinfo.in|language=en-US|archive-date=2017-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204080237/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552}}&lt;/ref&gt;

# '''ايپوڊس لاروا''' – انهن ۾ ٽنگون بلڪل نه هونديون آهن ۽ جسم جي سختي گهٽ هوندي آهي. انهن جي درجابندي [[اسڪليروٽين|اسڪليروٽائيزيشن]] جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. سڀ [[ايپوڪريٽا]] ايپوڊس آهن. ايپوڊس لاروا جون ٽي شڪليون سڃاتيون وڃن ٿيون:
#* '''يوسيفالس''' – چڱيءَ طرح سخت ٿيل مٿي جي ڪيپسول سان. [[نيماتوسيرا]]، [[بوپريسٽيڊي]] ۽ [[سيرامبيسڊي]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''هيميسيفالس''' – گهٽ ترقي يافته مٿي جي ڪيپسول سان، جيڪو سيني اندر ڇڪجي سگهي ٿو. [[ٽيپوليڊي]] ۽ [[براڪيسيرا]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''ايسيفالس''' – مٿي جي ڪيپسول کان سواءِ. [[سائيڪلورافا]] ۾ ملن ٿا.
# '''پروٽوپوڊ لاروا''' – انهن جون شڪليون گهڻيون مختلف هونديون آهن ۽ اڪثر عام جيت جهڙيون نه هونديون آهن. اهي اهڙن آنن مان نڪرندا آهن، جن ۾ [[آني جي زردي|زردي]] تمام گهٽ هوندي آهي. مثال طور طفيلي هائيمينوپٽيرا جا پهرين [[انسٽار]] وارا لاروا.
# '''پوليپوڊ لاروا''' – انهن کي '''ايروسيفارم لاروا''' پڻ چيو وڃي ٿو. عام سيني وارين ٽنگن سان گڏ انهن جي پيٽ تي [[ڪوڙيون ٽنگون|پرو ليگ]] به هونديون آهن. انهن جو جسم نسبتاً نرم ۽ اهي گهڻو غير متحرڪ هوندا آهن. اهي پنهنجي خوراڪ جي ويجهو رهن ٿا. بهترين مثال ليپيڊوپٽيرا جون [[سُنڊي|سُنڊيون]] آهن.
# '''اوليگوپوڊ لاروا''' – انهن ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته مٿي جو ڪيپسول ۽ بالغ جيت جهڙا وات جا عضوا هوندا آهن، پر مرڪب اکيون نه هونديون آهن. انهن جون ڇهه ٽنگون هونديون آهن ۽ پيٽ تي ڪوڙيون ٽنگون نه هونديون آهن. انهن جا ٻه قسم آهن:
#* '''ڪيمپوڊيئيفارم''' – جسم چڱيءَ طرح سخت ٿيل ۽ پٺ کان پيٽ ڏانهن چپترو هوندو آهي. عام طور ڊگهيون ٽنگون رکندڙ شڪاري هوندا آهن، جن جا وات جا عضوا [[پروگنيٿزم|اڳتي رخ ڪندڙ]] هوندا آهن. ([[ليس ونگ]]، [[ٽريڪوپٽيرا]]، [[ميفلاءِ]] ۽ ڪجهه [[ڪوليوپٽيرا]]).
#* '''اسڪيرابيئيفارم''' – جسم جي سختي گهٽ، سينو ۽ پيٽ نسبتاً چپترا هوندا آهن. عام طور ننڍين ٽنگن وارا، گهٽ متحرڪ ۽ زمين ۾ کوٽيندڙ قسم هوندا آهن. ([[اسڪيرابيئوئيڊيا]] ۽ ٻيا ڪوليوپٽيرا).

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪرسٽيشين لاروا]]
* [[اِڪٿيوپلانڪٽن]]
* [[ميگٽ]]
* [[آنن جو ميڙ (حياتيات)]]
* لاروا کان سواءِ جانورن جا [[ننڍي عمر وارو جاندار|ننڍي عمر وارا]] (اڻ بالغ) مرحلا ۽ ٻيا [[حياتي چڪر|حياتي چڪر جا مرحلا]]:
** [[پوريفيرا]] ۾: اولينٿس، [[گيميول]]
** [[نائڊيريا]] ۾: [[جيلي فش#مرحلا|ايفائرا]]، اسڪائفسٽوما، [[اسٽروبيليشن|اسٽروبيلا]]، [[گونينگيم]]، هائڊرينٿ، [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]]، [[ميڊوسا (حياتيات)|ميڊوسا]]
** [[مولسڪا]] ۾: [[پيرالاروا]]، ننڍي عمر جا [[سيفالوپوڊ]]
** [[پليٽي هيلمينٿس]] ۾: [[هائڊيٽڊ سسٽ]]
** [[برائوزوا]] ۾: [[ايويڪيوليريم]]
** [[ايڪينٿوسيفالا]] ۾: سسٽيڪينٿ
** [[جيت]]ن ۾:
*** [[نمف (حياتيات)|نمف ۽ نائڊ]]، [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ]] جيتن جون اڻ بالغ شڪليون
*** [[سب اميگو]]، [[ايفيميروپٽيرا]] ۾ بالغ سان مشابهت رکندڙ ننڍي عمر وارو مرحلو
*** [[انسٽار]]، هر [[کل لاهڻ]] جي وچ وارو مرحلو
*** [[پيوپا]] ۽ [[ڪرائسالِس]]، لاروا ۽ [[اميگو]] (بالغ مرحلي) جي وچ وارا مرحلا
* پروٽوزوا جي حياتي چڪر جا مرحلا
** [[ايپيڪومپليڪسا جو حياتي چڪر]]
* الجي جي حياتي چڪر جا مرحلا:
** ''[[ڪوڊيولم]]'' مرحلو
** ''[[ڳاڙهي الجي|ڪونڪوسيليس]]'' مرحلو
* [[سامونڊي لاروا ماحوليات]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Brusca, R. C. &amp; Brusca, G. J. (2003). ''Invertebrates'' (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates.
* Hall, B. K. &amp; Wake, M. H., eds. (1999). ''The Origin and Evolution of Larval Forms''. San Diego: Academic Press.
* Leis, J. M. &amp; Carson-Ewart, B. M., eds. (2000). ''The Larvae of Indo-Pacific Coastal Fishes. An Identification Guide to Marine Fish Larvae''. Fauna Malesiana handbooks, vol. 2. Brill, Leiden.
* Minelli, A. (2009). The larva. In: ''Perspectives in Animal Phylogeny and Evolution''. Oxford University Press. p.&amp;nbsp;160–170. [https://books.google.com/books?id=jIASDAAAQBAJ link].
* Shanks, A. L. (2001). ''An Identification Guide to the Larval Marine Invertebrates of the Pacific Northwest''. Oregon State University Press, Corvallis. 256 pp.
* Smith, D. &amp; Johnson, K. B. (1977). ''A Guide to Marine Coastal Plankton and Marine Invertebrate Larvae''. Kendall/Hunt Plublishing Company.
* Stanwell-Smith, D., Hood, A. &amp; Peck, L. S. (1997). ''A field guide to the pelagic invertebrates larvae of the maritime Antarctic''. British Antarctic Survey, Cambridge.
* Thyssen, P.J. (2010). [https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 Keys for Identification of Immature Insects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809221659/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 |date=2017-08-09 }}. In: Amendt, J. et al. (ed.). ''Current Concepts in Forensic Entomology'', chapter 2, pp.&amp;nbsp;25–42. Springer: Dordrecht.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{EB1911 poster|Larval Forms}}
{{Commons category}}
{{wiktionary}}
*[http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/365/1540/653.full Arenas-Mena, C. (2010) Indirect development, transdifferentiation and the macroregulatory evolution of metazoans. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. Feb 27, 2010 Vol.365 no.1540 653–669]
{{Developmental biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:لاروا| ]]
[[زمرو:جيتن جي ترقياتي حياتيات]]</text>
      <sha1>9oww1iotbfdy2ier3p7qyls259ofgs3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413569</id>
      <parentid>413521</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>413569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21678" sha1="6askmi0xf6r5pp90ufcoqvwb9tlrc74" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاياپلٽ کان اڳ مختلف جانورن جي ننڍي عمر واري مخصوص شڪل}}

[[File:Papilio xuthus Larva 2011-10-15.jpg|thumb|250px|''[[پيپيليو زوٿس]]'' [[پوپٽ]] جو لاروا]]
[[File:Eurosta solidaginis larva.jpg|thumb|''[[يوروستا سوليڊيگينس]]'' گولڊن راڊ گال مک جو لاروا]]
[[File:Beetle larva - Kanagawa - 2026 April 2.webm|thumb|[[جاپان]] ۾ ڇيڙيل ڀنگ جو لاروا]]

'''لاروا''' (جمع: '''لاروا''') ڪيترن ئي [[جانور]]ن جي ننڍي عمر واري هڪ مخصوص شڪل آهي، جنهن مان اهي پنهنجي حياتيءَ جي ايندڙ مرحلي ۾ وڃڻ کان اڳ [[ميٽامارفوسس]]   (ڪاياپلٽ) مان گذرن ٿا. اڻ سڌي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] رکندڙ جانور، جهڙوڪ [[جيت]]، ڪجهه [[اراڪنيڊ]]، [[ٻه جليا]] (ايمفيبيا) ۽ [[نائڊيريا]]، عام طور پنهنجي [[حياتي چڪر|حياتيءَ جي چڪر]] ۾ لاروا وارو مرحلو رکن ٿا.

لاروا جي ظاهري شڪل عام طور بالغ شڪل کان گهڻي مختلف هوندي آهي؛ مثال طور [[سُنڊي]] ۽ [[پوپٽ]]. لاروا ۾ اهڙيون مخصوص بناوتون ۽ عضوا به ٿي سگهن ٿا، جيڪي بالغ جانور ۾ موجود نه هوندا آهن. سندن خوراڪ به بالغ جانور کان گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي. ننڍن ابتدائي اراڪنيڊن ۾ لاروا واري مرحلي جي هڪ خاصيت اها آهي ته انهن وٽ چئن بدران ٽن جوڙن ۾ ٽنگون هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://dec.alaska.gov/eh/vet/ticks/tick-identification/#:~:text=Additionally%2C%20ticks%20go%20through%20three,of%20a%20grain%20of%20sand. | title= TICK IDENTIFICATION | date= 4 October 2024|work=Division of environmental health}}&lt;/ref&gt;

لاروا اڪثر بالغ جانورن کان مختلف ماحول سان مطابقت رکندا آهن. مثال طور، ڪجهه لاروا جهڙوڪ [[ٽيڊپول]] تقريبن مڪمل طور آبي ماحول ۾ رهن ٿا، پر بالغ [[ڏيڏر]] ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ کان ٻاهر به رهي سگهن ٿا. مختلف ماحول ۾ رهڻ سان لاروا کي شڪارين کان بچاءُ ملي سگهي ٿو ۽ بالغ آباديءَ سان وسيلن لاءِ مقابلو گهٽجي سگهي ٿو.

لاروا واري مرحلي ۾ جانور خوراڪ استعمال ڪري پنهنجي بالغ شڪل ڏانهن منتقليءَ لاءِ گهربل توانائي حاصل ڪن ٿا. ڪجهه جاندارن، جهڙوڪ [[پوليڪيٽ]]&lt;ref&gt;{{Citation|last=Qian|first=Pei-Yuan|chapter=Larval settlement of polychaetes|date=1999|title=Reproductive Strategies and Developmental Patterns in Annelids|pages=239–253|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-017-2887-4_14|isbn=978-90-481-5340-4}}&lt;/ref&gt;، [[بارنيڪل]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chen|first1=Zhang-Fan|last2=Zhang|first2=Huoming|last3=Wang|first3=Hao|last4=Matsumura|first4=Kiyotaka|last5=Wong|first5=Yue Him|last6=Ravasi|first6=Timothy|last7=Qian|first7=Pei-Yuan|date=2014-02-13 |title=Quantitative Proteomics Study of Larval Settlement in the Barnacle Balanus amphitrite |journal=PLOS ONE |language=en |volume=9 |issue=2 |article-number=e88744 |doi=10.1371/journal.pone.0088744 |pmid=24551147 |pmc=3923807|bibcode=2014PLoSO...988744C|issn=1932-6203 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ سامونڊي اسڪوئرٽن ۾، بالغ جاندار غير متحرڪ هوندا آهن، جڏهن ته سندن لاروا حرڪت ڪري سگهن ٿا ۽ پنهنجي متحرڪ لاروا واري مرحلي کي ڦهلاءَ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ڦهلاءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اهي لاروا [[سامونڊي لاروا ماحوليات#لاروا جي نشونما جون حڪمت عمليون|پلانڪٽوٽروفڪ (کاڌو کائيندڙ) يا ليسيٽوٽروفڪ (کاڌو نه کائيندڙ)]] ٿي سگهن ٿا.

ڪجهه لاروا خوراڪ لاءِ بالغ جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. ڪيترين حقيقي سماجي [[هائيمينوپٽيرا]] نوعن ۾ مادي پورهيتون لاروا کي خوراڪ ڏين ٿيون. ''[[روپاليڊيا مارجيناٽا]]'' نالي ڪاغذي ڀِر ۾ نر به لاروا کي خوراڪ ڏئي سگهن ٿا، پر اهي مادي پورهيتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ ڪارائتا هوندا آهن؛ اهي وڌيڪ وقت خرچ ڪن ٿا ۽ لاروا تائين گهٽ خوراڪ پهچائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sen|first1=R|last2=Gadagkar|first2=R|title=Males of the social wasp Ropalidia marginata can feed larvae, given an opportunity|journal=Animal Behaviour|date=2006|volume=71|issue=2|pages=345–350|doi=10.1016/j.anbehav.2005.04.022|bibcode=2006AnBeh..71..345S|s2cid=39848913}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جاندارن جا لاروا، مثال طور ڪجهه [[سليمينڊر]] جهڙوڪ [[ايڪسولوٽل]]، [[بلوغت]] حاصل ڪري سگهن ٿا پر بالغ شڪل ڏانهن وڌيڪ نشونما نٿا ڪن. ان کي [[نيوٽني]] جو هڪ قسم چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wakahara|first=Masami|date=1996|title=Heterochrony and Neotenic Salamanders: Possible Clues for Understanding the Animal Development and Evolution|journal=Zoological Science|volume=13|issue=6|pages=765–776|doi=10.2108/zsj.13.765|doi-broken-date=12 July 2025 |pmid=9107136|s2cid=35101681|issn=0289-0003}}&lt;/ref&gt;

اهو تصور درست ناهي ته لاروا جي شڪل هميشه [[ارتقائي تاريخ جي ورجاءَ وارو نظريو|پنهنجي گروهه جي ارتقائي تاريخ]] جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪجهه حالتن ۾ ائين ٿي سگهي ٿو، پر ڪيترين صورتن ۾ لاروا وارو مرحلو ثانوي طور ارتقا پذير ٿيو آهي، جيئن جيتن ۾.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Nagy|first1=Lisa M.|chapter=Cell Lineages in Larval Development and Evolutions of Holometabolous Insects|date=1999|title=The Origin and Evolution of Larval Forms|pages=275–300|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-730935-4|last2=Grbić|first2=Miodrag|doi=10.1016/b978-012730935-4/50010-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Raff|first=Rudolf A|date=2008-01-11|title=Origins of the other metazoan body plans: the evolution of larval forms|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1496|pages=1473–1479|doi=10.1098/rstb.2007.2237|pmid=18192188|issn=0962-8436|pmc=2614227}}&lt;/ref&gt; اهڙين حالتن ۾{{clarify|reason=مهرباني ڪري واضح ڪيو ته ٻنهي مان ڪهڙي قسم جي حالت مراد آهي|date=February 2024}} لاروا جي شڪل گروهه جي گڏيل ارتقائي اصل کان بالغ شڪل جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Williamson |first1=Donald I. |author-link=ڊونلڊ آءِ. وليمسن|date=2006 |title=Hybridization in the evolution of animal form and life-cycle |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |volume=148 |issue= 4|pages=585–602 |doi= 10.1111/j.1096-3642.2006.00236.x|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== لاروا جا چونڊيل قسم ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! جانور || لاروا جو نالو
|-
| [[پوريفيرا]] (اسپنج) || ڪوئيلوبلاسٽولا (= بلاسٽولا، ايمفيبلاسٽولا)، پيرينڪيمولا (= [[پيرينڪيميلا]]، اسٽيريوگيسٽرولا)
|-
| [[رومبوزوا|هيٽروسائيميڊا]] || واگنر لاروا
|-
| [[ڊائيسائيميڊا]] || انفيوسوريفارم لاروا
|-
| [[نائڊيريا]] || [[پلانولا]] (= اسٽيريوگيسٽرولا)، ايڪٽينولا
|-
| [[ٽينوفورا]] || سائڊيپڊ لاروا
|-
| [[پليٽي هيلمينٿس]] || [[ٽربيليريا]]: [[مولر لاروا]]، گوٽي لاروا؛&lt;br /&gt; [[ٽريماٽوڊا]]: [[ميراسيڊيم]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|اسپوروسسٽ]]، [[ٽريماٽوڊ حياتي چڪر جا مرحلا|ريڊيا]]، [[سرڪيريا]]؛&lt;br /&gt; [[مونوجينيا]]: [[آنڪوميراسيڊيم]]؛&lt;br /&gt; [[سيسٽوڊا]]: [[سسٽيسرڪوسس|سسٽيسرڪس]]، [[سسٽيسرڪوئڊ]]، [[آنڪوسفيئر]] (يا [[هيڪساڪينٿ]])، [[ڪوراسيڊيم]]، [[پليروسرڪوئڊ]]
|-
| [[اينيليڊا]] || [[نيڪٽوڪيٽ]]، پوليٽروڪ
|-
| [[نيمٽوڊا]] || [[ڊاور لاروا]]، [[مائڪروفيليريا]]
|-
| [[سائپنڪيولا]] || پيلاگوسفيرا لاروا
|-
| [[ايڪٽوپروڪٽا]] || [[سائيفونائوٽس]]، ويسيڪيولاريفارم لاروا
|-
| [[نيماتومورفا]] || نيماتومورفن لاروا
|-
| [[فورونيڊا]] || ايڪٽينوٽروڪ
|-
| [[سائڪليوفورا]] || پانڊورا، ڪارڊوئڊ لاروا
|-
| [[نيمرٽيا]] || پليڊيم، ايواتا لاروا، ڊيسور لاروا
|-
| [[ايڪينٿوسيفالا]] || ايڪينٿور
|-
| [[لورسيفيرا]] || هگنز لاروا
|-
| [[براڪيوپوڊا]] || لوبيٽ لاروا
|-
| [[پرياپولا]] || لوريڪيٽ لاروا
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اينيليڊ]]، [[نيمرٽين]] ۽ [[سائپنڪيولڊ]] || [[ٽروڪوفور]]
|-
| ڪجهه [[مولسڪا|مولسڪ]] || [[ويليجر]]
|-
| [[مولسڪا]]: مٺي پاڻيءَ جا [[ٻه پڙدا|بائيوالوز]] || [[گلوڪيڊيم]]
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: †[[ٽرائيلوبائٽا]] || پروٽاسپس (اڻ ڳنڍيل)، ميراسپس (جوڙن جو وڌندڙ تعداد، پر هولاسپس کان هڪ گهٽ)، هولاسپس (= بالغ)&lt;ref name='Treatise'&gt;{{cite book|last= Moore|first= R.C.|year= 1959|title= Arthropoda I – Arthropoda General Features, Proarthropoda, Euarthropoda General Features, Trilobitomorpha|publisher= Geological Society of America/University of Kansas Press|series= [[Treatise on Invertebrate Paleontology]]|volume= Part O.|pages= O121, O122, O125|location= Boulder, Colorado/Lawrence, Kansas|isbn= 978-0-8137-3015-8}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[زيفوسورا]] || يوپروئوپس لاروا (&quot;ٽرائيلوبائٽ لاروا&quot;)
|-
| [[آرٿروپوڊا]]: [[پائڪنوگونيڊا]] || پروٽونمفون
|-
| [[ڪرسٽيشين]] || عام: [[ڪرسٽيشين لاروا|نائوپليئس، ميٽانائوپليئس، پروٽوزوئيا، اينٽيزوئيا، سيوڊوزوئيا، زوئيا، پوسٽ لاروا، سائپرس، پرائمري لاروا، مائسس]]&lt;br /&gt; [[ڊيڪاپوڊا]]: [[زوئيا]]&lt;br /&gt; [[رائزو سيفالا]]: [[ڪينٽروگون]]
|-
| [[جيت]]: [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا) || [[سُنڊي]]
|-
| [[جيت]]: [[ڀنگ]] || [[ڀنگ#حياتي چڪر|گرب]]
|-
| [[جيت]]: [[مک|مکيون]]، [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ڀِر]] || [[ميگٽ]]
|-
| [[جيت]]: [[مڇر]] || [[مڇر جو لاروا|رِگلر]]
|-
| [[ڊيوٽروسٽوم]] || [[ڊپليورولا]] (مفروضي لاروا)
|-
| [[ايڪائنوڊرميٽا]] || [[بائپنيريا]]، وائيٽيليريا، براڪيوليريا، پلوٽئس، اوفيوپلوٽئس، ايڪينوپلوٽئس، اوريڪيوليريا
|-
| [[هيمي ڪارڊيٽا]] || [[ٽورنيريا]]
|-
| [[يوروڪارڊيٽا]] || ٽيڊپول (خوراڪ نٿو کائي، فني لحاظ کان &quot;ترندڙ جنين&quot;)
|-
| [[مڇي]] (عام طور) || [[مڇيءَ جو لاروا|اِڪٿيوپلانڪٽن]]
|-
| [[مڇي]]: [[پيٽرومائزونٽيفارميز]] (ليمپري) || [[ايموڪوئٽ]]
|-
| [[مڇي]]: [[اينگويليفارميز]] (ايل مڇيون) || [[ليپٽوسيفالس]]
|-
| [[ايمفيبيا|ٻه جليا]] || [[ٽيڊپول|ٽيڊپول، پولي واگ]]
|-
|}

== جيتن جا لاروا ==
[[File:Hercules beetle (larva).jpg|thumb|[[هرڪيولس ڀنگ]] (''Dynastes hercules'') جا لاروا جيتن جي سڀني نوعن مان سڀ کان وڏن لارون ۾ شامل آهن.]]
[[File:Micromus.aphids.2.jpg|thumb|''[[مائڪرومس]]'' نوع جو ڪيمپوڊيئيفارم لاروا]]

[[جيت]]ن ۾ رڳو [[اينڊوپٽيريگوٽا]] مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن ۾ هڪ واضح لاروا وارو مرحلو شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Division: Endopterygota – Amateur Entomologists' Society (AES)|url=https://www.amentsoc.org/insects/fact-files/orders/endopterygota.html |access-date=2020-08-03|website=www.amentsoc.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://entomology.ca.uky.edu/ef017 |title=Recognizing Insect Larval Types |publisher=University of Kentucky |access-date=28 April 2016}}&lt;/ref&gt; ڪيترن [[جيتن جي علم|جيتن جي ماهرن]] مختلف درجابنديون تجويز ڪيون آهن،&lt;ref&gt;{{Cite book|last=JOHNSON, NORMAN. TRIPLEHORN, CHARLES A.|title=BORROR AND DELONG'S INTRODUCTION TO THE STUDY OF INSECTS.|date=2020|publisher=CENGAGE LEARNING CUSTOM P|isbn=978-0-357-67127-6|oclc=1163940863}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of Entomology|date=2008|publisher=Springer Netherlands|isbn=978-1-4020-6242-1|editor-last=Capinera|editor-first=John L.|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-1-4020-6359-6}}&lt;/ref&gt; ۽ هيٺ ڏنل درجابندي 1913ع ۾ [[انتونيو برليسي]] جي پيش ڪيل درجابنديءَ تي ٻڌل آهي. اينڊوپٽيريگوٽ لاروا جا چار مکيه قسم آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |title=Types of Insect Larva |publisher=Agri info |access-date=28 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514042749/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552 |archive-date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-03-23|title=Types of Insect Larva|url=https://agriinfo.in/types-of-insect-larva-1531/|access-date=2021-11-22|website=agriinfo.in|language=en-US|archive-date=2017-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204080237/http://www.agriinfo.in/default.aspx?page=topic&amp;superid=6&amp;topicid=1552}}&lt;/ref&gt;

# '''ايپوڊس لاروا''' – انهن ۾ ٽنگون بلڪل نه هونديون آهن ۽ جسم جي سختي گهٽ هوندي آهي. انهن جي درجابندي [[اسڪليروٽين|اسڪليروٽائيزيشن]] جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. سڀ [[ايپوڪريٽا]] ايپوڊس آهن. ايپوڊس لاروا جون ٽي شڪليون سڃاتيون وڃن ٿيون:
#* '''يوسيفالس''' – چڱيءَ طرح سخت ٿيل مٿي جي ڪيپسول سان. [[نيماتوسيرا]]، [[بوپريسٽيڊي]] ۽ [[سيرامبيسڊي]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''هيميسيفالس''' – گهٽ ترقي يافته مٿي جي ڪيپسول سان، جيڪو سيني اندر ڇڪجي سگهي ٿو. [[ٽيپوليڊي]] ۽ [[براڪيسيرا]] خاندانن ۾ ملن ٿا.
#* '''ايسيفالس''' – مٿي جي ڪيپسول کان سواءِ. [[سائيڪلورافا]] ۾ ملن ٿا.
# '''پروٽوپوڊ لاروا''' – انهن جون شڪليون گهڻيون مختلف هونديون آهن ۽ اڪثر عام جيت جهڙيون نه هونديون آهن. اهي اهڙن آنن مان نڪرندا آهن، جن ۾ [[آني جي زردي|زردي]] تمام گهٽ هوندي آهي. مثال طور طفيلي هائيمينوپٽيرا جا پهرين [[انسٽار]] وارا لاروا.
# '''پوليپوڊ لاروا''' – انهن کي '''ايروسيفارم لاروا''' پڻ چيو وڃي ٿو. عام سيني وارين ٽنگن سان گڏ انهن جي پيٽ تي [[ڪوڙيون ٽنگون|پرو ليگ]] به هونديون آهن. انهن جو جسم نسبتاً نرم ۽ اهي گهڻو غير متحرڪ هوندا آهن. اهي پنهنجي خوراڪ جي ويجهو رهن ٿا. بهترين مثال ليپيڊوپٽيرا جون [[سُنڊي|سُنڊيون]] آهن.
# '''اوليگوپوڊ لاروا''' – انهن ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته مٿي جو ڪيپسول ۽ بالغ جيت جهڙا وات جا عضوا هوندا آهن، پر مرڪب اکيون نه هونديون آهن. انهن جون ڇهه ٽنگون هونديون آهن ۽ پيٽ تي ڪوڙيون ٽنگون نه هونديون آهن. انهن جا ٻه قسم آهن:
#* '''ڪيمپوڊيئيفارم''' – جسم چڱيءَ طرح سخت ٿيل ۽ پٺ کان پيٽ ڏانهن چپترو هوندو آهي. عام طور ڊگهيون ٽنگون رکندڙ شڪاري هوندا آهن، جن جا وات جا عضوا [[پروگنيٿزم|اڳتي رخ ڪندڙ]] هوندا آهن. ([[ليس ونگ]]، [[ٽريڪوپٽيرا]]، [[ميفلاءِ]] ۽ ڪجهه [[ڪوليوپٽيرا]]).
#* '''اسڪيرابيئيفارم''' – جسم جي سختي گهٽ، سينو ۽ پيٽ نسبتاً چپترا هوندا آهن. عام طور ننڍين ٽنگن وارا، گهٽ متحرڪ ۽ زمين ۾ کوٽيندڙ قسم هوندا آهن. ([[اسڪيرابيئوئيڊيا]] ۽ ٻيا ڪوليوپٽيرا).

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪرسٽيشين لاروا]]
* [[اِڪٿيوپلانڪٽن]]
* [[ميگٽ]]
* [[آنن جو ميڙ (حياتيات)]]
* لاروا کان سواءِ جانورن جا [[ننڍي عمر وارو جاندار|ننڍي عمر وارا]] (اڻ بالغ) مرحلا ۽ ٻيا [[حياتي چڪر|حياتي چڪر جا مرحلا]]:
** [[پوريفيرا]] ۾: اولينٿس، [[گيميول]]
** [[نائڊيريا]] ۾: [[جيلي فش#مرحلا|ايفائرا]]، اسڪائفسٽوما، [[اسٽروبيليشن|اسٽروبيلا]]، [[گونينگيم]]، هائڊرينٿ، [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]]، [[ميڊوسا (حياتيات)|ميڊوسا]]
** [[مولسڪا]] ۾: [[پيرالاروا]]، ننڍي عمر جا [[سيفالوپوڊ]]
** [[پليٽي هيلمينٿس]] ۾: [[هائڊيٽڊ سسٽ]]
** [[برائوزوا]] ۾: [[ايويڪيوليريم]]
** [[ايڪينٿوسيفالا]] ۾: سسٽيڪينٿ
** [[جيت]]ن ۾:
*** [[نمف (حياتيات)|نمف ۽ نائڊ]]، [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ]] جيتن جون اڻ بالغ شڪليون
*** [[سب اميگو]]، [[ايفيميروپٽيرا]] ۾ بالغ سان مشابهت رکندڙ ننڍي عمر وارو مرحلو
*** [[انسٽار]]، هر [[کل لاهڻ]] جي وچ وارو مرحلو
*** [[پيوپا]] ۽ [[ڪرائسالِس]]، لاروا ۽ [[اميگو]] (بالغ مرحلي) جي وچ وارا مرحلا
* پروٽوزوا جي حياتي چڪر جا مرحلا
** [[ايپيڪومپليڪسا جو حياتي چڪر]]
* الجي جي حياتي چڪر جا مرحلا:
** ''[[ڪوڊيولم]]'' مرحلو
** ''[[ڳاڙهي الجي|ڪونڪوسيليس]]'' مرحلو
* [[سامونڊي لاروا ماحوليات]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==
* Brusca, R. C. &amp; Brusca, G. J. (2003). ''Invertebrates'' (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates.
* Hall, B. K. &amp; Wake, M. H., eds. (1999). ''The Origin and Evolution of Larval Forms''. San Diego: Academic Press.
* Leis, J. M. &amp; Carson-Ewart, B. M., eds. (2000). ''The Larvae of Indo-Pacific Coastal Fishes. An Identification Guide to Marine Fish Larvae''. Fauna Malesiana handbooks, vol. 2. Brill, Leiden.
* Minelli, A. (2009). The larva. In: ''Perspectives in Animal Phylogeny and Evolution''. Oxford University Press. p.&amp;nbsp;160–170. [https://books.google.com/books?id=jIASDAAAQBAJ link].
* Shanks, A. L. (2001). ''An Identification Guide to the Larval Marine Invertebrates of the Pacific Northwest''. Oregon State University Press, Corvallis. 256 pp.
* Smith, D. &amp; Johnson, K. B. (1977). ''A Guide to Marine Coastal Plankton and Marine Invertebrate Larvae''. Kendall/Hunt Plublishing Company.
* Stanwell-Smith, D., Hood, A. &amp; Peck, L. S. (1997). ''A field guide to the pelagic invertebrates larvae of the maritime Antarctic''. British Antarctic Survey, Cambridge.
* Thyssen, P.J. (2010). [https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 Keys for Identification of Immature Insects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809221659/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781402096839-c2.pdf?SGWID=0-0-45-1118144-p173877432 |date=2017-08-09 }}. In: Amendt, J. et al. (ed.). ''Current Concepts in Forensic Entomology'', chapter 2, pp.&amp;nbsp;25–42. Springer: Dordrecht.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{EB1911 poster|Larval Forms}}
{{Commons category}}
{{wiktionary}}
*[http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/365/1540/653.full Arenas-Mena, C. (2010) Indirect development, transdifferentiation and the macroregulatory evolution of metazoans. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. Feb 27, 2010 Vol.365 no.1540 653–669] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304055301/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/365/1540/653.full |date=March 4, 2016 }}
{{Developmental biology}}
{{Authority control}}

[[زمرو:لاروا| ]]
[[زمرو:جيتن جي ترقياتي حياتيات]]</text>
      <sha1>6askmi0xf6r5pp90ufcoqvwb9tlrc74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڀارت ۾ ذات پات جو نظام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103030</id>
    <revision>
      <id>413490</id>
      <timestamp>2026-09-19T16:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: '''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.  قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام...</comment>
      <origin>413490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1893" sha1="64r9bwygxoltdqmdgsmkkrph0t2dvgw" xml:space="preserve">'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.</text>
      <sha1>64r9bwygxoltdqmdgsmkkrph0t2dvgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413491</id>
      <parentid>413490</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T16:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:هندومت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1920" sha1="t34fu1ohnloydyf0moepr5fx51b5bow" xml:space="preserve">'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

[[زمرو:هندومت]]</text>
      <sha1>t34fu1ohnloydyf0moepr5fx51b5bow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413492</id>
      <parentid>413491</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T16:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڀارت جو سماج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1956" sha1="ar2qgpmlp2eqofo3soqiaw3cn4ndz1t" xml:space="preserve">'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

[[زمرو:هندومت]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]</text>
      <sha1>ar2qgpmlp2eqofo3soqiaw3cn4ndz1t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413493</id>
      <parentid>413492</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2047" sha1="tqye6ypnjn8r12r0iwnrdhy7dygwpe0" xml:space="preserve">[[File:Pyramid of Caste system in India.png|thumb|Brahmin, Khshetria, Veshia amd Shudras]]
'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

[[زمرو:هندومت]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]</text>
      <sha1>tqye6ypnjn8r12r0iwnrdhy7dygwpe0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413494</id>
      <parentid>413493</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2341" sha1="4cuvuffytep4l0a7nau6wyoajtpbsn6" xml:space="preserve">[[File:Pyramid of Caste system in India.png|thumb|Brahmin, Khshetria, Veshia amd Shudras]]
'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام]] 
[[زمرو:هندومت]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:سماجي لاڳاپن جي سماجيات]]
[[زمرو:سماجيات]]
[[زمرو:سماجي لاڳاپا]]
[[زمرو:معاشرو]]
[[زمرو:سماج]]</text>
      <sha1>4cuvuffytep4l0a7nau6wyoajtpbsn6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413496</id>
      <parentid>413494</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڀارت جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2379" sha1="oira1vcw5e9fksanxemc6dkdzlagcqr" xml:space="preserve">[[File:Pyramid of Caste system in India.png|thumb|Brahmin, Khshetria, Veshia amd Shudras]]
'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام]] 
[[زمرو:هندومت]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:سماجي لاڳاپن جي سماجيات]]
[[زمرو:سماجيات]]
[[زمرو:سماجي لاڳاپا]]
[[زمرو:معاشرو]]
[[زمرو:سماج]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>oira1vcw5e9fksanxemc6dkdzlagcqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413497</id>
      <parentid>413496</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>413497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2304" sha1="7tokj8xrvkse0nm4larkkohodrhos3e" xml:space="preserve">[[File:Pyramid of Caste system in India.png|thumb|Brahmin, Khshetria, Veshia amd Shudras]]
'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام]] 
[[زمرو:هندومت]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:سماجي درجابندي]]
[[زمرو:سماجيات]]
[[زمرو:معاشرو]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>7tokj8xrvkse0nm4larkkohodrhos3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413498</id>
      <parentid>413497</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>413498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2311" sha1="2gpesef7fwoyxfch64bu7dnalhcrh5i" xml:space="preserve">[[File:Pyramid of Caste system in India.png|thumb|Brahmin, Khshetria, Veshia amd Shudras]]
'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام]] 
[[زمرو:هندومت]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:سماجي درجابندي]]
[[زمرو:سماجي مسئلا]]
[[زمرو:معاشرو]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>2gpesef7fwoyxfch64bu7dnalhcrh5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413500</id>
      <parentid>413498</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>413500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2325" sha1="03cwkyz3exyquj1mnjlt4cm6yq0831g" xml:space="preserve">[[File:Pyramid of Caste system in India.png|thumb|Brahmin, Khshetria, Veshia amd Shudras]]
'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام]] 
[[زمرو:هندومت]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:سماجي درجابندي]]
[[زمرو:سماجي مسئلا]]
[[زمرو:ھندوڌرم ۽ سماج]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>03cwkyz3exyquj1mnjlt4cm6yq0831g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413501</id>
      <parentid>413500</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:هندومت جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2367" sha1="fcwrgi9rkqiurvtx3h6gufhgt83hrvp" xml:space="preserve">[[File:Pyramid of Caste system in India.png|thumb|Brahmin, Khshetria, Veshia amd Shudras]]
'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام]] 
[[زمرو:هندومت]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:سماجي درجابندي]]
[[زمرو:سماجي مسئلا]]
[[زمرو:ھندوڌرم ۽ سماج]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]
[[زمرو:هندومت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>fcwrgi9rkqiurvtx3h6gufhgt83hrvp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413502</id>
      <parentid>413501</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>413502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2341" sha1="cn7vd6oyanp6z66j8rhmp68ap4djndt" xml:space="preserve">[[File:Pyramid of Caste system in India.png|thumb|Brahmin, Khshetria, Veshia amd Shudras]]
'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام]] 
[[زمرو:سماجي مسئلا]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:سماجي درجابندي]]
[[زمرو:ھندوڌرم ۽ سماج]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]
[[زمرو:هندومت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>cn7vd6oyanp6z66j8rhmp68ap4djndt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413504</id>
      <parentid>413502</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2580" sha1="fwdu6mdpna1irhywxmxpsdd2psmxb6z" xml:space="preserve">[[File:Seventy-two Specimens of Castes in India (13).jpg|thumb|upright=1.8|alt=Deux pages d'un manuscrit présentant un Indien et une Indienne en habit d'époque.|Page du manuscrit ''Soixante-douze spécimens de castes en Inde'' (1837).]]
[[File:Pyramid of Caste system in India.png|thumb|Brahmin, Khshetria, Veshia amd Shudras]]
'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام]] 
[[زمرو:سماجي مسئلا]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:سماجي درجابندي]]
[[زمرو:ھندوڌرم ۽ سماج]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]
[[زمرو:هندومت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>fwdu6mdpna1irhywxmxpsdd2psmxb6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413505</id>
      <parentid>413504</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2789" sha1="e6wwsman63m9zhp2qyb19i9zx0ezp0p" xml:space="preserve">[[File:Seventy-two Specimens of Castes in India (13).jpg|thumb|upright=1.8|alt=Deux pages d'un manuscrit présentant un Indien et une Indienne en habit d'époque.|سال 1837ع جو هڪ قلمي نسخي جا ٻه صفحا، جن ۾ ان دور جي لباس ۾ ملبوس هڪ هندستاني مرد ۽ عورت کي ڏيکاريو ويو آهي.]]
[[File:Pyramid of Caste system in India.png|thumb|[[ڀارت]] ۾ ذات پات جي نظام جو پيرامڊ (درجه بندي): برهمڻ، ڪشتريه، ويشيا ۽ شودر.]]
'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام]] 
[[زمرو:سماجي مسئلا]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:سماجي درجابندي]]
[[زمرو:ھندوڌرم ۽ سماج]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]
[[زمرو:هندومت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>e6wwsman63m9zhp2qyb19i9zx0ezp0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413506</id>
      <parentid>413505</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>413506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2830" sha1="ncj4j9tvpl3druoosy7a9bk74aow4za" xml:space="preserve">[[File:Seventy-two Specimens of Castes in India (13).jpg|thumb|upright=1.8|alt=Deux pages d'un manuscrit présentant un Indien et une Indienne en habit d'époque.|سال 1837ع جو هڪ قلمي نسخي جا ٻه صفحا، جن ۾ ان دور جي لباس ۾ ملبوس هڪ هندستاني مرد ۽ عورت کي ڏيکاريو ويو آهي.]]
[[File:Pyramid of Caste system in India.png|thumb|[[ڀارت]] ۾ ذات پات جي نظام جو پيرامڊ (درجه بندي): برهمڻ، ڪشتريه، ويشيا ۽ شودر.]]
'''هندستان ۾ ذات پات جو نظام''' (&lt;small&gt;Caste System in India&lt;/small&gt;) جو آغاز قديم دور ۾ ٿيو. وچئين دور، شروعاتي جديد دور ۽ جديد [[ڀارت]] ۾ مختلف حڪمران طبقن، خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي زوال ۽ [[برطانوي راڄ]] جي قيام کان پوءِ، ان ۾ تبديليون آنديون.

قديم هندستان ۾ شروع ٿيندڙ ذات پات جو نظام بنيادي طور تي &quot;وارنا&quot; تي ٻڌل هو، جنهن ۾ برهمڻ (پجاري) ۽ ڪجهه حد تائين کشتريا (حڪمران ۽ جنگجو) اعليٰ طبقا هئا؛ ان کان پوءِ وئشياه (واپاري ۽ سوداگر) ۽ آخر ۾ شودر (مزدور) ايندا هئا. هن نظام کان ٻاهر مظلوم، پسمانده ۽ ظلم جو شڪار ٿيندڙ &quot;دَلِت&quot;، جن کي &quot;اڇوت&quot; به چيو ويندو آهي ۽ &quot;آديواسي&quot; (قبائلي) شامل آهن. وقت گذرڻ سان گڏ هي نظام وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ &quot;جاتي&quot; جي اڀار ان کي وڌيڪ پختو ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين نيون ذاتيون ۽ ذيلي ذاتيون وجود ۾ آيون.

سال &lt;small&gt;1947&lt;/small&gt;ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت ذات جي بنياد تي ٿيندڙ متڀيد تي پابندي لڳائي ۽ تاريخي طور تي پسمانده گروهن جي ڀلائي لاءِ ڪيتريون ئي مثبت قدم واريون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جو نفاذ ملڪ جي آئين ذريعي ڪيو ويو. ان باوجود، ڀارت ۾ اهو نظام اڃا تائين رائج آهي ۽ ذات جي بنياد تي متڀيد، الڳ ٿلڳ رکڻ جو عمل، [[تشدد]] ۽ عدم مساوات جهڙا مسئلا برقرار آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارت ۾ ذات پات جو نظام|ڀارت ۾ ذات پات جو نظام]] 
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:ذات پات جو نظام]]
[[زمرو:سماجي مسئلا]]
[[زمرو:سماجي درجابندي]]
[[زمرو:ھندوڌرم ۽ سماج]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]
[[زمرو:هندومت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>ncj4j9tvpl3druoosy7a9bk74aow4za</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڀارت ۾ ذات پات جو نظام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103031</id>
    <revision>
      <id>413495</id>
      <timestamp>2026-09-19T17:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:هندومت]] [[زمرو:ڀارت جو سماج]]</comment>
      <origin>413495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="gz74vr2vszo6q8behkmzijnwpb9g41l" xml:space="preserve">[[زمرو:هندومت]]
[[زمرو:ڀارت جو سماج]]</text>
      <sha1>gz74vr2vszo6q8behkmzijnwpb9g41l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413503</id>
      <parentid>413495</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="dishb01poz4wcj1hsmtklzptaqj2mtq" xml:space="preserve">[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:سماجي درجابندي]]
[[زمرو:ھندوڌرم ۽ سماج]]</text>
      <sha1>dishb01poz4wcj1hsmtklzptaqj2mtq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413507</id>
      <parentid>413503</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="h4oh4y503spjqk94zovh77p80cvugqs" xml:space="preserve">[[زمرو:ڀارت جو سماج]]
[[زمرو:ھندوڌرم ۽ سماج]]
[[زمرو:ذات پات جو نظام]]</text>
      <sha1>h4oh4y503spjqk94zovh77p80cvugqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ذات پات جو نظام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103032</id>
    <revision>
      <id>413508</id>
      <timestamp>2026-09-19T17:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سماجي مسئلا]] [[زمرو:سماجي درجابندي]]</comment>
      <origin>413508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="tcqdr5xynh3br5b30kjd2ina8er1vhd" xml:space="preserve">[[زمرو:سماجي مسئلا]]
[[زمرو:سماجي درجابندي]]</text>
      <sha1>tcqdr5xynh3br5b30kjd2ina8er1vhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سرڪپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103033</id>
    <revision>
      <id>413613</id>
      <timestamp>2026-09-20T07:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1364719459|Sirkap]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>413613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2751" sha1="n3ortilid6e69t5fbc27c6g3gta6dja" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.</text>
      <sha1>n3ortilid6e69t5fbc27c6g3gta6dja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413614</id>
      <parentid>413613</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5425" sha1="jl4g50u6s471c73ui7pf4u5oc11unwm" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو. * قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق انڊو-سڪٿين (Indo-Scythian) ۽ انڊو-پارتين (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي، ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي انڊو-گريڪ (Indo-Greek) ۽ شروعاتي انڊو-سڪٿين سطحن تائين ڪئي وئي، ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. يوناني شهر: مذهبي عمارتون: اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو: اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: * &quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; &quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot; گيلري: 
==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا (Nicaea and Bucephala). ==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>jl4g50u6s471c73ui7pf4u5oc11unwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413616</id>
      <parentid>413614</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وڌيڪ ڏسو */</comment>
      <origin>413616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5403" sha1="kfagthj6dybn1psqc8g3hck1w7lpfvn" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو. * قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق انڊو-سڪٿين (Indo-Scythian) ۽ انڊو-پارتين (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي، ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي انڊو-گريڪ (Indo-Greek) ۽ شروعاتي انڊو-سڪٿين سطحن تائين ڪئي وئي، ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. يوناني شهر: مذهبي عمارتون: اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو: اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: * &quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; &quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot; گيلري: 
==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>kfagthj6dybn1psqc8g3hck1w7lpfvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413618</id>
      <parentid>413616</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* آثار قديمه جي کوٽائي */</comment>
      <origin>413618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5411" sha1="7groqryjxbubjso8c3xm6tz13h16223" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: * &quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; &quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;
==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>7groqryjxbubjso8c3xm6tz13h16223</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413619</id>
      <parentid>413618</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو */</comment>
      <origin>413619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5412" sha1="7ni13hxpckgdu6mxgya4fiu6pvmuj05" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>7ni13hxpckgdu6mxgya4fiu6pvmuj05</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413622</id>
      <parentid>413619</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>413622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6107" sha1="2nafiwreg125gjd2saix8uebq5sl1sq" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد علائقا]]  [[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]</text>
      <sha1>2nafiwreg125gjd2saix8uebq5sl1sq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413623</id>
      <parentid>413622</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6152" sha1="9jw3ybe8h6na853w3tmm3vcqp20269h" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد علائقا]]  [[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>9jw3ybe8h6na853w3tmm3vcqp20269h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413624</id>
      <parentid>413623</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ٽيڪسلا تعلقو]]; added [[Category:ٽيڪسيلا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6143" sha1="d8l35m1y0i16essigoz7r0nf17uuxw8" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد علائقا]]  [[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>d8l35m1y0i16essigoz7r0nf17uuxw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413626</id>
      <parentid>413624</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ٽيڪسيلا]]; added [[Category:ٽيڪسيلا تعلقو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6154" sha1="2cnelo5kopckhhx0yoijya28djf4a8q" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد علائقا]]  [[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>2cnelo5kopckhhx0yoijya28djf4a8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413627</id>
      <parentid>413626</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]; added [[Category:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6152" sha1="bl9exjf0rog9a3y6c13j51hz74ph8pj" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد علائقا]]  [[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>bl9exjf0rog9a3y6c13j51hz74ph8pj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413628</id>
      <parentid>413627</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٻڌمت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6174" sha1="m7jnndz5obkgzx4z0uqmfa4o0af08ub" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد علائقا]]  [[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]</text>
      <sha1>m7jnndz5obkgzx4z0uqmfa4o0af08ub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413630</id>
      <parentid>413628</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6223" sha1="cp8kzajnulny03ydady92goeid7t1ya" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد علائقا]]  [[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]</text>
      <sha1>cp8kzajnulny03ydady92goeid7t1ya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413632</id>
      <parentid>413630</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:مقدس اسلامي ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6265" sha1="godr4lisr0ejmgbnvm8ko91pnc78wx5" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد علائقا]]  [[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>godr4lisr0ejmgbnvm8ko91pnc78wx5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413633</id>
      <parentid>413632</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد علائقا]]; added [[Category:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد ع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6255" sha1="0jy2cahli2se9k8fylorugoy3euu0ak" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد ع]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>0jy2cahli2se9k8fylorugoy3euu0ak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413634</id>
      <parentid>413633</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:پاڪستان ۾ اڳوڻا آباد ع]]; added [[Category:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6270" sha1="p92asfpzuaz69pmo60eunffh1gv2er1" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>p92asfpzuaz69pmo60eunffh1gv2er1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413636</id>
      <parentid>413634</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6330" sha1="pn5aukxoggl5qlry4nkxjtriisu2xq0" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]</text>
      <sha1>pn5aukxoggl5qlry4nkxjtriisu2xq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413637</id>
      <parentid>413636</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:جين مندر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6359" sha1="36bwgjd2jlgu4yeh2gv2nkg7k65nt5p" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]</text>
      <sha1>36bwgjd2jlgu4yeh2gv2nkg7k65nt5p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413638</id>
      <parentid>413637</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:نوآباديات جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6407" sha1="fahg0i7ep2bbcekryhxvy5m1xa1yvnr" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]</text>
      <sha1>fahg0i7ep2bbcekryhxvy5m1xa1yvnr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413640</id>
      <parentid>413638</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:قديم يونان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6440" sha1="4juvblwiu7xdzld4dpejjrazb1li1gi" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم يونان]]</text>
      <sha1>4juvblwiu7xdzld4dpejjrazb1li1gi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413641</id>
      <parentid>413640</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ماڳ بلحاظ جڳهه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6480" sha1="kxdj8g8ihq1z1o4wfx11cvna0ly8yfp" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* ڀر جو دڙو 
* نيڪايا ۽ بوسيڦالا 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]]</text>
      <sha1>kxdj8g8ihq1z1o4wfx11cvna0ly8yfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413642</id>
      <parentid>413641</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>413642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6483" sha1="r2h54xun97w47mefkt90dcxjgr4w2u1" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==

==وڌيڪ ڏسو== 
* برھمن آباد 
* بوڪيڦالا ۽ نيڪايا

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]]</text>
      <sha1>r2h54xun97w47mefkt90dcxjgr4w2u1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413643</id>
      <parentid>413642</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* گيلري */</comment>
      <origin>413643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7073" sha1="l8xmez8bsxbucnkjar7hpmoq0mml0n3" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون== 
==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:SirkapWell.JPG|A well at Sirkap.
File:SirkapJainTemple.JPG|A [[Jain Temple]] at Sirkap.
File:Jain Stupa - Sirkap.JPG|A possible Jain Stupa.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bronkhorst |first1=Johannes |title=How the Brahmins Won: From Alexander to the Guptas |date=2016 |publisher=BRILL |isbn=9789004315518 |page=466 |url=https://books.google.com/books?id=muAzDwAAQBAJ&amp;pg=PA466 |language=en}}&lt;/ref&gt;
File:SirkapApsidalTemple.JPG|The Apsidal Temple at Sirkap.
File:SirkapCity.JPG|Streets of the Sirkap City.
File:SirkapFirstCenturyBCStupa.JPG|A Stupa from the 1st century BC.
&lt;/gallery&gt;

==وڌيڪ ڏسو== 
* برھمن آباد 
* بوڪيڦالا ۽ نيڪايا

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]]</text>
      <sha1>l8xmez8bsxbucnkjar7hpmoq0mml0n3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413644</id>
      <parentid>413643</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* مذهبي عمارتون */</comment>
      <origin>413644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10601" sha1="oeyyyl5jzvb2z1qvw6n1sx6ojhf32tb" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون==
[[Buddhist]] [[stupa]]s with strong [[Hellenistic]] decorative elements can be found throughout the Sirkap site (Stupa of the two eagles [https://web.archive.org/web/20061021053629/http://www.web.virginia.edu/asianarc/public/taxila/eagle02.jpg] indicating a close interaction of religious cultures. A Greek religious temple of the [[Ionic order]] is also visible at the nearby site of [[Jandial]] ({{convert|650|m|sp=us}} from Sirkap), but there is a possibility that it may have been dedicated to a [[Zoroastrian]] cult. A temple of Buddhist goddess [[Hariti]] with hellenistic decoration was also found.

The site of Sirkap bears witness to the city-building activity of the [[Indo-Greeks]] during their occupation of the Indian territory for close to two centuries, as well as their integration of other faiths, especially Buddhism.

===Round stupa===
One round Stupa is present at Sirkap. It is one of the oldest Stupas in the Indian-Subcontinent. It is assumed that this Stupa was uprooted and thrown to its present location by a strong earthquake in the 1st century AD. When the new city was built later, the Stupa was kept by building a protecting wall around it.
[[File:SirkapRoundStupa.JPG|thumb| The round Stupa at Sirkap.]]

===Apsidal Temple===
The building that is known as the Apsidal Temple is the largest sanctuary of Sirkap, measuring about {{convert|70|by|40|m|sp=us}} (by contrast: the Parthenon in Athens is {{convert|70|by|31|m|sp=us}}). The Apsidal Temple consists of a square nave with several rooms, used by the Buddhist monks, and a circular room, which gives the building its apsidal shape. After the earthquake that destroyed the city in c. 30 AD, the Buddhist shrine was built in a spacious courtyard. The round part was probably in use for a small stupa, but no traces of it remain. Some carvings were probably done by an artist from Greece.
[[File:Round room of Apsidal Temple.jpg|thumb| The round room of the Apsidal Temple.]]

===Double-Headed Eagle Stupa===
A special Stupa at Sirkap is the so-called 'Double-Headed Eagle Stupa'. The pilasters here are of a Greek design, &quot;Corinthian columns&quot;. In the middle arch, a Greek temple is shown; in the outer, a shrine of a Hindu design can be seen. On top of these sanctuaries, a [[Double-headed eagle]] is seated from which the name of the Stupa has been derived. This motif is rather odd, to say the least, as it is originally [[Babylonia|Babylonian]]. It seems to have spread to [[Scythia]], and introduced in the [[Punjab]] by the [[Saka]] rulers.

===Dharmarajika Stupa===
The nearby [[Dharmarajika Stupa]], is a large [[stupa]] that dates from the 2nd century CE.&lt;ref name=gounesco&gt;{{cite web|title=Dharmarajika: The Great Stupa of Taxila|url=http://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|website=GoUNESCO|publisher=UNESCO|access-date=22 June 2017|date=1 September 2016|archive-date=20 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420110627/https://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The stupa was built to house relics of the [[Gautama Buddha|Buddha]],&lt;ref name=scarre&gt;{{cite book|last1=Scarre|first1=Geoffrey|last2=Coningham|first2=Robin|title=Appropriating the Past: Philosophical Perspectives on the Practice of Archaeology|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521196062|url=https://books.google.com/books?id=djEKducJvNAC&amp;q=dharmarajika+taxila+relics&amp;pg=PA290|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt; while several monastic buildings were built around the stupa.

==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:SirkapWell.JPG|A well at Sirkap.
File:SirkapJainTemple.JPG|A [[Jain Temple]] at Sirkap.
File:Jain Stupa - Sirkap.JPG|A possible Jain Stupa.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bronkhorst |first1=Johannes |title=How the Brahmins Won: From Alexander to the Guptas |date=2016 |publisher=BRILL |isbn=9789004315518 |page=466 |url=https://books.google.com/books?id=muAzDwAAQBAJ&amp;pg=PA466 |language=en}}&lt;/ref&gt;
File:SirkapApsidalTemple.JPG|The Apsidal Temple at Sirkap.
File:SirkapCity.JPG|Streets of the Sirkap City.
File:SirkapFirstCenturyBCStupa.JPG|A Stupa from the 1st century BC.
&lt;/gallery&gt;

==وڌيڪ ڏسو== 
* برھمن آباد 
* بوڪيڦالا ۽ نيڪايا

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]]</text>
      <sha1>oeyyyl5jzvb2z1qvw6n1sx6ojhf32tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413645</id>
      <parentid>413644</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وڌيڪ ڏسو */</comment>
      <origin>413645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10703" sha1="eem1xbc4uq7ssara4z6or7tqua4pycv" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر== 
==مذهبي عمارتون==
[[Buddhist]] [[stupa]]s with strong [[Hellenistic]] decorative elements can be found throughout the Sirkap site (Stupa of the two eagles [https://web.archive.org/web/20061021053629/http://www.web.virginia.edu/asianarc/public/taxila/eagle02.jpg] indicating a close interaction of religious cultures. A Greek religious temple of the [[Ionic order]] is also visible at the nearby site of [[Jandial]] ({{convert|650|m|sp=us}} from Sirkap), but there is a possibility that it may have been dedicated to a [[Zoroastrian]] cult. A temple of Buddhist goddess [[Hariti]] with hellenistic decoration was also found.

The site of Sirkap bears witness to the city-building activity of the [[Indo-Greeks]] during their occupation of the Indian territory for close to two centuries, as well as their integration of other faiths, especially Buddhism.

===Round stupa===
One round Stupa is present at Sirkap. It is one of the oldest Stupas in the Indian-Subcontinent. It is assumed that this Stupa was uprooted and thrown to its present location by a strong earthquake in the 1st century AD. When the new city was built later, the Stupa was kept by building a protecting wall around it.
[[File:SirkapRoundStupa.JPG|thumb| The round Stupa at Sirkap.]]

===Apsidal Temple===
The building that is known as the Apsidal Temple is the largest sanctuary of Sirkap, measuring about {{convert|70|by|40|m|sp=us}} (by contrast: the Parthenon in Athens is {{convert|70|by|31|m|sp=us}}). The Apsidal Temple consists of a square nave with several rooms, used by the Buddhist monks, and a circular room, which gives the building its apsidal shape. After the earthquake that destroyed the city in c. 30 AD, the Buddhist shrine was built in a spacious courtyard. The round part was probably in use for a small stupa, but no traces of it remain. Some carvings were probably done by an artist from Greece.
[[File:Round room of Apsidal Temple.jpg|thumb| The round room of the Apsidal Temple.]]

===Double-Headed Eagle Stupa===
A special Stupa at Sirkap is the so-called 'Double-Headed Eagle Stupa'. The pilasters here are of a Greek design, &quot;Corinthian columns&quot;. In the middle arch, a Greek temple is shown; in the outer, a shrine of a Hindu design can be seen. On top of these sanctuaries, a [[Double-headed eagle]] is seated from which the name of the Stupa has been derived. This motif is rather odd, to say the least, as it is originally [[Babylonia|Babylonian]]. It seems to have spread to [[Scythia]], and introduced in the [[Punjab]] by the [[Saka]] rulers.

===Dharmarajika Stupa===
The nearby [[Dharmarajika Stupa]], is a large [[stupa]] that dates from the 2nd century CE.&lt;ref name=gounesco&gt;{{cite web|title=Dharmarajika: The Great Stupa of Taxila|url=http://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|website=GoUNESCO|publisher=UNESCO|access-date=22 June 2017|date=1 September 2016|archive-date=20 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420110627/https://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The stupa was built to house relics of the [[Gautama Buddha|Buddha]],&lt;ref name=scarre&gt;{{cite book|last1=Scarre|first1=Geoffrey|last2=Coningham|first2=Robin|title=Appropriating the Past: Philosophical Perspectives on the Practice of Archaeology|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521196062|url=https://books.google.com/books?id=djEKducJvNAC&amp;q=dharmarajika+taxila+relics&amp;pg=PA290|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt; while several monastic buildings were built around the stupa.

==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:SirkapWell.JPG|A well at Sirkap.
File:SirkapJainTemple.JPG|A [[Jain Temple]] at Sirkap.
File:Jain Stupa - Sirkap.JPG|A possible Jain Stupa.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bronkhorst |first1=Johannes |title=How the Brahmins Won: From Alexander to the Guptas |date=2016 |publisher=BRILL |isbn=9789004315518 |page=466 |url=https://books.google.com/books?id=muAzDwAAQBAJ&amp;pg=PA466 |language=en}}&lt;/ref&gt;
File:SirkapApsidalTemple.JPG|The Apsidal Temple at Sirkap.
File:SirkapCity.JPG|Streets of the Sirkap City.
File:SirkapFirstCenturyBCStupa.JPG|A Stupa from the 1st century BC.
&lt;/gallery&gt;

==وڌيڪ ڏسو== 
* [[برهمڻ آباد|برھمن آباد]]
* [[بوڪيفالا ۽ نيڪايا|بوڪيڦالا ۽ نيڪايا]]
* [[ڌرما راجيڪا اسٽوپا]] 

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]]</text>
      <sha1>eem1xbc4uq7ssara4z6or7tqua4pycv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413646</id>
      <parentid>413645</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* يوناني شهر */</comment>
      <origin>413646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13323" sha1="rjqchn628ybnh7it500k4zkx0g8ouuz" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو.

قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا. 
==يوناني شهر==
[[File:Demetrius I of Bactria.jpg|left|thumb|The [[Greco-Bactrian]] king [[Demetrius I of Bactria|Demetrius]] (r.c. 200–180 BC), founder of Sirkap.]]
[[File:IndoGreekArtifactsDrawings.JPG|thumb|300px|Main archaeological artifacts from the Indo-Greek strata at [[Taxila]]. From top, left:
*Fluted vase with bead and reel design (Bhir Mound, stratum 1)
*Cup with rosace and decorative scroll (Bhir Mound, stratum 1)
*[[Stone palette]] with individual on a couch being crowned by standing woman, and served (Sirkap, stratum 5)
*Handle with double depiction of a philosopher (Sirkap, stratum 5/4)
*Woman with smile (Sirkap, stratum 5)
*Man with moustache (Sirkap, stratum 5)
(Source: [[John Marshall (archaeologist)|John Marshall]] &quot;Taxila, Archaeological excavations&quot;).]]
The site of Sirkap was built according to the &quot;[[Hippodamian]]&quot; grid-plan characteristic of Greek cities. It is organized around one main avenue and fifteen perpendicular streets, covering a surface of around {{convert|1200|x|400|m|sp=us}}, with a surrounding wall {{convert|5|-|7|m|sp=us}} wide and {{convert|4.8|km|sp=us}} long. The ruins are Greek in character, similar to those of [[Olynthus]] in [[Macedonia (Greece)|Macedonia]].

Numerous Hellenistic artifacts have been found, in particular coins of Greco-Bactrian kings and stone palettes representing Greek mythological scenes. Some of them are purely Hellenistic, others indicate an evolution of the [[Greco-Bactrian]] styles found at [[Ai-Khanoum]] towards more indianized styles. For example, accessories such as Indian ankle bracelets can be found on some representations of Greek mythological figures such as [[Artemis]].

Following its construction by the Greeks, the city was further rebuilt during the incursions of the [[Indo-Scythians]], and later by the [[Indo-Parthians]] after an earthquake in 30 AD. [[Gondophares]], the first king of the [[Indo-Parthian Kingdom]], built parts of the city including the double headed eagle stupa and the temple of the sun god. The city was overtaken by the [[Kushan Empire|Kushan]] kings who abandoned it and built a new city at [[Sirsukh]], about {{convert|1.5|km|abbr=on}} to the north-east.

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:NereidAndKetos.JPG|A [[Nereid]] riding a [[Ketos]] sea-monster, stone palette, Sirkap, 2nd century BC.
File:Sirkap Harpocrates Late Hellenistic.jpg|[[Harpocrates]], Late Hellenistic, Sirkap.
File:Head of Dyonisus Sirkap.jpg|Head of [[Dionysus]], Sirkap
File:Frontal Dionysus Sirkap.jpg|Dionysus, Sirkap.
File:Couple from Taxila IV.jpg|Statue of a [[Hellenistic]] couple, Sirkap.
&lt;/gallery&gt;

==مذهبي عمارتون==
[[Buddhist]] [[stupa]]s with strong [[Hellenistic]] decorative elements can be found throughout the Sirkap site (Stupa of the two eagles [https://web.archive.org/web/20061021053629/http://www.web.virginia.edu/asianarc/public/taxila/eagle02.jpg] indicating a close interaction of religious cultures. A Greek religious temple of the [[Ionic order]] is also visible at the nearby site of [[Jandial]] ({{convert|650|m|sp=us}} from Sirkap), but there is a possibility that it may have been dedicated to a [[Zoroastrian]] cult. A temple of Buddhist goddess [[Hariti]] with hellenistic decoration was also found.

The site of Sirkap bears witness to the city-building activity of the [[Indo-Greeks]] during their occupation of the Indian territory for close to two centuries, as well as their integration of other faiths, especially Buddhism.

===Round stupa===
One round Stupa is present at Sirkap. It is one of the oldest Stupas in the Indian-Subcontinent. It is assumed that this Stupa was uprooted and thrown to its present location by a strong earthquake in the 1st century AD. When the new city was built later, the Stupa was kept by building a protecting wall around it.
[[File:SirkapRoundStupa.JPG|thumb| The round Stupa at Sirkap.]]

===Apsidal Temple===
The building that is known as the Apsidal Temple is the largest sanctuary of Sirkap, measuring about {{convert|70|by|40|m|sp=us}} (by contrast: the Parthenon in Athens is {{convert|70|by|31|m|sp=us}}). The Apsidal Temple consists of a square nave with several rooms, used by the Buddhist monks, and a circular room, which gives the building its apsidal shape. After the earthquake that destroyed the city in c. 30 AD, the Buddhist shrine was built in a spacious courtyard. The round part was probably in use for a small stupa, but no traces of it remain. Some carvings were probably done by an artist from Greece.
[[File:Round room of Apsidal Temple.jpg|thumb| The round room of the Apsidal Temple.]]

===Double-Headed Eagle Stupa===
A special Stupa at Sirkap is the so-called 'Double-Headed Eagle Stupa'. The pilasters here are of a Greek design, &quot;Corinthian columns&quot;. In the middle arch, a Greek temple is shown; in the outer, a shrine of a Hindu design can be seen. On top of these sanctuaries, a [[Double-headed eagle]] is seated from which the name of the Stupa has been derived. This motif is rather odd, to say the least, as it is originally [[Babylonia|Babylonian]]. It seems to have spread to [[Scythia]], and introduced in the [[Punjab]] by the [[Saka]] rulers.

===Dharmarajika Stupa===
The nearby [[Dharmarajika Stupa]], is a large [[stupa]] that dates from the 2nd century CE.&lt;ref name=gounesco&gt;{{cite web|title=Dharmarajika: The Great Stupa of Taxila|url=http://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|website=GoUNESCO|publisher=UNESCO|access-date=22 June 2017|date=1 September 2016|archive-date=20 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420110627/https://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The stupa was built to house relics of the [[Gautama Buddha|Buddha]],&lt;ref name=scarre&gt;{{cite book|last1=Scarre|first1=Geoffrey|last2=Coningham|first2=Robin|title=Appropriating the Past: Philosophical Perspectives on the Practice of Archaeology|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521196062|url=https://books.google.com/books?id=djEKducJvNAC&amp;q=dharmarajika+taxila+relics&amp;pg=PA290|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt; while several monastic buildings were built around the stupa.

==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:SirkapWell.JPG|A well at Sirkap.
File:SirkapJainTemple.JPG|A [[Jain Temple]] at Sirkap.
File:Jain Stupa - Sirkap.JPG|A possible Jain Stupa.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bronkhorst |first1=Johannes |title=How the Brahmins Won: From Alexander to the Guptas |date=2016 |publisher=BRILL |isbn=9789004315518 |page=466 |url=https://books.google.com/books?id=muAzDwAAQBAJ&amp;pg=PA466 |language=en}}&lt;/ref&gt;
File:SirkapApsidalTemple.JPG|The Apsidal Temple at Sirkap.
File:SirkapCity.JPG|Streets of the Sirkap City.
File:SirkapFirstCenturyBCStupa.JPG|A Stupa from the 1st century BC.
&lt;/gallery&gt;

==وڌيڪ ڏسو== 
* [[برهمڻ آباد|برھمن آباد]]
* [[بوڪيفالا ۽ نيڪايا|بوڪيڦالا ۽ نيڪايا]]
* [[ڌرما راجيڪا اسٽوپا]] 

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]]</text>
      <sha1>rjqchn628ybnh7it500k4zkx0g8ouuz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413647</id>
      <parentid>413646</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* آثار قديمه جي کوٽائي */</comment>
      <origin>413647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13371" sha1="5n72ks3wcvozmfh85e4l2giqmyiyumq" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ( [[اردو]] ۽ {{langx|pnb|{{nq|سرکپ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (گريڪو-بيڪٽرين) بادشاهه ڊيميٽريس 180 ق.م ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً 10 ق.م تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه مينندر پهرين ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
[[File:Map of Sirkap excavations 1918.jpg|thumb|سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو]]
قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا.

==يوناني شهر==
[[File:Demetrius I of Bactria.jpg|left|thumb|The [[Greco-Bactrian]] king [[Demetrius I of Bactria|Demetrius]] (r.c. 200–180 BC), founder of Sirkap.]]
[[File:IndoGreekArtifactsDrawings.JPG|thumb|300px|Main archaeological artifacts from the Indo-Greek strata at [[Taxila]]. From top, left:
*Fluted vase with bead and reel design (Bhir Mound, stratum 1)
*Cup with rosace and decorative scroll (Bhir Mound, stratum 1)
*[[Stone palette]] with individual on a couch being crowned by standing woman, and served (Sirkap, stratum 5)
*Handle with double depiction of a philosopher (Sirkap, stratum 5/4)
*Woman with smile (Sirkap, stratum 5)
*Man with moustache (Sirkap, stratum 5)
(Source: [[John Marshall (archaeologist)|John Marshall]] &quot;Taxila, Archaeological excavations&quot;).]]
The site of Sirkap was built according to the &quot;[[Hippodamian]]&quot; grid-plan characteristic of Greek cities. It is organized around one main avenue and fifteen perpendicular streets, covering a surface of around {{convert|1200|x|400|m|sp=us}}, with a surrounding wall {{convert|5|-|7|m|sp=us}} wide and {{convert|4.8|km|sp=us}} long. The ruins are Greek in character, similar to those of [[Olynthus]] in [[Macedonia (Greece)|Macedonia]].

Numerous Hellenistic artifacts have been found, in particular coins of Greco-Bactrian kings and stone palettes representing Greek mythological scenes. Some of them are purely Hellenistic, others indicate an evolution of the [[Greco-Bactrian]] styles found at [[Ai-Khanoum]] towards more indianized styles. For example, accessories such as Indian ankle bracelets can be found on some representations of Greek mythological figures such as [[Artemis]].

Following its construction by the Greeks, the city was further rebuilt during the incursions of the [[Indo-Scythians]], and later by the [[Indo-Parthians]] after an earthquake in 30 AD. [[Gondophares]], the first king of the [[Indo-Parthian Kingdom]], built parts of the city including the double headed eagle stupa and the temple of the sun god. The city was overtaken by the [[Kushan Empire|Kushan]] kings who abandoned it and built a new city at [[Sirsukh]], about {{convert|1.5|km|abbr=on}} to the north-east.

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:NereidAndKetos.JPG|A [[Nereid]] riding a [[Ketos]] sea-monster, stone palette, Sirkap, 2nd century BC.
File:Sirkap Harpocrates Late Hellenistic.jpg|[[Harpocrates]], Late Hellenistic, Sirkap.
File:Head of Dyonisus Sirkap.jpg|Head of [[Dionysus]], Sirkap
File:Frontal Dionysus Sirkap.jpg|Dionysus, Sirkap.
File:Couple from Taxila IV.jpg|Statue of a [[Hellenistic]] couple, Sirkap.
&lt;/gallery&gt;

==مذهبي عمارتون==
[[Buddhist]] [[stupa]]s with strong [[Hellenistic]] decorative elements can be found throughout the Sirkap site (Stupa of the two eagles [https://web.archive.org/web/20061021053629/http://www.web.virginia.edu/asianarc/public/taxila/eagle02.jpg] indicating a close interaction of religious cultures. A Greek religious temple of the [[Ionic order]] is also visible at the nearby site of [[Jandial]] ({{convert|650|m|sp=us}} from Sirkap), but there is a possibility that it may have been dedicated to a [[Zoroastrian]] cult. A temple of Buddhist goddess [[Hariti]] with hellenistic decoration was also found.

The site of Sirkap bears witness to the city-building activity of the [[Indo-Greeks]] during their occupation of the Indian territory for close to two centuries, as well as their integration of other faiths, especially Buddhism.

===Round stupa===
One round Stupa is present at Sirkap. It is one of the oldest Stupas in the Indian-Subcontinent. It is assumed that this Stupa was uprooted and thrown to its present location by a strong earthquake in the 1st century AD. When the new city was built later, the Stupa was kept by building a protecting wall around it.
[[File:SirkapRoundStupa.JPG|thumb| The round Stupa at Sirkap.]]

===Apsidal Temple===
The building that is known as the Apsidal Temple is the largest sanctuary of Sirkap, measuring about {{convert|70|by|40|m|sp=us}} (by contrast: the Parthenon in Athens is {{convert|70|by|31|m|sp=us}}). The Apsidal Temple consists of a square nave with several rooms, used by the Buddhist monks, and a circular room, which gives the building its apsidal shape. After the earthquake that destroyed the city in c. 30 AD, the Buddhist shrine was built in a spacious courtyard. The round part was probably in use for a small stupa, but no traces of it remain. Some carvings were probably done by an artist from Greece.
[[File:Round room of Apsidal Temple.jpg|thumb| The round room of the Apsidal Temple.]]

===Double-Headed Eagle Stupa===
A special Stupa at Sirkap is the so-called 'Double-Headed Eagle Stupa'. The pilasters here are of a Greek design, &quot;Corinthian columns&quot;. In the middle arch, a Greek temple is shown; in the outer, a shrine of a Hindu design can be seen. On top of these sanctuaries, a [[Double-headed eagle]] is seated from which the name of the Stupa has been derived. This motif is rather odd, to say the least, as it is originally [[Babylonia|Babylonian]]. It seems to have spread to [[Scythia]], and introduced in the [[Punjab]] by the [[Saka]] rulers.

===Dharmarajika Stupa===
The nearby [[Dharmarajika Stupa]], is a large [[stupa]] that dates from the 2nd century CE.&lt;ref name=gounesco&gt;{{cite web|title=Dharmarajika: The Great Stupa of Taxila|url=http://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|website=GoUNESCO|publisher=UNESCO|access-date=22 June 2017|date=1 September 2016|archive-date=20 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420110627/https://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The stupa was built to house relics of the [[Gautama Buddha|Buddha]],&lt;ref name=scarre&gt;{{cite book|last1=Scarre|first1=Geoffrey|last2=Coningham|first2=Robin|title=Appropriating the Past: Philosophical Perspectives on the Practice of Archaeology|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521196062|url=https://books.google.com/books?id=djEKducJvNAC&amp;q=dharmarajika+taxila+relics&amp;pg=PA290|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt; while several monastic buildings were built around the stupa.

==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:SirkapWell.JPG|A well at Sirkap.
File:SirkapJainTemple.JPG|A [[Jain Temple]] at Sirkap.
File:Jain Stupa - Sirkap.JPG|A possible Jain Stupa.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bronkhorst |first1=Johannes |title=How the Brahmins Won: From Alexander to the Guptas |date=2016 |publisher=BRILL |isbn=9789004315518 |page=466 |url=https://books.google.com/books?id=muAzDwAAQBAJ&amp;pg=PA466 |language=en}}&lt;/ref&gt;
File:SirkapApsidalTemple.JPG|The Apsidal Temple at Sirkap.
File:SirkapCity.JPG|Streets of the Sirkap City.
File:SirkapFirstCenturyBCStupa.JPG|A Stupa from the 1st century BC.
&lt;/gallery&gt;

==وڌيڪ ڏسو== 
* [[برهمڻ آباد|برھمن آباد]]
* [[بوڪيفالا ۽ نيڪايا|بوڪيڦالا ۽ نيڪايا]]
* [[ڌرما راجيڪا اسٽوپا]] 

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]]</text>
      <sha1>5n72ks3wcvozmfh85e4l2giqmyiyumq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413648</id>
      <parentid>413647</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13418" sha1="gi1xjd17iisp826py1xm95rwlewzned" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ([[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: سرکپ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي هڪ آثار قديمه واري ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (Greco-Bactrian) بادشاهه :ڊيميٽريس&quot; سال 180 قبل مسيح ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً سال 10 قبل مسيح تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه &quot;مينندر پهريون&quot; ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
[[File:Map of Sirkap excavations 1918.jpg|thumb|سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو]]
قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا.

==يوناني شهر==
[[File:Demetrius I of Bactria.jpg|left|thumb|The [[Greco-Bactrian]] king [[Demetrius I of Bactria|Demetrius]] (r.c. 200–180 BC), founder of Sirkap.]]
[[File:IndoGreekArtifactsDrawings.JPG|thumb|300px|Main archaeological artifacts from the Indo-Greek strata at [[Taxila]]. From top, left:
*Fluted vase with bead and reel design (Bhir Mound, stratum 1)
*Cup with rosace and decorative scroll (Bhir Mound, stratum 1)
*[[Stone palette]] with individual on a couch being crowned by standing woman, and served (Sirkap, stratum 5)
*Handle with double depiction of a philosopher (Sirkap, stratum 5/4)
*Woman with smile (Sirkap, stratum 5)
*Man with moustache (Sirkap, stratum 5)
(Source: [[John Marshall (archaeologist)|John Marshall]] &quot;Taxila, Archaeological excavations&quot;).]]
The site of Sirkap was built according to the &quot;[[Hippodamian]]&quot; grid-plan characteristic of Greek cities. It is organized around one main avenue and fifteen perpendicular streets, covering a surface of around {{convert|1200|x|400|m|sp=us}}, with a surrounding wall {{convert|5|-|7|m|sp=us}} wide and {{convert|4.8|km|sp=us}} long. The ruins are Greek in character, similar to those of [[Olynthus]] in [[Macedonia (Greece)|Macedonia]].

Numerous Hellenistic artifacts have been found, in particular coins of Greco-Bactrian kings and stone palettes representing Greek mythological scenes. Some of them are purely Hellenistic, others indicate an evolution of the [[Greco-Bactrian]] styles found at [[Ai-Khanoum]] towards more indianized styles. For example, accessories such as Indian ankle bracelets can be found on some representations of Greek mythological figures such as [[Artemis]].

Following its construction by the Greeks, the city was further rebuilt during the incursions of the [[Indo-Scythians]], and later by the [[Indo-Parthians]] after an earthquake in 30 AD. [[Gondophares]], the first king of the [[Indo-Parthian Kingdom]], built parts of the city including the double headed eagle stupa and the temple of the sun god. The city was overtaken by the [[Kushan Empire|Kushan]] kings who abandoned it and built a new city at [[Sirsukh]], about {{convert|1.5|km|abbr=on}} to the north-east.

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:NereidAndKetos.JPG|A [[Nereid]] riding a [[Ketos]] sea-monster, stone palette, Sirkap, 2nd century BC.
File:Sirkap Harpocrates Late Hellenistic.jpg|[[Harpocrates]], Late Hellenistic, Sirkap.
File:Head of Dyonisus Sirkap.jpg|Head of [[Dionysus]], Sirkap
File:Frontal Dionysus Sirkap.jpg|Dionysus, Sirkap.
File:Couple from Taxila IV.jpg|Statue of a [[Hellenistic]] couple, Sirkap.
&lt;/gallery&gt;

==مذهبي عمارتون==
[[Buddhist]] [[stupa]]s with strong [[Hellenistic]] decorative elements can be found throughout the Sirkap site (Stupa of the two eagles [https://web.archive.org/web/20061021053629/http://www.web.virginia.edu/asianarc/public/taxila/eagle02.jpg] indicating a close interaction of religious cultures. A Greek religious temple of the [[Ionic order]] is also visible at the nearby site of [[Jandial]] ({{convert|650|m|sp=us}} from Sirkap), but there is a possibility that it may have been dedicated to a [[Zoroastrian]] cult. A temple of Buddhist goddess [[Hariti]] with hellenistic decoration was also found.

The site of Sirkap bears witness to the city-building activity of the [[Indo-Greeks]] during their occupation of the Indian territory for close to two centuries, as well as their integration of other faiths, especially Buddhism.

===Round stupa===
One round Stupa is present at Sirkap. It is one of the oldest Stupas in the Indian-Subcontinent. It is assumed that this Stupa was uprooted and thrown to its present location by a strong earthquake in the 1st century AD. When the new city was built later, the Stupa was kept by building a protecting wall around it.
[[File:SirkapRoundStupa.JPG|thumb| The round Stupa at Sirkap.]]

===Apsidal Temple===
The building that is known as the Apsidal Temple is the largest sanctuary of Sirkap, measuring about {{convert|70|by|40|m|sp=us}} (by contrast: the Parthenon in Athens is {{convert|70|by|31|m|sp=us}}). The Apsidal Temple consists of a square nave with several rooms, used by the Buddhist monks, and a circular room, which gives the building its apsidal shape. After the earthquake that destroyed the city in c. 30 AD, the Buddhist shrine was built in a spacious courtyard. The round part was probably in use for a small stupa, but no traces of it remain. Some carvings were probably done by an artist from Greece.
[[File:Round room of Apsidal Temple.jpg|thumb| The round room of the Apsidal Temple.]]

===Double-Headed Eagle Stupa===
A special Stupa at Sirkap is the so-called 'Double-Headed Eagle Stupa'. The pilasters here are of a Greek design, &quot;Corinthian columns&quot;. In the middle arch, a Greek temple is shown; in the outer, a shrine of a Hindu design can be seen. On top of these sanctuaries, a [[Double-headed eagle]] is seated from which the name of the Stupa has been derived. This motif is rather odd, to say the least, as it is originally [[Babylonia|Babylonian]]. It seems to have spread to [[Scythia]], and introduced in the [[Punjab]] by the [[Saka]] rulers.

===Dharmarajika Stupa===
The nearby [[Dharmarajika Stupa]], is a large [[stupa]] that dates from the 2nd century CE.&lt;ref name=gounesco&gt;{{cite web|title=Dharmarajika: The Great Stupa of Taxila|url=http://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|website=GoUNESCO|publisher=UNESCO|access-date=22 June 2017|date=1 September 2016|archive-date=20 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420110627/https://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The stupa was built to house relics of the [[Gautama Buddha|Buddha]],&lt;ref name=scarre&gt;{{cite book|last1=Scarre|first1=Geoffrey|last2=Coningham|first2=Robin|title=Appropriating the Past: Philosophical Perspectives on the Practice of Archaeology|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521196062|url=https://books.google.com/books?id=djEKducJvNAC&amp;q=dharmarajika+taxila+relics&amp;pg=PA290|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt; while several monastic buildings were built around the stupa.

==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:SirkapWell.JPG|A well at Sirkap.
File:SirkapJainTemple.JPG|A [[Jain Temple]] at Sirkap.
File:Jain Stupa - Sirkap.JPG|A possible Jain Stupa.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bronkhorst |first1=Johannes |title=How the Brahmins Won: From Alexander to the Guptas |date=2016 |publisher=BRILL |isbn=9789004315518 |page=466 |url=https://books.google.com/books?id=muAzDwAAQBAJ&amp;pg=PA466 |language=en}}&lt;/ref&gt;
File:SirkapApsidalTemple.JPG|The Apsidal Temple at Sirkap.
File:SirkapCity.JPG|Streets of the Sirkap City.
File:SirkapFirstCenturyBCStupa.JPG|A Stupa from the 1st century BC.
&lt;/gallery&gt;

==وڌيڪ ڏسو== 
* [[برهمڻ آباد|برھمن آباد]]
* [[بوڪيفالا ۽ نيڪايا|بوڪيڦالا ۽ نيڪايا]]
* [[ڌرما راجيڪا اسٽوپا]] 

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]]</text>
      <sha1>gi1xjd17iisp826py1xm95rwlewzned</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413649</id>
      <parentid>413648</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13461" sha1="h5phyfdtxs09c9a21o4sd11kablvno4" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ([[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: سرکپ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي آثار قديمه واري هڪ ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (&lt;small&gt;Greco-Bactrian&lt;/small&gt;) بادشاه  ڊيميٽريس&quot; سال &lt;small&gt;180&lt;/small&gt; قبل مسيح ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً سال &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; قبل مسيح تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه &quot;مينندر پهريون&quot; ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
[[File:Map of Sirkap excavations 1918.jpg|thumb|سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو]]
قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم 1912ع کان 1930ع دوران هرگريو (Hergrew) پاران سر جان مارشل جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. 1944ع ۽ 1945ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (Indo-Scythian) ۽ هند-پارٿي (Indo-Parthian) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (Indo-Greek) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا.

==يوناني شهر==
[[File:Demetrius I of Bactria.jpg|left|thumb|The [[Greco-Bactrian]] king [[Demetrius I of Bactria|Demetrius]] (r.c. 200–180 BC), founder of Sirkap.]]
[[File:IndoGreekArtifactsDrawings.JPG|thumb|300px|Main archaeological artifacts from the Indo-Greek strata at [[Taxila]]. From top, left:
*Fluted vase with bead and reel design (Bhir Mound, stratum 1)
*Cup with rosace and decorative scroll (Bhir Mound, stratum 1)
*[[Stone palette]] with individual on a couch being crowned by standing woman, and served (Sirkap, stratum 5)
*Handle with double depiction of a philosopher (Sirkap, stratum 5/4)
*Woman with smile (Sirkap, stratum 5)
*Man with moustache (Sirkap, stratum 5)
(Source: [[John Marshall (archaeologist)|John Marshall]] &quot;Taxila, Archaeological excavations&quot;).]]
The site of Sirkap was built according to the &quot;[[Hippodamian]]&quot; grid-plan characteristic of Greek cities. It is organized around one main avenue and fifteen perpendicular streets, covering a surface of around {{convert|1200|x|400|m|sp=us}}, with a surrounding wall {{convert|5|-|7|m|sp=us}} wide and {{convert|4.8|km|sp=us}} long. The ruins are Greek in character, similar to those of [[Olynthus]] in [[Macedonia (Greece)|Macedonia]].

Numerous Hellenistic artifacts have been found, in particular coins of Greco-Bactrian kings and stone palettes representing Greek mythological scenes. Some of them are purely Hellenistic, others indicate an evolution of the [[Greco-Bactrian]] styles found at [[Ai-Khanoum]] towards more indianized styles. For example, accessories such as Indian ankle bracelets can be found on some representations of Greek mythological figures such as [[Artemis]].

Following its construction by the Greeks, the city was further rebuilt during the incursions of the [[Indo-Scythians]], and later by the [[Indo-Parthians]] after an earthquake in 30 AD. [[Gondophares]], the first king of the [[Indo-Parthian Kingdom]], built parts of the city including the double headed eagle stupa and the temple of the sun god. The city was overtaken by the [[Kushan Empire|Kushan]] kings who abandoned it and built a new city at [[Sirsukh]], about {{convert|1.5|km|abbr=on}} to the north-east.

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:NereidAndKetos.JPG|A [[Nereid]] riding a [[Ketos]] sea-monster, stone palette, Sirkap, 2nd century BC.
File:Sirkap Harpocrates Late Hellenistic.jpg|[[Harpocrates]], Late Hellenistic, Sirkap.
File:Head of Dyonisus Sirkap.jpg|Head of [[Dionysus]], Sirkap
File:Frontal Dionysus Sirkap.jpg|Dionysus, Sirkap.
File:Couple from Taxila IV.jpg|Statue of a [[Hellenistic]] couple, Sirkap.
&lt;/gallery&gt;

==مذهبي عمارتون==
[[Buddhist]] [[stupa]]s with strong [[Hellenistic]] decorative elements can be found throughout the Sirkap site (Stupa of the two eagles [https://web.archive.org/web/20061021053629/http://www.web.virginia.edu/asianarc/public/taxila/eagle02.jpg] indicating a close interaction of religious cultures. A Greek religious temple of the [[Ionic order]] is also visible at the nearby site of [[Jandial]] ({{convert|650|m|sp=us}} from Sirkap), but there is a possibility that it may have been dedicated to a [[Zoroastrian]] cult. A temple of Buddhist goddess [[Hariti]] with hellenistic decoration was also found.

The site of Sirkap bears witness to the city-building activity of the [[Indo-Greeks]] during their occupation of the Indian territory for close to two centuries, as well as their integration of other faiths, especially Buddhism.

===Round stupa===
One round Stupa is present at Sirkap. It is one of the oldest Stupas in the Indian-Subcontinent. It is assumed that this Stupa was uprooted and thrown to its present location by a strong earthquake in the 1st century AD. When the new city was built later, the Stupa was kept by building a protecting wall around it.
[[File:SirkapRoundStupa.JPG|thumb| The round Stupa at Sirkap.]]

===Apsidal Temple===
The building that is known as the Apsidal Temple is the largest sanctuary of Sirkap, measuring about {{convert|70|by|40|m|sp=us}} (by contrast: the Parthenon in Athens is {{convert|70|by|31|m|sp=us}}). The Apsidal Temple consists of a square nave with several rooms, used by the Buddhist monks, and a circular room, which gives the building its apsidal shape. After the earthquake that destroyed the city in c. 30 AD, the Buddhist shrine was built in a spacious courtyard. The round part was probably in use for a small stupa, but no traces of it remain. Some carvings were probably done by an artist from Greece.
[[File:Round room of Apsidal Temple.jpg|thumb| The round room of the Apsidal Temple.]]

===Double-Headed Eagle Stupa===
A special Stupa at Sirkap is the so-called 'Double-Headed Eagle Stupa'. The pilasters here are of a Greek design, &quot;Corinthian columns&quot;. In the middle arch, a Greek temple is shown; in the outer, a shrine of a Hindu design can be seen. On top of these sanctuaries, a [[Double-headed eagle]] is seated from which the name of the Stupa has been derived. This motif is rather odd, to say the least, as it is originally [[Babylonia|Babylonian]]. It seems to have spread to [[Scythia]], and introduced in the [[Punjab]] by the [[Saka]] rulers.

===Dharmarajika Stupa===
The nearby [[Dharmarajika Stupa]], is a large [[stupa]] that dates from the 2nd century CE.&lt;ref name=gounesco&gt;{{cite web|title=Dharmarajika: The Great Stupa of Taxila|url=http://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|website=GoUNESCO|publisher=UNESCO|access-date=22 June 2017|date=1 September 2016|archive-date=20 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420110627/https://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The stupa was built to house relics of the [[Gautama Buddha|Buddha]],&lt;ref name=scarre&gt;{{cite book|last1=Scarre|first1=Geoffrey|last2=Coningham|first2=Robin|title=Appropriating the Past: Philosophical Perspectives on the Practice of Archaeology|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521196062|url=https://books.google.com/books?id=djEKducJvNAC&amp;q=dharmarajika+taxila+relics&amp;pg=PA290|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt; while several monastic buildings were built around the stupa.

==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:SirkapWell.JPG|A well at Sirkap.
File:SirkapJainTemple.JPG|A [[Jain Temple]] at Sirkap.
File:Jain Stupa - Sirkap.JPG|A possible Jain Stupa.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bronkhorst |first1=Johannes |title=How the Brahmins Won: From Alexander to the Guptas |date=2016 |publisher=BRILL |isbn=9789004315518 |page=466 |url=https://books.google.com/books?id=muAzDwAAQBAJ&amp;pg=PA466 |language=en}}&lt;/ref&gt;
File:SirkapApsidalTemple.JPG|The Apsidal Temple at Sirkap.
File:SirkapCity.JPG|Streets of the Sirkap City.
File:SirkapFirstCenturyBCStupa.JPG|A Stupa from the 1st century BC.
&lt;/gallery&gt;

==وڌيڪ ڏسو== 
* [[برهمڻ آباد|برھمن آباد]]
* [[بوڪيفالا ۽ نيڪايا|بوڪيڦالا ۽ نيڪايا]]
* [[ڌرما راجيڪا اسٽوپا]] 

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]]</text>
      <sha1>h5phyfdtxs09c9a21o4sd11kablvno4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413650</id>
      <parentid>413649</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* آثار قديمه جي کوٽائي */</comment>
      <origin>413650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13938" sha1="rcc8v4un4gi968w0eyqmqwobptcizyt" xml:space="preserve">{{Infobox Historic Site|name=سرڪپ&lt;br&gt;
Sirkap|native_name={{nq|سرکپ}}|image=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 06.jpg|alt=|caption=Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap&lt;br/&gt;{{OSM Location map
| coord = {{coord|33.7561|N|72.8292|E}}   &lt;!-- Map center --&gt;
| float = center
| zoom = 13
| width = 320 &lt;!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --&gt;
| height = 260
| caption = {{center|Taxila archaeological sites}}
&lt;!-- Hathial --&gt;
| mark-coord1 = {{coord|33.75|N|72.825|E}}
| mark1 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size1 = 20
| label1 = Hathial
| label-size1 = 10
| label-color1 = red
| label-pos1 = right
| mark-title1 = [[Hathial]]
| mark-image1 =
| mark-description1 = Taxila, 1000–400 BCE
&lt;!-- Bhir Mound --&gt;
| mark-coord2 = {{coord|33.7433894|N|72.819614|E}}
| mark2 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size2 = 20
| label2 = Bhir Mound
| label-size2 = 10
| label-color2 = red
| label-pos2 = left
| mark-title2 = [[Bhir Mound]]
| mark-image2 =
| mark-description2 = Taxila, 400–0 BCE
&lt;!-- Sirkap --&gt;
| mark-coord3 = {{coord|33.757669|N|72.829332|E}}
| mark3 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size3 = 20
| label3 = Sirkap
| label-size3 = 10
| label-color3 = red
| label-pos3 = right
| mark-title3 = Sirkap
| mark-image3 =
| mark-description3 = Taxila, 180 BCE–
&lt;!-- Sirsukh --&gt;
| mark-coord4 = {{coord|33.772600|N|72.847922|E}}
| mark4 = Unesco Cultural Heritage logo.svg
| mark-size4 = 20
| label4 = Sirsukh
| label-size4 = 10
| label-color4 = red
| label-pos4 = left
| mark-title4 = [[Sirsukh]]
| mark-image4 =
| mark-description4 = Taxila, 80 CE–
}}|coordinates={{coord|33.757669|N|72.829332|E|display=inline,title}}|location=|type=Settlement|area=|height=|built=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|designation1=WHS|designation1_offname='''Taxila'''|designation1_type=|designation1_criteria=iii, iv|designation1_date=1980|delisted1_date=|designation1_number=139|designation1_free1name=|designation1_free1value=}}
'''سرڪپ''' ([[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: سرکپ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي شهر [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي سامهون ڪناري تي آثار قديمه واري هڪ ماڳ جو نالو آهي.

سرڪپ شهر يوناني-باختري (&lt;small&gt;Greco-Bactrian&lt;/small&gt;) بادشاه  ڊيميٽريس&quot; سال &lt;small&gt;180&lt;/small&gt; قبل مسيح ڌاري جديد [[پاڪستان]] تي حملو ڪرڻ کان پوءِ تعمير ڪيو هو. ڊيميٽريس هڪ هند-يوناني بادشاهت قائم ڪئي جيڪا تقريباً سال &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; قبل مسيح تائين قائم رهي. سرڪپ بابت اهو به چيو ويندو آهي ته بادشاهه &quot;مينندر پهريون&quot; ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو هو.

==آثار قديمه جي کوٽائي==
[[File:Map of Sirkap excavations 1918.jpg|thumb|سرڪپ جي کوٽائي جو نقشو]]
قديم شهر جي کوٽائي جو ڪم سال &lt;small&gt;1912&lt;/small&gt;ع کان &lt;small&gt;1930&lt;/small&gt;ع دوران هرگريو (&lt;small&gt;Hergrew&lt;/small&gt;) پاران [[جان مارشل (آثار قديمہ جو ماھر)|سر جان مارشل]] جي نگرانيءَ ۾ ڪيو ويو. سال &lt;small&gt;1944&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;ع ۾ مورٽيمر ويلر ۽ سندس ساٿين پاران وڌيڪ حصن جي کوٽائي ڪئي وئي. سرڪپ ۾ ملندڙ اڪثر آثارن جو تعلق هند-سائيٿي (&lt;small&gt;Indo-Scythian&lt;/small&gt;) ۽ هند-پارٿي (&lt;small&gt;Indo&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Parthian&lt;/small&gt;) دورن (پهرين کان ٻي صدي عيسوي) سان آهي. مجموعي طور تي يوناني دور جي سطحن تائين کوٽائي تمام محدود رهي آهي ۽ غالباً گهڻو ڪجهه اڃا به زمين هيٺ لڪل آهي: سرڪپ ۾، صرف اٺين حصي جيتري کوٽائي هند-يوناني (&lt;small&gt;Indo-Greek&lt;/small&gt;) ۽ شروعاتي هند-سائيٿي سطحن تائين ڪئي وئي ۽ اها به قديم شهر جي مرڪز کان پري واري علائقي ۾، جتي آثار ملڻ جا امڪان گهٽ هئا.&lt;ref name=&quot;JS39&quot;&gt;{{cite book |last1=Siudmak|first1=John|title=The Hindu-Buddhist Sculpture of Ancient Kashmir and its Influences|date=2013|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-24832-8|pages=39–43|url=https://books.google.com/books?id=yVft0FqSxc0C&amp;pg=PA39|language=en}}&lt;/ref&gt;

==يوناني شهر==
[[File:Demetrius I of Bactria.jpg|left|thumb|The [[Greco-Bactrian]] king [[Demetrius I of Bactria|Demetrius]] (r.c. 200–180 BC), founder of Sirkap.]]
[[File:IndoGreekArtifactsDrawings.JPG|thumb|300px|Main archaeological artifacts from the Indo-Greek strata at [[Taxila]]. From top, left:
*Fluted vase with bead and reel design (Bhir Mound, stratum 1)
*Cup with rosace and decorative scroll (Bhir Mound, stratum 1)
*[[Stone palette]] with individual on a couch being crowned by standing woman, and served (Sirkap, stratum 5)
*Handle with double depiction of a philosopher (Sirkap, stratum 5/4)
*Woman with smile (Sirkap, stratum 5)
*Man with moustache (Sirkap, stratum 5)
(Source: [[John Marshall (archaeologist)|John Marshall]] &quot;Taxila, Archaeological excavations&quot;).]]
The site of Sirkap was built according to the &quot;[[Hippodamian]]&quot; grid-plan characteristic of Greek cities. It is organized around one main avenue and fifteen perpendicular streets, covering a surface of around {{convert|1200|x|400|m|sp=us}}, with a surrounding wall {{convert|5|-|7|m|sp=us}} wide and {{convert|4.8|km|sp=us}} long. The ruins are Greek in character, similar to those of [[Olynthus]] in [[Macedonia (Greece)|Macedonia]].

Numerous Hellenistic artifacts have been found, in particular coins of Greco-Bactrian kings and stone palettes representing Greek mythological scenes. Some of them are purely Hellenistic, others indicate an evolution of the [[Greco-Bactrian]] styles found at [[Ai-Khanoum]] towards more indianized styles. For example, accessories such as Indian ankle bracelets can be found on some representations of Greek mythological figures such as [[Artemis]].

Following its construction by the Greeks, the city was further rebuilt during the incursions of the [[Indo-Scythians]], and later by the [[Indo-Parthians]] after an earthquake in 30 AD. [[Gondophares]], the first king of the [[Indo-Parthian Kingdom]], built parts of the city including the double headed eagle stupa and the temple of the sun god. The city was overtaken by the [[Kushan Empire|Kushan]] kings who abandoned it and built a new city at [[Sirsukh]], about {{convert|1.5|km|abbr=on}} to the north-east.

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:NereidAndKetos.JPG|A [[Nereid]] riding a [[Ketos]] sea-monster, stone palette, Sirkap, 2nd century BC.
File:Sirkap Harpocrates Late Hellenistic.jpg|[[Harpocrates]], Late Hellenistic, Sirkap.
File:Head of Dyonisus Sirkap.jpg|Head of [[Dionysus]], Sirkap
File:Frontal Dionysus Sirkap.jpg|Dionysus, Sirkap.
File:Couple from Taxila IV.jpg|Statue of a [[Hellenistic]] couple, Sirkap.
&lt;/gallery&gt;

==مذهبي عمارتون==
[[Buddhist]] [[stupa]]s with strong [[Hellenistic]] decorative elements can be found throughout the Sirkap site (Stupa of the two eagles [https://web.archive.org/web/20061021053629/http://www.web.virginia.edu/asianarc/public/taxila/eagle02.jpg] indicating a close interaction of religious cultures. A Greek religious temple of the [[Ionic order]] is also visible at the nearby site of [[Jandial]] ({{convert|650|m|sp=us}} from Sirkap), but there is a possibility that it may have been dedicated to a [[Zoroastrian]] cult. A temple of Buddhist goddess [[Hariti]] with hellenistic decoration was also found.

The site of Sirkap bears witness to the city-building activity of the [[Indo-Greeks]] during their occupation of the Indian territory for close to two centuries, as well as their integration of other faiths, especially Buddhism.

===Round stupa===
One round Stupa is present at Sirkap. It is one of the oldest Stupas in the Indian-Subcontinent. It is assumed that this Stupa was uprooted and thrown to its present location by a strong earthquake in the 1st century AD. When the new city was built later, the Stupa was kept by building a protecting wall around it.
[[File:SirkapRoundStupa.JPG|thumb| The round Stupa at Sirkap.]]

===Apsidal Temple===
The building that is known as the Apsidal Temple is the largest sanctuary of Sirkap, measuring about {{convert|70|by|40|m|sp=us}} (by contrast: the Parthenon in Athens is {{convert|70|by|31|m|sp=us}}). The Apsidal Temple consists of a square nave with several rooms, used by the Buddhist monks, and a circular room, which gives the building its apsidal shape. After the earthquake that destroyed the city in c. 30 AD, the Buddhist shrine was built in a spacious courtyard. The round part was probably in use for a small stupa, but no traces of it remain. Some carvings were probably done by an artist from Greece.
[[File:Round room of Apsidal Temple.jpg|thumb| The round room of the Apsidal Temple.]]

===Double-Headed Eagle Stupa===
A special Stupa at Sirkap is the so-called 'Double-Headed Eagle Stupa'. The pilasters here are of a Greek design, &quot;Corinthian columns&quot;. In the middle arch, a Greek temple is shown; in the outer, a shrine of a Hindu design can be seen. On top of these sanctuaries, a [[Double-headed eagle]] is seated from which the name of the Stupa has been derived. This motif is rather odd, to say the least, as it is originally [[Babylonia|Babylonian]]. It seems to have spread to [[Scythia]], and introduced in the [[Punjab]] by the [[Saka]] rulers.

===Dharmarajika Stupa===
The nearby [[Dharmarajika Stupa]], is a large [[stupa]] that dates from the 2nd century CE.&lt;ref name=gounesco&gt;{{cite web|title=Dharmarajika: The Great Stupa of Taxila|url=http://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|website=GoUNESCO|publisher=UNESCO|access-date=22 June 2017|date=1 September 2016|archive-date=20 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420110627/https://www.gounesco.com/dharmarajika-great-stupa-of-taxila/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The stupa was built to house relics of the [[Gautama Buddha|Buddha]],&lt;ref name=scarre&gt;{{cite book|last1=Scarre|first1=Geoffrey|last2=Coningham|first2=Robin|title=Appropriating the Past: Philosophical Perspectives on the Practice of Archaeology|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521196062|url=https://books.google.com/books?id=djEKducJvNAC&amp;q=dharmarajika+taxila+relics&amp;pg=PA290|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt; while several monastic buildings were built around the stupa.

==اپولونيئس آف ٽيانا جو دورو==
اهو بيان ڪيو وڃي ٿو ته يوناني فلسفي اپولونيئس آف ٽيانا (Apollonius of Tyana) پهرين صدي عيسويءَ ۾ قديم هندستان، ۽ خاص طور تي ٽيڪسلا شهر جو دورو ڪيو هو. هو يوناني طرز جي تعميرات جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان غالباً مراد سرڪپ آهي: 
&quot;اسان کي ٻڌايو وڃي ٿو ته ٽيڪسلا تقريباً نينوي (Nineveh) جيترو وڏو شهر هو، ۽ ان کي يوناني شهرن جي طرز تي چڱيءَ طرح قلعہ بند ڪيو ويو هو.&quot; 
&quot;مون اڳ ۾ ئي شهر جي فصيل يا ديوارن جي باري ۾ ٻڌايو آهي، پر چيو وڃي ٿو ته اهو شهر ايٿنس وانگر ئي تنگ گلين ۾ ورهايل هو (جتي ڪو باقاعده ترتيب نه هئي)، ۽ گهر اهڙي طرح ٺهيل هئا جو ٻاهران ڏسڻ تي اهي صرف هڪ منزل وارا لڳندا هئا، پر جيڪڏهن توهان انهن مان ڪنهن هڪ گهر ۾ داخل ٿيو ته توهان کي فوراً زمين جي سطح کان هيٺ اهڙا ڪمرا ملندا هئا جيڪي ايتري ئي اونهائي تائين پکڙيل هئا جيتري اوچائي تي مٿيان ڪمرا هئا.&quot;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:SirkapWell.JPG|A well at Sirkap.
File:SirkapJainTemple.JPG|A [[Jain Temple]] at Sirkap.
File:Jain Stupa - Sirkap.JPG|A possible Jain Stupa.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bronkhorst |first1=Johannes |title=How the Brahmins Won: From Alexander to the Guptas |date=2016 |publisher=BRILL |isbn=9789004315518 |page=466 |url=https://books.google.com/books?id=muAzDwAAQBAJ&amp;pg=PA466 |language=en}}&lt;/ref&gt;
File:SirkapApsidalTemple.JPG|The Apsidal Temple at Sirkap.
File:SirkapCity.JPG|Streets of the Sirkap City.
File:SirkapFirstCenturyBCStupa.JPG|A Stupa from the 1st century BC.
&lt;/gallery&gt;

==وڌيڪ ڏسو== 
* [[برهمڻ آباد|برھمن آباد]]
* [[بوڪيفالا ۽ نيڪايا|بوڪيڦالا ۽ نيڪايا]]
* [[ڌرما راجيڪا اسٽوپا]] 

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سرڪپ]]
[[زمرو:ٽيڪسيلا تعلقو]]
[[زمرو:ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌ مذهب جا مقدس ماڳ]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ]]
[[زمرو:پهريين صدي قبل مسيح ۾ مڪمل ٿيل جين مندر]]
[[زمرو:باختري ۽ هند-يوناني نوآباديات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:اٽڪ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:مقدس ماڳ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:قبل مسيح جو پهريون هزاريو]]
[[زمرو:جين مندر]]
[[زمرو:نوآباديات جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]]</text>
      <sha1>rcc8v4un4gi968w0eyqmqwobptcizyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽيليفون ڪوڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103034</id>
    <revision>
      <id>413651</id>
      <timestamp>2026-09-20T09:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳ...</comment>
      <origin>413651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1373" sha1="rks9vfm6rbpx3lkhkwppwsf5wiuaay8" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

== ايشيا ==

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

== حوالا ==</text>
      <sha1>rks9vfm6rbpx3lkhkwppwsf5wiuaay8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413652</id>
      <parentid>413651</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>413652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1512" sha1="noqhqjdlwq9kr40jl7vz0reb5y32bz9" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

== ايشيا ==

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[Category:Telephone numbers]]
[[Category:Open standards]]</text>
      <sha1>noqhqjdlwq9kr40jl7vz0reb5y32bz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413654</id>
      <parentid>413652</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>413654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1794" sha1="gr08153ivohf1qrrczh3l3axs342fjq" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

== ايشيا ==

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليفون]]
[[زمرو:رياست]]
[[زمرو:مواصلات]]
[[زمرو:قومي سڃاڻپ]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]
[[زمرو:بين الاقوامي معيار]]</text>
      <sha1>gr08153ivohf1qrrczh3l3axs342fjq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413655</id>
      <parentid>413654</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:بين الاقوامي معيار]]; added [[Category:بين الاقوامي معيار سازي جي تنظيم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1819" sha1="04kn5g7523b5jpkyxk1sg54qvqcf85s" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

== ايشيا ==

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليفون]]
[[زمرو:رياست]]
[[زمرو:مواصلات]]
[[زمرو:قومي سڃاڻپ]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]
[[زمرو:بين الاقوامي معيار سازي جي تنظيم]]</text>
      <sha1>04kn5g7523b5jpkyxk1sg54qvqcf85s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413661</id>
      <parentid>413655</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>413661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1681" sha1="qflq9728q1k255e3hkr1b3ufn7l5ezs" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

== ايشيا ==

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليفون]]
[[زمرو:انگ]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>qflq9728q1k255e3hkr1b3ufn7l5ezs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413664</id>
      <parentid>413661</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>413664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1633" sha1="dfnfs2ena47293pi9i52c6h9dtjwxbe" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

== ايشيا ==

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>dfnfs2ena47293pi9i52c6h9dtjwxbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413665</id>
      <parentid>413664</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ڊائلنگ ڪوڊ]] کي [[ڊائلنگ ڪوڍ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>413664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1633" sha1="dfnfs2ena47293pi9i52c6h9dtjwxbe" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

== ايشيا ==

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>dfnfs2ena47293pi9i52c6h9dtjwxbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413667</id>
      <parentid>413665</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ڊائلنگ ڪوڍ]] کي [[ٽيليفون ڪوڊ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>413664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1633" sha1="dfnfs2ena47293pi9i52c6h9dtjwxbe" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

== ايشيا ==

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>dfnfs2ena47293pi9i52c6h9dtjwxbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413669</id>
      <parentid>413667</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ايشيا */</comment>
      <origin>413669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3317" sha1="2i8s9vqum027mefmqbcnh5shfwyceth" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

==ايشيا==
===پاڪستان===
[[Telephone numbers in Pakistan]] have two parts. Area codes in Pakistan have from two to five digits; the smaller the city, the longer the prefix. All the large cities have two-digit codes.

Smaller towns have a six digit number. Large cities have seven-digit numbers. Azad Jammu and Kashmir has five digit numbers. On 1 July 2009, telephone numbers in Karachi and Lahore were changed from seven digits to eight digits. This was accomplished by adding the digit &quot;9&quot; to the beginning of any phone number that started with a &quot;9&quot; (government and semi-government connections), and adding the digit &quot;3&quot; to any phone numbers that did not start with the number &quot;9&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2009-07-08 | title = Karachi and Lahore now have eight digit phone numbers. In the near future this will be extended to other metros. | publisher = Daily Times (Pakistan) | url = http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\07\08\story_8-7-2009_pg5_8
| access-date = 2009-10-01 }}&lt;/ref&gt;

It is common to write phone numbers as ''(0xx) yyyyyyy'', where ''xx'' is the area code. The ''0'' prefix is for trunk (long-distance) dialing from within the country. International callers should dial ''+92 xx yyyyyyyy''.

All mobile phone codes have four digits, and start with ''03xx''. All mobile numbers have seven digits, and denote the mobile provider on a nationwide basis and not geographic location. Thus all Telenor numbers (for example) nationwide carry mobile code 0345 etc.

Universal access number
* ''111 xxx xxx''

Emergency Service Numbers
* ''1xx''
* ''1xxx''

Premium Rate services:
* ''0900 xxxxx''

Toll free numbers (For callers within Pakistan):
* ''0800 xxxxx''

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>2i8s9vqum027mefmqbcnh5shfwyceth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413670</id>
      <parentid>413669</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* پاڪستان */</comment>
      <origin>413670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5804" sha1="9x5xrtztittbslmmqskitzzfypfv5tr" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

==ايشيا==
===پاڪستان===
[[Telephone numbers in Pakistan]] have two parts. Area codes in Pakistan have from two to five digits; the smaller the city, the longer the prefix. All the large cities have two-digit codes.

[[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبرن]] جا ٻه حصا هوندا آهن. پاڪستان ۾ علائقائي ٽيليفون ڪوڊ (Area Code) ٻن کان پنج انگن تي مشتمل هوندا آهن؛ شهر جي جسامت جيتري ننڍي هوندي، پريفڪس (شروعاتي ڪوڊ) اوترو ئي ڊگهو هوندو آهي. سڀني وڏن شهرن جا ڪوڊ ٻن انگن وارا هوندا آهن.  

ننڍن شهرن جا نمبر ڇهه انگن تي مشتمل هوندا آهن. وڏن شهرن جا نمبر ست انگن وارا هوندا آهن. آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جا نمبر پنج انگن وارا هوندا آهن. پهرين جولاءِ &lt;small&gt;2009&lt;/small&gt;ع تي، ڪراچي ۽ لاهور ۾ ٽيليفون نمبرن کي ست انگن مان تبديل ڪري اٺ انگن وارو ڪيو ويو. اهو عمل انهن نمبرن جي شروعات ۾ ”9“ جو عدد شامل ڪري ڪيو ويو جيڪي اڳ ۾ ئي ”9“ سان شروع ٿيندا هئا (سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ڪنيڪشن)، ۽ انهن نمبرن جي شروعات ۾ ”3“ جو عدد شامل ڪيو ويو جيڪي ”9“ سان شروع نه ٿيندا هئا. 

فون نمبرن کي عام طور تي جي 0XX-YYYYYY جي صورت ۾ لکيو ويندو آهي، جتي XX ايريا ڪوڊ هوندو آهي. ”0“ وارو پريفڪس ملڪ جي اندر ٽرنڪ (ڊگهي فاصلي واري) ڊائلنگ لاءِ هوندو آهي. بين الاقوامي ڪال ڪندڙن کي (92) (XX-YYYYYY) (+92) ڊائل ڪرڻ گهرجي.

سڀني موبائيل فون ڪوڊن ۾ چار انگ هوندا آهن ۽ اهي 03XX سان شروع ٿيندا آهن. سڀني موبائيل نمبرن ۾ ست انگ هوندا آهن، ۽ اهي جاگرافيائي مقام جي بدران سڄي ملڪ جي سطح تي موبائيل سروس فراهم ڪندڙ ڪمپني جي سڃاڻپ ڪندا آهن. ان ڪري، مثال طور، سڄي ملڪ ۾ ٽيلي نار (Telenor) جي سڀني نمبرن جو موبائيل ڪوڊ 0345 وغيره هوندو آهي. 

يونيورسل رسائي نمبر (UAN): 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 111 xxx xxx ايمرجنسي سروس جا نمبر: * 1xx * 1xxx پريميم ريٽ سروسز (Premium Rate services): * 0900 xxxxx ٽول فري نمبر (پاڪستان اندر ڪال ڪندڙن لاءِ): * 0800 xxxxx

Smaller towns have a six digit number. Large cities have seven-digit numbers. Azad Jammu and Kashmir has five digit numbers. On 1 July 2009, telephone numbers in Karachi and Lahore were changed from seven digits to eight digits. This was accomplished by adding the digit &quot;9&quot; to the beginning of any phone number that started with a &quot;9&quot; (government and semi-government connections), and adding the digit &quot;3&quot; to any phone numbers that did not start with the number &quot;9&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2009-07-08 | title = Karachi and Lahore now have eight digit phone numbers. In the near future this will be extended to other metros. | publisher = Daily Times (Pakistan) | url = http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\07\08\story_8-7-2009_pg5_8
| access-date = 2009-10-01 }}&lt;/ref&gt;

It is common to write phone numbers as ''(0xx) yyyyyyy'', where ''xx'' is the area code. The ''0'' prefix is for trunk (long-distance) dialing from within the country. International callers should dial ''+92 xx yyyyyyyy''.

All mobile phone codes have four digits, and start with ''03xx''. All mobile numbers have seven digits, and denote the mobile provider on a nationwide basis and not geographic location. Thus all Telenor numbers (for example) nationwide carry mobile code 0345 etc.

Universal access number
* ''111 xxx xxx''

Emergency Service Numbers
* ''1xx''
* ''1xxx''

Premium Rate services:
* ''0900 xxxxx''

Toll free numbers (For callers within Pakistan):
* ''0800 xxxxx''

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>9x5xrtztittbslmmqskitzzfypfv5tr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413671</id>
      <parentid>413670</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* پاڪستان */</comment>
      <origin>413671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4814" sha1="iicyfhh1cozzt0dq6tedcb3bldeh1i3" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

==ايشيا==
===پاڪستان===
[[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبرن]] جا ٻه حصا هوندا آهن. [[پاڪستان]] ۾ علائقائي ٽيليفون ڪوڊ (&lt;small&gt;Area Code&lt;/small&gt;) ٻن کان پنج انگن تي مشتمل هوندا آهن؛ شهر جي جسامت جيتري ننڍي هوندي، پريفڪس (شروعاتي ڪوڊ) اوترو ئي ڊگهو هوندو آهي. سڀني وڏن شهرن جا ڪوڊ ٻن انگن وارا هوندا آهن.  

ننڍن شهرن جا نمبر ڇهه انگن تي مشتمل هوندا آهن. وڏن شهرن جا نمبر ست انگن وارا هوندا آهن. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] جا نمبر پنج انگن وارا هوندا آهن. پهرين جولاءِ &lt;small&gt;2009&lt;/small&gt;ع تي، [[ڪراچي]] ۽ [[لاھور|لاهور]] ۾ ٽيليفون نمبرن کي ست انگن مان تبديل ڪري اٺ انگن وارو ڪيو ويو. اهو عمل انهن نمبرن جي شروعات ۾ &quot;9&quot; جو عدد شامل ڪري ڪيو ويو جيڪي اڳ ۾ ئي &quot;9&quot; سان شروع ٿيندا هئا (سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ڪنيڪشن)، ۽ انهن نمبرن جي شروعات ۾ &quot;3&quot; جو عدد شامل ڪيو ويو جيڪي &quot;9&quot; سان شروع نه ٿيندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2009-07-08 | title = Karachi and Lahore now have eight digit phone numbers. In the near future this will be extended to other metros. | publisher = Daily Times (Pakistan) | url = http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\07\08\story_8-7-2009_pg5_8
| access-date = 2009-10-01 }}&lt;/ref&gt; 

فون نمبرن کي عام طور تي جي &lt;small&gt;0XX-YYYYYY&lt;/small&gt; جي صورت ۾ لکيو ويندو آهي، جتي &lt;small&gt;XX&lt;/small&gt; ايريا ڪوڊ هوندو آهي. &quot;0&quot; وارو پريفڪس ملڪ جي اندر ٽرنڪ (ڊگهي فاصلي واري) ڊائلنگ لاءِ هوندو آهي. بين الاقوامي ڪال ڪندڙن کي (&lt;small&gt;XX-YYYYYY&lt;/small&gt;) (+&lt;small&gt;92&lt;/small&gt;) ڊائل ڪرڻ گهرجي.

سڀني موبائيل فون ڪوڊن ۾ چار انگ هوندا آهن ۽ اهي &lt;small&gt;03XX&lt;/small&gt; سان شروع ٿيندا آهن. سڀني موبائيل نمبرن ۾ ست انگ هوندا آهن ۽ اها جاگرافيائي مقام جي بدران سڄي ملڪ جي سطح تي موبائيل سروس فراهم ڪندڙ ڪمپني جي سڃاڻپ ڪندا آهن. ان ڪري، مثال طور، سڄي ملڪ ۾ ٽيلي نار (&lt;small&gt;Telenor&lt;/small&gt;) جي سڀني نمبرن جو موبائيل ڪوڊ &lt;small&gt;0345&lt;/small&gt; وغيره هوندو آهي. 

'''يونيورسل رسائي نمبر''' (&lt;small&gt;UAN&lt;/small&gt;) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 111 xxx xxx ايمرجنسي سروس جا نمبر: * 1xx * 1xxx پريميم ريٽ سروسز (Premium Rate services): * 0900 xxxxx ٽول فري نمبر (پاڪستان اندر ڪال ڪندڙن لاءِ): * 0800 xxxxx

Universal access number
* ''111 xxx xxx''

Emergency Service Numbers
* ''1xx''
* ''1xxx''

Premium Rate services:
* ''0900 xxxxx''

Toll free numbers (For callers within Pakistan):
* ''0800 xxxxx''

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>iicyfhh1cozzt0dq6tedcb3bldeh1i3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413675</id>
      <parentid>413671</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* پاڪستان */</comment>
      <origin>413675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4646" sha1="4xglf4wtf5pjg715oxsxtlpddr9kgm8" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

==ايشيا==
===پاڪستان===
[[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبرن]] جا ٻه حصا هوندا آهن. [[پاڪستان]] ۾ علائقائي ٽيليفون ڪوڊ (&lt;small&gt;Area Code&lt;/small&gt;) ٻن کان پنج انگن تي مشتمل هوندا آهن؛ شهر جي جسامت جيتري ننڍي هوندي، پريفڪس (شروعاتي ڪوڊ) اوترو ئي ڊگهو هوندو آهي. سڀني وڏن شهرن جا ڪوڊ ٻن انگن وارا هوندا آهن.  

ننڍن شهرن جا نمبر ڇهه انگن تي مشتمل هوندا آهن. وڏن شهرن جا نمبر ست انگن وارا هوندا آهن. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] جا نمبر پنج انگن وارا هوندا آهن. پهرين جولاءِ &lt;small&gt;2009&lt;/small&gt;ع تي، [[ڪراچي]] ۽ [[لاھور|لاهور]] ۾ ٽيليفون نمبرن کي ست انگن مان تبديل ڪري اٺ انگن وارو ڪيو ويو. اهو عمل انهن نمبرن جي شروعات ۾ &quot;9&quot; جو عدد شامل ڪري ڪيو ويو جيڪي اڳ ۾ ئي &quot;9&quot; سان شروع ٿيندا هئا (سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ڪنيڪشن)، ۽ انهن نمبرن جي شروعات ۾ &quot;3&quot; جو عدد شامل ڪيو ويو جيڪي &quot;9&quot; سان شروع نه ٿيندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2009-07-08 | title = Karachi and Lahore now have eight digit phone numbers. In the near future this will be extended to other metros. | publisher = Daily Times (Pakistan) | url = http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\07\08\story_8-7-2009_pg5_8
| access-date = 2009-10-01 }}&lt;/ref&gt; 

فون نمبرن کي عام طور تي جي &lt;small&gt;0XX-YYYYYY&lt;/small&gt; جي صورت ۾ لکيو ويندو آهي، جتي &lt;small&gt;XX&lt;/small&gt; ايريا ڪوڊ هوندو آهي. &quot;0&quot; وارو پريفڪس ملڪ جي اندر ٽرنڪ (ڊگهي فاصلي واري) ڊائلنگ لاءِ هوندو آهي. بين الاقوامي ڪال ڪندڙن کي (&lt;small&gt;XX-YYYYYY&lt;/small&gt;) (+&lt;small&gt;92&lt;/small&gt;) ڊائل ڪرڻ گهرجي.

سڀني موبائيل فون ڪوڊن ۾ چار انگ هوندا آهن ۽ اهي &lt;small&gt;03XX&lt;/small&gt; سان شروع ٿيندا آهن. سڀني موبائيل نمبرن ۾ ست انگ هوندا آهن ۽ اها جاگرافيائي مقام جي بدران سڄي ملڪ جي سطح تي موبائيل سروس فراهم ڪندڙ ڪمپني جي سڃاڻپ ڪندا آهن. ان ڪري، مثال طور، سڄي ملڪ ۾ ٽيلي نار (&lt;small&gt;Telenor&lt;/small&gt;) جي سڀني نمبرن جو موبائيل ڪوڊ &lt;small&gt;0345&lt;/small&gt; وغيره هوندو آهي. 

'''يونيورسل رسائي نمبر''' (&lt;small&gt;UAN&lt;/small&gt;) 
* ''(111) (XXX XXX) (111)''

'''ايمرجنسي سروس جا نمبر'''
* ''1xx''
* ''1xxx''

'''پريميم ريٽ سروس'''
* (0900) (XXX) (0900)

'''ٽول فري نمبر''' (&lt;small&gt;پاڪستان اندر ڪال ڪندڙن لاءِ&lt;/small&gt;)
* (0800) (XXXXX) (0800)

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>4xglf4wtf5pjg715oxsxtlpddr9kgm8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413688</id>
      <parentid>413675</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>413688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4679" sha1="649cuff3jujc55sgnx0g6wteehaukpw" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

==ايشيا==
===پاڪستان===
[[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبرن]] جا ٻه حصا هوندا آهن. [[پاڪستان]] ۾ علائقائي ٽيليفون ڪوڊ (&lt;small&gt;Area Code&lt;/small&gt;) ٻن کان پنج انگن تي مشتمل هوندا آهن؛ شهر جي جسامت جيتري ننڍي هوندي، پريفڪس (شروعاتي ڪوڊ) اوترو ئي ڊگهو هوندو آهي. سڀني وڏن شهرن جا ڪوڊ ٻن انگن وارا هوندا آهن.  

ننڍن شهرن جا نمبر ڇهه انگن تي مشتمل هوندا آهن. وڏن شهرن جا نمبر ست انگن وارا هوندا آهن. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] جا نمبر پنج انگن وارا هوندا آهن. پهرين جولاءِ &lt;small&gt;2009&lt;/small&gt;ع تي، [[ڪراچي]] ۽ [[لاھور|لاهور]] ۾ ٽيليفون نمبرن کي ست انگن مان تبديل ڪري اٺ انگن وارو ڪيو ويو. اهو عمل انهن نمبرن جي شروعات ۾ &quot;9&quot; جو عدد شامل ڪري ڪيو ويو جيڪي اڳ ۾ ئي &quot;9&quot; سان شروع ٿيندا هئا (سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ڪنيڪشن)، ۽ انهن نمبرن جي شروعات ۾ &quot;3&quot; جو عدد شامل ڪيو ويو جيڪي &quot;9&quot; سان شروع نه ٿيندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2009-07-08 | title = Karachi and Lahore now have eight digit phone numbers. In the near future this will be extended to other metros. | publisher = Daily Times (Pakistan) | url = http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\07\08\story_8-7-2009_pg5_8
| access-date = 2009-10-01 }}&lt;/ref&gt; 

فون نمبرن کي عام طور تي جي &lt;small&gt;0XX-YYYYYY&lt;/small&gt; جي صورت ۾ لکيو ويندو آهي، جتي &lt;small&gt;XX&lt;/small&gt; ايريا ڪوڊ هوندو آهي. &quot;0&quot; وارو پريفڪس ملڪ جي اندر ٽرنڪ (ڊگهي فاصلي واري) ڊائلنگ لاءِ هوندو آهي. بين الاقوامي ڪال ڪندڙن کي (&lt;small&gt;XX-YYYYYY&lt;/small&gt;) (+&lt;small&gt;92&lt;/small&gt;) ڊائل ڪرڻ گهرجي.

سڀني موبائيل فون ڪوڊن ۾ چار انگ هوندا آهن ۽ اهي &lt;small&gt;03XX&lt;/small&gt; سان شروع ٿيندا آهن. سڀني موبائيل نمبرن ۾ ست انگ هوندا آهن ۽ اها جاگرافيائي مقام جي بدران سڄي ملڪ جي سطح تي موبائيل سروس فراهم ڪندڙ ڪمپني جي سڃاڻپ ڪندا آهن. ان ڪري، مثال طور، سڄي ملڪ ۾ ٽيلي نار (&lt;small&gt;Telenor&lt;/small&gt;) جي سڀني نمبرن جو موبائيل ڪوڊ &lt;small&gt;0345&lt;/small&gt; وغيره هوندو آهي. 

'''يونيورسل رسائي نمبر''' (&lt;small&gt;UAN&lt;/small&gt;) 
* ''(111) (XXX XXX) (111)''

'''ايمرجنسي سروس جا نمبر'''
* ''1xx''
* ''1xxx''

'''پريميم ريٽ سروس'''
* (0900) (XXX) (0900)

'''ٽول فري نمبر''' (&lt;small&gt;پاڪستان اندر ڪال ڪندڙن لاءِ&lt;/small&gt;)
* (0800) (XXXXX) (0800)

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>649cuff3jujc55sgnx0g6wteehaukpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413693</id>
      <parentid>413688</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>413693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4717" sha1="4r44a03c2ysrtfcigifpn5dsk9hcnvu" xml:space="preserve">ٽيليفون نمبر لکڻ لاءِ قومي ڪنوينشن ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انٽرنيشنل ٽيلي ڪميونيڪيشن يونين (ITU) قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليفون نمبرن، اي ميل ايڊريس ۽ ويب ايڊريس لاءِ نوٽيشن جي عنوان سان هڪ سفارش شايع ڪري ٿي. سفارش E.123 قومي ٽيليفون نمبرنگ پلانن ۾ ٽيليفون ۽ ساڳين رابطي جي آخري پوائنٽن کي مقرر ڪيل ٽيليفون نمبرن جي فارميٽ کي بيان ڪري ٿي. مثالن ۾، هڪ عددي عدد صرف ان صورت ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عدد هر نمبر ۾ ساڳيو هجي، ۽ اکر گروپن کي بيان ڪرڻ لاءِ. X کي انگن جي فهرستن ۾ ڪنهن به عدد جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ وائلڊ ڪارڊ ڪردار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

== آفريڪا ==

==ايشيا==
===پاڪستان===
[[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبرن]] جا ٻه حصا هوندا آهن. [[پاڪستان]] ۾ علائقائي ٽيليفون ڪوڊ (&lt;small&gt;Area Code&lt;/small&gt;) ٻن کان پنج انگن تي مشتمل هوندا آهن؛ شهر جي جسامت جيتري ننڍي هوندي، پريفڪس (شروعاتي ڪوڊ) اوترو ئي ڊگهو هوندو آهي. سڀني وڏن شهرن جا ڪوڊ ٻن انگن وارا هوندا آهن.  

ننڍن شهرن جا نمبر ڇهه انگن تي مشتمل هوندا آهن. وڏن شهرن جا نمبر ست انگن وارا هوندا آهن. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] جا نمبر پنج انگن وارا هوندا آهن. پهرين جولاءِ &lt;small&gt;2009&lt;/small&gt;ع تي، [[ڪراچي]] ۽ [[لاھور|لاهور]] ۾ ٽيليفون نمبرن کي ست انگن مان تبديل ڪري اٺ انگن وارو ڪيو ويو. اهو عمل انهن نمبرن جي شروعات ۾ &quot;9&quot; جو عدد شامل ڪري ڪيو ويو جيڪي اڳ ۾ ئي &quot;9&quot; سان شروع ٿيندا هئا (سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ڪنيڪشن)، ۽ انهن نمبرن جي شروعات ۾ &quot;3&quot; جو عدد شامل ڪيو ويو جيڪي &quot;9&quot; سان شروع نه ٿيندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2009-07-08 | title = Karachi and Lahore now have eight digit phone numbers. In the near future this will be extended to other metros. | publisher = Daily Times (Pakistan) | url = http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\07\08\story_8-7-2009_pg5_8
| access-date = 2009-10-01 }}&lt;/ref&gt; 

فون نمبرن کي عام طور تي جي &lt;small&gt;0XX-YYYYYY&lt;/small&gt; جي صورت ۾ لکيو ويندو آهي، جتي &lt;small&gt;XX&lt;/small&gt; ايريا ڪوڊ هوندو آهي. &quot;0&quot; وارو پريفڪس ملڪ جي اندر ٽرنڪ (ڊگهي فاصلي واري) ڊائلنگ لاءِ هوندو آهي. بين الاقوامي ڪال ڪندڙن کي (&lt;small&gt;XX-YYYYYY&lt;/small&gt;) (+&lt;small&gt;92&lt;/small&gt;) ڊائل ڪرڻ گهرجي.

سڀني موبائيل فون ڪوڊن ۾ چار انگ هوندا آهن ۽ اهي &lt;small&gt;03XX&lt;/small&gt; سان شروع ٿيندا آهن. سڀني موبائيل نمبرن ۾ ست انگ هوندا آهن ۽ اها جاگرافيائي مقام جي بدران سڄي ملڪ جي سطح تي موبائيل سروس فراهم ڪندڙ ڪمپني جي سڃاڻپ ڪندا آهن. ان ڪري، مثال طور، سڄي ملڪ ۾ ٽيلي نار (&lt;small&gt;Telenor&lt;/small&gt;) جي سڀني نمبرن جو موبائيل ڪوڊ &lt;small&gt;0345&lt;/small&gt; وغيره هوندو آهي. 

'''يونيورسل رسائي نمبر''' (&lt;small&gt;UAN&lt;/small&gt;) 
* ''(111) (XXX XXX) (111)''

'''ايمرجنسي سروس جا نمبر'''
* ''1xx''
* ''1xxx''

'''پريميم ريٽ سروس'''
* (0900) (XXX) (0900)

'''ٽول فري نمبر''' (&lt;small&gt;پاڪستان اندر ڪال ڪندڙن لاءِ&lt;/small&gt;)
* (0800) (XXXXX) (0800)

== اوشينيا ==

== يورپ ==

== اتر آمريڪا ==

== وچ آمريڪا ==

== ڏکڻ آمريڪا ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بين الاقوامي ڪال پريفڪس جي فهرست. ٽيليفون ملڪ جي ڪوڊن جي فهرست. ڊگهي فاصلي تي ڪالنگ مختصر ڪوڊ. 

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:National Conventions for Writing Telephone Numbers}}
[[زمرو:ٽيليفون نمبر لکڻ لاء قومي قاعدا]]
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>4r44a03c2ysrtfcigifpn5dsk9hcnvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:کليل معيار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103035</id>
    <revision>
      <id>413656</id>
      <timestamp>2026-09-20T09:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:معيار]]</comment>
      <origin>413656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="glpw6cma2rmdwajvm2je0fglfrde6bz" xml:space="preserve">[[زمرو:معيار]]</text>
      <sha1>glpw6cma2rmdwajvm2je0fglfrde6bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قومي قاعدا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103036</id>
    <revision>
      <id>413658</id>
      <timestamp>2026-09-20T09:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قاعدا]] [[زمرو:دستور]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:حڪومت ۽ تشخص]]</comment>
      <origin>413658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="5mx6jnd210l87xqe6ywbxzv3mh6m4zv" xml:space="preserve">[[زمرو:قاعدا]]
[[زمرو:دستور]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:حڪومت ۽ تشخص]]</text>
      <sha1>5mx6jnd210l87xqe6ywbxzv3mh6m4zv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413660</id>
      <parentid>413658</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="op3jloz4p8m16dsjt4nm03kx09hxems" xml:space="preserve">[[زمرو:قاعدا]]
[[زمرو:حڪومت ۽ تشخص]]</text>
      <sha1>op3jloz4p8m16dsjt4nm03kx09hxems</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قاعدا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103037</id>
    <revision>
      <id>413659</id>
      <timestamp>2026-09-20T09:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قانون]]</comment>
      <origin>413659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="4zhtehcn9y30c5lw1lx5pn0rb1ajn6a" xml:space="preserve">[[زمرو:قانون]]</text>
      <sha1>4zhtehcn9y30c5lw1lx5pn0rb1ajn6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103038</id>
    <revision>
      <id>413662</id>
      <timestamp>2026-09-20T09:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٽيليفون نمبر]]  [[زمرو:کليل معيار]]  [[زمرو:قومي قاعدا]]</comment>
      <origin>413662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="qoupazy4t0xpg89ydgu8kif5hlyfv7w" xml:space="preserve">[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]</text>
      <sha1>qoupazy4t0xpg89ydgu8kif5hlyfv7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413690</id>
      <parentid>413662</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]] کي [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>413662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="qoupazy4t0xpg89ydgu8kif5hlyfv7w" xml:space="preserve">[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]</text>
      <sha1>qoupazy4t0xpg89ydgu8kif5hlyfv7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٽيليفون نمبر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103039</id>
    <revision>
      <id>413663</id>
      <timestamp>2026-09-20T09:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:انگ]] [[زمرو:ٽيليفون]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</comment>
      <origin>413663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="pj90woyoo9qkzrhfxyt8lnuthug5tv5" xml:space="preserve">[[زمرو:انگ]]
[[زمرو:ٽيليفون]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>pj90woyoo9qkzrhfxyt8lnuthug5tv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊائلنگ ڪوڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103040</id>
    <redirect title="ڊائلنگ ڪوڍ" />
    <revision>
      <id>413666</id>
      <timestamp>2026-09-20T09:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ڊائلنگ ڪوڊ]] کي [[ڊائلنگ ڪوڍ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>413666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="fds07917m76ewksoqgij2dpcwvdbpja" xml:space="preserve">#چوريو [[ڊائلنگ ڪوڍ]]</text>
      <sha1>fds07917m76ewksoqgij2dpcwvdbpja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊائلنگ ڪوڍ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103041</id>
    <redirect title="ٽيليفون ڪوڊ" />
    <revision>
      <id>413668</id>
      <timestamp>2026-09-20T10:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ڊائلنگ ڪوڍ]] کي [[ٽيليفون ڪوڊ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>413668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="386w9z9cach0olebcrnxznjlrjw8hxr" xml:space="preserve">#چوريو [[ٽيليفون ڪوڊ]]</text>
      <sha1>386w9z9cach0olebcrnxznjlrjw8hxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103042</id>
    <revision>
      <id>413672</id>
      <timestamp>2026-09-20T10:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1359656714|Telephone numbers in Pakistan]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>413672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1274" sha1="tdpgsfxt1db6fx5csobmnqeas7aqbck" xml:space="preserve">{{Infobox country telephone plan|country=[[پاڪستان]]|country_link=Pakistan|continent=[[ايشيا]]|map_image=PAK orthographic.svg|map_caption=Land controlled by Pakistan shown in {{color|darkgreen|dark green}}, land claimed but not controlled shown in {{color|lightgreen|light green}}|map_size=220px|map_alt=|regulator=[[Pakistan Telecommunication Authority]]|plan_membership=|plan_type=Closed|nsn_length=|plan_link={{URL | https://www.itu.int/oth/T02020000A1/en | National Numbering Plan Pakistan}}|plan_date=23 July 2010|country_calling_code=+92|international_prefix=00|trunk_prefix=0|codes_list=}}
'''پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر''' ڏهه انگن وارا آهن. پي ٽي سي ايل نمبرن ۽ موبائيل نمبرن جي بناوت مختلف آهي. جاگرافيائي طور تي فڪس ٿيل لينڊ لائنون هڪ ايريا ڪوڊ سان اڳياڙيل آهن جيڪي جڳهه جي اهميت جي لحاظ کان ڊيگهه ۾ مختلف آهن. موبائيل نمبر &quot;3&quot; اڳياڙي ۾ لڳل آهن ۽ ان کان پوءِ موبائل ڪمپني جو ٻه عددي ڪوڊ (يو فون لاء &quot;31 کان &quot;36&quot; تائين) لڳل آهي. پاڪستان لاءِ بين الاقوامي ملڪي ڪوڊ &quot;'''92'''+&quot; آهي.</text>
      <sha1>tdpgsfxt1db6fx5csobmnqeas7aqbck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413673</id>
      <parentid>413672</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:45:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٽيليفون نمبر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1312" sha1="dg3vtwwwxdu58xlsyg9zw95ydxm2fh6" xml:space="preserve">{{Infobox country telephone plan|country=[[پاڪستان]]|country_link=Pakistan|continent=[[ايشيا]]|map_image=PAK orthographic.svg|map_caption=Land controlled by Pakistan shown in {{color|darkgreen|dark green}}, land claimed but not controlled shown in {{color|lightgreen|light green}}|map_size=220px|map_alt=|regulator=[[Pakistan Telecommunication Authority]]|plan_membership=|plan_type=Closed|nsn_length=|plan_link={{URL | https://www.itu.int/oth/T02020000A1/en | National Numbering Plan Pakistan}}|plan_date=23 July 2010|country_calling_code=+92|international_prefix=00|trunk_prefix=0|codes_list=}}
'''پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر''' ڏهه انگن وارا آهن. پي ٽي سي ايل نمبرن ۽ موبائيل نمبرن جي بناوت مختلف آهي. جاگرافيائي طور تي فڪس ٿيل لينڊ لائنون هڪ ايريا ڪوڊ سان اڳياڙيل آهن جيڪي جڳهه جي اهميت جي لحاظ کان ڊيگهه ۾ مختلف آهن. موبائيل نمبر &quot;3&quot; اڳياڙي ۾ لڳل آهن ۽ ان کان پوءِ موبائل ڪمپني جو ٻه عددي ڪوڊ (يو فون لاء &quot;31 کان &quot;36&quot; تائين) لڳل آهي. پاڪستان لاءِ بين الاقوامي ملڪي ڪوڊ &quot;'''92'''+&quot; آهي.

[[زمرو:ٽيليفون نمبر]]</text>
      <sha1>dg3vtwwwxdu58xlsyg9zw95ydxm2fh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413674</id>
      <parentid>413673</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پاڪستان ۾ رابطا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1354" sha1="07514hm8s1ywwkxnv5ug03sml8n1uig" xml:space="preserve">{{Infobox country telephone plan|country=[[پاڪستان]]|country_link=Pakistan|continent=[[ايشيا]]|map_image=PAK orthographic.svg|map_caption=Land controlled by Pakistan shown in {{color|darkgreen|dark green}}, land claimed but not controlled shown in {{color|lightgreen|light green}}|map_size=220px|map_alt=|regulator=[[Pakistan Telecommunication Authority]]|plan_membership=|plan_type=Closed|nsn_length=|plan_link={{URL | https://www.itu.int/oth/T02020000A1/en | National Numbering Plan Pakistan}}|plan_date=23 July 2010|country_calling_code=+92|international_prefix=00|trunk_prefix=0|codes_list=}}
'''پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر''' ڏهه انگن وارا آهن. پي ٽي سي ايل نمبرن ۽ موبائيل نمبرن جي بناوت مختلف آهي. جاگرافيائي طور تي فڪس ٿيل لينڊ لائنون هڪ ايريا ڪوڊ سان اڳياڙيل آهن جيڪي جڳهه جي اهميت جي لحاظ کان ڊيگهه ۾ مختلف آهن. موبائيل نمبر &quot;3&quot; اڳياڙي ۾ لڳل آهن ۽ ان کان پوءِ موبائل ڪمپني جو ٻه عددي ڪوڊ (يو فون لاء &quot;31 کان &quot;36&quot; تائين) لڳل آهي. پاڪستان لاءِ بين الاقوامي ملڪي ڪوڊ &quot;'''92'''+&quot; آهي.

[[زمرو:ٽيليفون نمبر]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ رابطا]]</text>
      <sha1>07514hm8s1ywwkxnv5ug03sml8n1uig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413676</id>
      <parentid>413674</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1419" sha1="p1w3ttzyxtiszabmenn5u03vd0zp6hw" xml:space="preserve">{{Infobox country telephone plan|country=پاڪستان|country_link=Pakistan|continent=ايشيا|map_image=PAK orthographic.svg|map_caption=Land controlled by Pakistan shown in {{color|darkgreen|dark green}}, land claimed but not controlled shown in {{color|lightgreen|light green}}|map_size=220px|map_alt=|regulator=[[پاڪستان ٽيليڪميونيڪيشن اٿارٽي]] (PTA)|plan_membership=|plan_type=فائنل (بند)|nsn_length=|plan_link={{URL | https://www.itu.int/oth/T02020000A1/en | پاڪستان جو قومي نمبرنگ منصوبو}}|plan_date=23 جولائي، 2010ع|country_calling_code=92+|international_prefix=00|trunk_prefix=0|codes_list=}}
'''پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر''' ڏهه انگن وارا آهن. پي ٽي سي ايل نمبرن ۽ موبائيل نمبرن جي بناوت مختلف آهي. جاگرافيائي طور تي فڪس ٿيل لينڊ لائنون هڪ ايريا ڪوڊ سان اڳياڙيل آهن جيڪي جڳهه جي اهميت جي لحاظ کان ڊيگهه ۾ مختلف آهن. موبائيل نمبر &quot;3&quot; اڳياڙي ۾ لڳل آهن ۽ ان کان پوءِ موبائل ڪمپني جو ٻه عددي ڪوڊ (يو فون لاء &quot;31 کان &quot;36&quot; تائين) لڳل آهي. پاڪستان لاءِ بين الاقوامي ملڪي ڪوڊ &quot;'''92'''+&quot; آهي.

[[زمرو:ٽيليفون نمبر]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ رابطا]]</text>
      <sha1>p1w3ttzyxtiszabmenn5u03vd0zp6hw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413679</id>
      <parentid>413676</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1544" sha1="2lsabalo8sd6cfege7vla1dwynal73p" xml:space="preserve">{{Infobox country telephone plan|country=پاڪستان|country_link=Pakistan|continent=ايشيا|map_image=PAK orthographic.svg|map_caption=پاڪستان جي ڪنٽرول هيٺ علائقو {{color|darkgreen|گهري سائي رنگ}} ۾ ۽ اهو علائقو جنهن تي دعويٰ ته آهي پر ڪنٽرول ناهي  {{color|lightgreen|هلڪي سائي رنگ}} ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|map_size=220px|map_alt=|regulator=[[پاڪستان ٽيليڪميونيڪيشن اٿارٽي]] (PTA)|plan_membership=|plan_type=فائنل (بند)|nsn_length=|plan_link={{URL | https://www.itu.int/oth/T02020000A1/en | پاڪستان جو قومي نمبرنگ منصوبو}}|plan_date=23 جولائي، 2010ع|country_calling_code=92+|international_prefix=00|trunk_prefix=0|codes_list=}}
'''پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر''' ڏهه انگن وارا آهن. پي ٽي سي ايل نمبرن ۽ موبائيل نمبرن جي بناوت مختلف آهي. جاگرافيائي طور تي فڪس ٿيل لينڊ لائنون هڪ ايريا ڪوڊ سان اڳياڙيل آهن جيڪي جڳهه جي اهميت جي لحاظ کان ڊيگهه ۾ مختلف آهن. موبائيل نمبر &quot;3&quot; اڳياڙي ۾ لڳل آهن ۽ ان کان پوءِ موبائل ڪمپني جو ٻه عددي ڪوڊ (يو فون لاء &quot;31 کان &quot;36&quot; تائين) لڳل آهي. پاڪستان لاءِ بين الاقوامي ملڪي ڪوڊ &quot;'''92'''+&quot; آهي.

[[زمرو:ٽيليفون نمبر]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ رابطا]]</text>
      <sha1>2lsabalo8sd6cfege7vla1dwynal73p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103043</id>
    <revision>
      <id>413680</id>
      <timestamp>2026-09-20T11:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1359330008|Telephone numbers in Asia]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>413680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="521" sha1="5oot8g53ny6m0qn03bf3wvhq2js3hnz" xml:space="preserve">[[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (&lt;small&gt;prefixes&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''2,3,6,7,8,9'''&lt;/small&gt; مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]]
'''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9.  هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي.</text>
      <sha1>5oot8g53ny6m0qn03bf3wvhq2js3hnz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413681</id>
      <parentid>413680</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڊائلنگ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="548" sha1="gsxiv4zax1iqv64u91d8bn27td782pr" xml:space="preserve">[[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (&lt;small&gt;prefixes&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''2,3,6,7,8,9'''&lt;/small&gt; مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]]
'''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9.  هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي.

[[زمرو:ڊائلنگ]]</text>
      <sha1>gsxiv4zax1iqv64u91d8bn27td782pr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413682</id>
      <parentid>413681</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ڊائلنگ]]; added [[Category:ڊائلنگ ڪوڍ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="555" sha1="qgtvtd7xee5ru3xvtjhrkjysvvdpin1" xml:space="preserve">[[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (&lt;small&gt;prefixes&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''2,3,6,7,8,9'''&lt;/small&gt; مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]]
'''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9.  هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي.

[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]</text>
      <sha1>qgtvtd7xee5ru3xvtjhrkjysvvdpin1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413683</id>
      <parentid>413682</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٽيليفون نمبر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="592" sha1="2esfea2ncq7tqd81jovylet41jgjs3q" xml:space="preserve">[[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (&lt;small&gt;prefixes&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''2,3,6,7,8,9'''&lt;/small&gt; مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]]
'''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9.  هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي.

[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]]</text>
      <sha1>2esfea2ncq7tqd81jovylet41jgjs3q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413684</id>
      <parentid>413683</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ايشيا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="616" sha1="liw6di6pqv0y5ere7pfe78aebnfe3lq" xml:space="preserve">[[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (&lt;small&gt;prefixes&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''2,3,6,7,8,9'''&lt;/small&gt; مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]]
'''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9.  هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي.

[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]]
[[زمرو:ايشيا]]</text>
      <sha1>liw6di6pqv0y5ere7pfe78aebnfe3lq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413686</id>
      <parentid>413684</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ربطيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="642" sha1="2u55f9iela356lwlid80bu549t2zra3" xml:space="preserve">[[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (&lt;small&gt;prefixes&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''2,3,6,7,8,9'''&lt;/small&gt; مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]]
'''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9.  هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي.

[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]]
[[زمرو:ايشيا]]
[[زمرو:ربطيات]]</text>
      <sha1>2u55f9iela356lwlid80bu549t2zra3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413687</id>
      <parentid>413686</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="731" sha1="0wpdn9qxltaerhmyg5bwlgr9tx10pdl" xml:space="preserve">[[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (&lt;small&gt;prefixes&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''2,3,6,7,8,9'''&lt;/small&gt; مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]]
'''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9.  هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي.

[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]]
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]]
[[زمرو:ايشيا]]
[[زمرو:ربطيات]]</text>
      <sha1>0wpdn9qxltaerhmyg5bwlgr9tx10pdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413698</id>
      <parentid>413687</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="699" sha1="rsnovmpqez7tq19pkubyjutruerbf8q" xml:space="preserve">[[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (&lt;small&gt;prefixes&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''2,3,6,7,8,9'''&lt;/small&gt; مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]]
'''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9.  هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي.

[[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]]
[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>rsnovmpqez7tq19pkubyjutruerbf8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Quran verse</title>
    <ns>10</ns>
    <id>103044</id>
    <revision>
      <id>413689</id>
      <timestamp>2026-09-20T11:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;div style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;{{lang|ar| {{Script/Arabic|size=175%|{{{arabic}}} }} }}&lt;/div&gt;  English: &lt;span style=&quot;font-family: Times New Roman; font-size: 120%&quot;&gt;{{{english}}} &lt;/span&gt; &lt;br /&gt;([[Quran]]: {{{reference}}})&lt;noinclude&gt;   {{documentation}} [[Category:Quran templates]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>413689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="293" sha1="614x53ok8ejek0a74y5iv8rxd72dxih" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;{{lang|ar| {{Script/Arabic|size=175%|{{{arabic}}} }} }}&lt;/div&gt;

English: &lt;span style=&quot;font-family: Times New Roman; font-size: 120%&quot;&gt;{{{english}}}
&lt;/span&gt;
&lt;br /&gt;([[Quran]]: {{{reference}}})&lt;noinclude&gt;


{{documentation}}
[[Category:Quran templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>614x53ok8ejek0a74y5iv8rxd72dxih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413692</id>
      <parentid>413689</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="92443y9r2b8ht2axdlkv1qmveq6awkg" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;{{lang|ar| {{Script/Arabic|size=175%|{{{arabic}}} }} }}&lt;/div&gt;

English: &lt;span style=&quot;font-family: Times New Roman; font-size: 120%&quot;&gt;{{{english}}}
&lt;/span&gt;
&lt;br /&gt;([[قرآن]]: {{{reference}}})&lt;noinclude&gt;


{{documentation}}
[[Category:Quran templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>92443y9r2b8ht2axdlkv1qmveq6awkg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103045</id>
    <revision>
      <id>413691</id>
      <timestamp>2026-09-20T11:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڍ]] کي [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>413691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="rh8fczc0lcet7y800qr7ggqhqfezrgx" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ}}</text>
      <sha1>rh8fczc0lcet7y800qr7ggqhqfezrgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٽيليفون نمبر لکڻ لاء قومي قاعدا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103046</id>
    <revision>
      <id>413694</id>
      <timestamp>2026-09-20T11:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]]  [[زمرو:کليل معيار]]  [[زمرو:قومي قاعدا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</comment>
      <origin>413694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="9asq36qz3ojvc4kl7bcs3p1j95pt64i" xml:space="preserve">[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]] 
[[زمرو:کليل معيار]] 
[[زمرو:قومي قاعدا]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>9asq36qz3ojvc4kl7bcs3p1j95pt64i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>النجم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103047</id>
    <revision>
      <id>413696</id>
      <timestamp>2026-09-20T11:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|قرآن جي 53هين سورت}} {{more footnotes needed|date=February 2015}} {{Infobox surah | number         = 53 | number-3       = 053 | name           = النجم | name-ar        = النجم | name-en        = تارو | prev_sura      = قرآن 52 | next_sura      = قرآن 54 | classification = مڪي | othernames-ar  = | othernames     = | juz            = 27 | Hizb_number    = 53 | rukus          = 3 | verses         = 62 | words...</comment>
      <origin>413696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8342" sha1="1o3fo1etmgquclgdxxo77oeixfl3c7b" xml:space="preserve">{{Short description|قرآن جي 53هين سورت}}
{{more footnotes needed|date=February 2015}}
{{Infobox surah
| number         = 53
| number-3       = 053
| name           = النجم
| name-ar        = النجم
| name-en        = تارو
| prev_sura      = قرآن 52
| next_sura      = قرآن 54
| classification = مڪي
| othernames-ar  =
| othernames     =
| juz            = 27
| Hizb_number    = 53
| rukus          = 3
| verses         = 62
| words          = 360
| letters        = 1433
| muqattaat      =
| sajdahs        = 1 (آيت 62)
| audio          = Chapter 53, An-Najm (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3
}}
{{Quran}}

'''سورة النجم'''&lt;ref name=&quot;Quran 4 U&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.quran4u.com/Tafsir%20Ibn%20Kathir/053%20Najam.htm|title=Tafsir Ibn Kathir (English): Surah Al Najm|work=Quran 4 U|author=Ibn Kathir (d.1373)|author-link=ابن ڪثير|access-date=14 February 2020}}&lt;/ref&gt; ({{langx|ar|النجم}}، {{Transliteration|ar|an-najm}}؛ {{small|معنيٰ:}} تارو) [[قرآن جون سورتون|قرآن جي 53هين سورت]] آهي، جنهن ۾ 62 [[آيت]]ون آهن. سورت جي شروعات تاري جي قسم سان ٿئي ٿي، جڏهن اهو لهي ٿو. شروعاتي آيتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته [[محمد]] گمراهه نه ٿيو آهي ۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي. هن سورت جو نالو پهرين آيت ۾ آيل لفظ ''النجم''، يعني ”تارو“، تان ورتل آهي. سورت پيغمبر ڏانهن پهتل پيغام جي وحي هجڻ جي تصديق ڪري ٿي ۽ سندس ڏٺل مشاهدي جو ذڪر ڪري ٿي. سورت ۾ مشرڪن جي ديوتائن ۽ ملائڪن بابت عقيدن کي رد ڪيو ويو آهي (آيت 19 ۽ ان کان پوءِ) ۽ الله جي قدرت بابت ڪيترين حقيقتن جو بيان آهي. سورت جي پڄاڻي [[قيامت جو ڏينهن|قيامت جي ڏينهن]] بابت تنبيهه سان ٿئي ٿي.

[[اسلام ۾ وحي|وحي]] جي وقت ۽ تاريخي پسمنظر (''[[شان نزول|اسباب النزول]]'') جي لحاظ کان هيءَ هڪ شروعاتي [[مڪي سورت]] سمجهي وڃي ٿي، يعني روايتي اسلامي ترتيب موجب اها [[مدينو|مديني]] بدران [[مڪو|مڪي]] ۾ نازل ٿي.

هيءَ سورت ان لحاظ کان پڻ مشهور آهي ته [[تفسير ابن ڪثير]] ۽ ڪيترين [[حديث]]ن موجب اها پهرين سورت هئي، جنهن جي تلاوت تي مسلمانن لاءِ [[اسلام ۾ سجدو|سجدو]] ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. روايتن موجب جڏهن اها سورت پهريون ڀيرو مڪي ۾ پڙهي وئي ته تلاوت ٻڌندڙ مسلمانن ۽ غير مسلمانن، هڪ شخص کان سواءِ، سورت جي پڄاڻي تي الله کي سجدو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sahih al-Bukhari 1070 - Prostration During Recital of Qur'an - كتاب سجود القرآن - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|url=https://sunnah.com/bukhari:1070|access-date=2021-11-02|website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt;

== خلاصو ==
* '''[https://www.islamawakened.com/quran/53/1/ 1–5]''' محمد ڏانهن [[اسلام ۾ جبرائيل|جبرائيل]] وسيلي وحي اچڻ بابت بيان
* '''6–18''' محمد کي ڏيکاريل ملائڪ بابت مشاهدن جو بيان
* '''[[شيطاني آيتون|19–20]]، 21–23''' [[لات]]، [[عزى]] ۽ [[مناة]] بابت بيان
* '''24–31''' مؤنث ديوتائن جي [[اسلام ۾ شفاعت|شفاعت]] تي ڀاڙڻ جي بي بنيادي هجڻ جو بيان
* '''32–33''' الله جي قدرت ۽ علم جو بيان
* '''34–55''' ان شخص جي مذمت، جنهن ٻئي شخص کي [[اسلام ۾ قيامت جو ڏينهن|قيامت جي ڏينهن]] پنهنجي سزا کڻڻ لاءِ مقرر ڪيو
* '''56''' محمد کان اڳ وارن [[اسلام ۾ نبي|نبين]] وانگر سندس ڊيڄاريندڙ هجڻ جو بيان
* '''57 [[۩]] 62''' قيامت جو ڏينهن ويجهو اچي رهيو آهي، تنهنڪري ان لاءِ تياري ڪرڻ جي تلقين&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Wherry |first1=Elwood Morris |author1-link=Elwood Morris Wherry |title=A Complete Index to [[Sale's Text]], Preliminary Discourse, and Notes |date=1896 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trubner, and Co |location=London}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

== تفسير ==

=== 1–18 محمد جي نبوي مشاهدي جي صداقت ===
[[File:Surat An-Najm.jpg|left|thumb|سورة النجم جي آخري سٽ: ”تنهنڪري الله کي سجدو ڪريو ۽ سندس عبادت ڪريو.“]]

هن سورت جون پهريون ارڙهن آيتون [[قرآن]] جي شروعاتي وحي مان شمار ڪيون وڃن ٿيون. انهن آيتن ۾ محمد جي نبوي مشاهدي جي صداقت جو بيان آهي. سورت تاري جي قسم سان شروع ٿئي ٿي ۽ پوءِ بيان ڪري ٿي ته ”توهان جو ساٿي“، يعني محمد، نه گمراهه ٿيو آهي ۽ نه ئي هو پنهنجي خواهش موجب ڳالهائي ٿو. عبارت مشاهدي جي عمل کي بيان ڪندي مٿئين افق کان ويجهو اچڻ تائين جي حالت بيان ڪري ٿي، ايتري قدر جو فاصلو ”ٻن ڪمانن“ جيترو يا ان کان به گهٽ ٿي وڃي ٿو. هي حصو ان ڳالهه جي تصديق سان ختم ٿئي ٿو ته پيغمبر جي دل جيڪو ڏٺو، تنهن کي ڪوڙو نه ڄاتو.

=== 49 شعريٰ ===
سورت جي آيت 49 ۾ [[شعريٰ (تارو)|شعريٰ]] تاري، يعني [[سيريس]]، جو پڻ ذڪر آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ {{lang|ar|الشِّعْرَى}} (''الشعريٰ'') چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Staff2007&quot;&gt;{{cite web |author=Staff |date=2007 |url=http://www.britannica.com/eb/article-9067991/Sirius |title=Sirius |publisher=Britannica Online Encyclopedia |access-date=10 September 2007}}&lt;/ref&gt; آيت آهي: &quot;{{lang|ar|وأنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى}}&quot;، يعني ”۽ بيشڪ اهو ئي شعريٰ جو رب آهي.“&lt;ref name=&quot;Quran&quot;&gt;{{cite web|title=An-Najm (The Star), Surah 53 |date=2007 |work=Translations of the Qur'an |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/053.qmt.html |publisher=University of Southern California, Center for Muslim-Jewish Engagement |access-date=2009-08-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090424083652/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/053.qmt.html |archive-date=2009-04-24}}&lt;/ref&gt;

[[ابن ڪثير]] (وفات 1373ع) پنهنجي تفسير ۾ لکيو آهي ته اهو روشن تارو آهي، جنهن کي مرزم الجوزاء (سيريس) چيو وڃي ٿو ۽ عربن جو هڪ گروهه ان جي عبادت ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Quran 4 U&quot;/&gt;{{rp|53:49}} سيريس لاءِ استعمال ٿيندڙ متبادل نالو ''Aschere''، جيڪو [[يوهان بائر]] استعمال ڪيو، پڻ هن نالي مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Allen1899&quot;&gt;{{cite book |first=Richard Allen |last=Hinckley |url=https://archive.org/details/bub_gb_5xQuAAAAIAAJ |title=Star-names and Their Meanings |publisher=G. E. Stechert |location=New York |date=1899 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_5xQuAAAAIAAJ/page/n139 117]–25}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Wikisource-inline|list=
**[[s:The Meaning of the Glorious Koran (1930)/The Star|The Star]]، محمد مارماڊيوڪ پڪٿال جو 1930ع وارو ترجمو
**[[s:The Holy Qur'an (Maulana Muhammad Ali)/53. The Star|53. The Star]]، مولانا محمد علي جو 1917ع وارو ترجمو
}}

{{Sura|53|[[سورة الطور]]|[[سورة القمر]]}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Surat Al-Najm}}
[[Category:مڪي سورتون|نجم]]
[[Category:لات]]
[[Category:قيامت جو ڏينهن]]</text>
      <sha1>1o3fo1etmgquclgdxxo77oeixfl3c7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413697</id>
      <parentid>413696</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8298" sha1="qcqvqeyuskzp1ae8ohr4rg5cmov5c54" xml:space="preserve">{{Short description|قرآن جي 53هين سورت}}

{{Infobox surah
| number         = 53
| number-3       = 053
| name           = النجم
| name-ar        = النجم
| name-en        = تارو
| prev_sura      = قرآن 52
| next_sura      = قرآن 54
| classification = مڪي
| othernames-ar  =
| othernames     =
| juz            = 27
| Hizb_number    = 53
| rukus          = 3
| verses         = 62
| words          = 360
| letters        = 1433
| muqattaat      =
| sajdahs        = 1 (آيت 62)
| audio          = Chapter 53, An-Najm (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3
}}
{{Quran}}

'''سورة النجم'''&lt;ref name=&quot;Quran 4 U&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.quran4u.com/Tafsir%20Ibn%20Kathir/053%20Najam.htm|title=Tafsir Ibn Kathir (English): Surah Al Najm|work=Quran 4 U|author=Ibn Kathir (d.1373)|author-link=ابن ڪثير|access-date=14 February 2020}}&lt;/ref&gt; ({{langx|ar|النجم}}، {{Transliteration|ar|an-najm}}؛ {{small|معنيٰ:}} تارو) [[قرآن جون سورتون|قرآن جي 53هين سورت]] آهي، جنهن ۾ 62 [[آيت]]ون آهن. سورت جي شروعات تاري جي قسم سان ٿئي ٿي، جڏهن اهو لهي ٿو. شروعاتي آيتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته [[محمد]] گمراهه نه ٿيو آهي ۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي. هن سورت جو نالو پهرين آيت ۾ آيل لفظ ''النجم''، يعني ”تارو“، تان ورتل آهي. سورت پيغمبر ڏانهن پهتل پيغام جي وحي هجڻ جي تصديق ڪري ٿي ۽ سندس ڏٺل مشاهدي جو ذڪر ڪري ٿي. سورت ۾ مشرڪن جي ديوتائن ۽ ملائڪن بابت عقيدن کي رد ڪيو ويو آهي (آيت 19 ۽ ان کان پوءِ) ۽ الله جي قدرت بابت ڪيترين حقيقتن جو بيان آهي. سورت جي پڄاڻي [[قيامت جو ڏينهن|قيامت جي ڏينهن]] بابت تنبيهه سان ٿئي ٿي.

[[اسلام ۾ وحي|وحي]] جي وقت ۽ تاريخي پسمنظر (''[[شان نزول|اسباب النزول]]'') جي لحاظ کان هيءَ هڪ شروعاتي [[مڪي سورت]] سمجهي وڃي ٿي، يعني روايتي اسلامي ترتيب موجب اها [[مدينو|مديني]] بدران [[مڪو|مڪي]] ۾ نازل ٿي.

هيءَ سورت ان لحاظ کان پڻ مشهور آهي ته [[تفسير ابن ڪثير]] ۽ ڪيترين [[حديث]]ن موجب اها پهرين سورت هئي، جنهن جي تلاوت تي مسلمانن لاءِ [[اسلام ۾ سجدو|سجدو]] ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. روايتن موجب جڏهن اها سورت پهريون ڀيرو مڪي ۾ پڙهي وئي ته تلاوت ٻڌندڙ مسلمانن ۽ غير مسلمانن، هڪ شخص کان سواءِ، سورت جي پڄاڻي تي الله کي سجدو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sahih al-Bukhari 1070 - Prostration During Recital of Qur'an - كتاب سجود القرآن - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|url=https://sunnah.com/bukhari:1070|access-date=2021-11-02|website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt;

== خلاصو ==
* '''[https://www.islamawakened.com/quran/53/1/ 1–5]''' محمد ڏانهن [[اسلام ۾ جبرائيل|جبرائيل]] وسيلي وحي اچڻ بابت بيان
* '''6–18''' محمد کي ڏيکاريل ملائڪ بابت مشاهدن جو بيان
* '''[[شيطاني آيتون|19–20]]، 21–23''' [[لات]]، [[عزى]] ۽ [[مناة]] بابت بيان
* '''24–31''' مؤنث ديوتائن جي [[اسلام ۾ شفاعت|شفاعت]] تي ڀاڙڻ جي بي بنيادي هجڻ جو بيان
* '''32–33''' الله جي قدرت ۽ علم جو بيان
* '''34–55''' ان شخص جي مذمت، جنهن ٻئي شخص کي [[اسلام ۾ قيامت جو ڏينهن|قيامت جي ڏينهن]] پنهنجي سزا کڻڻ لاءِ مقرر ڪيو
* '''56''' محمد کان اڳ وارن [[اسلام ۾ نبي|نبين]] وانگر سندس ڊيڄاريندڙ هجڻ جو بيان
* '''57 [[۩]] 62''' قيامت جو ڏينهن ويجهو اچي رهيو آهي، تنهنڪري ان لاءِ تياري ڪرڻ جي تلقين&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Wherry |first1=Elwood Morris |author1-link=Elwood Morris Wherry |title=A Complete Index to [[Sale's Text]], Preliminary Discourse, and Notes |date=1896 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trubner, and Co |location=London}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

== تفسير ==

=== 1–18 محمد جي نبوي مشاهدي جي صداقت ===
[[File:Surat An-Najm.jpg|left|thumb|سورة النجم جي آخري سٽ: ”تنهنڪري الله کي سجدو ڪريو ۽ سندس عبادت ڪريو.“]]

هن سورت جون پهريون ارڙهن آيتون [[قرآن]] جي شروعاتي وحي مان شمار ڪيون وڃن ٿيون. انهن آيتن ۾ محمد جي نبوي مشاهدي جي صداقت جو بيان آهي. سورت تاري جي قسم سان شروع ٿئي ٿي ۽ پوءِ بيان ڪري ٿي ته ”توهان جو ساٿي“، يعني محمد، نه گمراهه ٿيو آهي ۽ نه ئي هو پنهنجي خواهش موجب ڳالهائي ٿو. عبارت مشاهدي جي عمل کي بيان ڪندي مٿئين افق کان ويجهو اچڻ تائين جي حالت بيان ڪري ٿي، ايتري قدر جو فاصلو ”ٻن ڪمانن“ جيترو يا ان کان به گهٽ ٿي وڃي ٿو. هي حصو ان ڳالهه جي تصديق سان ختم ٿئي ٿو ته پيغمبر جي دل جيڪو ڏٺو، تنهن کي ڪوڙو نه ڄاتو.

=== 49 شعريٰ ===
سورت جي آيت 49 ۾ [[شعريٰ (تارو)|شعريٰ]] تاري، يعني [[سيريس]]، جو پڻ ذڪر آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ {{lang|ar|الشِّعْرَى}} (''الشعريٰ'') چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Staff2007&quot;&gt;{{cite web |author=Staff |date=2007 |url=http://www.britannica.com/eb/article-9067991/Sirius |title=Sirius |publisher=Britannica Online Encyclopedia |access-date=10 September 2007}}&lt;/ref&gt; آيت آهي: &quot;{{lang|ar|وأنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى}}&quot;، يعني ”۽ بيشڪ اهو ئي شعريٰ جو رب آهي.“&lt;ref name=&quot;Quran&quot;&gt;{{cite web|title=An-Najm (The Star), Surah 53 |date=2007 |work=Translations of the Qur'an |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/053.qmt.html |publisher=University of Southern California, Center for Muslim-Jewish Engagement |access-date=2009-08-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090424083652/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/053.qmt.html |archive-date=2009-04-24}}&lt;/ref&gt;

[[ابن ڪثير]] (وفات 1373ع) پنهنجي تفسير ۾ لکيو آهي ته اهو روشن تارو آهي، جنهن کي مرزم الجوزاء (سيريس) چيو وڃي ٿو ۽ عربن جو هڪ گروهه ان جي عبادت ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Quran 4 U&quot;/&gt;{{rp|53:49}} سيريس لاءِ استعمال ٿيندڙ متبادل نالو ''Aschere''، جيڪو [[يوهان بائر]] استعمال ڪيو، پڻ هن نالي مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Allen1899&quot;&gt;{{cite book |first=Richard Allen |last=Hinckley |url=https://archive.org/details/bub_gb_5xQuAAAAIAAJ |title=Star-names and Their Meanings |publisher=G. E. Stechert |location=New York |date=1899 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_5xQuAAAAIAAJ/page/n139 117]–25}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Wikisource-inline|list=
**[[s:The Meaning of the Glorious Koran (1930)/The Star|The Star]]، محمد مارماڊيوڪ پڪٿال جو 1930ع وارو ترجمو
**[[s:The Holy Qur'an (Maulana Muhammad Ali)/53. The Star|53. The Star]]، مولانا محمد علي جو 1917ع وارو ترجمو
}}

{{Sura|53|[[سورة الطور]]|[[سورة القمر]]}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Surat Al-Najm}}
[[Category:مڪي سورتون|نجم]]
[[Category:لات]]
[[Category:قيامت جو ڏينهن]]</text>
      <sha1>qcqvqeyuskzp1ae8ohr4rg5cmov5c54</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413699</id>
      <parentid>413697</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8299" sha1="69px5lye3nunjzrqy44tvgqm6rsivs0" xml:space="preserve">{{Short description|قرآن جي 53هين سورت}}

{{Infobox surah
| number         = 53
| number-3       = 053
| name           = النجم
| name-ar        = النجم
| name-en        = تارو
| prev_sura      = قرآن 52
| next_sura      = قرآن 54
| classification = مڪي
| othernames-ar  =
| othernames     =
| juz            = 27
| Hizb_number    = 53
| rukus          = 3
| verses         = 62
| words          = 360
| letters        = 1433
| muqattaat      =
| sajdahs        = 1 (آيت 62)
| audio          = Chapter 53, An-Najm (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3
}}

{{Quran}}

'''سورة النجم'''&lt;ref name=&quot;Quran 4 U&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.quran4u.com/Tafsir%20Ibn%20Kathir/053%20Najam.htm|title=Tafsir Ibn Kathir (English): Surah Al Najm|work=Quran 4 U|author=Ibn Kathir (d.1373)|author-link=ابن ڪثير|access-date=14 February 2020}}&lt;/ref&gt; ({{langx|ar|النجم}}، {{Transliteration|ar|an-najm}}؛ {{small|معنيٰ:}} تارو) [[قرآن جون سورتون|قرآن جي 53هين سورت]] آهي، جنهن ۾ 62 [[آيت]]ون آهن. سورت جي شروعات تاري جي قسم سان ٿئي ٿي، جڏهن اهو لهي ٿو. شروعاتي آيتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته [[محمد]] گمراهه نه ٿيو آهي ۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي. هن سورت جو نالو پهرين آيت ۾ آيل لفظ ''النجم''، يعني ”تارو“، تان ورتل آهي. سورت پيغمبر ڏانهن پهتل پيغام جي وحي هجڻ جي تصديق ڪري ٿي ۽ سندس ڏٺل مشاهدي جو ذڪر ڪري ٿي. سورت ۾ مشرڪن جي ديوتائن ۽ ملائڪن بابت عقيدن کي رد ڪيو ويو آهي (آيت 19 ۽ ان کان پوءِ) ۽ الله جي قدرت بابت ڪيترين حقيقتن جو بيان آهي. سورت جي پڄاڻي [[قيامت جو ڏينهن|قيامت جي ڏينهن]] بابت تنبيهه سان ٿئي ٿي.

[[اسلام ۾ وحي|وحي]] جي وقت ۽ تاريخي پسمنظر (''[[شان نزول|اسباب النزول]]'') جي لحاظ کان هيءَ هڪ شروعاتي [[مڪي سورت]] سمجهي وڃي ٿي، يعني روايتي اسلامي ترتيب موجب اها [[مدينو|مديني]] بدران [[مڪو|مڪي]] ۾ نازل ٿي.

هيءَ سورت ان لحاظ کان پڻ مشهور آهي ته [[تفسير ابن ڪثير]] ۽ ڪيترين [[حديث]]ن موجب اها پهرين سورت هئي، جنهن جي تلاوت تي مسلمانن لاءِ [[اسلام ۾ سجدو|سجدو]] ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. روايتن موجب جڏهن اها سورت پهريون ڀيرو مڪي ۾ پڙهي وئي ته تلاوت ٻڌندڙ مسلمانن ۽ غير مسلمانن، هڪ شخص کان سواءِ، سورت جي پڄاڻي تي الله کي سجدو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sahih al-Bukhari 1070 - Prostration During Recital of Qur'an - كتاب سجود القرآن - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|url=https://sunnah.com/bukhari:1070|access-date=2021-11-02|website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt;

== خلاصو ==
* '''[https://www.islamawakened.com/quran/53/1/ 1–5]''' محمد ڏانهن [[اسلام ۾ جبرائيل|جبرائيل]] وسيلي وحي اچڻ بابت بيان
* '''6–18''' محمد کي ڏيکاريل ملائڪ بابت مشاهدن جو بيان
* '''[[شيطاني آيتون|19–20]]، 21–23''' [[لات]]، [[عزى]] ۽ [[مناة]] بابت بيان
* '''24–31''' مؤنث ديوتائن جي [[اسلام ۾ شفاعت|شفاعت]] تي ڀاڙڻ جي بي بنيادي هجڻ جو بيان
* '''32–33''' الله جي قدرت ۽ علم جو بيان
* '''34–55''' ان شخص جي مذمت، جنهن ٻئي شخص کي [[اسلام ۾ قيامت جو ڏينهن|قيامت جي ڏينهن]] پنهنجي سزا کڻڻ لاءِ مقرر ڪيو
* '''56''' محمد کان اڳ وارن [[اسلام ۾ نبي|نبين]] وانگر سندس ڊيڄاريندڙ هجڻ جو بيان
* '''57 [[۩]] 62''' قيامت جو ڏينهن ويجهو اچي رهيو آهي، تنهنڪري ان لاءِ تياري ڪرڻ جي تلقين&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Wherry |first1=Elwood Morris |author1-link=Elwood Morris Wherry |title=A Complete Index to [[Sale's Text]], Preliminary Discourse, and Notes |date=1896 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trubner, and Co |location=London}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

== تفسير ==

=== 1–18 محمد جي نبوي مشاهدي جي صداقت ===
[[File:Surat An-Najm.jpg|left|thumb|سورة النجم جي آخري سٽ: ”تنهنڪري الله کي سجدو ڪريو ۽ سندس عبادت ڪريو.“]]

هن سورت جون پهريون ارڙهن آيتون [[قرآن]] جي شروعاتي وحي مان شمار ڪيون وڃن ٿيون. انهن آيتن ۾ محمد جي نبوي مشاهدي جي صداقت جو بيان آهي. سورت تاري جي قسم سان شروع ٿئي ٿي ۽ پوءِ بيان ڪري ٿي ته ”توهان جو ساٿي“، يعني محمد، نه گمراهه ٿيو آهي ۽ نه ئي هو پنهنجي خواهش موجب ڳالهائي ٿو. عبارت مشاهدي جي عمل کي بيان ڪندي مٿئين افق کان ويجهو اچڻ تائين جي حالت بيان ڪري ٿي، ايتري قدر جو فاصلو ”ٻن ڪمانن“ جيترو يا ان کان به گهٽ ٿي وڃي ٿو. هي حصو ان ڳالهه جي تصديق سان ختم ٿئي ٿو ته پيغمبر جي دل جيڪو ڏٺو، تنهن کي ڪوڙو نه ڄاتو.

=== 49 شعريٰ ===
سورت جي آيت 49 ۾ [[شعريٰ (تارو)|شعريٰ]] تاري، يعني [[سيريس]]، جو پڻ ذڪر آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ {{lang|ar|الشِّعْرَى}} (''الشعريٰ'') چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Staff2007&quot;&gt;{{cite web |author=Staff |date=2007 |url=http://www.britannica.com/eb/article-9067991/Sirius |title=Sirius |publisher=Britannica Online Encyclopedia |access-date=10 September 2007}}&lt;/ref&gt; آيت آهي: &quot;{{lang|ar|وأنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى}}&quot;، يعني ”۽ بيشڪ اهو ئي شعريٰ جو رب آهي.“&lt;ref name=&quot;Quran&quot;&gt;{{cite web|title=An-Najm (The Star), Surah 53 |date=2007 |work=Translations of the Qur'an |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/053.qmt.html |publisher=University of Southern California, Center for Muslim-Jewish Engagement |access-date=2009-08-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090424083652/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/053.qmt.html |archive-date=2009-04-24}}&lt;/ref&gt;

[[ابن ڪثير]] (وفات 1373ع) پنهنجي تفسير ۾ لکيو آهي ته اهو روشن تارو آهي، جنهن کي مرزم الجوزاء (سيريس) چيو وڃي ٿو ۽ عربن جو هڪ گروهه ان جي عبادت ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Quran 4 U&quot;/&gt;{{rp|53:49}} سيريس لاءِ استعمال ٿيندڙ متبادل نالو ''Aschere''، جيڪو [[يوهان بائر]] استعمال ڪيو، پڻ هن نالي مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Allen1899&quot;&gt;{{cite book |first=Richard Allen |last=Hinckley |url=https://archive.org/details/bub_gb_5xQuAAAAIAAJ |title=Star-names and Their Meanings |publisher=G. E. Stechert |location=New York |date=1899 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_5xQuAAAAIAAJ/page/n139 117]–25}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Wikisource-inline|list=
**[[s:The Meaning of the Glorious Koran (1930)/The Star|The Star]]، محمد مارماڊيوڪ پڪٿال جو 1930ع وارو ترجمو
**[[s:The Holy Qur'an (Maulana Muhammad Ali)/53. The Star|53. The Star]]، مولانا محمد علي جو 1917ع وارو ترجمو
}}

{{Sura|53|[[سورة الطور]]|[[سورة القمر]]}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Surat Al-Najm}}
[[Category:مڪي سورتون|نجم]]
[[Category:لات]]
[[Category:قيامت جو ڏينهن]]</text>
      <sha1>69px5lye3nunjzrqy44tvgqm6rsivs0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103048</id>
    <revision>
      <id>413700</id>
      <timestamp>2026-09-20T11:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]]</comment>
      <origin>413700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="qk2tanqhmhccyyiwnrt7n2m2i4y970b" xml:space="preserve">[[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]]
[[زمرو:ٽيليفون نمبر]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>qk2tanqhmhccyyiwnrt7n2m2i4y970b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103049</id>
    <revision>
      <id>413701</id>
      <timestamp>2026-09-20T11:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا ۾ ڌوڙ ربطيات]] [[زمرو:ڌوڙ ربطيات]] [[زمرو:ايشيا ۾ ربطيات]]</comment>
      <origin>413701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="pqrk6ufuqpzwtbpu7duvj0w3oirjcsp" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا ۾ ڌوڙ ربطيات]]
[[زمرو:ڌوڙ ربطيات]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ربطيات]]</text>
      <sha1>pqrk6ufuqpzwtbpu7duvj0w3oirjcsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413703</id>
      <parentid>413701</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>413703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="2u2cqi67wkz21ednvwwsu87kod4j0xb" xml:space="preserve">[[زمرو:ڌوڙ ربطيات]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ربطيات]]</text>
      <sha1>2u2cqi67wkz21ednvwwsu87kod4j0xb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413705</id>
      <parentid>413703</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ڌوڙ ربطيات]]; added [[Category:ربطيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="qeepi6ksrbx4oo54p2y4u1x8ks0tgsx" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا ۾ ڌوڙ ربطيات]]
[[زمرو:ربطيات]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ربطيات]]</text>
      <sha1>qeepi6ksrbx4oo54p2y4u1x8ks0tgsx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413707</id>
      <parentid>413705</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:41:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>413707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="91dup0cc2zby0cqjym029cqf0iqufrc" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا ۾ ڌوڙ ربطيات]]
[[زمرو:ربطيات]]
[[زمرو:ايشيا ۾ ربطيات]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>91dup0cc2zby0cqjym029cqf0iqufrc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>413708</id>
      <parentid>413707</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T11:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>413708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="bbicrvjfq49eyf2e6fckt2mvsuu1xy6" xml:space="preserve">
[[زمرو:ايشيا ۾ ربطيات]]
[[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]]</text>
      <sha1>bbicrvjfq49eyf2e6fckt2mvsuu1xy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ ربطيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103050</id>
    <revision>
      <id>413709</id>
      <timestamp>2026-09-20T11:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:ربطيات]]</comment>
      <origin>413709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="jshqsgbtswbl13fs0ja1zu0xxzpasez" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا]]
[[زمرو:ربطيات]]</text>
      <sha1>jshqsgbtswbl13fs0ja1zu0xxzpasez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:صلى الله عليه وسلم</title>
    <ns>10</ns>
    <id>103051</id>
    <revision>
      <id>413713</id>
      <timestamp>2026-09-20T11:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;noinclude&gt;&lt;div class=&quot;citationTemplate&quot;&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;span class=&quot;script-arabic&quot; style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;&amp;#xFDFA;&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/div&gt;</comment>
      <origin>413713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="fxe5v8njj97lqxtuaugmguwur84z5bl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;div class=&quot;citationTemplate&quot;&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;span class=&quot;script-arabic&quot; style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;&amp;#xFDFA;&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>fxe5v8njj97lqxtuaugmguwur84z5bl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان ٽيليڪميونيڪيشن اٿارٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103052</id>
    <revision>
      <id>413714</id>
      <timestamp>2026-09-20T11:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1368699732|Pakistan Telecommunication Authority]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>413714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1284" sha1="0xtiar3cvyb8ihpcmzdeuiawzut2fhh" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو تنظيم
| name = پاڪستان ٽيليڪميونيڪيشن اٿارٽي
| native_name = مقتدرہِ ٹیلی مواصلات پاکستان
| logo = PakTelecom.png
| logo_caption = 
| formation = {{start date and age|1996|df=yes}}
| abbreviation = PTA
| headquarters = [[Islamabad]]
| key_people = Chairman, Member Finance, Member Compliance and Enforcement
| leader_name = Major General (R) Hafeez ur Rehman
| leader_title = Chairman
| website = {{URL|www.pta.gov.pk}}
}}
'''پاڪستان ٽيلي ڪميونيڪيشن اٿارٽي (PTA)''' ( {{langx|ur|{{nq| ‎مقتدرہِ ٹیلی مواصلات پاکستان}}}}) پاڪستان جو ٽيليڪميونيڪيشن ريگيوليٽر آهي، جيڪو پاڪستان ۾ ٽيليڪميونيڪيشن سسٽم جي قيام، آپريشن ۽ سار سنڀال ۽ ٽيليڪميونيڪيشن سروسز جي فراهمي جو ذميوار آهي. [[اسلام آباد]] ۾ هيڊ ڪوارٽر سان، پي ٽي اي جون زونل آفيسون [[ڪراچي]]، [[لاھور|لاهور]][[پشاور|، فيصل آباد، گوادر، ايبٽ آباد، سکر، پشاور]]، [[ڪوئيٽا]] ، [[مظفر آباد]]، [[راولپنڊي]]، [[ملتان]] ۽ [[گلگت|گلگت ۾]] پڻ آهن.</text>
      <sha1>0xtiar3cvyb8ihpcmzdeuiawzut2fhh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>